Kimya her yerde: su, çevre kimyası, temizlik maddeleri, polimerler, gıdalar

Suyun sertliğinden asit yağmuruna, sabunun kiri nasıl temizlediğinden polimerlere ve gıda etiketlerine kadar günlük hayatın kimyasını sınavın sorduğu ölçüde anlatıyoruz.

7 durakTYT
14 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 14tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
ÇEVRE · SU

Su ve hayat: bol görünen ama az olan kaynak

MEB 9. sınıf · Doğa ve kimya · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaLPG ve LNG nedir, maddenin hâl değiştirmesi günlük hayatta neden önemlidir?Bağlantılı konudan (Maddenin hâlleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Su katı hâlde yüzerek göllerin altını donmaktan korur, sıvı hâlde canlıların çözücüsüdür, gaz hâlde yağışı besler. LPG basınçla, LNG soğutularak sıvılaştırılır ve az hacimde taşınır. Deodoranttaki itici gaz kutudan çıkınca gaza dönüşür; buzdolabındaki soğutucu akışkan buharlaşırken içeriden ısı çeker. Havadan azot ve oksijen, sıvı havanın ayrımsal damıtılmasıyla elde edilir.

Hâllerin günlük hayattaki önemi

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Su kaynakları neden korunmalıdır, su tasarrufu için neler yapılabilir?

Kısa cevap: Su canlıların yapısının büyük kısmını oluşturur, tepkimelerin ortamıdır, besin ve atık taşır, sıcaklığı düzenler. Dünya'daki suyun yaklaşık %97,5'i tuzludur; tatlı suyun çoğu buzullarda ve yeraltındadır, kolay kullanılabilen kısmı çok azdır. Bu yüzden suyu tasarruflu kullanmak, kaynakları kirletmemek ve atık suyu arıtmak herkesin sorumluluğudur.

Dünya'ya uzaydan bakınca mavi bir gezegen görürsün; ama o suyun içilebilir kısmı bir damla kadardır.

Su, hem bir çözücü hem de birçok tepkimenin katılımcısıdır. Vücudumuzun yarıdan fazlası sudur; kan, besinleri ve oksijeni suda çözünmüş ya da taşınmış hâlde dolaştırır. Suyun ısıyı yavaş alıp yavaş vermesi kıyı iklimlerini yumuşatır; tarım, sanayi ve enerji üretimi de suya bağlıdır. Maddenin hâlleri sayfasında suyun üç hâlinin ayrı görevlerini gördük.

Tatlı suyun çoğu buzul ve yeraltındadır; içme, tarım ve sanayi için kolay erişilen göl ve akarsular çok küçük bir paydır.Görsel: Sınav Defteri

Nüfus arttıkça, iklim değiştikçe ve kirlilik büyüdükçe kullanılabilir su azalır. Bu yüzden su tasarrufu yalnız kişisel bir tercih değil, ülkeye ve dünyaya karşı bir sorumluluktur.

Su tasarrufu ve kaynakları koruma önerileri
AlanÖneri
Evdiş fırçalarken musluğu kapatmak; damlatan muslukları onarmak; bulaşık ve çamaşır makinesini tam dolu çalıştırmak; kısa duş
Tarımvahşi sulama yerine damla ve yağmurlama sulama; az su isteyen ürün seçimi
Sanayi ve kentatık suyu arıtıp yeniden kullanmak; yağmur suyu hasadı; şebeke kayıplarını azaltmak
Kaynakları korumayağ, ilaç ve kimyasalları lavaboya dökmemek; gübre ve tarım ilacını ölçülü kullanmak
Çözümlü örnek

Bir musluk saniyede bir damla damlatıyor; bir damla yaklaşık 0,05 mL ise bir günde kaç litre su boşa gider?

  1. Bir günde saniye sayısı: 24 · 60 · 60 = 86 400.
  2. Hacim: 86 400 · 0,05 = 4 320 mL.
  3. Litreye çevir: 4 320 ÷ 1 000 ≈ 4,3 L.

Cevap: yaklaşık 4,3 L (bir yılda 1,5 tondan fazla)

Çözümlü örnek

Bir kentte kullanılmış ev suyunun arıtılıp park sulamasında kullanılması ve tarımda damla sulamaya geçilmesi önerileri hangi amaca hizmet eder?

  1. Arıtılan suyu yeniden kullanmak, temiz su kaynağından çekilen su miktarını azaltır.
  2. Damla sulama, buharlaşma ve akıp gitme kayıplarını azaltarak aynı ürün için daha az su harcar.
  3. İkisi de sınırlı tatlı su kaynaklarını korur.

Cevap: su tasarrufu ve kaynakların korunması

✔ Doğru

  • Dünya'daki suyun yaklaşık %97,5'i tuzludur.
  • Tatlı suyun çoğu buzullarda ve yeraltındadır.
  • Suyun en çok kullanıldığı alan tarımdır; damla sulama tasarruf sağlar.

✘ Sık yapılan hata

  • Dünya'daki suyun çoğunu tatlı su sanmak.
  • Su tasarrufunu yalnız evdeki musluğa indirgemek.
  • Göl ve akarsuları tatlı suyun en büyük deposu sanmak.
Akılda kalsın: Suyun %97,5'i tuzlu; tatlı suyun çoğu buzul ve yeraltında. Tasarrufun üç yolu: az kullan, kayıpları önle, arıtıp yeniden kullan.
Sınavda

Nasıl sorulurBir uygulama verilir, su tasarrufuna ya da kaynakların korunmasına katkısı sorulur.

TuzakDünya'daki suyun büyük kısmının tatlı su olduğunu sanmaktır. İkinci tuzak, yalnız evdeki tasarrufun önemli olduğunu düşünmektir; suyun en çok kullanıldığı alan tarımdır ve sulama yöntemi büyük fark yaratır.

▭Boşluk doldurma

Dünyadaki suyun yaklaşık yüzde kadarı tuzludur. Tatlı suyun en büyük kısmı bulunur. Tarımda su tasarrufu için sulama önerilir.

97,5buzullardadamlagöllerde2,5

?Soru çöz

Dünya'daki suyun yaklaşık %2,5'i tatlı sudur; tatlı suyun da yaklaşık %1'i göl, akarsu, toprak nemi ve atmosferde bulunur. Buna göre Dünya'daki her 1 000 000 L suyun yaklaşık kaç litresi bu kolay ulaşılan kaynaklardadır?

