Organik bileşikler: yaşam gücünden laboratuvara
MEB 12. sınıf · Karbon kimyasına giriş · Okuma 5 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaKimyanın alt dalları nelerdir ve kimyacılar hangi alanlarda çalışır?Bağlantılı konudan (Kimya bilimi). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Kimyanın başlıca disiplinleri analitik kimya (maddenin bileşenleri ve miktarları), biyokimya (canlılardaki kimyasal olaylar), organik kimya (karbon bileşikleri), anorganik kimya (karbon bileşikleri dışındaki maddeler), fizikokimya (enerji, hız, denge), polimer kimyası ve endüstriyel kimyadır. Kimya mühendisi, metalurji mühendisi, eczacı, kimyager ve kimya öğretmeni bu alanlarda çalışır.
Kimya disiplinleri ve meslekler
✎Konu anlatımı
Organik bileşik nedir, organik ve anorganik bileşikler nasıl ayırt edilir?
Kısa cevap: Organik bileşikler, karbonun başta hidrojen olmak üzere oksijen, azot ve halojenler gibi elementlerle oluşturduğu bileşiklerdir; CO, CO₂, karbonatlar ve siyanürler ise anorganik sayılır. Eskiden organik maddelerin yalnız canlılarda bir yaşam gücüyle oluşabileceği düşünülürdü. 1828'de Wöhler'in anorganik amonyum siyanattan üre elde etmesi bu görüşü sarstı ve organik kimyanın yolunu açtı.Bir zamanlar şekerin, yağın ve ürenin yalnız canlı bir bedende yapılabileceğine inanılıyordu; bir kimyacının deney tüpündeki birkaç kristal bu inancı sarstı.
19. yüzyılın başına kadar kimyacılar maddeleri ikiye ayırdı: canlılardan elde edilenler “organik”, minerallerden elde edilenler “anorganik”. Organik maddelerin ancak canlılardaki gizemli bir yaşam gücü sayesinde oluşabileceği düşünülürdü. Friedrich Wöhler 1828'de anorganik bir tuz olan amonyum siyanatı ısıtarak, idrarda bulunan organik bir madde olan üreyi elde etti. Bu deney organik maddelerin de laboratuvarda üretilebileceğini gösterdi; yaşam gücü görüşü zamanla terk edildi.
Bugün organik kimya, karbon bileşiklerinin kimyası olarak tanımlanır. Organik bileşiklerde karbonun yanında çoğunlukla H, sıklıkla O ve N, bazen S, P ve halojenler bulunur. Karbon monoksit, karbon dioksit, karbonatlar (CaCO₃), hidrojen karbonatlar, siyanürler (KCN) ve karbürler (CaC₂) karbon içerdiği hâlde özellikleri anorganik bileşiklere benzediği için anorganik sayılır. Kimya bilimi sayfasında organik kimyayı kimyanın bir disiplini olarak tanımıştık.
| Özellik | Organik | Anorganik |
|---|---|---|
| Bağ türü | çoğunlukla kovalent | çoğunlukla iyonik (tuzlar) ya da kovalent |
| Erime ve kaynama noktası | genellikle düşük | iyonik olanlarda yüksek |
| Çözünürlük | çoğu suda az, apolar çözücülerde iyi | tuzların çoğu suda iyi |
| Yanıcılık | çoğu yanar, CO₂ ve H₂O verir | çoğu yanmaz |
| Sulu çözeltinin iletkenliği | çoğu iletmez | iyonik olanlar iletir |
| Sayı ve izomerlik | milyonlarca bileşik, izomerlik yaygın | sayıca daha az |
CH₃OH, CaCO₃, C₆H₁₂O₆, KCN, CO₂ ve CH₃COOH bileşiklerinden hangileri organiktir?
- Karbon içeren her bileşik organik değildir; önce istisnaları ayır: CaCO₃ karbonat, KCN siyanür, CO₂ oksit; üçü anorganik.
- CH₃OH (metanol), C₆H₁₂O₆ (glikoz) ve CH₃COOH (asetik asit) karbonun H ve O ile kurduğu kovalent bileşiklerdir.
Cevap: CH₃OH, C₆H₁₂O₆, CH₃COOH
Beyaz bir katı ısıtılınca kolayca eriyor, yanınca CO₂ ve H₂O veriyor, suda az çözünüp benzinde iyi çözünüyor, çözeltisi elektrik akımını iletmiyor. Bu katı büyük olasılıkla organik midir, anorganik mi?
- Düşük erime noktası, moleküller arası zayıf etkileşimleri, yani kovalent moleküler bir yapıyı gösterir.
- Yanınca CO₂ ve H₂O vermesi C ve H içerdiğini gösterir.
- Apolar çözücüde çözünmesi ve iletken olmaması iyonik değil kovalent yapıyı doğrular.
Cevap: organik
✔ Doğru
- Organik bileşik karbon ve çoğunlukla hidrojen içerir; kovalent bağlıdır.
- CO, CO2, karbonatlar, siyanürler ve karbürler anorganik sayılır.
- Wöhler anorganik amonyum siyanattan organik üre elde etti.
✘ Sık yapılan hata
- Karbon içeren her bileşiği (CaCO3, KCN) organik saymak.
- Wöhler'in organik maddeden anorganik madde elde ettiğini sanmak.
- Organik bileşiklerin yalnız canlılarda üretilebildiğini sanmak.
Nasıl sorulurVerilen bileşiklerden hangilerinin organik olduğu, organik bileşiklerin genel özellikleri ya da Wöhler deneyinin önemi sorulur.
Tuzakİçinde karbon bulunan her bileşiği organik saymaktır; CO₂, CaCO₃ ve KCN anorganiktir. İkinci tuzak, Wöhler'in organik bir maddeden anorganik madde elde ettiğini sanmaktır; tersidir: anorganik amonyum siyanattan organik üre.
?Soru çöz
Aşağıdakilerden hangisi organik bir bileşiktir?
▭Sen çöz Wöhler'in ürünü
Üre, CO(NH₂)₂, molekülünde toplam atom bulunur ve ürenin kütlece yüzde kadarı karbondur. (H: 1, C: 12, N: 14, O: 16 g/mol)