Modern atom teorisi: orbitaller, kuantum sayıları, elektron dizilimi

Bohr modelinden bulut modeline geçişi, orbitalleri ve kuantum sayılarını, elektron dizilimi kurallarını ve dizilimden grup-periyot bulmayı şemalarla anlatıyoruz.

6 durakAYT
12 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 12tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
MODEL · KUANTUM

Orbital: elektronun adresi değil, olası mahallesi

MEB 11. sınıf · Modern atom teorisi · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaRutherford ve Bohr atom modellerinin özellikleri nelerdir?Bağlantılı konudan (Atom ve periyodik sistem). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Rutherford (1911) ince altın levhaya alfa tanecikleri gönderdi; çoğu doğrudan geçti, çok azı geri döndü. Buradan atomun büyük kısmının boşluk olduğu, artı yükün ve kütlenin küçük bir çekirdekte toplandığı sonucuna vardı. Bohr (1913) elektronların belirli enerji düzeylerinde bulunduğunu, düzeyler arasında geçerken ışık soğurduğunu ya da yaydığını söyledi. Bugün geçerli olan bulut modelidir.

Rutherford, Bohr ve bulut modeli

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Orbital nedir, yörünge ile orbital arasındaki fark nedir?

Kısa cevap: Bohr modeli yalnız hidrojen gibi tek elektronlu türleri açıklayabildi ve elektronun yerini ve hızını aynı anda kesin bildiğini varsaydı. Modern atom teorisinde (bulut modeli) elektronun tam yeri değil, bulunma olasılığı konuşulur. Orbital, elektronun bulunma olasılığının yüksek olduğu üç boyutlu bölgedir; yörünge ise Bohr'un belirli dairesel yoludur. Bir orbitalde en çok iki elektron bulunur.

Bir arının bir çiçek tarlasında tam olarak nerede olduğunu bilemezsin, ama zamanının çoğunu hangi çiçeklerin çevresinde geçirdiğini söyleyebilirsin.

Atom ve periyodik sistem sayfasında Bohr modelini gördük: elektronlar belirli enerji düzeylerinde döner, düzeyler arasında geçerken ışık soğurur ya da yayar. Bu model hidrojenin ışık çizgilerini mükemmel açıkladı ama iki elektronlu helyumda bile tutmadı. Daha derin bir sorun da vardı: elektron çok küçük ve hızlı bir tanecik olduğu için yeri ve hızı aynı anda kesin olarak ölçülemez (belirsizlik ilkesi). Elektronun belirli bir dairesel yolda döndüğünü söylemek bu yüzden anlamsızdır. Elektronun dalga gibi davranabildiğinin anlaşılması da yeni bir modele ihtiyaç doğurdu.

Modern atom teorisinde elektron için “şurada” değil, “büyük olasılıkla şu bölgede” denir. Elektronun bulunma olasılığının yüksek olduğu bu üç boyutlu bölgeye orbital denir. Hidrojen gibi tek elektronlu türlerde orbitalin büyüklüğü ve enerjisi doğrudan baş kuantum sayısıyla ilişkilidir.

Yörünge ile orbital
Yörünge (Bohr)Orbital (modern teori)
Biçimiçekirdek çevresinde düzlemsel daireüç boyutlu bölge (s küresel, p iki loblu…)
Elektronun yeriher an kesin olarak biliniryalnız bulunma olasılığı bilinir
Kapsamıtek elektronlu türlerde geçerlibütün atomlarda geçerli
Elektron sayısıbir katmanda 2n² elektronbir orbitalde en çok 2 elektron (zıt spinli)
Orbitalin şekli elektronun izlediği bir yol değil, zamanının büyük kısmını geçirdiği bölgenin sınırıdır.Görsel: Sınav Defteri
Çözümlü örnek

“Hidrojen atomundaki elektron, çekirdekten tam 0,053 nm uzaklıktaki dairesel yolda döner.” Bu ifade hangi modele aittir, modern teoriye göre neden eksiktir?

  1. Belirli uzaklıkta belirli dairesel yol, Bohr'un yörünge kavramıdır.
  2. Belirsizlik ilkesine göre elektronun yeri ve hızı aynı anda kesin bilinemez.
  3. Modern teori yalnız o uzaklığın elektronun en olası bulunduğu yer olduğunu, elektronun başka uzaklıklarda da bulunabileceğini söyler.

Cevap: Bohr modeli; kesin yol yerine olasılık bölgesi (orbital) gerekir

Çözümlü örnek

Bohr modelinin açıklayamadığı iki olgu nedir?

  1. Çok elektronlu atomların (He, Li…) ışık çizgileri ve enerji düzeyleri.
  2. Elektronun dalga özelliği ve konumunun belirsizliği; elektronun belirli bir yolda dönmediği gerçeği.

Cevap: çok elektronlu atomlar ve elektronun dalga-olasılık doğası

✔ Doğru

  • Orbital, elektronun bulunma olasılığının yüksek olduğu bölgedir.
  • Bohr modeli yalnız tek elektronlu türlerde (H, He+, Li2+) başarılıdır.
  • Bir orbital en çok 2, n. katman en çok 2n2 elektron alır.