✓ C. Önce tatlı su: 1 000 000 · 0,025 = 25 000 L; bunun %1'i: 25 000 · 0,01 = 250 L. Bütün suyun yalnız on binde 2,5'i kolayca kullanılabilir; tasarrufun önemi buradan gelir. A tatlı suyun tamamı kolay ulaşılır sanılmış, %1 uygulanmamış; B %2,5 atlanmış, %1 doğrudan bütün suya uygulanmış; D iki yüzde art arda uygulanacağına toplanmış (%2,5 + %1 = %3,5).
KAVRAM · SU SERTLİĞİ

Sert su: çaydanlıktaki beyaz tabakanın kaynağı

MEB 9. sınıf · Doğa ve kimya · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaSodyum klorür, sodyum karbonat, sodyum bikarbonat, kalsiyum karbonat ve amonyum klorür nerelerde kullanılır?Bağlantılı konudan (Asitler, bazlar ve tuzlar). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Tuzlar, asit ve bazların tepkimesinde oluşan iyonik bileşiklerdir. Sodyum klorür (NaCl) sofra tuzu ve yol tuzu olarak, sodyum karbonat (Na₂CO₃, çamaşır sodası) cam ve deterjan yapımında, sodyum bikarbonat (NaHCO₃) kabartma tozunda ve mide ekşimesinde, kalsiyum karbonat (CaCO₃) mermer, tebeşir ve çimento yapımında, amonyum klorür (NH₄Cl, nişadır) kuru pil, lehimleme ve gübrede kullanılır.

Önemli tuzlar

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Sert su nedir, suyun sertliği neden olur ve nasıl giderilir?

Kısa cevap: Sert su, çözünmüş kalsiyum (Ca²⁺) ve magnezyum (Mg²⁺) iyonlarını çok içeren sudur. Sert suda sabun zor köpürür, ısıtıcılarda ve borularda kireç (CaCO₃) birikir. Az Ca²⁺ ve Mg²⁺ içeren su yumuşak sudur. Sertlik kaynatma, çamaşır sodası (Na₂CO₃) eklenmesi ya da iyon değiştirici reçinelerle Ca²⁺ ve Mg²⁺ iyonları uzaklaştırılarak giderilir.

Aynı sabunla bir şehirde bol köpük çıkarken, başka bir şehirde avuçta köpük bile tutmaz.

Yağmur suyu yere düştükten sonra kayaçların arasından geçerken bazı mineralleri çözer. Kireç taşı (CaCO3) ve dolomit gibi kayaçlardan geçen sular Ca2+ ve Mg2+ iyonları bakımından zenginleşir; bu sulara sert su denir. Bu iyonları az içeren sulara yumuşak su denir. Yağmur suyu ve granit bölgelerden gelen sular genellikle yumuşaktır.

Sert suyun etkileri
GözlemNedeni
Sabun köpürmez, çamaşır gri kalırCa2+ ve Mg2+ sabunla suda çözünmeyen bir tortu oluşturur; sabun boşa harcanır
Çaydanlık, su ısıtıcısı ve borularda kireçısıtılınca çözünmüş iyonlar CaCO3 olarak çöker
Isıtıcıda enerji kaybıkireç tabakası ısıyı iyi iletmez
Bulaşıkta beyaz lekelerkuruyan damlalardan geriye mineral kalır

Sertlik nasıl giderilir?

  • Kaynatma: bikarbonat iyonlarıyla birlikte bulunan Ca2+ kaynatınca CaCO3 olarak çöker (bu tür sertlik kaynatmayla giderilebilir).
  • Çamaşır sodası (Na2CO3): CO32− iyonları Ca2+ ve Mg2+ ile çöker; kaynatmayla gitmeyen sertliği de giderir.
  • İyon değiştirici reçineler: evlerdeki su yumuşatma cihazlarında Ca2+ ve Mg2+ iyonları tutulur, yerine Na+ verilir.
Çözümlü örnek

İki farklı kaynaktan alınan su örneklerinin hangisinin daha sert olduğu evde nasıl anlaşılır?

  1. Eşit hacimdeki iki örneğe aynı miktarda sıvı sabun ekle, eşit süre çalkala.
  2. Sert suda Ca2+ ve Mg2+ sabunu tortuya çevirir, köpük az olur.
  3. Az köpüren ve bulanıklaşan örnek daha serttir.

Cevap: az köpüren örnek daha serttir

Çözümlü örnek

Su ısıtıcısındaki kireci gidermek için sirke kullanılıyor. Kirecin formülü nedir, sirke neden işe yarar?

  1. Kireç tabakası çoğunlukla CaCO3'tür.
  2. Karbonatlar asitlerle tepkimeye girip CO2 çıkararak çözünür; sirke asetik asit içerir.

Cevap: CaCO₃; asit karbonatı çözer

✔ Doğru

  • Sertliğe Ca2+ ve Mg2+ iyonları yol açar.
  • Sert suda sabun az köpürür, ısıtılan kapta kireç birikir.
  • Çamaşır sodası Ca2+'yı CaCO3 olarak çöktürür.

✘ Sık yapılan hata

  • Deniz suyunun tuzluluğunu (Na+, Cl−) sertlik sanmak.
  • Deterjanın da sert suda sabun gibi köpürmediğini sanmak.
  • Birikmiş kireci bazlı ürünle çözmeye çalışmak.
Akılda kalsın: Sertliğin iki iyonu: Ca²⁺ ve Mg²⁺. Sert suyun iki işareti: köpük yok, kireç var. Giderme: kaynat, soda ekle, reçineden geçir; birikmiş kireci asit çözer.
Sınavda

Nasıl sorulurSert suyun oluşumu, etkileri ve giderilme yolları sorulur.

TuzakSertliğe Na+ ya da Cl− iyonlarının yol açtığını sanmaktır; deniz suyu çok tuzludur ama sertlik Ca2+ ve Mg2+ ile ilgilidir. İkinci tuzak, deterjanın da sert suda sabun kadar etkilendiğini düşünmektir; deterjanlar sert suda da köpürür.

⇄Bilgi eşleştirme kavram → açıklama

?Soru çöz

Bir musluk suyunun her litresinde 0,003 mol Ca2+ iyonu bulunuyor. Bu sudan 10 L alınıp yeterince çamaşır sodası eklenince Ca2+(suda) + CO32−(suda) → CaCO3(k) tepkimesiyle iyonların tamamı çöküyor. Kaç gram CaCO3 çöker? (C: 12, O: 16, Na: 23, Ca: 40)

✓ A. 10 L suda 10 · 0,003 = 0,03 mol Ca2+; katsayılar 1 : 1, 0,03 mol CaCO3 = 0,03 · 100 = 3 g. Sertlik Na+ değil Ca2+ ve Mg2+ iyonlarından gelir; soda onları çöktürerek suyu yumuşatır. B yalnız 1 L için hesaplanmış, 10 ile çarpılmamış; C çökeltinin değil yalnız Ca2+ iyonlarının kütlesi alınmış (0,03 · 40); D çöken CaCO3 yerine eklenen Na2CO3'ün kütlesi hesaplanmış (0,03 · 106).
ÇEVRE · KİRLETİCİ

Çevre kimyası: havayı, suyu ve toprağı ne kirletir?

MEB 9. sınıf · Doğa ve kimya · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaAsit yağmuru nasıl oluşur, tarihi eserlere ne yapar, kireç ve kostik deriye neden zararlıdır?Bağlantılı konudan (Asitler, bazlar ve tuzlar). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Asit yağmuru, kükürt ve azot oksitlerinin bulutlarda suyla tepkimeye girip sülfürik ve nitrik asit oluşturmasıyla meydana gelir. Gölleri ve toprağı asitlendirir, ormanlara zarar verir, metalleri paslandırır, mermer ve kireç taşından yapılmış tarihî eserleri aşındırır. Kireç ve kostik gibi kuvvetli bazlar yağlarla tepkimeye girdiği için deriyi ve saçı tahrip eder.

Asit yağmuru, kireç ve kostik

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Hava, su ve toprak kirliliğine yol açan kimyasal kirleticiler nelerdir, etkileri nasıl azaltılır?

Kısa cevap: Başlıca hava kirleticileri azot oksitler (NOₓ), kükürt oksitler (SOₓ) ve karbon dioksittir; ilk ikisi asit yağmuruna ve solunum hastalıklarına, CO₂ sera etkisinin artmasına yol açar. Su ve toprağı plastikler, deterjanlar, organik sıvılar, ağır metaller, atık piller ve endüstriyel atıklar kirletir. Etkiler filtre, arıtma, geri dönüşüm, atık pil toplama ve bilinçli tüketimle azaltılır.

Bir tek kalem pil, atıldığı yerde yıllarca toprağa ve yeraltı suyuna ağır metal sızdırabilir.

Kimya bilimi sayfasında bazı maddelerin sağlık ve çevre etkilerini tanımıştık. Bu konuda kirleticileri ortamlarına göre topluyoruz. Ortak nokta şudur: doğal döngüler küçük miktarları zararsızlaştırabilir, ama insan etkinliği doğanın temizleme hızından fazla kirletici üretince sorun başlar.

Kirleticiler ve etkileri
OrtamKirleticiKaynağıEtkisi
Havaazot oksitler (NO, NO2)taşıt egzozu, yüksek sıcaklıkta yanmaasit yağmuru, solunum yolu hastalıkları, fotokimyasal sis
Havakükürt oksitler (SO2, SO3)kükürtlü kömür ve yakıtasit yağmuru, solunum sorunları
Havakarbon dioksit (CO2)fosil yakıtların yanmasısera etkisinin artması, küresel ısınma
Su, toprakplastiklerambalaj atıklarıyüzlerce yıl bozunmaz; mikroplastik olarak besin zincirine girer
Sudeterjanlar (fosfatlı)evsel atık sualglerin aşırı çoğalması, sudaki oksijenin azalması
Su, toprakorganik sıvılar (boya incelticisi, yakıt)sanayi, yanlış atmasuyun yüzeyinde tabaka; canlılar için zehirli
Su, toprakağır metaller (Hg, Pb, Cd) ve pilleratık pil, sanayi, madenbirikim, sinir sistemi ve böbrek zararı
Su, toprakendüstriyel atıklararıtılmadan bırakılan fabrika atıklarısu canlılarının ölümü, toprağın verimsizleşmesi

Çözüm önerileri

  • Kaynakta azaltma: kükürtsüz yakıt, baca filtreleri, taşıtlarda katalitik konvertör, toplu taşıma.
  • Atık yönetimi: pilleri atık pil kutusuna, yağları toplama noktasına vermek; ambalajları ayrıştırıp geri dönüşüme göndermek.
  • Arıtma: evsel ve endüstriyel atık suyu arıtmadan doğaya bırakmamak.
  • Bilinçli tüketim: tek kullanımlık plastik yerine dayanıklı ürünler; fosfatsız deterjan; gereksiz tüketimden kaçınma.
Çözümlü örnek

Bir gölün çevresindeki evlerden fosfatlı deterjan içeren atık su göle karışıyor. Göldeki balıkların neden öldüğünü zincir hâlinde açıkla.

  1. Fosfat, algler için besindir; algler aşırı çoğalır ve yüzeyi kaplar.
  2. Alttaki bitkiler ışık alamaz; ölen algler ve bitkiler ayrışırken bakteriler sudaki oksijeni tüketir.
  3. Oksijeni azalan suda balıklar boğulur.

Cevap: fosfat → alg patlaması → oksijen azalması → balık ölümü

Çözümlü örnek

“Pil çöpe atılmaz” uyarısının kimyasal gerekçesi nedir?

  1. Pillerin bir kısmı cıva, kadmiyum, kurşun gibi ağır metaller içerir.
  2. Çöp alanında pil kabuğu zamanla aşınır, ağır metaller toprağa ve yeraltı suyuna sızar.
  3. Ağır metaller doğada bozunmaz, canlılarda birikir ve besin zinciriyle insana ulaşır.

Cevap: ağır metallerin toprağa ve suya sızıp birikmesi

✔ Doğru

  • NOx ve SOx asit yağmuruna, CO2 sera etkisine yol açar.
  • Hg ve Pb gibi ağır metaller bozunmaz, canlılarda birikir.
  • Atık pil ve ilaç ayrı toplanır.

✘ Sık yapılan hata

  • CO2'yi asit yağmurunun, SO2'yi sera etkisinin sorumlusu saymak.
  • Ağır metallerin zamanla doğada bozunacağını sanmak.
  • Kullanılmış yağı lavaboya dökmeyi zararsız saymak.
Akılda kalsın: Havada üçlü: NOₓ ve SOₓ → asit yağmuru, CO₂ → sera etkisi. Suda ve toprakta: plastik, deterjan, organik sıvı, ağır metal, pil, endüstriyel atık. Çözüm: kaynakta azalt, ayrıştır, arıt, bilinçli tüket.
Sınavda

Nasıl sorulurBir kirletici ile etkisi ya da kaynağı eşleştirilir; ya da bir önlemin hangi kirliliği azalttığı sorulur.

TuzakCO2'yi asit yağmurunun, SO2'yi sera etkisinin baş sorumlusu saymaktır. İkinci tuzak, ağır metallerin zamanla doğada bozunacağını düşünmektir; elementler bozunmaz, birikir.

▭Boşluk doldurma

Kükürtlü kömürden çıkan gazı asit yağmuruna, fosil yakıtlardan çıkan sera etkisine, fosfatlı ise göllerde alg patlamasına yol açar.

SO2CO2deterjanlarO2N2

?Soru çöz

Aşağıdaki kirletici–etki eşleştirmelerinden hangisi yanlıştır?

