Kimyasal türler: atom, molekül, iyon ve aralarındaki çekim
MEB 9. sınıf · Kimyasal türler arası etkileşimler · Okuma 5 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaAtom numarası ve kütle numarası nedir, proton, nötron ve elektron sayısı nasıl bulunur?Bağlantılı konudan (Atom ve periyodik sistem). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Atomun çekirdeğinde proton ve nötron, çevresinde elektronlar bulunur. Proton +1, elektron −1 yüklüdür; nötron yüksüzdür. Proton ve nötronun kütleleri birbirine yakın, elektronunkinin yaklaşık 1836 katıdır. Proton sayısı atom numarasıdır (Z) ve elementi belirler; proton ile nötron sayısının toplamı kütle numarasıdır (A). Bir iyonda elektron sayısı, atom numarasından iyon yükü çıkarılarak bulunur.
✎Konu anlatımı
Kimyasal tür nedir, kimyasal türler arasındaki etkileşimler nasıl sınıflandırılır?
Kısa cevap: Kimyasal tür, maddeyi oluşturan atom, molekül ve iyonların ortak adıdır. Türler arasındaki çekimler, bağlanan türlere göre atomlar arası ve moleküller arası diye; enerjilerine göre güçlü ve zayıf diye ayrılır. İyonik, kovalent ve metalik bağ güçlü etkileşimdir; hidrojen bağı ve van der Waals kuvvetleri zayıf etkileşimdir. Güçlü etkileşim kopunca kimyasal, zayıf etkileşim kopunca fiziksel değişim olur.Bir tencere suyu kaynatmak için ocak yeter; aynı suyu hidrojen ve oksijenine ayırmak için elektrik akımı gerekir.
Maddeyi oluşturan taneciklere kimyasal tür denir. Üç türü vardır: atom (He, Fe), molekül (iki ya da daha fazla atomun kovalent bağla oluşturduğu nötr birim: O2, H2O) ve iyon (elektron alıp vermiş, yüklü tanecik). İyonlar tek atomlu (Na+, Cl−) ya da çok atomlu (NH4+, SO42−) olabilir.
Etkileşimler iki ölçüte göre ayrılır
Kimyasal türleri bir arada tutan çekimler, neyin neyi çektiğine göre atomlar arası (kimyasal bağ) ve moleküller arası etkileşimler diye; ne kadar güçlü olduğuna göre güçlü ve zayıf etkileşimler diye sınıflandırılır. Ölçüt bağ enerjisidir: bir mol bağı koparmak için gereken enerji. Genel bir sınır olarak 40 kJ/mol'den büyük olanlar güçlü, küçük olanlar zayıf etkileşimdir.
| Güçlü etkileşimler (kimyasal bağlar) | Zayıf etkileşimler | |
|---|---|---|
| Türler | iyonik bağ, kovalent bağ, metalik bağ | hidrojen bağı, van der Waals kuvvetleri (dipol-dipol, London vb.) |
| Nerede? | çoğunlukla atomlar ya da iyonlar arasında | çoğunlukla moleküller arasında |
| Kopunca | kimyasal değişim (yeni madde) | fiziksel değişim (hâl değişimi, çözünme) |
| Örnek olay | suyun elektrolizi: O–H bağları kopar | suyun kaynaması: moleküller arası çekimler kopar |
Bu sınıflandırma kullanışlıdır ama kusursuz değildir. İyonik bileşiklerde molekül yoktur, iyonlar bir örgü içinde dizilir; “atomlar arası” sözü burada tam oturmaz. Ayrıca bazı zayıf etkileşimler (güçlü hidrojen bağları) bazı zayıf kimyasal bağlara yakın enerjidedir. Yani sınır keskin bir çizgi değil, geniş bir geçiş bölgesidir.
He, O2, H2O, Na+, NH4+, Fe türlerini atom, molekül ve iyon diye sınıflandır.
- Tek tek, yüksüz tanecikler: He ve Fe → atom.
- Kovalent bağlı, yüksüz birimler: O2 ve H2O → molekül.
- Yüklü tanecikler: Na+ (tek atomlu) ve NH4+ (çok atomlu) → iyon.
Cevap: atom He, Fe · molekül O₂, H₂O · iyon Na⁺, NH₄⁺
I. Buzun erimesi, II. Suyun elektrolizle H2 ve O2'ye ayrılması, III. Şekerin suda çözünmesi. Hangilerinde güçlü etkileşim kopar?
- Erimede su molekülleri bozulmaz, yalnız aralarındaki çekimler zayıflar: zayıf etkileşim, fiziksel değişim.
- Elektrolizde H2O molekülleri parçalanır, O–H kovalent bağları kopar: güçlü etkileşim, kimyasal değişim.
- Şeker molekülleri suda dağılır ama yapıları bozulmaz: zayıf etkileşimler değişir, fiziksel değişim.
Cevap: yalnız II
✔ Doğru
- Güçlü etkileşimler: iyonik, kovalent ve metalik bağ.
- Hidrojen bağı moleküller arası zayıf etkileşimdir.
- Yeni madde oluşuyorsa güçlü etkileşim kopmuştur.
✘ Sık yapılan hata
- Hidrojen bağını adındaki “bağ” yüzünden güçlü saymak.
- I2 süblimleşirken kovalent bağın koptuğunu sanmak.
- Su buharlaşırken O–H bağlarının koptuğunu sanmak.
Nasıl sorulurBir olay verilir, güçlü mü zayıf mı etkileşim koptuğu ya da değişimin fiziksel mi kimyasal mı olduğu sorulur.
TuzakHidrojen bağını adında “bağ” geçtiği için güçlü etkileşim saymaktır; hidrojen bağı moleküller arası zayıf etkileşimdir. İkinci tuzak, iyonik bileşiklerde molekül varmış gibi düşünmektir.
⇄Bilgi eşleştirme tür → sınıf
?Soru çöz
Aşağıdaki olayların hangisinde güçlü etkileşimler kopar?