✘ Sık yapılan hata

  • Orbitali elektronun izlediği çizgisel yol sanmak.
  • Bohr modelini çok elektronlu atomlara uygulamak.
  • 3. katmanın en çok 8 elektron aldığını sanmak (2·32 = 18).
Akılda kalsın: Yörünge = çizgi (Bohr), orbital = bulut (modern). Yörüngede elektronun yeri kesin, orbitalde olası. Bir orbital en çok 2 elektron alır; bir katman en çok 2n².
Sınavda

Nasıl sorulurYörünge ile orbital karşılaştırılır ya da Bohr modelinin sınırlılıkları sorulur.

TuzakOrbitali elektronun izlediği yol sanmaktır; orbital bir olasılık bölgesidir. İkinci tuzak, Bohr modelinin bütün atomlar için geçerli olduğunu düşünmektir; yalnız tek elektronlu türlerde (H, He+, Li2+) başarılıdır.

▭Boşluk doldurma

Bohr modelinde elektronun izlediği dairesel yola denir. Modern teoride elektronun bulunma olasılığının yüksek olduğu bölgeye denir ve bu bölgede en çok elektron bulunabilir.

yörüngeorbital2katman8

?Soru çöz

Orbital kavramı ile ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ C. Orbital olasılık bölgesidir. A ve B Bohr'un yörünge kavramını anlatır, orbitalle karıştırılmıştır; D sekiz sayısı oktetten gelir, bir orbitale en çok iki elektron sığar.
KAVRAM · KUANTUM SAYILARI

Kuantum sayıları: her elektronun dört haneli kimliği

MEB 11. sınıf · Modern atom teorisi · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaAtom numarası ve kütle numarası nedir, proton, nötron ve elektron sayısı nasıl bulunur?Bağlantılı konudan (Atom ve periyodik sistem). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Atomun çekirdeğinde proton ve nötron, çevresinde elektronlar bulunur. Proton +1, elektron −1 yüklüdür; nötron yüksüzdür. Proton ve nötronun kütleleri birbirine yakın, elektronunkinin yaklaşık 1836 katıdır. Proton sayısı atom numarasıdır (Z) ve elementi belirler; proton ile nötron sayısının toplamı kütle numarasıdır (A). Bir iyonda elektron sayısı, atom numarasından iyon yükü çıkarılarak bulunur.

Proton, nötron, elektron

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Kuantum sayıları nelerdir, n, ℓ, mℓ ve ms neyi belirler?

Kısa cevap: Orbitaller üç kuantum sayısıyla, elektronlar dört kuantum sayısıyla tanımlanır. Baş kuantum sayısı n (1, 2, 3…) enerji düzeyini ve büyüklüğü; açısal momentum kuantum sayısı ℓ (0'dan n−1'e) orbital türünü (s, p, d, f); manyetik kuantum sayısı mℓ (−ℓ'den +ℓ'ye) yönelimi; spin kuantum sayısı ms (+½ ya da −½) elektronun dönme yönünü belirler.

Bir otel odasını kat, koridor, oda numarası ve yatak diye dört bilgiyle bulursun; atomdaki bir elektron da dört sayıyla bulunur.

Modern atom teorisinde her orbitalin bir adresi vardır. İlk üç kuantum sayısı orbitali tanımlar; dördüncüsü o orbitaldeki iki elektronu birbirinden ayırır.

Dört kuantum sayısı
Kuantum sayısıAlabileceği değerlerNeyi belirler?
Baş (n)1, 2, 3, 4…enerji düzeyi (katman), orbitalin büyüklüğü
Açısal momentum (ℓ)0, 1, …, n − 1alt düzey ve orbital şekli: ℓ = 0 s, 1 p, 2 d, 3 f
Manyetik (mℓ)−ℓ, …, 0, …, +ℓorbitalin uzaydaki yönelimi; bir alt düzeyde 2ℓ + 1 orbital
Spin (ms)+½ ya da −½elektronun dönme yönü; bir orbitaldeki iki elektron zıt spinlidir
alt düzeydeki orbital sayısı = 2ℓ + 1 n. katmandaki orbital sayısı = n2 n. katmandaki en çok elektron = 2n2

Neden s alt düzeyinde bir, p'de üç, d'de beş orbital var? Çünkü mℓ, −ℓ'den +ℓ'ye kadar tam sayı değerleri alır: ℓ = 1 için −1, 0, +1 (üç p orbitali); ℓ = 2 için −2, −1, 0, +1, +2 (beş d orbitali). Her orbital iki elektron aldığı için s alt düzeyi 2, p 6, d 10, f 14 elektron alır.

Çözümlü örnek

n = 3 katmanında hangi alt düzeyler vardır? Bu katmanda toplam kaç orbital, en çok kaç elektron bulunur?

  1. ℓ, 0'dan n − 1 = 2'ye kadar: ℓ = 0 (3s), 1 (3p), 2 (3d).
  2. Orbital sayıları: 1 + 3 + 5 = 9 (formülle: n2 = 9).
  3. En çok elektron: 2 · 9 = 18 (formülle: 2n2 = 18).

Cevap: 3s, 3p, 3d; 9 orbital; 18 elektron

Çözümlü örnek

Aşağıdaki (n, ℓ, mℓ, ms) takımlarından hangileri mümkündür? I. (2, 1, −1, +½) II. (3, 3, 0, −½) III. (4, 2, −3, +½) IV. (1, 0, 0, −½)

  1. I: ℓ = 1 < n = 2 ✓, mℓ = −1 aralıkta ✓ → mümkün (bir 2p elektronu).
  2. II: ℓ, n'ye eşit olamaz (en çok n − 1 = 2) → mümkün değil.
  3. III: ℓ = 2 için mℓ en çok ±2'dir, −3 olamaz → mümkün değil. IV: 1s elektronu → mümkün.

Cevap: I ve IV

✔ Doğru

  • ℓ, 0 ile n − 1 arasındadır: 2d, 1p, 3f yoktur.
  • ℓ = 2 için mℓ beş değer alır: −2, −1, 0, +1, +2.
  • n. katmanda n2 orbital vardır: n = 3'te 9.

✘ Sık yapılan hata

  • ℓ'nin n'ye eşit olabileceğini sanmak.
  • ℓ = 2 için mℓ'nin yalnız 2 değer aldığını sanmak.
  • ms'yi 0 ya da 1 diye yazmak (+½ ya da −½ olmalı).
Akılda kalsın: Zincir kuralı: ℓ < n, |mℓ| ≤ ℓ, ms = ±½. Sayılar: s 1-2, p 3-6, d 5-10, f 7-14 (orbital-elektron). Katmanda n² orbital, 2n² elektron.
Sınavda

Nasıl sorulurKuantum sayısı takımları verilir, hangisinin mümkün olmadığı ya da hangi orbitali gösterdiği sorulur; ya da bir katmandaki orbital ve elektron sayısı istenir.

Tuzakℓ'nin n'ye eşit olabileceğini sanmaktır (2d, 1p, 3f orbitali yoktur). İkinci tuzak, mℓ'nin değer sayısını ℓ ile karıştırmaktır: ℓ = 2 için mℓ beş değer alır.

▭Boşluk doldurma sayı yaz

n = 4 katmanında orbital vardır ve en çok elektron bulunabilir. ℓ = 2 olan alt düzeyde orbital vardır.

1632583

?Soru çöz

Aşağıdaki kuantum sayısı takımlarından (n, ℓ, mℓ, ms) hangisi bir elektron için mümkün değildir?

✓ A. ℓ en çok n − 1 olabilir; n = 2 için ℓ = 2 (2d) yoktur. B bir 3d elektronudur, mℓ = −2 aralıktadır; C bir 4s elektronudur; D bir 3p elektronudur. ℓ'nin n'ye eşit olabileceğini sanmak bu soruyu yanlış yaptırır.
KAVRAM · ENERJİ SIRASI

Orbitallerin enerjisi: 4s neden 3d'den önce?

MEB 11. sınıf · Modern atom teorisi · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaAtom yarıçapı, iyonlaşma enerjisi ve elektronegatiflik periyodik sistemde nasıl değişir?Bağlantılı konudan (Atom ve periyodik sistem). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Aynı periyotta soldan sağa proton sayısı artar ve çekirdek dış elektronları daha güçlü çeker: atom yarıçapı küçülür, iyonlaşma enerjisi, elektron ilgisi ve elektronegatiflik genel olarak artar, metalik özellik azalır. Aynı grupta yukarıdan aşağı katman sayısı arttığı için yarıçap büyür; iyonlaşma enerjisi ve elektronegatiflik azalır, metalik özellik artar.

Periyodik özellikler

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Çok elektronlu atomlarda orbitallerin enerji sırası nasıldır, 4s neden 3d'den önce dolar?

Kısa cevap: Tek elektronlu hidrojende orbital enerjisi yalnız n'ye bağlıdır; 2s ile 2p aynı enerjidedir. Çok elektronlu atomlarda elektronlar birbirini ittiği ve iç elektronlar çekirdeği perdelediği için enerji n + ℓ toplamına göre sıralanır: toplamı küçük olan önce dolar, eşitse n'si küçük olan önce dolar. Bu yüzden sıra 1s 2s 2p 3s 3p 4s 3d 4p 5s biçimindedir.

Bir sinema salonunda ön sıralar daha iyi olsa da bazı arka koltuklar perdeyi daha net gösterebilir; 4s orbitali de 3d'den “yakın” durur.

Hidrojenin tek elektronu yalnız çekirdekle etkileşir; orbitalin enerjisini yalnız baş kuantum sayısı belirler. Çok elektronlu atomlarda ise elektronlar birbirini iter ve içteki elektronlar çekirdeğin çekimini dıştakilere karşı perdeler. Aynı katmandaki s, p ve d orbitalleri bu perdelemeden farklı etkilenir: s elektronları çekirdeğe daha çok sokulur, daha az perdelenir. Sonuç olarak aynı katmanda enerji s < p < d olur ve katmanlar iç içe geçer.

Sol: alt düzeylerin enerji merdiveni. Sağ: aynı sırayı ezbersiz bulmak için köşegen kuralı.Görsel: Sınav Defteri
önce küçük (n + ℓ) n + ℓ eşitse önce küçük n4s: 4 + 0 = 4 · 3d: 3 + 2 = 5 → 4s önce dolar. 3d ve 4p'nin ikisi de 5 → n'si küçük olan 3d önce.
Çözümlü örnek

4p, 5s, 3d ve 4d alt düzeylerini çok elektronlu bir atomda enerjisi artan sırada diz.

  1. n + ℓ: 3d → 5; 4p → 5; 5s → 5; 4d → 6.
  2. Toplamı 5 olan üçünde n küçük olan önce: 3d (n = 3), 4p (n = 4), 5s (n = 5).
  3. 4d (6) en sonda.

Cevap: 3d < 4p < 5s < 4d

Çözümlü örnek

Hidrojen atomunda 3s, 3p ve 3d orbitallerinin enerjileri nasıl karşılaştırılır? Aynı orbitaller potasyum atomunda nasıl sıralanır?

  1. Hidrojende enerji yalnız n'ye bağlıdır: 3s = 3p = 3d.
  2. Potasyumda (çok elektronlu) n + ℓ: 3s → 3, 3p → 4, 3d → 5: 3s < 3p < 3d.

Cevap: H'de eşit; K'de 3s < 3p < 3d

✔ Doğru

  • 4s, 3d'den önce dolar: n + ℓ değerleri 4 ve 5.
  • n + ℓ eşitse n'si küçük olan önce dolar: 3d, 4p'den önce.
  • Hidrojende enerji yalnız n'ye bağlıdır: 2s ile 2p eşit.

✘ Sık yapılan hata

  • 3d'nin 4s'den önce dolduğunu sanmak.
  • Hidrojende de 2s < 2p sırasını uygulamak.
  • n + ℓ eşitken ℓ'si küçük olanı (4p) önce doldurmak.
Akılda kalsın: Dolma sırasının şarkısı: 1s 2s 2p 3s 3p 4s 3d 4p 5s. Takılırsan n + ℓ hesapla: küçük önce, eşitse n küçük önce. Hidrojende tek kural n'dir.
Sınavda

Nasıl sorulurAlt düzeylerin enerji sırası ya da elektron diziliminde hangi orbitalin önce dolduğu sorulur.

Tuzak3d'nin 4s'den önce dolduğunu sanmaktır; 3d, 4s'den sonra dolar. İkinci tuzak, hidrojende de s < p < d sırasının geçerli olduğunu düşünmektir; tek elektronlu türde aynı katmandaki orbitallerin enerjisi eşittir.

↕Sıralama enerji: düşükten yükseğe

  1. 3d
  2. 5s
  3. 3p
  4. 4p
  5. 4s

?Soru çöz

Çok elektronlu bir atomda aşağıdaki alt düzeylerden hangisinin enerjisi en yüksektir?

✓ D. n + ℓ: 4p ve 3d 5, 4s ve 3p 4; 5'ler arasında n'si büyük olan 4p en yüksek enerjilidir. C n + ℓ eşitliğinde n'si küçük olanın önce dolduğu unutulmuş; A n'si en büyük olduğu için en yüksek sanılmış, oysa 4s, 3d'den önce dolar; B en düşük enerjilidir.
KURAL · ELEKTRON DİZİLİMİ

Elektron dizilimi: üç kural, bir sıra

MEB 11. sınıf · Modern atom teorisi · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaOrbital nedir, yörünge ile orbital arasındaki fark nedir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Bohr modeli yalnız hidrojen gibi tek elektronlu türleri açıklayabildi ve elektronun yerini ve hızını aynı anda kesin bildiğini varsaydı. Modern atom teorisinde (bulut modeli) elektronun tam yeri değil, bulunma olasılığı konuşulur. Orbital, elektronun bulunma olasılığının yüksek olduğu üç boyutlu bölgedir; yörünge ise Bohr'un belirli dairesel yoludur. Bir orbitalde en çok iki elektron bulunur.

Bohr'dan bulut modeline: orbital

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Elektron dizilimi nasıl yazılır, Aufbau, Pauli ve Hund kuralları nedir?

Kısa cevap: Elektronlar orbitallere üç kurala göre yerleşir. Aufbau: önce en düşük enerjili orbital dolar. Pauli: bir orbitalde en çok iki zıt spinli elektron bulunur. Hund: eş enerjili orbitallere elektronlar önce teker teker ve aynı spinle yerleşir, sonra eşleşir. Cr ve Cu'da yarı dolu ya da tam dolu d düzeni için 4s'den bir elektron 3d'ye geçer.

Otobüse binen yolcular önce boş çift koltukların birer yerine oturur; ancak hepsi dolunca yanlarına biri oturur. Elektronlar da öyle.

Atom numarası 36'ya kadar olan bütün atomların elektron dizilimini üç kuralla yazabilirsin. Aufbau (yapılanma) ilkesi sırayı, Pauli ilkesi bir orbitalin kapasitesini, Hund kuralı eş enerjili orbitallere yerleşme biçimini söyler.

Her kutu bir orbital, her ok bir elektron. Hund kuralı: p ve d kutularına önce birer, aynı yönlü ok.Görsel: Sınav Defteri

Yazım ve kısaltma

Dizilim, alt düzeyler sırayla yazılıp elektron sayısı üst simge olarak eklenerek gösterilir: 11Na: 1s2 2s2 2p6 3s1. Kısaltmak için önceki soy gazın dizilimi köşeli parantezle yazılır: [Ne] 3s1. En dış katmandaki elektronlara değerlik elektronu, bunların bulunduğu orbitallere değerlik orbitali denir; Na'nın değerlik orbitali 3s, değerlik elektron sayısı 1'dir.

Küresel simetri ve iki istisna

Bir alt düzeyin yarı dolu (s1, p3, d5) ya da tam dolu (s2, p6, d10) olması atoma ek kararlılık sağlar; bu dizilimlere küresel simetrik denir. Bu yüzden 24Cr beklenen [Ar] 4s2 3d4 yerine [Ar] 4s1 3d5, 29Cu beklenen [Ar] 4s2 3d9 yerine [Ar] 4s1 3d10 dizilimini alır.

Çözümlü örnek

26Fe atomunun elektron dizilimini yaz. Kaç tane yarı dolu (tek elektronlu) orbitali vardır?

  1. Sırayla doldur: 1s2 2s2 2p6 3s2 3p6 4s2 3d6 = [Ar] 4s2 3d6.
  2. 3d'de 6 elektron, 5 orbital: Hund'a göre önce beşine birer, altıncı ilk orbitalde eşleşir.
  3. Tek elektronlu orbital: 5 − 1 = 4.

Cevap: [Ar] 4s² 3d⁶; 4 yarı dolu orbital

Çözümlü örnek

15P atomunda kaç dolu orbital, kaç yarı dolu orbital vardır? Dizilimi küresel simetrik midir?

  1. Dizilim: 1s2 2s2 2p6 3s2 3p3.
  2. Dolu orbitaller: 1s, 2s, üç 2p, 3s → 6. Yarı dolu: üç 3p → 3.
  3. Son alt düzey p3, yani yarı dolu: küresel simetrik.

Cevap: 6 dolu, 3 yarı dolu; küresel simetrik

✔ Doğru

  • Aufbau: sırayla doldur; Pauli: orbitalde en çok 2 zıt spinli elektron; Hund: önce teker teker.
  • Cr: [Ar] 4s1 3d5; Cu: [Ar] 4s1 3d10.
  • N (2p3) üç p orbitalinde birer elektronla 3 yarı dolu orbital taşır.

✘ Sık yapılan hata

  • Cr ve Cu'yu kurala göre 4s2 ile yazmak.
  • p orbitallerine elektronları ikişer ikişer yerleştirmek.
  • Aynı orbitaldeki iki elektronu aynı spinle göstermek.
Akılda kalsın: Aufbau = sıra, Pauli = en çok 2 ve zıt spin, Hund = önce teker teker. Küresel simetri: s¹ s², p³ p⁶, d⁵ d¹⁰. İki istisna: Cr 4s¹3d⁵, Cu 4s¹3d¹⁰.
Sınavda

Nasıl sorulurAtom numarası verilir; dizilim, tek elektron sayısı, dolu orbital sayısı ya da küresel simetri sorulur; bazen bir orbital şemasında hangi kuralın çiğnendiği istenir.

TuzakCr ve Cu'yu kurala göre 4s2 ile yazmaktır. İkinci tuzak, Hund kuralını unutup p orbitallerine elektronları ikişer ikişer yerleştirmektir.

▭Boşluk doldurma sayı yaz

25Mn atomunun dizilimi [Ar] ile başlar; ardından 4s orbitalinde elektron, 3d orbitallerinde elektron bulunur; atomda tane tek elektron vardır.

25514

?Soru çöz

24Cr atomunun temel hâl elektron diziliminde kaç tane yarı dolu orbital vardır?

✓ B. Cr istisnadır: [Ar] 4s1 3d5 (yarı dolu d5 ve s1 daha kararlı). Hund kuralıyla beş 3d orbitalinin her birinde birer elektron, 4s'de bir elektron: 5 + 1 = 6 yarı dolu orbital. A kurala göre [Ar] 4s2 3d4 yazılmış (dört yarı dolu d, 4s dolu); C istisna doğru ama 4s1 sayılmamış; D Hund kuralı unutulmuş, 3d5 elektronları ikişer yerleştirilmiş (iki çift + bir tek) ve 4s1 eklenmiş.
KURAL · İYON DİZİLİMİ

İyonların dizilimi: elektron en dıştan gider

MEB 11. sınıf · Modern atom teorisi · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaLewis sembolü nedir, atomlar oktet kuralına göre nasıl iyon oluşturur?Bağlantılı konudan (İyonik ve metalik bağ). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Lewis sembolü, element sembolünün çevresine değerlik elektronlarının nokta olarak yazılmasıdır; ilk 20 elementte nokta sayısı son katmandaki elektron sayısına, yani A grup numarasına eşittir. Atomlar son katmanlarını 8 elektrona (oktet), H, Li ve Be gibi küçük atomlar 2 elektrona (dublet) tamamlamaya yatkındır. Metaller elektron vererek katyon, ametaller elektron alarak anyon oluşturur.

Lewis sembolleri ve iyon oluşumu

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

İyonların elektron dizilimi nasıl yazılır, geçiş metallerinde elektron hangi orbitalden koparılır?

Kısa cevap: Anyonun dizilimi, alınan elektronlar sıradaki boş orbitallere eklenerek yazılır: S²⁻ [Ar]. Katyonda elektronlar baş kuantum sayısı en büyük katmandan koparılır; geçiş metallerinde 4s elektronları, 3d'dekilerden önce gider. Bu yüzden Fe²⁺ [Ar] 3d⁶, Fe³⁺ [Ar] 3d⁵ dizilimindedir. Aynı elektron sayısına ve dizilime sahip türlere izoelektronik denir.

4s orbitali 3d'den önce dolar, ama iyonlaşmada da önce boşalır; ilk gelen ilk gider.

Anyonlarda iş kolaydır: atomun dizilimine alınan elektronlar sıradaki orbitallere eklenir. 16S: [Ne] 3s2 3p4 iki elektron alınca S2−: [Ne] 3s2 3p6 = [Ar] olur.

Katyonlarda dikkat gerekir: elektronlar dolma sırasının tersinden değil, baş kuantum sayısı en büyük olan katmandan koparılır. Neden? Elektronlar dolup çekirdeğe yakın 3d düzeyine yerleştikten sonra 4s elektronları atomun en dışında kalır ve en kolay koparılan onlardır. Bu yüzden geçiş metalleri önce 4s elektronlarını verir.

Atom ve iyon dizilimleri
TürDizilimNot
26Fe[Ar] 4s2 3d6atom
Fe2+[Ar] 3d6iki 4s elektronu gider
Fe3+[Ar] 3d5ardından bir 3d elektronu; d5 küresel simetrik
29Cu+[Ar] 3d104s1 elektronu gider
30Zn2+[Ar] 3d10Cu+ ile izoelektronik
16S2−, 19K+[Ar]Ar ile izoelektronik

Fe3+'ün Fe2+'den daha kararlı olmasının bir nedeni de budur: Fe3+'te d5 yarı dolu, küresel simetrik düzen vardır.

Çözümlü örnek

25Mn2+ iyonunun dizilimini yaz; kaç tek elektronu vardır?

  1. Atom: [Ar] 4s2 3d5.
  2. İki elektron en dış katmandan, yani 4s'den gider: Mn2+: [Ar] 3d5.
  3. Beş d orbitalinde birer elektron: 5 tek elektron.

Cevap: [Ar] 3d⁵; 5

Çözümlü örnek

Cu+, Zn2+ ve Ga3+ iyonları izoelektronik midir? (Cu: 29, Zn: 30, Ga: 31)

  1. Elektron sayıları: 29 − 1 = 28, 30 − 2 = 28, 31 − 3 = 28.
  2. Dizilimler: üçünde de 4s ve 4p elektronları gitmiş, [Ar] 3d10 kalmıştır.

Cevap: evet; üçü de [Ar] 3d¹⁰

✔ Doğru

  • Katyonda elektron en büyük n'den çıkar: Fe2+ = [Ar] 3d6.
  • Anyonda elektron eklenir: S2− = [Ne] 3s2 3p6.
  • Fe3+ = [Ar] 3d5: 5 eşleşmemiş elektron.

✘ Sık yapılan hata

  • Fe2+'yi [Ar] 4s2 3d4 diye yazmak.
  • İzoelektronik türleri aynı element sanmak.
  • Katyonda elektronu son yazılan 3d'den çıkarmak.
Akılda kalsın: Anyonda ekle, katyonda en büyük n'den çıkar. Geçiş metalinde önce 4s boşalır: Fe2+ = [Ar] 3d6, 4s2 3d4 değil.
Sınavda

Nasıl sorulurBir geçiş metali iyonunun dizilimi, tek elektron sayısı ya da iki iyonun izoelektronik olup olmadığı sorulur.

TuzakFe2+'yi 4s2 3d4 diye yazmaktır; elektronlar 3d'den değil 4s'den gider. İkinci tuzak, izoelektronik türlerin aynı element olduğunu sanmaktır.

⇄Bilgi eşleştirme iyon → dizilim

?Soru çöz

26Fe3+ iyonunun elektron dizilimi aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. Önce iki 4s elektronu, ardından bir 3d elektronu gider: [Ar] 3d5. B elektronlar 3d'den koparılmış, dolma sırasının tersi uygulanmış; C bir 4s elektronu bırakılmış; D Fe2+'nin dizilimidir, yük karıştırılmış.
YAPI · BLOK

Dizilimden adrese: blok, periyot ve grup

MEB 11. sınıf · Modern atom teorisi · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaBir elementin periyodik sistemdeki yeri katman elektron dağılımından nasıl bulunur?Bağlantılı konudan (Atom ve periyodik sistem). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Mendeleyev (1869) elementleri artan atom kütlesine göre dizip benzer özelliktekileri alt alta koydu ve henüz bulunmamış elementler için boşluk bıraktı. Moseley (1913) sıralamanın atom numarasına göre olması gerektiğini gösterdi. Periyodik sistemde yatay satırlar periyot, düşey sütunlar gruptur; ilk 20 elementte katman sayısı periyodu, son katmandaki elektron sayısı A grubunu verir.

Periyodik sistemde yer bulma

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Elektron diziliminden bir elementin bloku, grubu ve periyodu nasıl bulunur?

Kısa cevap: Elektron dizilimi en son hangi alt düzeyde bitiyorsa element o bloktadır: s, p, d ya da f. Periyot, en büyük baş kuantum sayısıdır. s blokunda grup s elektron sayısı (1A, 2A), p blokunda dış katmandaki s ve p elektronlarının toplamıdır (3A–8A). d blokunda ns ve (n−1)d elektronlarının toplamı 3 ile 12. grubu, yani B gruplarını verir.

Bir elementin dizilimi, periyodik sistemdeki adresinin posta koduna benzer: son harf mahalleyi, en büyük sayı katı söyler.

Atom ve periyodik sistem sayfasında ilk 20 elementin yerini katman dağılımından bulmuştuk. Elektron dizilimiyle bu yöntem bütün elementlere genişler. Periyodik sistem bloklara ayrılır: soldaki iki sütun s, sağdaki altı sütun p, ortadaki on sütun d, alttaki iki sıra f blokudur. Gruplar 1'den 18'e numaralanır ya da A ve B diye adlandırılır.

Blok adı, o bölgedeki elementlerde en son dolan alt düzeyden gelir. d bloku 4. periyottan, f bloku 6. periyottan başlar.Görsel: Sınav Defteri
Dizilimden yer bulma
Son alt düzeyBlokGrupÖrnek
ns1–2ss elektron sayısı → 1A, 2A20Ca: [Ar] 4s2 → 4. periyot, 2A
np1–6pns + np elektronları → 3A–8A35Br: [Ar] 4s2 3d10 4p5 → 4. periyot, 7A
(n−1)d1–10dns + (n−1)d elektronları → 3–12 (B grupları)26Fe: [Ar] 4s2 3d6 → 4. periyot, 8 (8B)

Neden Br'nin grubunda 3d10 elektronları sayılmaz? Çünkü 3d dolu ve iç katmanda kalmıştır; kimyasal davranışa katılan değerlik elektronları en dış katmandaki 4s2 4p5'tir (7 elektron → 7A). Geçiş metallerinde ise 3d elektronları değerlik elektronu gibi davranabildiği için gruba katılır.

Çözümlü örnek

22Ti ve 30Zn elementlerinin periyot, blok ve gruplarını bul.

  1. Ti: [Ar] 4s2 3d2 → 4. periyot, d bloku, 2 + 2 = 4 → 4. grup (4B).
  2. Zn: [Ar] 4s2 3d10 → 4. periyot, d bloku, 2 + 10 = 12 → 12. grup (2B).

Cevap: Ti 4. periyot 4B; Zn 4. periyot 2B

Çözümlü örnek

X2+ iyonunun dizilimi [Ar] 3d9'dur. X elementinin yeri neresidir?

  1. İyon 2 elektron vermiş; atomda 18 + 9 + 2 = 29 elektron var: X = Cu.
  2. Atomun dizilimi (istisna): [Ar] 4s1 3d10.
  3. 4. periyot, d bloku, 1 + 10 = 11 → 11. grup (1B).

Cevap: 4. periyot, d bloku, 1B

✔ Doğru

  • Son harf bloğu, en büyük n periyodu verir.
  • p blokunda grup = ns + np elektronları: 4s2 4p3 → 5A.
  • d blokunda s + d toplamı 8, 9, 10 → 8B; 11 → 1B; 12 → 2B.

✘ Sık yapılan hata

  • p blokunda grubu bulurken dolu 3d10'u da saymak.
  • İyonun diziliminden doğrudan yer okumak.
  • [Ar] 4s2 3d6'da son yazılan 3d'ye bakıp periyodu 3 sanmak.
Akılda kalsın: Son harf = blok, en büyük n = periyot. Grup: s'de s, p'de s + p, d'de s + d elektronları. d'de toplam 8, 9, 10 → 8B; 11 → 1B; 12 → 2B. İyondan yer bulmadan önce nötr atoma dön.
Sınavda

Nasıl sorulurDizilim ya da iyonun dizilimi verilir; periyot, grup, blok ya da değerlik elektron sayısı sorulur.

TuzakP blokundaki elementlerin grubunu bulurken dolu (n−1)d10 elektronlarını da saymaktır. İkinci tuzak, iyonun diziliminden doğrudan yer okumaktır.

▭Boşluk doldurma sayı yaz

35Br elementi . periyotta, blokunda bulunur; değerlik elektron sayısı olduğundan 7A, yani . gruptadır.

4p717d5

?Soru çöz

Elektron dizilimi 1s2 2s2 2p6 3s2 3p6 4s2 3d10 4p3 olan element için aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ C. Dizilim 4p ile bitiyor: p bloku; en büyük n = 4; dış katmanda 4s2 4p3 → 5 elektron → 5A. A yalnız p elektronları sayılmış, 4s unutulmuş; B periyot 3d'nin n'sinden okunmuş; D dolu 3d10 son alt düzey sanılmış, blok yanlış seçilmiş.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Bir musluk suyunun her litresinde 0,003 mol Ca2+ iyonu bulunuyor. Bu sudan 10 L alınıp yeterince çamaşır sodası eklenince Ca2+(suda) + CO32−(suda) → CaCO3(k) tepkimesiyle iyonların tamamı çöküyor. Kaç gram CaCO3 çöker? (C: 12, O: 16, Na: 23, Ca: 40)

✓ A. 10 L suda 10 · 0,003 = 0,03 mol Ca2+; katsayılar 1 : 1, 0,03 mol CaCO3 = 0,03 · 100 = 3 g. Sertlik Na+ değil Ca2+ ve Mg2+ iyonlarından gelir; soda onları çöktürerek suyu yumuşatır. B yalnız 1 L için hesaplanmış, 10 ile çarpılmamış; C çökeltinin değil yalnız Ca2+ iyonlarının kütlesi alınmış (0,03 · 40); D çöken CaCO3 yerine eklenen Na2CO3'ün kütlesi hesaplanmış (0,03 · 106).Kaynak: Kimya her yerde · Sert ve yumuşak su

?Soru 2

Aşağıdakilerden hangisi homojen bir karışımdır?

✓ A. Bronz, bakır ile kalayın katı çözeltisidir (alaşım); her yerinde aynı bileşimdedir. B saf su karışım değil saf maddedir; C ve D'de bileşenler ayırt edilir ve bekleyince ayrışır, heterojendir.Kaynak: Karışımlar · Homojen ve heterojen karışım

?Soru 3

Aşağıdaki karışım–tür eşleştirmelerinden hangisi yanlıştır?

✓ C. Tebeşir tozu katıdır; katının sıvıda dağılması süspansiyondur. Emülsiyon için dağılan maddenin sıvı olması gerekir. A dumanda katı tanecikler gazda dağılmıştır; B iki sıvıdır; D gaz kabarcıkları sıvıdadır: üçü de doğrudur.Kaynak: Karışımlar · Süspansiyon, emülsiyon, koloit

?Soru 4

Aşağıdakilerden hangisi bazların özelliklerinden biri değildir?

✓ B. Mavi turnusolü kırmızıya çeviren asittir; bazlar kırmızı turnusolü maviye çevirir. İndikatör renklerinin yönü karıştırılmıştır. A, C ve D bazların özellikleridir.Kaynak: Asitler, bazlar ve tuzlar · Asit ve bazların özellikleri, pH

?Soru 5

Dünya'daki suyun yaklaşık %2,5'i tatlı sudur; tatlı suyun da yaklaşık %1'i göl, akarsu, toprak nemi ve atmosferde bulunur. Buna göre Dünya'daki her 1 000 000 L suyun yaklaşık kaç litresi bu kolay ulaşılan kaynaklardadır?

✓ C. Önce tatlı su: 1 000 000 · 0,025 = 25 000 L; bunun %1'i: 25 000 · 0,01 = 250 L. Bütün suyun yalnız on binde 2,5'i kolayca kullanılabilir; tasarrufun önemi buradan gelir. A tatlı suyun tamamı kolay ulaşılır sanılmış, %1 uygulanmamış; B %2,5 atlanmış, %1 doğrudan bütün suya uygulanmış; D iki yüzde art arda uygulanacağına toplanmış (%2,5 + %1 = %3,5).Kaynak: Kimya her yerde · Su ve hayat

?Soru 6

Aşağıdakilerden hangisi yanlış ve gereksiz ilaç kullanımının çevreye verdiği zarara örnektir?

✓ A. Atık ilaçlar arıtmada tam giderilemez, suya ve toprağa karışıp canlıları etkiler: çevre zararı. B bir sağlık zararıdır (direnç gelişimi); C ekonomik zarardır; D bireyin sağlığına zarardır. Zararın türleri birbirine karıştırılmamalı.Kaynak: Kimya her yerde · Kozmetik ve ilaçlar

?Soru 7

Çamaşır suyu ile tuz ruhu karıştırılınca NaOCl(suda) + 2HCl(suda) → NaCl(suda) + H2O(s) + Cl2(g) tepkimesi gerçekleşir. Karışımda 0,1 mol NaOCl ve 0,3 mol HCl bulunuyorsa normal şartlarda en çok kaç litre zehirli Cl2 gazı oluşur?

✓ C. Mol ÷ katsayı: NaOCl 0,1 ÷ 1 = 0,1; HCl 0,3 ÷ 2 = 0,15 → NaOCl sınırlayıcı. 0,1 mol NaOCl 0,1 mol Cl2 verir: 0,1 · 22,4 = 2,24 L. Çok az ürün bile zehirlidir; bu ürünler asla karıştırılmaz. A sınırlayıcı yanlış seçilmiş, Cl2 artan HCl'den hesaplanmış (0,15 mol); B HCl molü katsayıya bölünmeden Cl2'ye eşitlenmiş (0,3 mol); D katsayı oranı ters kurulmuş, NaOCl molü 2'ye bölünmüş (0,05 mol).Kaynak: Asitler, bazlar ve tuzlar · Evde asit-baz güvenliği

?Soru 8

Sabun ve deterjan ile ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ B. Kuyruk kısmı apolardır ve yağa tutunur; baş kısmı suya bakar. A yağ suda çözünmez, sarılıp damlacıklar hâlinde taşınır; C sabun sert suda tortu yapar, köpürmez, durum terstir; D bu tanım sabunun elde edilişidir, deterjanlar çoğunlukla petrol ürünlerinden sentezlenir.Kaynak: Kimya her yerde · Sabun, deterjan ve hijyen

?Soru 9

Hamuru kabartan yemek sodası ısınınca 2NaHCO3(k) → Na2CO3(k) + H2O(g) + CO2(g) tepkimesiyle ayrışır. 25,2 g yemek sodası tamamen ayrıştığında kapta kaç gram katı kalır? (H: 1, C: 12, O: 16, Na: 23)

✓ D. M(NaHCO3) = 23 + 1 + 12 + 48 = 84 g/mol; 25,2 ÷ 84 = 0,3 mol. Katsayı oranı 2 : 1 → 0,15 mol Na2CO3 = 0,15 · 106 = 15,9 g. Kütle korunumuyla da: 25,2 − (0,15 · 44 + 0,15 · 18) = 25,2 − 9,3 = 15,9 g. A katsayı oranı uygulanmamış, 0,3 mol Na2CO3 alınmış; B gazların uçtuğu unutulmuş, katının kütlesi değişmez sanılmış; C yalnız CO2'nin uçtuğu düşünülmüş, su buharı unutulmuş (25,2 − 6,6).Kaynak: Asitler, bazlar ve tuzlar · Önemli tuzlar

?Soru 10

Aşağıdaki ayırma işlemlerinden hangisi çözünürlük farkına dayanır?

✓ B. Demlemede kahvedeki bazı maddeler sıcak suda seçici olarak çözünüp çekilir: özütleme, çözünürlük farkı. A ayrımsal damıtmadır, kaynama noktası farkına dayanır; C yoğunluk farkıdır; D kaynama noktası farkıdır.Kaynak: Karışımlar · Ayırma: damıtma, özütleme, kristallendirme
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?Kimya soruları uygulamaya ekleniyor; şimdilik diğer derslerin sorularını çözebilirsin. Yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →