Orbital: elektronun adresi değil, olası mahallesi
MEB 11. sınıf · Modern atom teorisi · Okuma 5 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaRutherford ve Bohr atom modellerinin özellikleri nelerdir?Bağlantılı konudan (Atom ve periyodik sistem). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Rutherford (1911) ince altın levhaya alfa tanecikleri gönderdi; çoğu doğrudan geçti, çok azı geri döndü. Buradan atomun büyük kısmının boşluk olduğu, artı yükün ve kütlenin küçük bir çekirdekte toplandığı sonucuna vardı. Bohr (1913) elektronların belirli enerji düzeylerinde bulunduğunu, düzeyler arasında geçerken ışık soğurduğunu ya da yaydığını söyledi. Bugün geçerli olan bulut modelidir.
Rutherford, Bohr ve bulut modeli
✎Konu anlatımı
Orbital nedir, yörünge ile orbital arasındaki fark nedir?
Kısa cevap: Bohr modeli yalnız hidrojen gibi tek elektronlu türleri açıklayabildi ve elektronun yerini ve hızını aynı anda kesin bildiğini varsaydı. Modern atom teorisinde (bulut modeli) elektronun tam yeri değil, bulunma olasılığı konuşulur. Orbital, elektronun bulunma olasılığının yüksek olduğu üç boyutlu bölgedir; yörünge ise Bohr'un belirli dairesel yoludur. Bir orbitalde en çok iki elektron bulunur.Bir arının bir çiçek tarlasında tam olarak nerede olduğunu bilemezsin, ama zamanının çoğunu hangi çiçeklerin çevresinde geçirdiğini söyleyebilirsin.
Atom ve periyodik sistem sayfasında Bohr modelini gördük: elektronlar belirli enerji düzeylerinde döner, düzeyler arasında geçerken ışık soğurur ya da yayar. Bu model hidrojenin ışık çizgilerini mükemmel açıkladı ama iki elektronlu helyumda bile tutmadı. Daha derin bir sorun da vardı: elektron çok küçük ve hızlı bir tanecik olduğu için yeri ve hızı aynı anda kesin olarak ölçülemez (belirsizlik ilkesi). Elektronun belirli bir dairesel yolda döndüğünü söylemek bu yüzden anlamsızdır. Elektronun dalga gibi davranabildiğinin anlaşılması da yeni bir modele ihtiyaç doğurdu.
Modern atom teorisinde elektron için “şurada” değil, “büyük olasılıkla şu bölgede” denir. Elektronun bulunma olasılığının yüksek olduğu bu üç boyutlu bölgeye orbital denir. Hidrojen gibi tek elektronlu türlerde orbitalin büyüklüğü ve enerjisi doğrudan baş kuantum sayısıyla ilişkilidir.
| Yörünge (Bohr) | Orbital (modern teori) | |
|---|---|---|
| Biçimi | çekirdek çevresinde düzlemsel daire | üç boyutlu bölge (s küresel, p iki loblu…) |
| Elektronun yeri | her an kesin olarak bilinir | yalnız bulunma olasılığı bilinir |
| Kapsamı | tek elektronlu türlerde geçerli | bütün atomlarda geçerli |
| Elektron sayısı | bir katmanda 2n² elektron | bir orbitalde en çok 2 elektron (zıt spinli) |
“Hidrojen atomundaki elektron, çekirdekten tam 0,053 nm uzaklıktaki dairesel yolda döner.” Bu ifade hangi modele aittir, modern teoriye göre neden eksiktir?
- Belirli uzaklıkta belirli dairesel yol, Bohr'un yörünge kavramıdır.
- Belirsizlik ilkesine göre elektronun yeri ve hızı aynı anda kesin bilinemez.
- Modern teori yalnız o uzaklığın elektronun en olası bulunduğu yer olduğunu, elektronun başka uzaklıklarda da bulunabileceğini söyler.
Cevap: Bohr modeli; kesin yol yerine olasılık bölgesi (orbital) gerekir
Bohr modelinin açıklayamadığı iki olgu nedir?
- Çok elektronlu atomların (He, Li…) ışık çizgileri ve enerji düzeyleri.
- Elektronun dalga özelliği ve konumunun belirsizliği; elektronun belirli bir yolda dönmediği gerçeği.
Cevap: çok elektronlu atomlar ve elektronun dalga-olasılık doğası
✔ Doğru
- Orbital, elektronun bulunma olasılığının yüksek olduğu bölgedir.
- Bohr modeli yalnız tek elektronlu türlerde (H, He+, Li2+) başarılıdır.
- Bir orbital en çok 2, n. katman en çok 2n2 elektron alır.
✘ Sık yapılan hata
- Orbitali elektronun izlediği çizgisel yol sanmak.
- Bohr modelini çok elektronlu atomlara uygulamak.
- 3. katmanın en çok 8 elektron aldığını sanmak (2·32 = 18).
Nasıl sorulurYörünge ile orbital karşılaştırılır ya da Bohr modelinin sınırlılıkları sorulur.
TuzakOrbitali elektronun izlediği yol sanmaktır; orbital bir olasılık bölgesidir. İkinci tuzak, Bohr modelinin bütün atomlar için geçerli olduğunu düşünmektir; yalnız tek elektronlu türlerde (H, He+, Li2+) başarılıdır.
▭Boşluk doldurma
Bohr modelinde elektronun izlediği dairesel yola denir. Modern teoride elektronun bulunma olasılığının yüksek olduğu bölgeye denir ve bu bölgede en çok elektron bulunabilir.
?Soru çöz
Orbital kavramı ile ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?