İyonik ve metalik bağ: kimyasal türler, Lewis sembolleri, adlandırma

Atomları bir arada tutan güçlü etkileşimlerden iyonik ve metalik bağı; iyonik bileşiklerin formülünü yazmayı ve sistematik adlandırmayı adım adım anlatıyoruz.

6 durakTYT
12 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 12tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
KAVRAM · KİMYASAL TÜR

Kimyasal türler: atom, molekül, iyon ve aralarındaki çekim

MEB 9. sınıf · Kimyasal türler arası etkileşimler · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaAtom numarası ve kütle numarası nedir, proton, nötron ve elektron sayısı nasıl bulunur?Bağlantılı konudan (Atom ve periyodik sistem). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Atomun çekirdeğinde proton ve nötron, çevresinde elektronlar bulunur. Proton +1, elektron −1 yüklüdür; nötron yüksüzdür. Proton ve nötronun kütleleri birbirine yakın, elektronunkinin yaklaşık 1836 katıdır. Proton sayısı atom numarasıdır (Z) ve elementi belirler; proton ile nötron sayısının toplamı kütle numarasıdır (A). Bir iyonda elektron sayısı, atom numarasından iyon yükü çıkarılarak bulunur.

Proton, nötron, elektron

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Kimyasal tür nedir, kimyasal türler arasındaki etkileşimler nasıl sınıflandırılır?

Kısa cevap: Kimyasal tür, maddeyi oluşturan atom, molekül ve iyonların ortak adıdır. Türler arasındaki çekimler, bağlanan türlere göre atomlar arası ve moleküller arası diye; enerjilerine göre güçlü ve zayıf diye ayrılır. İyonik, kovalent ve metalik bağ güçlü etkileşimdir; hidrojen bağı ve van der Waals kuvvetleri zayıf etkileşimdir. Güçlü etkileşim kopunca kimyasal, zayıf etkileşim kopunca fiziksel değişim olur.

Bir tencere suyu kaynatmak için ocak yeter; aynı suyu hidrojen ve oksijenine ayırmak için elektrik akımı gerekir.

Maddeyi oluşturan taneciklere kimyasal tür denir. Üç türü vardır: atom (He, Fe), molekül (iki ya da daha fazla atomun kovalent bağla oluşturduğu nötr birim: O2, H2O) ve iyon (elektron alıp vermiş, yüklü tanecik). İyonlar tek atomlu (Na+, Cl−) ya da çok atomlu (NH4+, SO42−) olabilir.

Etkileşimler iki ölçüte göre ayrılır

Kimyasal türleri bir arada tutan çekimler, neyin neyi çektiğine göre atomlar arası (kimyasal bağ) ve moleküller arası etkileşimler diye; ne kadar güçlü olduğuna göre güçlü ve zayıf etkileşimler diye sınıflandırılır. Ölçüt bağ enerjisidir: bir mol bağı koparmak için gereken enerji. Genel bir sınır olarak 40 kJ/mol'den büyük olanlar güçlü, küçük olanlar zayıf etkileşimdir.

Etkileşimlerin sınıflandırılması
Güçlü etkileşimler (kimyasal bağlar)Zayıf etkileşimler
Türleriyonik bağ, kovalent bağ, metalik bağhidrojen bağı, van der Waals kuvvetleri (dipol-dipol, London vb.)
Nerede?çoğunlukla atomlar ya da iyonlar arasındaçoğunlukla moleküller arasında
Kopuncakimyasal değişim (yeni madde)fiziksel değişim (hâl değişimi, çözünme)
Örnek olaysuyun elektrolizi: O–H bağları koparsuyun kaynaması: moleküller arası çekimler kopar

Bu sınıflandırma kullanışlıdır ama kusursuz değildir. İyonik bileşiklerde molekül yoktur, iyonlar bir örgü içinde dizilir; “atomlar arası” sözü burada tam oturmaz. Ayrıca bazı zayıf etkileşimler (güçlü hidrojen bağları) bazı zayıf kimyasal bağlara yakın enerjidedir. Yani sınır keskin bir çizgi değil, geniş bir geçiş bölgesidir.

Çözümlü örnek

He, O2, H2O, Na+, NH4+, Fe türlerini atom, molekül ve iyon diye sınıflandır.

  1. Tek tek, yüksüz tanecikler: He ve Fe → atom.
  2. Kovalent bağlı, yüksüz birimler: O2 ve H2O → molekül.
  3. Yüklü tanecikler: Na+ (tek atomlu) ve NH4+ (çok atomlu) → iyon.

Cevap: atom He, Fe · molekül O₂, H₂O · iyon Na⁺, NH₄⁺

Çözümlü örnek

I. Buzun erimesi, II. Suyun elektrolizle H2 ve O2'ye ayrılması, III. Şekerin suda çözünmesi. Hangilerinde güçlü etkileşim kopar?

  1. Erimede su molekülleri bozulmaz, yalnız aralarındaki çekimler zayıflar: zayıf etkileşim, fiziksel değişim.
  2. Elektrolizde H2O molekülleri parçalanır, O–H kovalent bağları kopar: güçlü etkileşim, kimyasal değişim.
  3. Şeker molekülleri suda dağılır ama yapıları bozulmaz: zayıf etkileşimler değişir, fiziksel değişim.

Cevap: yalnız II

✔ Doğru

  • Güçlü etkileşimler: iyonik, kovalent ve metalik bağ.
  • Hidrojen bağı moleküller arası zayıf etkileşimdir.
  • Yeni madde oluşuyorsa güçlü etkileşim kopmuştur.

✘ Sık yapılan hata

  • Hidrojen bağını adındaki “bağ” yüzünden güçlü saymak.
  • I2 süblimleşirken kovalent bağın koptuğunu sanmak.
  • Su buharlaşırken O–H bağlarının koptuğunu sanmak.
Akılda kalsın: Güçlü kopar → yeni madde (kimyasal); zayıf kopar → aynı madde (fiziksel). Sınır yaklaşık 40 kJ/mol. Güçlü üçlü: iyonik, kovalent, metalik. Zayıf ikili: hidrojen bağı, van der Waals.
Sınavda

Nasıl sorulurBir olay verilir, güçlü mü zayıf mı etkileşim koptuğu ya da değişimin fiziksel mi kimyasal mı olduğu sorulur.

TuzakHidrojen bağını adında “bağ” geçtiği için güçlü etkileşim saymaktır; hidrojen bağı moleküller arası zayıf etkileşimdir. İkinci tuzak, iyonik bileşiklerde molekül varmış gibi düşünmektir.

⇄Bilgi eşleştirme tür → sınıf

?Soru çöz

Aşağıdaki olayların hangisinde güçlü etkileşimler kopar?

✓ B. Ayrışmada yeni maddeler oluşur, bileşikteki kimyasal bağlar kopar: güçlü etkileşim. A süblimleşme hâl değişimidir, I2 molekülleri arasındaki zayıf çekim kopar; C çözünmede alkol molekülleri bozulmaz, zayıf etkileşimler değişir; D yoğuşmada zayıf etkileşimler kopmaz, oluşur.
YAPI · LEWİS SEMBOLÜ

Lewis sembolleri: değerlik elektronlarını nokta nokta görmek

MEB 9. sınıf · Kimyasal türler arası etkileşimler · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaBir elementin periyodik sistemdeki yeri katman elektron dağılımından nasıl bulunur?Bağlantılı konudan (Atom ve periyodik sistem). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Mendeleyev (1869) elementleri artan atom kütlesine göre dizip benzer özelliktekileri alt alta koydu ve henüz bulunmamış elementler için boşluk bıraktı. Moseley (1913) sıralamanın atom numarasına göre olması gerektiğini gösterdi. Periyodik sistemde yatay satırlar periyot, düşey sütunlar gruptur; ilk 20 elementte katman sayısı periyodu, son katmandaki elektron sayısı A grubunu verir.

Periyodik sistemde yer bulma

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Lewis sembolü nedir, atomlar oktet kuralına göre nasıl iyon oluşturur?

Kısa cevap: Lewis sembolü, element sembolünün çevresine değerlik elektronlarının nokta olarak yazılmasıdır; ilk 20 elementte nokta sayısı son katmandaki elektron sayısına, yani A grup numarasına eşittir. Atomlar son katmanlarını 8 elektrona (oktet), H, Li ve Be gibi küçük atomlar 2 elektrona (dublet) tamamlamaya yatkındır. Metaller elektron vererek katyon, ametaller elektron alarak anyon oluşturur.

Bağ kurarken atomun bütün elektronları değil, yalnız en dıştakiler iş görür; Lewis sembolü bu yüzden yalnız onları gösterir.

Bir atomun kimyasal davranışını son katmanındaki elektronlar belirler; bunlara değerlik elektronları denir. Lewis, bu elektronları sembolün çevresine nokta olarak yazmayı önerdi. Noktalar önce sembolün dört yanına birer birer konur, beşinci elektrondan sonra çiftler oluşur. Atom numarası verilen bir elementin Lewis sembolünü yazmak için önce katman dağılımını yaz, son katmandaki elektron sayısı kadar nokta koy.

Aynı gruptaki elementlerin Lewis sembolleri aynı sayıda nokta taşır; benzer kimyasal davranışın görsel nedeni budur.Görsel: Sınav Defteri

Oktet ve dublet: soy gaza benzeme isteği

Atomlar, son katmanı dolu ve kararlı olan soy gazların elektron düzenine ulaşmaya yatkındır. Çoğu atom için bu, son katmanda 8 elektron demektir (oktet kuralı). H, Li ve Be gibi ilk katmanı son katman olacak atomlar ise He gibi 2 elektrona ulaşır (dublet kuralı). Bir atom bu düzene hangi yoldan daha az elektron alışverişiyle ulaşıyorsa o yolu seçer:

  • Son katmanında 1, 2 ya da 3 elektron olan metaller bunları verir ve +1, +2, +3 yüklü katyon olur (Na+, Mg2+, Al3+).
  • Son katmanında 5, 6 ya da 7 elektron olan ametaller 3, 2 ya da 1 elektron alır ve −3, −2, −1 yüklü anyon olur (N3−, O2−, Cl−).
  • Katyonun Lewis sembolünde nokta kalmaz (Na+); anyonun çevresine 8 nokta yazılır ve köşeli paranteze alınır: [:Cl:]−.
metal: grup no = verdiği e⁻ = iyon yükü (+) ametal: 8 − grup no = aldığı e⁻ = iyon yükü (−)
Çözümlü örnek

12Mg atomunun Lewis sembolünü yaz; Mg hangi iyonu oluşturur?

  1. Katman dağılımı: 2, 8, 2; değerlik elektronu 2. Lewis sembolü: Mg'nin iki yanında birer nokta.
  2. Oktete ulaşmak için 6 elektron almak yerine 2 elektron vermek kolaydır.
  3. 2 elektron verir: Mg2+, dağılımı 2, 8 (Ne düzeni).

Cevap: ·Mg· ; Mg²⁺

Çözümlü örnek

7N atomu kaç elektron alarak hangi soy gazın düzenine ulaşır? Oluşan iyonun Lewis sembolünde kaç nokta bulunur?

  1. Dağılım: 2, 5; 5A grubunda, 5 değerlik elektronu var.
  2. Oktet için 8 − 5 = 3 elektron alır: N3−, dağılımı 2, 8.
  3. Bu düzen 10Ne'ninkidir; iyonun Lewis sembolünde 8 nokta, köşeli parantez ve 3− yükü vardır.

Cevap: 3 elektron alır, Ne düzeni; 8 nokta

✔ Doğru

  • Nokta sayısı = değerlik elektronu = A grup numarası.
  • Cl 1 elektron alır (Cl−), Mg 2 elektron verir (Mg2+).
  • Katyonun Lewis sembolünde nokta kalmaz: Na+.

✘ Sık yapılan hata

  • Cl'nin 7 elektron vererek oktete ulaştığını sanmak.
  • Nokta sayısını atom numarasıyla karıştırmak.
  • Na+ sembolünün yanına bir nokta koymak.
Akılda kalsın: Nokta sayısı = grup numarası. 1-2-3 nokta varsa ver (+), 5-6-7 nokta varsa al (−), 8 nokta varsa dokunma (soy gaz). Hedef her zaman en yakın soy gaz: Na ve Mg geriye, Ne'ye; Cl ve S ileriye, Ar'a.
Sınavda

Nasıl sorulurLewis sembolleri verilir, element ya da oluşturacağı iyonun yükü sorulur; ya da iki iyonun hangi soy gazla aynı elektron düzeninde olduğu.

TuzakAmetallerin elektron sayısını vererek de oktete ulaşabileceğini sanmaktır; Cl 7 elektron vermek yerine 1 elektron alır. İkinci tuzak, katyonun Lewis sembolüne nokta yazmaktır.

▭Boşluk doldurma sayı yaz

8O atomunun Lewis sembolünde nokta vardır. Oksijen oktete ulaşmak için elektron alır ve yüklü iyon oluşturur.

62−2+28

?Soru çöz

Lewis sembolünde 3 nokta bulunan, 3. periyottaki X elementi ile ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ C. Üç nokta 3A grubunu gösterir; 3. periyotta bu element Al'dir (2, 8, 3) ve 3 elektron vererek 2, 8 düzenine, yani Ne'ye ulaşır. A az değerlik elektronlu metallerin elektron aldığı sanılmış; B nokta sayısı atom numarasıyla karıştırılmış, atom numarası 13'tür; D alüminyum metaldir.
YAPI · İYONİK BAĞ

İyonik bağ: elektron veren ile alanın buluşması

MEB 9. sınıf · Kimyasal türler arası etkileşimler · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaMetal, ametal, yarı metal ve soy gazların özellikleri nelerdir?Bağlantılı konudan (Atom ve periyodik sistem). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Metaller parlak, ısıyı ve elektriği iyi iletir, tel ve levha hâline getirilebilir; oda koşullarında cıva dışında katıdır ve elektron vererek katyon oluşturur. Ametaller genellikle mat, kırılgan ve yalıtkandır, elektron alarak anyon oluşturur. Yarı metaller (B, Si) ikisi arasında özellik gösterir ve yarı iletkendir. Soy gazlar (He, Ne, Ar) tek atomlu gazlardır, kararlı oldukları için tepkimeye çok az girer.

Metal, ametal, yarı metal, soy gaz

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

İyonik bağ nasıl oluşur, iyonik bileşiklerin formülü nasıl yazılır?

Kısa cevap: İyonik bağ, metal atomlarının ametal atomlarına elektron aktarmasıyla oluşan zıt yüklü iyonlar arasındaki elektrostatik çekimdir. Na bir elektron verip Na⁺, Cl bir elektron alıp Cl⁻ olur ve iyonlar NaCl örgüsünde dizilir. Formül yazarken toplam artı yük toplam eksi yüke eşitlenir: Mg²⁺ ve Cl⁻ iyonlarından MgCl₂, Al³⁺ ve O²⁻ iyonlarından Al₂O₃ oluşur.

Sodyum metali ile klor gazı bir araya gelince parlak bir ışık ve ısı açığa çıkar; geriye beyaz, tuzlu kristaller kalır.

Elektron vermeye yatkın bir metal ile elektron almaya yatkın bir ametal karşılaşınca elektron metalden ametale geçer. Sodyum son katmanındaki tek elektronu vererek Ne düzenine, klor bu elektronu alarak Ar düzenine ulaşır. Oluşan Na+ ve Cl− iyonları zıt yüklü oldukları için birbirini güçlü bir şekilde çeker. Bu elektrostatik çekime iyonik bağ denir.

Elektron aktarımı yalnız başlangıçtır; asıl bağ, oluşan iyonların bütün yönlerde komşu zıt yüklü iyonları çekmesidir.Görsel: Sınav Defteri

İyonik bağ yönlü değildir: bir Na+ iyonu tek bir Cl− iyonunu değil, çevresindeki bütün Cl− iyonlarını çeker. Bu yüzden iyonlar üç boyutlu, düzenli bir kristal örgü içinde dizilir. NaCl formülü bir molekülü değil, örgüdeki iyonların 1 : 1 oranını gösterir; bu en küçük oran birimine formül birimi denir.

Formül yazma: yükleri dengele

İyonik bileşik bir bütün olarak nötrdür; toplam artı yük toplam eksi yüke eşit olmalıdır. Pratik yol: önce katyonu, sonra anyonu yaz; yüklerin sayısal değerlerini çaprazla indis yap, sadeleşiyorsa sadeleştir.

Mg2+ + Cl− → MgCl2 Al3+ + O2− → Al2O3 Ca2+ + O2− → CaOCa₂O₂ değil CaO: indisler en küçük tam sayı oranına sadeleştirilir.
Çözümlü örnek

12Mg ile 7N arasında oluşan bileşiğin formülünü bul.

  1. Mg (2, 8, 2) 2 elektron verir: Mg2+. N (2, 5) 3 elektron alır: N3−.
  2. Yükleri dengelemek için en küçük ortak kat 6: 3 Mg2+ (+6) ve 2 N3− (−6).
  3. Formül: Mg3N2. Kontrol: 3·(+2) + 2·(−3) = 0.

Cevap: Mg₃N₂

Çözümlü örnek

Katman dağılımı 2, 8, 8, 2 olan X ile 2, 8, 7 olan Y elementleri arasında oluşan bileşik için bağ türünü ve formülü bul.

  1. X 4. periyot 2A'dadır (Ca): metal, 2 elektron verir → X2+.
  2. Y 3. periyot 7A'dadır (Cl): ametal, 1 elektron alır → Y−.
  3. Metal + ametal → iyonik bağ; yük dengesi: bir X2+ için iki Y− → XY2 (CaCl2).

Cevap: iyonik bağ, XY₂

✔ Doğru

  • Yükleri çaprazla, sadeleştir: Ca2+ + O2− → CaO.
  • Al3+ ile O2− → Al2O3; toplam yük sıfır.
  • İyonik bileşiğin birimi formül birimidir.

✘ Sık yapılan hata

  • Sadeleştirmeyi unutup Ca2O2 yazmak.
  • NaCl'de molekül var sanmak.
  • İndisleri ters koyup K2S yerine KS2 yazmak.
Akılda kalsın: Metal + ametal = iyonik. Formülde yükleri çaprazla, sadeleştir: Al3+O2− → Al2O3. İyonik formül bir orandır, molekül değil: “1 NaCl molekülü” denmez, “1 formül birimi NaCl” denir.
Sınavda

Nasıl sorulurİki elementin katman dağılımı ya da Lewis sembolü verilir, oluşan bileşiğin formülü ve bağ türü sorulur.

Tuzakİyonik bileşikler için “molekül” sözcüğünü kabul etmektir; NaCl'nin yapısal birimi moleküller değil, örgüdeki iyonlardır. İkinci tuzak, indisleri sadeleştirmeyi unutmaktır (Ca2O2 değil CaO).

▭Boşluk doldurma sayı yaz

Al3+ ve O2− iyonlarından oluşan bileşiğin formülünde alüminyumun indisi , oksijenin indisi olur; bir formül biriminde toplam iyon bulunur.

23516

?Soru çöz

19K ve 16S elementleri arasında oluşan iyonik bileşiğin bir formül biriminde toplam kaç elektron vardır?

✓ A. K (2, 8, 8, 1) bir elektron verip K+ (18 e−), S (2, 8, 6) iki elektron alıp S2− (18 e−) olur; yük dengesi K2S: 2·18 + 18 = 54. Elektron aktarılır ama kaybolmaz, nötr atomların toplamı da 2·19 + 16 = 54 eder. B yükler dengelenmeden formül KS sanılmış (18 + 18); C K'nin verdiği elektron düşülmüş ama S'nin aldığı eklenmemiş (2·18 + 16); D S'nin aldığı eklenmiş ama K'nin verdiği düşülmemiş (2·19 + 18).
YAPI · İYONİK KATI

İyonik bileşiklerin özellikleri: sert, kırılgan, eriyince iletken

MEB 9. sınıf · Kimyasal türler arası etkileşimler · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKimyasal tür nedir, kimyasal türler arasındaki etkileşimler nasıl sınıflandırılır?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Kimyasal tür, maddeyi oluşturan atom, molekül ve iyonların ortak adıdır. Türler arasındaki çekimler, bağlanan türlere göre atomlar arası ve moleküller arası diye; enerjilerine göre güçlü ve zayıf diye ayrılır. İyonik, kovalent ve metalik bağ güçlü etkileşimdir; hidrojen bağı ve van der Waals kuvvetleri zayıf etkileşimdir. Güçlü etkileşim kopunca kimyasal, zayıf etkileşim kopunca fiziksel değişim olur.

Kimyasal türler ve etkileşimler

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

İyonik bileşiklerin erime noktası neden yüksektir, neden katıyken elektriği iletmezler?

Kısa cevap: İyonik bileşikler oda koşullarında katıdır; iyonlar bütün yönlerde güçlü çekildiği için erime ve kaynama noktaları yüksektir. Katı hâlde iyonlar yerinde sabit olduğu için elektriği iletmezler; eritildiklerinde ya da suda çözündüklerinde serbest kalan iyonlar akımı taşır. Sert ama kırılgandırlar: kuvvetle katmanlar kayınca aynı yüklü iyonlar karşılaşıp birbirini iter.

Sofra tuzu 801 °C'de erir; aynı tuzun suda çözünmüş hâli ise bir pili tamamlayıp ampulü yakabilir.

İyonik bileşiklerin özelliklerinin hepsi iki gerçekten çıkar: iyonlar güçlü ve her yöne çekilir; iyonlar yüklüdür. Bu iki bilgiyle aşağıdaki tablonun her satırını ezberlemeden açıklayabilirsin.

Özellik ve nedeni
ÖzellikNeden?
Oda koşulunda katı, erime noktası yüksekörgüdeki her iyon çevresindeki bütün zıt yüklü iyonlarca çekilir; örgüyü dağıtmak çok enerji ister
Katıyken elektriği iletmezyüklü tanecikler var ama örgüde yerlerine sabittir, hareket edemez
Sıvı (erimiş) ya da sulu çözeltide iletiriyonlar serbest kalır, elektrotlara doğru hareket ederek akımı taşır
Sert ama kırılgandarbeyle katmanlar kayınca aynı yüklü iyonlar yan yana gelir ve birbirini iter
Çoğu suda çözünürpolar su molekülleri iyonları sarıp örgüden koparır
Aynı darbe metali yalnızca biçimlendirir, iyonik kristali ise kırar. Fark, katmanlar kayınca çekimin sürüp sürmemesindedir.Görsel: Sınav Defteri

İletkenlik için iki şart gerekir: yüklü tanecik ve bu taneciklerin hareket edebilmesi. Katı tuzda birinci şart var, ikincisi yok. Şekerli suda ise ikinci şart var ama şeker molekülleri yüksüz olduğu için birinci şart yok; şekerli su da akımı iletmez.

Çözümlü örnek

Katı NaCl, erimiş NaCl, NaCl'nin sulu çözeltisi ve şekerin sulu çözeltisinden hangileri elektrik akımını iletir?

  1. Katı NaCl: iyonlar var ama sabit → iletmez.
  2. Erimiş NaCl ve sulu NaCl: iyonlar serbest → iletir.
  3. Şekerli su: tanecikler hareketli ama yüksüz moleküller → iletmez.

Cevap: yalnız erimiş NaCl ve NaCl çözeltisi

Çözümlü örnek

Erime noktası 2852 °C olan MgO, erime noktası 801 °C olan NaCl'den neden çok daha yüksek sıcaklıkta erir?

  1. NaCl'de iyon yükleri +1 ve −1; MgO'da +2 ve −2'dir.
  2. Zıt yükler büyüdükçe iyonlar arasındaki çekim de büyür; ayrıca Mg2+ ve O2− iyonları birbirine daha yakın durur.
  3. Daha güçlü çekim, örgüyü dağıtmak için daha çok enerji ister.

Cevap: iyon yükleri büyük olduğu için iyonik bağ daha güçlüdür

✔ Doğru

  • Katı tuz iletmez; eriyiği ve sulu çözeltisi iletir.
  • İyonik katılar serttir ama kırılgandır.
  • İyon yükü büyüdükçe erime noktası yükselir: MgO > NaCl.

✘ Sık yapılan hata

  • İyon içerdiği için katı NaCl'nin akım ilettiğini sanmak.
  • İyonik katıları metal gibi dövülebilir saymak.
  • Şekerli suyun akım ilettiğini sanmak.
Akılda kalsın: İletkenlik = yük + hareket. Katı tuz: yük var, hareket yok. Şekerli su: hareket var, yük yok. Tuzlu su ve erimiş tuz: ikisi de var. İyon yükü büyüdükçe çekim ve erime noktası büyür.
Sınavda

Nasıl sorulur“Aşağıdakilerden hangisi iyonik bileşiklerin ortak özelliklerinden biri değildir?” ya da “hangisi elektriği iletir?” kalıbı gelir.

Tuzakİyonik katının iyon içerdiği için katı hâlde de ilettiğini sanmaktır. İkinci tuzak, sertliği dövülebilirlikle karıştırmaktır: iyonik katılar serttir ama kırılgandır, tel ve levha olmaz.

▭Boşluk doldurma

Katı KCl elektriği , çünkü örgüdeki iyonlar hareket edemez. KCl suda çözündüğünde ya da iyonlar serbest kalır ve elektriği .

iletmezeritildiğindeiletirsoğutulduğundasıkıştırıldığında

?Soru çöz

Aşağıdakilerden hangisi iyonik bileşiklerin genel özelliklerinden biri değildir?

✓ D. Dövülebilirlik metallerin özelliğidir; iyonik katılar kuvvet uygulanınca kırılır, çünkü kayan katmanlarda aynı yüklü iyonlar birbirini iter. A doğrudur, güçlü çekim katı yapar; B doğrudur, eriyince iyonlar serbest kalır; C doğrudur, örgüyü dağıtmak çok enerji ister.
KAVRAM · ADLANDIRMA

İyonik bileşiklerin adlandırılması: önce katyon, sonra anyon

MEB 9. sınıf · Kimyasal türler arası etkileşimler · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaTuz ruhu, kezzap, zaç yağı ve sönmüş kirecin formülleri nedir?Bağlantılı konudan (Kimya bilimi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Bileşik, iki ya da daha fazla elementin belirli oranda kimyasal yolla birleşmesiyle oluşan, özellikleri kendisini oluşturan elementlerden farklı olan saf maddedir. Formül atomların cinsini ve sayısını gösterir. Sık sorulan yaygın adlar: HCl tuz ruhu, HNO₃ kezzap, H₂SO₄ zaç yağı, NaOH sud kostik, Ca(OH)₂ sönmüş kireç, CaO sönmemiş kireç, NaHCO₃ yemek sodası.

Bileşik formülleri ve yaygın adlar

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

İyonik bileşikler nasıl adlandırılır, demir(III) klorür gibi adlar ne anlama gelir?

Kısa cevap: İyonik bileşik adlandırılırken önce katyonun, sonra anyonun adı söylenir. Tek atomlu anyonlar -ür ekiyle adlanır (klorür, sülfür, nitrür; O²⁻ oksit). Çok atomlu iyonların özel adları vardır: NH₄⁺ amonyum, OH⁻ hidroksit, NO₃⁻ nitrat, SO₄²⁻ sülfat, CO₃²⁻ karbonat, PO₄³⁻ fosfat. Birden çok yük alabilen Cu, Fe, Hg, Sn ve Pb'nin yükü Roma rakamıyla yazılır: FeCl₃ demir(III) klorür.

Eczanedeki bir şişede “demir(II) sülfat” yazıyorsa, adın kendisi formülü söyler: Fe²⁺ ve SO₄²⁻.

Sistematik adlandırmanın amacı, bir bileşiğin adını duyan herkesin formülünü yazabilmesidir. Kural basittir: katyonun adı + anyonun adı. Metal katyonları elementin adını taşır (sodyum, kalsiyum). Tek atomlu anyonlar elementin adının kökü ve -ür ekiyle adlanır; oksijenin anyonu ise oksit diye anılır.

Tek atomlu anyonlar
İyonAdİyonAd
F−florürO2−oksit
Cl−klorürS2−sülfür
Br−bromürN3−nitrür
I−iyodürP3−fosfür

Çok atomlu iyonlar: ezberlenecek sekiz

Bazı iyonlar birden çok atomun kovalent bağla bir arada durduğu, bir bütün olarak yük taşıyan gruplardır. Formülde birden çok kez geçerlerse paranteze alınır: Ca(OH)2, (NH4)2SO4.

Sık kullanılan çok atomlu iyonlar
İyonAdÖrnek bileşik
NH4+amonyumNH4Cl, amonyum klorür
OH−hidroksitNaOH, sodyum hidroksit
NO3−nitratKNO3, potasyum nitrat
CN−siyanürKCN, potasyum siyanür
CH3COO−asetatCH3COONa, sodyum asetat
SO42−sülfatCaSO4, kalsiyum sülfat
CO32−karbonatCaCO3, kalsiyum karbonat
PO43−fosfatCa3(PO4)2, kalsiyum fosfat

Değişken değerlikli metaller: Roma rakamı

Grup metallerinin (Na, Mg, Al…) tek bir iyon yükü vardır, adda yük belirtilmez. Ama bakır, demir, cıva, kalay ve kurşun farklı bileşiklerde farklı yük alabilir. Bu metallerin adında yük parantez içinde Roma rakamıyla yazılır; yoksa “demir klorür” adı FeCl2'yi mi FeCl3'ü mü kastettiği belli olmaz.

Değişken değerlikli beş metal
MetalİyonlarıÖrnek
Bakır (Cu)Cu+, Cu2+Cu2O bakır(I) oksit · CuO bakır(II) oksit
Demir (Fe)Fe2+, Fe3+FeCl2 demir(II) klorür · FeCl3 demir(III) klorür
Cıva (Hg)Hg22+, Hg2+Hg2Cl2 cıva(I) klorür · HgCl2 cıva(II) klorür
Kalay (Sn)Sn2+, Sn4+SnO kalay(II) oksit · SnO2 kalay(IV) oksit
Kurşun (Pb)Pb2+, Pb4+PbO kurşun(II) oksit · PbO2 kurşun(IV) oksit
Çözümlü örnek

Fe2(SO4)3 bileşiğini adlandır.

  1. Anyon sülfattır: SO42−. Üç sülfatın toplam yükü 3 · (−2) = −6.
  2. Bileşik nötr olduğu için iki demirin toplam yükü +6; bir demir +6 ÷ 2 = +3.
  3. Demir değişken değerlikli olduğu için yük Roma rakamıyla yazılır.

Cevap: demir(III) sülfat

Çözümlü örnek

Amonyum fosfat ve kalay(IV) oksit bileşiklerinin formüllerini yaz.

  1. Amonyum NH4+, fosfat PO43−: −3 yükü dengelemek için üç amonyum gerekir → (NH4)3PO4.
  2. Kalay(IV) Sn4+, oksit O2−: +4 için iki oksit → Sn2O4, sadeleşince SnO2.

Cevap: (NH₄)₃PO₄ ve SnO₂

✔ Doğru

  • Roma rakamı metalin yüküdür: demir(III) klorür FeCl3.
  • -ür tek atomlu anyon (sülfür S2−), -at oksijenli iyon (sülfat SO42−).
  • Roma rakamı yalnız Cu, Fe, Hg, Sn, Pb gibi değişken yüklü metallere yazılır.

✘ Sık yapılan hata

  • Demir(III) klorürü Fe3Cl diye yazmak.
  • Sülfür ile sülfatı, nitrür ile nitratı karıştırmak.
  • NaCl'ye “sodyum(I) klorür” demek.
Akılda kalsın: -ür eki tek atomlu anyondur (klorür, sülfür); -at eki oksijenli çok atomlu iyondur (nitrat, sülfat, karbonat, fosfat). İstisnalar: oksit, hidroksit, siyanür. Roma rakamı yalnız Cu, Fe, Hg, Sn, Pb içindir; NaCl'ye “sodyum(I) klorür” denmez.
Sınavda

Nasıl sorulur“Formül–ad eşleştirmelerinden hangisi yanlıştır?” kalıbı gelir.

TuzakRoma rakamını metalin atom sayısı sanmaktır: demir(III) klorür FeCl3'tür, Fe3Cl değildir; rakam demirin yüküdür. İkinci tuzak, sülfür (S2−) ile sülfatı (SO42−), nitrür ile nitratı karıştırmaktır.

⇄Bilgi eşleştirme formül → ad

?Soru çöz

Demir(III) sülfat bileşiğinin bir formül birimindeki toplam atom sayısı kaçtır?

✓ D. Fe3+ ve SO42− yükleri çaprazlanır: Fe2(SO4)3; 2 Fe + 3 S + 12 O = 17 atom. A Roma rakamı demir atomu sayısı sanılmış (Fe3SO4: 3 + 1 + 4); B sülfat ile sülfür karıştırılmış (Fe2S3: 2 + 3); C parantez dışındaki 3 yalnız O'ya uygulanmış (2 + 1 + 12).
YAPI · METALİK BAĞ

Metalik bağ: katyonlar ve ortak elektron denizi

MEB 9. sınıf · Kimyasal türler arası etkileşimler · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaAtom yarıçapı, iyonlaşma enerjisi ve elektronegatiflik periyodik sistemde nasıl değişir?Bağlantılı konudan (Atom ve periyodik sistem). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Aynı periyotta soldan sağa proton sayısı artar ve çekirdek dış elektronları daha güçlü çeker: atom yarıçapı küçülür, iyonlaşma enerjisi, elektron ilgisi ve elektronegatiflik genel olarak artar, metalik özellik azalır. Aynı grupta yukarıdan aşağı katman sayısı arttığı için yarıçap büyür; iyonlaşma enerjisi ve elektronegatiflik azalır, metalik özellik artar.

Periyodik özellikler

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Metalik bağ nasıl oluşur, elektron denizi modeli metallerin özelliklerini nasıl açıklar?

Kısa cevap: Metalik bağ, metal atomlarının değerlik elektronlarını ortaya koyup bütün atomlara ait bir elektron denizi oluşturmasıyla, artı yüklü metal katyonları ile bu serbest elektronlar arasında oluşan çekimdir. Serbest elektronlar metallerin elektriği ve ısıyı iyi iletmesini, parlaklığını ve dövülüp tel-levha olabilmesini açıklar. Değerlik elektronu arttıkça ve atom küçüldükçe metalik bağ güçlenir.

Bir bakır teli istediğin kadar bükebilirsin, kopmaz; bir tuz kristaline çekiçle vurursan tuz parçalanır.

Metal atomlarının iyonlaşma enerjileri küçüktür; değerlik elektronlarını sıkı tutmazlar. Çok sayıda metal atomu bir araya gelince bu elektronlar tek bir atoma ait olmaktan çıkar ve bütün metal parçası boyunca serbestçe dolaşır. Geriye düzenli dizilmiş metal katyonları kalır. Katyonlar ile onları saran elektron denizi arasındaki çekime metalik bağ denir.

İyonik bağdan farkı şudur: iyonik bağda elektron bir atomdan ötekine kesin olarak geçer; metalik bağda elektronlar kimseye ait değildir, ortaklaşa kullanılır. Bu yüzden metalik bağ yalnız metal atomları arasında görülür.

Elektron denizi modeli neyi açıklar?
Metal özelliğiModelin açıklaması
Elektriği iyi iletir (katı ve sıvıyken)serbest elektronlar gerilim uygulanınca bir yöne akar
Isıyı iyi iletirhareketli elektronlar enerjiyi hızla taşır
Parlaktırserbest elektronlar üzerine düşen ışığı soğurup yeniden yayar
Dövülür, tel ve levha olurkatmanlar kaysa da katyonlar elektron denizi içinde kalır, çekim kopmaz

Metalik bağın gücü neye bağlı?

Bağ, katyonların elektron denizini ne kadar güçlü çektiğine bağlıdır. Bir atom denize ne kadar çok elektron verirse ve katyon ne kadar küçükse çekim o kadar büyük olur. Bu yüzden 3. periyotta erime noktası Na (98 °C) < Mg (650 °C) < Al (660 °C) sırasıyla artar; 1A grubunda ise atom büyüdükçe çekim zayıfladığı için Li > Na > K sırasıyla azalır. Metallerin erime noktaları geniş bir aralıkta değişir: cıva oda koşulunda sıvıdır, tungsten ise 3400 °C'nin üstünde erir.

Çözümlü örnek

Katı bakır elektriği iletirken katı sodyum klorür neden iletmez?

  1. İletkenlik için hareketli yüklü tanecik gerekir.
  2. Bakırda değerlik elektronları serbesttir ve katı hâlde de hareket eder: iletir.
  3. NaCl'de yükü iyonlar taşır ama katı örgüde yerlerine sabittir: iletmez.

Cevap: bakırda serbest elektronlar var, NaCl'de iyonlar sabit

Çözümlü örnek

11Na, 12Mg ve 13Al metallerini metalik bağ gücüne göre sırala.

  1. Değerlik elektronları: Na 1, Mg 2, Al 3. Elektron denizine katkı Al'de en fazla.
  2. Aynı periyotta proton sayısı arttıkça atom ve katyon küçülür: Al3+ en küçük katyon.
  3. İki etken aynı yönde: çekim Al > Mg > Na.

Cevap: Al > Mg > Na

✔ Doğru

  • Metalik bağ: artı yüklü katyonlar + ortak elektron denizi.
  • Serbest elektronlar katı metalde de akım taşır.
  • Değerlik elektronu çok, katyonu küçük metalde bağ güçlüdür: Mg > Na.

✘ Sık yapılan hata

  • Metalik bağda elektronun bir atoma aktarıldığını sanmak.
  • Bütün metallerin erime noktasını yüksek sanmak (cıva sıvıdır).
  • Metallerin yalnız eriyince akım ilettiğini sanmak.
Akılda kalsın: Metal = artı katyonlar + ortak elektron denizi. Serbest elektron her şeyi açıklar: iletkenlik, parlaklık, dövülebilirlik. Bağ gücü: çok elektron + küçük katyon = güçlü bağ.
Sınavda

Nasıl sorulurMetallerin bir özelliği verilip elektron denizi modeliyle nasıl açıklandığı ya da metalik ve iyonik katıların karşılaştırması sorulur.

TuzakMetalik bağı iyonik bağ gibi elektron aktarımıyla açıklamaktır; metalik bağda elektronlar bir atoma geçmez, ortaklaşa dolaşır. İkinci tuzak, bütün metallerin erime noktasının yüksek olduğunu sanmaktır: sodyum 98 °C'de erir, cıva sıvıdır.

↕Sıralama erime noktası: düşükten yükseğe

  1. 13Al
  2. 11Na
  3. 12Mg

?Soru çöz

Metalik bağ ve elektron denizi modeliyle ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

✓ C. Kesin elektron aktarımı iyonik bağın özelliğidir; metalik bağda elektronlar hiçbir atoma geçmez, bütün katyonlarca ortak kullanılır. A metalik bağın tanımıdır; B serbest elektronlar katıda da hareket eder; D katmanlar kayınca da çekim süreceği için doğrudur.

Karma tekrar

Önceki 2 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Aşağıdaki element–sembol eşleştirmelerinden hangisi yanlıştır?

✓ D. Kükürdün sembolü S'dir; K, Latince kalium adından gelen potasyumun sembolüdür. Türkçe adın baş harfine bakma tuzağı. A bakır Latince cuprum'dan Cu, doğru; B kalay stannum'dan Sn, doğru; C azot uluslararası nitrogen adından N, doğru.Kaynak: Kimya bilimi · Element ve sembolleri

?Soru 2

Zaç yağının bir molekülündeki ve sönmüş kirecin bir formül birimindeki atomların toplam sayısı kaçtır?

✓ A. Zaç yağı H2SO4: 2 + 1 + 4 = 7 atom; sönmüş kireç Ca(OH)2: 1 + 2·(1 + 1) = 5 atom; toplam 12. B parantez dışındaki 2 hiç uygulanmamış (Ca, O, H = 3; 7 + 3); C sönmüş kireç yerine sönmemiş kireç CaO alınmış (7 + 2); D 2 yalnız H'ye uygulanmış (Ca, O, H2 = 4; 7 + 4).Kaynak: Kimya bilimi · Bileşik formülleri ve yaygın adlar

?Soru 3

Katman elektron dağılımları X: 2, 8, 1; Y: 2, 8, 7; Z: 2, 8, 8, 1 olan elementlerle ilgili aşağıdaki yargılardan hangisi yanlıştır?

✓ B. İyonlaşma enerjisi en büyük olan, aynı periyotta sağda bulunan ve en küçük yarıçaplı Y'dir; X değil. Yarıçap ile iyonlaşma enerjisini aynı yönde sanmak bu hatayı doğurur. A doğrudur, Z'nin bir katmanı fazladır; C doğrudur, Y 7A'dadır; D doğrudur, ikisinin de son katmanında 1 elektron vardır.Kaynak: Atom ve periyodik sistem · Periyodik özellikler

?Soru 4

Rutherford'un alfa saçılma deneyinde taneciklerin çok azının geri dönmesi aşağıdaki sonuçlardan hangisine götürmüştür?

✓ D. Geri dönüş, küçük bir hacimde yoğunlaşmış artı yük ve büyük kütleye çarpmayla açıklanır. A doğru bir sonuçtur ama sapmadan geçen taneciklerden çıkar; B Bohr modelinin varsayımıdır; C Thomson modelidir ve bu deneyle çürütülmüştür.Kaynak: Atom ve periyodik sistem · Rutherford, Bohr ve bulut modeli

?Soru 5

Katman elektron dağılımı 2, 8, 6 olan element için aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ A. Üç katman 3. periyodu, son katmandaki 6 elektron 6A grubunu verir (kükürt). B ilk katmandaki 2 grup sanılmış; C periyot ve grup ters okunmuş; D ikinci katmandaki 8'e bakılmış, son katman unutulmuş.Kaynak: Atom ve periyodik sistem · Periyodik sistemde yer bulma

?Soru 6

Aşağıdakilerden hangisi simyanın özelliklerinden biri değildir?

✓ C. Ölçme, tekrarlanabilirlik ve kuram bilimin, yani kimyanın özelliğidir; simya bunlardan yoksundu. A simyanın temel amacıdır; B simyanın yöntemidir, bilimsel yöntemle karıştırılmamalı; D simyanın kimyaya bıraktığı mirastır, “simya hiçbir şey üretmedi” yanılgısının tuzağıdır.Kaynak: Kimya bilimi · Simyadan kimyaya

?Soru 7

Aşağıdaki yargılardan hangisi yanlıştır?

✓ D. Hidrojen 1A'da yer alır ama ametaldir; alkali metaller hidrojen dışındaki 1A elementleridir. A doğrudur, 3A'da yalnız bor yarı metaldir; B doğrudur, Si ve B ilk 20'deki yarı metallerdir; C doğrudur, soy gazlar tek atomludur.Kaynak: Atom ve periyodik sistem · Metal, ametal, yarı metal, soy gaz

?Soru 8

Bir analiz laboratuvarında 5,0 g toprak örneğinde 0,20 g kurşun bulunduğu ölçülüyor. Yapılan analizin türü ve örnekteki kurşunun kütlece yüzdesi aşağıdakilerin hangisinde birlikte doğru verilmiştir?

✓ B. Soru “ne kadar?” olduğu için analiz nicel; 0,20 ÷ 5,0 = 0,04, yüzde olarak 0,04 · 100 = %4. A miktar ölçülmüş, “var mı?” sorusunun cevabı olan nitel analizle karıştırılmış; C bölme ters kurulmuş (5,0 ÷ 0,20 = 25); D oran 100 ile çarpılmamış, 0,04 doğrudan yüzde sanılmış.Kaynak: Kimya bilimi · Kimya disiplinleri ve meslekler

?Soru 9

Bir titrasyonda derişimi bilinen çözelti, musluklu ve dereceli bir cam malzemeden damla damla ekleniyor. Malzemedeki okuma titrasyondan önce 2,40 mL, dönüm noktasında 17,90 mL'dir. Kullanılan malzeme ve harcanan çözelti hacmi aşağıdakilerin hangisinde birlikte doğru verilmiştir?

✓ D. Musluğuyla damla damla ekleyen ve harcanan hacmi okutan malzeme bürettir; harcanan hacim son okuma − ilk okuma = 17,90 − 2,40 = 15,50 mL. A erlenmayer titre edilen çözeltinin konduğu alttaki kaptır, iki kap karıştırılmış; B iki okuma toplanmış (17,90 + 2,40); C yalnız son okuma alınmış, ilk okuma düşülmemiş.Kaynak: Kimya bilimi · Laboratuvar malzemeleri

?Soru 10

Dalton atom modelinin aşağıdaki varsayımlarından hangisi bugün de geçerliliğini korumaktadır?

✓ A. Tepkimede atomların korunması kütlenin korunumuyla uyumludur ve bugün de geçerlidir. B elektron, proton ve nötronun bulunmasıyla geçersiz kaldı; C izotoplar nedeniyle geçersizdir; D Rutherford'un deneyi atomun büyük kısmının boşluk olduğunu gösterdi.Kaynak: Atom ve periyodik sistem · Dalton ve Thomson modelleri
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?Kimya soruları uygulamaya ekleniyor; şimdilik diğer derslerin sorularını çözebilirsin. Yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →