Su ve hayat: bol görünen ama az olan kaynak
MEB 9. sınıf · Doğa ve kimya · Okuma 5 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaLPG ve LNG nedir, maddenin hâl değiştirmesi günlük hayatta neden önemlidir?Bağlantılı konudan (Maddenin hâlleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Su katı hâlde yüzerek göllerin altını donmaktan korur, sıvı hâlde canlıların çözücüsüdür, gaz hâlde yağışı besler. LPG basınçla, LNG soğutularak sıvılaştırılır ve az hacimde taşınır. Deodoranttaki itici gaz kutudan çıkınca gaza dönüşür; buzdolabındaki soğutucu akışkan buharlaşırken içeriden ısı çeker. Havadan azot ve oksijen, sıvı havanın ayrımsal damıtılmasıyla elde edilir.
Hâllerin günlük hayattaki önemi
✎Konu anlatımı
Su kaynakları neden korunmalıdır, su tasarrufu için neler yapılabilir?
Kısa cevap: Su canlıların yapısının büyük kısmını oluşturur, tepkimelerin ortamıdır, besin ve atık taşır, sıcaklığı düzenler. Dünya'daki suyun yaklaşık %97,5'i tuzludur; tatlı suyun çoğu buzullarda ve yeraltındadır, kolay kullanılabilen kısmı çok azdır. Bu yüzden suyu tasarruflu kullanmak, kaynakları kirletmemek ve atık suyu arıtmak herkesin sorumluluğudur.Dünya'ya uzaydan bakınca mavi bir gezegen görürsün; ama o suyun içilebilir kısmı bir damla kadardır.
Su, hem bir çözücü hem de birçok tepkimenin katılımcısıdır. Vücudumuzun yarıdan fazlası sudur; kan, besinleri ve oksijeni suda çözünmüş ya da taşınmış hâlde dolaştırır. Suyun ısıyı yavaş alıp yavaş vermesi kıyı iklimlerini yumuşatır; tarım, sanayi ve enerji üretimi de suya bağlıdır. Maddenin hâlleri sayfasında suyun üç hâlinin ayrı görevlerini gördük.
Nüfus arttıkça, iklim değiştikçe ve kirlilik büyüdükçe kullanılabilir su azalır. Bu yüzden su tasarrufu yalnız kişisel bir tercih değil, ülkeye ve dünyaya karşı bir sorumluluktur.
| Alan | Öneri |
|---|---|
| Ev | diş fırçalarken musluğu kapatmak; damlatan muslukları onarmak; bulaşık ve çamaşır makinesini tam dolu çalıştırmak; kısa duş |
| Tarım | vahşi sulama yerine damla ve yağmurlama sulama; az su isteyen ürün seçimi |
| Sanayi ve kent | atık suyu arıtıp yeniden kullanmak; yağmur suyu hasadı; şebeke kayıplarını azaltmak |
| Kaynakları koruma | yağ, ilaç ve kimyasalları lavaboya dökmemek; gübre ve tarım ilacını ölçülü kullanmak |
Bir musluk saniyede bir damla damlatıyor; bir damla yaklaşık 0,05 mL ise bir günde kaç litre su boşa gider?
- Bir günde saniye sayısı: 24 · 60 · 60 = 86 400.
- Hacim: 86 400 · 0,05 = 4 320 mL.
- Litreye çevir: 4 320 ÷ 1 000 ≈ 4,3 L.
Cevap: yaklaşık 4,3 L (bir yılda 1,5 tondan fazla)
Bir kentte kullanılmış ev suyunun arıtılıp park sulamasında kullanılması ve tarımda damla sulamaya geçilmesi önerileri hangi amaca hizmet eder?
- Arıtılan suyu yeniden kullanmak, temiz su kaynağından çekilen su miktarını azaltır.
- Damla sulama, buharlaşma ve akıp gitme kayıplarını azaltarak aynı ürün için daha az su harcar.
- İkisi de sınırlı tatlı su kaynaklarını korur.
Cevap: su tasarrufu ve kaynakların korunması
✔ Doğru
- Dünya'daki suyun yaklaşık %97,5'i tuzludur.
- Tatlı suyun çoğu buzullarda ve yeraltındadır.
- Suyun en çok kullanıldığı alan tarımdır; damla sulama tasarruf sağlar.
✘ Sık yapılan hata
- Dünya'daki suyun çoğunu tatlı su sanmak.
- Su tasarrufunu yalnız evdeki musluğa indirgemek.
- Göl ve akarsuları tatlı suyun en büyük deposu sanmak.
Nasıl sorulurBir uygulama verilir, su tasarrufuna ya da kaynakların korunmasına katkısı sorulur.
TuzakDünya'daki suyun büyük kısmının tatlı su olduğunu sanmaktır. İkinci tuzak, yalnız evdeki tasarrufun önemli olduğunu düşünmektir; suyun en çok kullanıldığı alan tarımdır ve sulama yöntemi büyük fark yaratır.
▭Boşluk doldurma
Dünyadaki suyun yaklaşık yüzde kadarı tuzludur. Tatlı suyun en büyük kısmı bulunur. Tarımda su tasarrufu için sulama önerilir.
?Soru çöz
Dünya'daki suyun yaklaşık %2,5'i tatlı sudur; tatlı suyun da yaklaşık %1'i göl, akarsu, toprak nemi ve atmosferde bulunur. Buna göre Dünya'daki her 1 000 000 L suyun yaklaşık kaç litresi bu kolay ulaşılan kaynaklardadır?