✓ D. CO2 sera etkisini artırarak küresel ısınmaya katkı yapar; ozon tabakasını incelten maddeler başka gazlardır (ör. bazı soğutucu gazlar). Sera etkisi ile ozon incelmesi karıştırılmıştır. A, B ve C doğru eşleştirmelerdir.
GÜNLÜK HAYAT · TEMİZLİK

Temizlik maddeleri: yağ ile su arasındaki köprü

MEB 10. sınıf · Kimya her yerde · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaSüspansiyon, emülsiyon, aerosol ve koloit nedir, örnekleri nelerdir?Bağlantılı konudan (Karışımlar). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Heterojen karışımlar, dağılan madde ile dağılma ortamının hâllerine göre adlanır: katı-sıvı süspansiyon (çamurlu su), sıvı-sıvı emülsiyon (zeytinyağı-su, süt), katı ya da sıvının gazda dağılması aerosol (duman, sis), gazın sıvı ya da katıda dağılması köpük (krem şanti, sünger). Tanecik boyutuna göre ise karışımlar çözelti, koloit ve süspansiyon diye sınıflandırılır.

Süspansiyon, emülsiyon, koloit

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Sabun ve deterjan kiri nasıl temizler, çamaşır suyu ve kireç kaymağı ne işe yarar?

Kısa cevap: Sabun ve deterjan moleküllerinin bir ucu suyu, öteki ucu yağı sever. Yağı seven uçlar kirdeki yağa tutunur, suyu seven uçlar suya bakar; çalkalamayla yağ küçük damlacıklar hâlinde sarılıp suyla uzaklaşır. Sabun sert suda köpürmez, deterjan sert suda da etkilidir. Çamaşır suyu ve kireç kaymağı mikropları öldüren, ağartan hijyen maddeleridir.

Yağlı bir tabağı yalnız suyla yıkamaya çalışırsan su yağın üstünden kayar gider; bir damla deterjan her şeyi değiştirir.

Su polar, yağ apolardır; bu yüzden su yağı çözemez (Karışımlar sayfasında “benzer benzeri çözer” ilkesini gördük). Sabun ve deterjan bu iki dünya arasında köprü kurar: moleküllerinin bir ucu suyu seven yüklü bir baş, öteki ucu yağı seven uzun bir kuyruktur.

Kuyruklar yağın içine gömülür, başlar suya döner. Sarılan yağ damlacığı artık suyla karışabilir ve durulamayla gider.Görsel: Sınav Defteri
Sabun ve deterjan
SabunDeterjan
Elde edilişidoğal yağların bazla (NaOH, KOH) tepkimesiçoğunlukla petrol ürünlerinden sentez
Sert sudaCa2+, Mg2+ ile tortu yapar, köpürmezköpürür, etkisini korur
Doğadakolay ayrışırbazıları zor ayrışır; fosfat içerenler göl kirliliğine yol açar

Kişisel temizlik ve hijyen maddeleri

  • Katı sabun (NaOH ile) ve sıvı sabun (KOH ile): temizler; aşırı kullanım cildin doğal yağını alıp kurutur.
  • Şampuan: deterjan temellidir; sık ve fazla kullanım saç derisini kurutabilir.
  • Diş macunu: aşındırıcı (CaCO3 gibi) ve florürle mine korunur; yutulmamalıdır.
  • Çamaşır suyu (sodyum hipoklorit) ve kireç kaymağı (kalsiyum hipoklorit): mikrop öldürür, ağartır; seyreltilerek kullanılır, asitle karıştırılmaz.
Çözümlü örnek

Kalsiyum ve magnezyum iyonları bakımından zengin bir şehirde çamaşır yıkarken sabun yerine deterjan önerilmesinin nedeni nedir?

  1. Ca2+ ve Mg2+ bakımından zengin su serttir.
  2. Sabun bu iyonlarla suda çözünmeyen tortu oluşturur; köpürmez, çamaşırda leke bırakır.
  3. Deterjan bu iyonlardan etkilenmez, sert suda da temizler.

Cevap: sert suda sabun tortu yapar, deterjan etkili kalır

Çözümlü örnek

Sabun molekülünün “suyu seven baş” ve “yağı seven kuyruk” kısımlarından hangisi kirin yağlı kısmına tutunur? Çalkalamanın görevi nedir?

  1. Yağ apolardır; apolar kuyruk yağa tutunur, yüklü baş suya bakar.
  2. Çalkalama, büyük yağ lekesini küçük damlacıklara böler; her damlacık sabun molekülleriyle sarılır.
  3. Dışı suyu seven başlarla kaplı damlacıklar suyla birlikte uzaklaşır.

Cevap: kuyruk yağa tutunur; çalkalama yağı damlacıklara böler

✔ Doğru

  • Sabunun suyu seven başı suya, yağı seven kuyruğu kire yönelir.
  • Yağlı kir çözünmez; sabun molekülleriyle sarılıp taşınır.
  • Deterjan sert suda da köpürür.

✘ Sık yapılan hata

  • Yağlı kirin suda çözündüğünü sanmak.
  • Deterjanın da sert suda köpürmediğini düşünmek.
  • Çamaşır suyunu asitli kireç çözücüyle karıştırıp güçlü temizlik beklemek.
Akılda kalsın: Sabun = iki yüzlü molekül: baş suya, kuyruk yağa. Sabun sert suda yenilir, deterjan yenilmez. Hijyende hipoklorit (çamaşır suyu, kireç kaymağı) mikrop öldürür; asitle asla karıştırılmaz.
Sınavda

Nasıl sorulurSabun ve deterjanın temizleme mekanizması ya da sert sudaki davranışları karşılaştırılır.

TuzakKirin suda çözündüğünü sanmaktır; yağlı kir çözünmez, sabun molekülleriyle sarılıp taşınır. İkinci tuzak, deterjanın da sert suda köpürmediğini düşünmektir.

▭Boşluk doldurma

Sabun molekülünün yağı seven kısmı kire tutunur, suyu seven kısmı suya bakar. Sert suda iyi köpüren temizlik maddesi dır.

kuyrukbaşdeterjansabunçekirdek

?Soru çöz

Sabun ve deterjan ile ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ B. Kuyruk kısmı apolardır ve yağa tutunur; baş kısmı suya bakar. A yağ suda çözünmez, sarılıp damlacıklar hâlinde taşınır; C sabun sert suda tortu yapar, köpürmez, durum terstir; D bu tanım sabunun elde edilişidir, deterjanlar çoğunlukla petrol ürünlerinden sentezlenir.
GÜNLÜK HAYAT · POLİMER

Polimerler ve geri dönüşüm: binlerce halkalı zincirler

MEB 10. sınıf · Kimya her yerde · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKovalent bağ nasıl oluşur, polar ve apolar kovalent bağ arasındaki fark nedir?Bağlantılı konudan (Kovalent bağ ve zayıf etkileşimler). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Kovalent bağ, ametal atomlarının değerlik elektronlarını ortaklaşa kullanmasıyla oluşur; ortak elektron çiftini iki çekirdek birlikte çeker. Bir, iki ya da üç çift ortaklanırsa tekli, ikili, üçlü bağ oluşur (H₂, O₂, N₂). Aynı atomlar arasındaki bağ apolardır; elektronegatiflikleri farklı atomlar arasındaki bağ polardır ve ortak elektronlar elektronegatif atoma kayar.

Kovalent bağ: polar ve apolar

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Polimer nedir, PE, PET, PVC, teflon ve kevlar nerelerde kullanılır, geri dönüşüm neden önemlidir?

Kısa cevap: Polimer, monomer denen küçük moleküllerin binlercesinin birbirine bağlanmasıyla oluşan dev moleküldür; bu birleşmeye polimerleşme, zincirde tekrarlanan birime mer denir. Polietilen poşet ve şişede, PET su şişesinde, PVC boru ve pencerede, teflon yapışmaz tavada, polistiren köpük ambalajda, kevlar çelik yelekte, kauçuk lastikte kullanılır. Polimer, kâğıt, cam ve metal geri dönüşümü ham madde ve enerji tasarrufu sağlar.

Bir pet şişeden polar mont yapılabilir; bir alüminyum kutu geri dönüştürülüp birkaç hafta içinde yeniden rafa dönebilir.

Bir zincirin halkaları gibi, küçük moleküller (monomerler) birbirine bağlanarak çok uzun moleküller oluşturabilir. Bu olaya polimerleşme, oluşan dev moleküle polimer, zincirde tekrarlanan birime mer denir. Polimerler doğal (kauçuk, selüloz, protein) ya da yapay (plastikler, sentetik lifler) olabilir.

Polimerin adı monomerinden gelir: eten (etilen) monomerinden poli-etilen, yani “çok etilen”.Görsel: Sınav Defteri
Yaygın polimerler ve kullanımları
PolimerKullanım alanı
Polietilen (PE)poşet, streç film, şişe, oyuncak
Polietilen tereftalat (PET)su ve meşrubat şişesi; polyester kumaş lifi
Polivinil klorür (PVC)su borusu, pencere doğraması, kablo yalıtımı, yer döşemesi
Politetrafloroeten (teflon)yapışmaz tava kaplaması, conta; ısıya ve kimyasallara dayanıklı
Polistiren (PS)köpük ambalaj (strafor), tek kullanımlık kap, yalıtım levhası
Kevlarçelik yelek, kask, dayanıklı halat; ağırlığına göre çelikten sağlam
Kauçukaraç lastiği, eldiven, conta; doğal kauçuk kauçuk ağacının özsuyundan

Artıları, eksileri ve geri dönüşüm

Polimerler hafif, ucuz, kolay biçimlendirilen ve suya, aşınmaya dayanıklı malzemelerdir. Ama aynı dayanıklılık doğada sorun olur: çoğu yüzlerce yıl bozunmaz, parçalanıp mikroplastiklere dönüşerek besin zincirine girer. PVC gibi bazı polimerler yakılınca zehirli gazlar açığa çıkar. Bazı oyuncak ve tekstil ürünlerindeki boyalar ve yumuşatıcı katkılar çocuk sağlığı için risk taşıyabilir; güvenilir etiketli ürünler seçilmelidir.

Geri dönüşüm, polimer, kâğıt, cam ve metal atıkların yeniden ham maddeye dönüştürülmesidir. Ülke ekonomisine katkısı: ithal ham madde ve enerji ihtiyacını azaltır (alüminyumu hurdadan üretmek, cevherden üretmekten çok daha az enerji ister), çöp alanlarının dolmasını yavaşlatır, istihdam yaratır. Cam ve metal kalitesi bozulmadan defalarca geri dönüştürülebilir; kâğıt lifleri her dönüşümde kısalır.

Çözümlü örnek

Yapışmaz tava, su borusu, kurşun geçirmez yelek ve meşrubat şişesi için uygun polimerleri seç.

  1. Isıya dayanıklı, yapışmaz kaplama: teflon.
  2. Su borusu: PVC. Kurşun geçirmez yelek: kevlar.
  3. Meşrubat şişesi: PET.

Cevap: teflon, PVC, kevlar, PET

Çözümlü örnek

Bir belediye cam, kâğıt, plastik ve metal atıkları ayrı toplamaya başlıyor. Bu uygulamanın ülke ekonomisine üç katkısını yaz.

  1. Ham madde (cevher, petrol, odun) ithalatı ve tüketimi azalır.
  2. Üretimde enerji tasarrufu sağlanır.
  3. Çöp alanlarına giden atık azalır; geri dönüşüm sektöründe istihdam oluşur.

Cevap: ham madde, enerji ve atık alanı tasarrufu; istihdam

✔ Doğru

  • Monomer ayrı bir moleküldür; mer zincirdeki tekrar birimidir.
  • Kauçuk, selüloz ve proteinler doğal polimerdir.
  • Teflon tava, PVC boru, PET şişe, PE poşet, PS köpük, kevlar yelek.

✘ Sık yapılan hata

  • Monomer ile meri aynı şey saymak.
  • Bütün polimerleri yapay sanmak.
  • PET ile PVC'nin kullanım alanlarını karıştırmak.
Akılda kalsın: Monomer → (polimerleşme) → polimer; tekrarlanan birim mer. Eşleşmeler: teflon tava, PVC boru, PET şişe, PE poşet, PS köpük, kevlar yelek. Plastiğin gücü (dayanıklılık) doğadaki zaafıdır.
Sınavda

Nasıl sorulurPolimer–kullanım alanı eşleştirmesi, monomer-mer-polimer tanımları ya da geri dönüşümün katkıları sorulur.

TuzakMer ile monomeri aynı saymaktır: monomer ayrı bir moleküldür, mer zincirdeki tekrar birimidir. İkinci tuzak, polimerlerin hepsinin yapay olduğunu sanmaktır; kauçuk, selüloz ve proteinler doğal polimerlerdir.

⇄Bilgi eşleştirme polimer → kullanım

?Soru çöz

Polimerlerle ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

✓ C. Plastiklerin çoğu doğada yüzlerce yıl bozunmadan kalır, parçalanarak mikroplastiğe dönüşür; dayanıklılığın doğadaki sonucu gözden kaçırılmıştır. A polimerleşmenin tanımıdır; B kauçuk ağacının özsuyundan gelen doğal polimerdir; D polistirenin bilinen kullanımlarıdır.
SAĞLIK · KOZMETİK VE İLAÇ

Kozmetik ve ilaçlar: doğru form, doğru miktar

MEB 10. sınıf · Kimya her yerde · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaHangi elementler sağlık için gereklidir, cıva, kurşun ve karbon monoksit neden zararlıdır?Bağlantılı konudan (Kimya bilimi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Sodyum ve potasyum sinir iletimi ile sıvı dengesinde, demir hemoglobinde, kalsiyum kemik ve dişlerde, magnezyum kas ve sinir işleyişinde görev alır; su yaşamın ortamıdır. Cıva ve kurşun sinir sistemine zarar verir. CO kanın oksijen taşımasını engeller, NO₂ ve SO₃ asit yağmuruna, CO₂ sera etkisine yol açar, Cl₂ solunum yollarını tahriş eder.

Sağlık ve çevre etkileri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Kozmetik ürünlerde hangi zararlı kimyasallar bulunabilir, ilaçlar neden hap, şurup, iğne ve merhem gibi farklı formlarda üretilir?

Kısa cevap: Parfüm, saç boyası, kalıcı dövme boyası ve jöle gibi ürünler alerji yapabilen koku maddeleri, tahriş edici kimyasallar ya da ağır metal içerebilir; güvenilir ve etiketli ürün seçilmelidir. İlaçlar, etken maddenin vücuda nasıl ve ne hızla ulaşacağına göre hap, şurup, iğne ya da merhem formunda üretilir. Yanlış ve gereksiz ilaç kullanımı sağlığa, ülke ekonomisine ve çevreye zarar verir.

Aynı ağrı kesici bir hastaya tablet, bir bebeğe şurup, ameliyattaki hastaya iğne olarak verilebilir.

Kozmetik ve ilaçlar, kimyanın en kişisel ürünleridir: doğrudan derimize sürülür ya da vücudumuza girer. Bu yüzden içindekini bilmek ve doğru kullanmak önemlidir.

Kozmetik ürünlerde dikkat edilecekler
ÜrünOlası zararlı bileşen ya da etkiDikkat
Parfümyüksek oranda alkol ve alerji yapabilen koku maddeleridoğrudan tahriş olmuş cilde sıkmamak; alerji öyküsü varsa denemek
Saç boyasıamonyak ve alerji yapabilen boya bileşenlerikullanmadan önce küçük bir deri alanında denemek; eldiven
Kalıcı dövme boyasıbazı boyalarda ağır metal ve alerjen pigmentlerizinli ve denetimli yerler; deride kalıcı tepki riski
Jölealkol ve kalıcılık sağlayan maddeler saçı ve deriyi kurutabilirölçülü kullanmak, saçı iyi yıkamak

İlaç neden farklı formlarda?

İlaç formları
FormÖzelliğiNe zaman tercih edilir?
Hap (tablet, kapsül)ağızdan; sindirim kanalında çözünüp emilir; dozu sabit, taşıması kolayyutabilen yetişkinler; uzun süreli tedavi
Şurupağızdan; sıvı olduğu için doz ayarlanabilir, yutması kolayçocuklar, yutma güçlüğü olanlar
İğne (enjeksiyon)doğrudan kana ya da kas dokusuna; en hızlı etki, sindirimden etkilenmezacil durum, mideyi bozan ya da midede parçalanan ilaçlar
Merhemderiye sürülür; etkisi uygulanan bölgedederi yaraları, yanık, kas ağrısı

Yanlış ve gereksiz ilaç kullanımı üç yönden zarar verir: sağlık (yan etkiler, gereksiz antibiyotikle bakterilerin dirençli hâle gelmesi), ekonomi (atılan ve boşa harcanan ilaçların bedeli), çevre (lavaboya ya da çöpe atılan ilaçların suya ve toprağa karışması). Kullanılmayan ilaçlar eczanelere ya da atık ilaç kutularına verilmelidir.

Çözümlü örnek

Midede asitle parçalanan bir etken madde, ağızdan verilirse neden etkisiz kalabilir? Bu ilaç hangi formda verilmelidir?

  1. Ağızdan alınan ilaç önce mideden geçer; mide öz suyu kuvvetli asidiktir.
  2. Asitte parçalanan madde kana ulaşamadan bozulur.
  3. Sindirim kanalını hiç kullanmayan iğne formu, etken maddeyi doğrudan dokuya ya da kana ulaştırır.

Cevap: midede bozulur; iğne (enjeksiyon) formu

Çözümlü örnek

Soğuk algınlığı (virüs kaynaklı) için doktor önerisi olmadan antibiyotik kullanmanın sakıncaları nelerdir?

  1. Antibiyotikler bakterilere etki eder, virüslere etki etmez: tedaviye katkısı olmaz.
  2. Gereksiz kullanım, bakterilerin antibiyotiklere karşı direnç kazanmasını hızlandırır.
  3. Yan etki riski ve boşa harcanan ilaç bedeli ekonomiye yük olur.

Cevap: etkisiz, direnç gelişimi, yan etki ve ekonomik kayıp

✔ Doğru

  • En hızlı etki iğneyle: ilaç sindirimden geçmez.
  • Merhem uygulandığı yerde etki eder.
  • Kullanılmayan ilaç eczaneye teslim edilir; çöpe ya da lavaboya atılmaz.

✘ Sık yapılan hata

  • Hapı en hızlı ilaç formu sanmak.
  • Antibiyotiği soğuk algınlığının ilacı sanmak.
  • Yeni kozmetiği alerji testi yapmadan geniş alana sürmek.
Akılda kalsın: İlaç formu = yol ve hız: hap mideden, şurup kolay yutulan, iğne en hızlı ve mideyi atlar, merhem yerinde. Kozmetikte alerji testi, ilaçta reçeteye uyum; kullanılmayan ilaç eczaneye.
Sınavda

Nasıl sorulurBir hasta durumu verilir, en uygun ilaç formu sorulur; ya da yanlış ilaç kullanımının zararları istenir.

TuzakEn hızlı formun hap olduğunu sanmaktır; sindirimden geçmediği için en hızlı etki iğneyle sağlanır. İkinci tuzak, antibiyotiğin her hastalığa iyi geldiğini düşünmektir.

▭Boşluk doldurma

Acil durumlarda en hızlı etki için ilaç formunda verilir. Hap yutamayan küçük çocuklar için tercih edilir. Deri yaralarında etken madde olarak uygulanır.

iğneşurupmerhemtabletsprey

?Soru çöz

Aşağıdakilerden hangisi yanlış ve gereksiz ilaç kullanımının çevreye verdiği zarara örnektir?

✓ A. Atık ilaçlar arıtmada tam giderilemez, suya ve toprağa karışıp canlıları etkiler: çevre zararı. B bir sağlık zararıdır (direnç gelişimi); C ekonomik zarardır; D bireyin sağlığına zarardır. Zararın türleri birbirine karıştırılmamalı.
GÜNLÜK HAYAT · GIDA

Gıdalar: etiketi okumak ve yağı tanımak

MEB 10. sınıf · Kimya her yerde · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaSabun ve deterjan kiri nasıl temizler, çamaşır suyu ve kireç kaymağı ne işe yarar?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Sabun ve deterjan moleküllerinin bir ucu suyu, öteki ucu yağı sever. Yağı seven uçlar kirdeki yağa tutunur, suyu seven uçlar suya bakar; çalkalamayla yağ küçük damlacıklar hâlinde sarılıp suyla uzaklaşır. Sabun sert suda köpürmez, deterjan sert suda da etkilidir. Çamaşır suyu ve kireç kaymağı mikropları öldüren, ağartan hijyen maddeleridir.

Sabun, deterjan ve hijyen

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Gıda katkı maddeleri, pastörizasyon ve UHT nedir, sızma, rafine, riviera ve vinterize yağ ne demektir?

Kısa cevap: Hazır gıdalara bozulmayı geciktiren koruyucular, renk veren renklendiriciler, karışmayan bileşenleri bir arada tutan emülgatörler ve tatlandırıcılar eklenir; bunlar etikette E kodlarıyla gösterilir. Pastörizasyonda süt kısa süre ısıtılıp soğutulur, UHT'de çok yüksek sıcaklıkta birkaç saniye işlenir. Zeytinyağında sızma işlem görmemiş, rafine arıtılmış, riviera ikisinin karışımı; vinterize yağ soğukta bulanıklaşmayan yağdır.

Bir paket bisküvinin arkasında “E322, E471” yazar; bunlar bir şifre değil, kimyasal bir içerik listesidir.

Doğal gıdalar kısa sürede bozulur; hazır gıdaların raf ömrünü uzatmak, görünümünü ve kıvamını korumak için çeşitli katkı maddeleri kullanılır. Bu maddeler izin verilen miktarlarda kullanıldığında güvenli kabul edilir, ama fazla tüketim ve bazı kişilerdeki hassasiyet sorun yaratabilir. Etiket okumak bu yüzden önemlidir: üretim tarihi, son tüketim tarihi ve içindekiler listesi.

Gıda katkı maddeleri ve işlemler
TerimNe yapar?Not
Koruyucularmikroorganizma üremesini yavaşlatıp bozulmayı geciktirirE200'ler (ör. benzoatlar)
Renklendiricilergıdaya çekici renk verirE100'ler; bazı kişilerde hassasiyet
Emülgatörleryağ ile suyu bir arada tutar (mayonez, çikolata)E400'ler (ör. lesitin E322)
Tatlandırıcılarşekersiz ürünlere tat veriraşırı tüketimi önerilmez
Pastörizasyonsütü yaklaşık 72 °C'de 15 saniye ısıtıp hızla soğutur; zararlı mikropları öldürürsoğukta saklanır, raf ömrü kısa
UHTsütü 135 °C'nin üstünde birkaç saniye işler, steril ambalaja doldururaçılmadan oda sıcaklığında aylarca dayanır

Yenilebilir yağlar

Oda koşulunda katı yağlar (tereyağı, margarin) ve sıvı yağlar (zeytinyağı, ayçiçek, mısırözü, fındık yağı) vardır. Katı yağlarda doymuş yağ asitleri, sıvı yağlarda doymamış yağ asitleri fazladır. Yağ endüstrisinde dört terim sık geçer:

  • Sızma: zeytinin yalnız mekanik yolla (sıkma) işlenip kimyasal işlem görmeden elde edilen yağ.
  • Rafine: ham yağın asitliği, kokusu, rengi ve istenmeyen maddeleri arıtılarak giderilmiş yağ.
  • Riviera: rafine zeytinyağı ile sızma zeytinyağının karışımı.
  • Vinterize: soğutulup soğukta katılaşan bileşenleri ayrılmış, buzdolabında bulanıklaşmayan yağ.

Yanlış kullanımın zararları: aynı yağı defalarca kızartmada kullanmak, yağı dumanlanacak kadar ısıtmak sağlığa zararlı maddeler oluşturur; katı yağların ve trans yağların fazla tüketimi damar sağlığını olumsuz etkiler.

Çözümlü örnek

Pastörize süt ile UHT süt arasındaki farkı ısıl işlem, saklama koşulu ve raf ömrü bakımından karşılaştır.

  1. Isıl işlem: pastörizasyon yaklaşık 72 °C'de 15 saniye; UHT 135 °C'nin üstünde birkaç saniye.
  2. Pastörize süt buzdolabında saklanır; UHT süt açılmadıkça oda sıcaklığında durabilir.
  3. Raf ömrü: pastörize süt birkaç gün, UHT süt aylarca.

Cevap: UHT daha yüksek sıcaklık, oda sıcaklığı, uzun raf ömrü

Çözümlü örnek

Buzdolabına konan bir şişe ayçiçek yağı bulanıklaşmıyor, bir şişe sızma zeytinyağı ise donuklaşıyor. Bunun nedeni nedir?

  1. Soğukta, yüksek erime noktalı bileşenler katılaşıp bulanıklık yapar.
  2. Vinterize edilmiş yağda bu bileşenler önceden ayrılmıştır; bulanıklaşmaz.
  3. Sızma zeytinyağı işlem görmediği için bu bileşenleri içerir; soğukta donuklaşır, bu bir bozulma değildir.

Cevap: ayçiçek yağı vinterizedir; sızma yağ işlenmemiştir

✔ Doğru

  • Emülgatör karışmayan bileşenleri bir arada tutar.
  • Pastörize süt düşük ısıda, UHT süt kısa sürede yüksek ısıda işlenir.
  • Sızma ham, rafine arıtılmış, riviera ikisinin karışımıdır.

✘ Sık yapılan hata

  • Riviera yağını sızma ile aynı saymak.
  • Emülgatörü bozulmayı geciktiren koruyucu sanmak.
  • UHT sütün pastörize sütten kısa ömürlü olduğunu sanmak.
Akılda kalsın: Katkı dörtlüsü: koruyucu (bozulmayı geciktirir), renklendirici, emülgatör (yağ-suyu barıştırır), tatlandırıcı. Süt: pastörize düşük ısı-kısa ömür, UHT yüksek ısı-uzun ömür. Yağ: sızma ham, rafine arıtılmış, riviera karışım, vinterize soğuğa dayanıklı.
Sınavda

Nasıl sorulurKatkı maddesi–görev eşleştirmesi, süt işleme yöntemleri ya da yağ terimleri sorulur.

TuzakRiviera yağını sızma ile aynı saymaktır; riviera rafine yağ içerir. İkinci tuzak, emülgatörü koruyucu sanmaktır: emülgatör karışmayan bileşenleri bir arada tutar, bozulmayı geciktirmez.

⇄Bilgi eşleştirme yağ terimi → anlamı

?Soru çöz

Mayonezde birbirine karışmayan yağ ve su fazlarının ayrılmadan bir arada kalmasını sağlayan katkı maddesi aşağıdakilerden hangisidir?

✓ D. Emülgatör, yağ ve su gibi karışmayan sıvıları bir arada, emülsiyon hâlinde tutar. A koruyucu bozulmayı geciktirir, karışımın ayrışmasını engellemez; B renk, C tat verir. Görevler karıştırılmamalı.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

HNO3 çözeltisi KOH çözeltisiyle tamamen tepkimeye giriyor. Bu tepkime için aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ A. Asit-baz tepkimesinde H+ ve OH− birleşip su oluşturur; K+ ve NO3− seyircidir. B KNO3 suda çözünür, çökelti oluşmaz; çökelme ile nötralleşme karıştırılmış; C su H+ ile OH−'den oluşur, seyirci iyonlardan değil; D iki giren vardır, ayrışma değil nötralleşmedir.Kaynak: Kimyasal tepkimeler · Asit-baz ve çökelme tepkimeleri

?Soru 2

0,2 mol HNO3 içeren çözeltiye 0,2 mol Ca(OH)2 içeren çözelti ekleniyor. Tepkime sonunda çözelti için aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ A. H+ 0,2 mol, OH− 0,2 · 2 = 0,4 mol; 0,2 mol OH− harcanır, 0,2 mol artar, çözelti baziktir. B mol sayıları eşit diye Ca(OH)2'nin iki OH− verdiği unutulmuş; C fazla kalan iyon ters seçilmiş; D toplam OH− artan sanılmış, harcanan çıkarılmamış.Kaynak: Asitler, bazlar ve tuzlar · Nötralleşme

?Soru 3

Aşağıdaki karışımlardan hangisi verilen yöntemle bileşenlerine ayrılamaz?

✓ C. Şeker suda çözünmüştür; molekülleri süzgeç kâğıdının gözeneklerinden geçer. Çözeltiler süzmeyle ayrılamaz. A çözünmemiş toprak süzgeçte kalır; B talaş yüzer, kum batar; D su ve benzin birbirinde çözünmez, yoğunlukları farklıdır.Kaynak: Karışımlar · Ayırma: boyut, yoğunluk, mıknatıs

?Soru 4

Aşağıdakilerden hangisi homojen bir karışımdır?

✓ A. Bronz, bakır ile kalayın katı çözeltisidir (alaşım); her yerinde aynı bileşimdedir. B saf su karışım değil saf maddedir; C ve D'de bileşenler ayırt edilir ve bekleyince ayrışır, heterojendir.Kaynak: Karışımlar · Homojen ve heterojen karışım

?Soru 5

Aşağıdakilerden hangisi bazların özelliklerinden biri değildir?

✓ B. Mavi turnusolü kırmızıya çeviren asittir; bazlar kırmızı turnusolü maviye çevirir. İndikatör renklerinin yönü karıştırılmıştır. A, C ve D bazların özellikleridir.Kaynak: Asitler, bazlar ve tuzlar · Asit ve bazların özellikleri, pH

?Soru 6

4 mol Fe ile 4 mol O2 tepkimeye sokuluyor: 4Fe + 3O2 → 2Fe2O3. Tepkime tam verimle gerçekleştiğine göre aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ B. Fe: 4 ÷ 4 = 1, O2: 4 ÷ 3 ≈ 1,33 → Fe sınırlayıcı; 4 mol Fe 3 mol O2 harcar, 1 mol O2 artar, 2 mol Fe2O3 oluşur. A mol sayıları eşit diye katsayıya bölmeden karar verilmiş; C mol sayıları eşit diye artan olmayacağı sanılmış; D ürün katsayısı uygulanmamış, Fe'nin molü ürüne aktarılmış.Kaynak: Kimyasal tepkimeler · Sınırlayıcı bileşen

?Soru 7

Kütlece %20'lik 150 g şeker çözeltisine 50 g şeker eklenip tamamen çözünüyor. Oluşan çözeltinin kütlece yüzde derişimi kaçtır?

✓ D. Başlangıçtaki şeker 150 · 0,20 = 30 g; toplam şeker 80 g, toplam çözelti 200 g; 80 ÷ 200 · 100 = 40. A yalnız eklenen şeker alınmış (50 ÷ 200); B çözelti kütlesi güncellenmemiş (80 ÷ 150); C yüzde ile kütle toplanmış (20 + 50).Kaynak: Karışımlar · Derişim: yüzde ve ppm

?Soru 8

N2(g) + 3H2(g) → 2NH3(g) tepkimesine göre 0,6 mol H2 tamamen harcandığında normal şartlarda kaç litre NH3 oluşur?

✓ C. H2 : NH3 = 3 : 2 → 0,6 · 2/3 = 0,4 mol NH3; 0,4 · 22,4 = 8,96 L. A katsayı oranı kullanılmadan 0,6 mol alınmış; B oran 2/3 yerine 1/3 alınmış (0,2 mol); D oran ters çevrilmiş, 3/2 ile çarpılmış (0,9 mol).Kaynak: Kimyasal tepkimeler · Denklemle hesaplama

?Soru 9

X metali hem HCl hem NaOH çözeltisiyle H2 gazı veriyor; Y metali HCl ile tepkime vermiyor ama derişik HNO3 ile tepkimeye giriyor. X ve Y aşağıdakilerden hangisi olabilir?

✓ C. Al amfoterdir, asit ve bazla H2 verir; Ag yarı soydur, HCl'ye direnir ama derişik HNO3 ile tepkimeye girer. A Fe amfoter değildir, Au derişik HNO3'te de çözünmez (soy); B Mg bazlarla H2 vermez; D Cu asitle H2 vermez, Zn ise HCl ile tepkimeye girer.Kaynak: Asitler, bazlar ve tuzlar · Metallerle tepkimeler, amfoterlik

?Soru 10

Çamaşır suyu ile tuz ruhu karıştırılınca NaOCl(suda) + 2HCl(suda) → NaCl(suda) + H2O(s) + Cl2(g) tepkimesi gerçekleşir. Karışımda 0,1 mol NaOCl ve 0,3 mol HCl bulunuyorsa normal şartlarda en çok kaç litre zehirli Cl2 gazı oluşur?

✓ C. Mol ÷ katsayı: NaOCl 0,1 ÷ 1 = 0,1; HCl 0,3 ÷ 2 = 0,15 → NaOCl sınırlayıcı. 0,1 mol NaOCl 0,1 mol Cl2 verir: 0,1 · 22,4 = 2,24 L. Çok az ürün bile zehirlidir; bu ürünler asla karıştırılmaz. A sınırlayıcı yanlış seçilmiş, Cl2 artan HCl'den hesaplanmış (0,15 mol); B HCl molü katsayıya bölünmeden Cl2'ye eşitlenmiş (0,3 mol); D katsayı oranı ters kurulmuş, NaOCl molü 2'ye bölünmüş (0,05 mol).Kaynak: Asitler, bazlar ve tuzlar · Evde asit-baz güvenliği
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?Kimya soruları uygulamaya ekleniyor; şimdilik diğer derslerin sorularını çözebilirsin. Yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →