Yargı: bağımsızlık ilkeleri, yargı kolları ve kanun yolları

Mahkemelerin bağımsızlığından hâkimlik teminatına, açık duruşmadan askerî yargının kaldırılmasına, dört yargı kolundan istinaf ve temyize kadar; her hüküm madde ve kanun numarasıyla.

8 durak1982 Anayasası
16 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 16tamamlanan etkinlik
75 sorubu konuda çözebileceğin
ANAYASA · MD. 9 VE 138

Yargı yetkisi ve mahkemelerin bağımsızlığı (md. 9, 138): hâkime kimse ne yapacağını söyleyemez

KPSS Vatandaşlık · Yargı · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKuvvetler birliği ve kuvvetler ayrılığı nedir, meclis hükûmeti sisteminin özellikleri nelerdir?Bağlantılı konudan (Anayasa, devlet ve hükûmet sistemleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Hükûmet sistemi, yasama ve yürütme yetkilerinin hangi organlara verildiğini ve bu organların birbirleriyle ilişkisini gösterir. Yetkiler tek elde toplanmışsa kuvvetler birliği vardır: yürütmede (hükümdarda) toplanırsa mutlak monarşi, yasama meclisinde toplanırsa meclis hükûmeti sistemi doğar; Türkiye'de meclis hükûmetini 1921 Teşkilât-ı Esasiye kurdu. Yetkiler ayrı organlara dağıtılmışsa kuvvetler ayrılığı vardır; kuramı sistemleştiren Montesquieu'dür. Sert ayrılık başkanlık, yumuşak ayrılık parlamenter sistemi doğurur.

Kuvvetler birliği ve meclis hükûmeti

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Anayasa'ya göre yargı yetkisini kim kullanır, mahkemelerin bağımsızlığı ne demektir?

Kısa cevap: Anayasa'nın 9. maddesi yargı yetkisini, Türk Milleti adına kullanılmak üzere bağımsız ve tarafsız mahkemelere verir; “tarafsız” sözcüğü maddeye 2017 değişikliğiyle girdi. 138. madde hâkimleri görevlerinde bağımsız kılar: hiçbir makam ya da kişi mahkemeye emir, talimat, genelge, tavsiye veya telkinle yön veremez; yasama, yürütme ve idare mahkeme kararlarını uygulamakla yükümlüdür.

Bir davayı kaybeden bakan kararı beğenmeyebilir; ama ne hâkimi arayıp fikrini söyleyebilir ne de kararın uygulanmasını erteleyebilir.

Anayasa, devletin üç temel yetkisini art arda üç maddede dağıtır: yasama TBMM'nindir (md. 7), yürütme Cumhurbaşkanınındır (md. 8), yargı ise Türk Milleti adına bağımsız ve tarafsız mahkemelerce kullanılır (md. 9). Fark dikkat çekicidir: yargı yetkisi bir kişiye ya da kurula değil, mahkemelere verilmiştir ve millet adına kullanılır. Bu yüzden her mahkeme kararı “Türk Milleti adına” sözüyle başlar.

Bağımsız ve tarafsız aynı şey mi?

İki kavram yan yana durur ama farklı bir tehlikeye karşı korur. Bağımsızlık dışa dönüktür: mahkeme, yasama ve yürütmenin ya da herhangi bir güç odağının baskısından uzak kalmalıdır. Tarafsızlık ise içe dönüktür: hâkim, önündeki davanın taraflarına eşit uzaklıkta durmalı, sonucu önceden belirlenmiş bir kanaatle yargılamaya girmemelidir. Davacının akrabası olan hâkimin davaya bakmaması bu ilkenin gereğidir. 1982 Anayasası'nın ilk metninde yalnız “bağımsız” sözcüğü vardı; 2017 değişikliği (6771 sayılı Kanun) “ve tarafsız” ibaresini ekledi.

Bağımsızlık ile tarafsızlık
BağımsızlıkTarafsızlık
YönüDışa dönükİçe dönük
Neye karşı korur?Yasama, yürütme ve güç odaklarının baskısıDavanın taraflarından birine yakınlık, önyargı
Anayasa'da1982'nin ilk metninden berimd. 9'a 2017'de eklendi
ÖrnekBakan hâkime telkinde bulunamazDavacının akrabası olan hâkim davaya bakmaz

Mahkemelerin bağımsızlığı: md. 138'in dört kalkanı

  • Hâkimin pusulası: Hâkim görevinde bağımsızdır ve kararını Anayasa'ya, kanuna ve hukuka dayanarak, kendi vicdani kanaatiyle verir. Hâkimi bağlayan şey bir makamın isteği değil, hukuk ve kendi vicdanıdır.
  • Dışarıdan karışma yasağı: Hiçbir organ, makam ya da kişi, mahkemenin yargısal işine emir veya talimat vererek, genelge göndererek, tavsiye ya da telkinde bulunarak karışamaz. Yasak, “şöyle karar verin” demekle sınırlı değildir; bir dostça öneri bile yasağın içindedir.
  • Meclise özel yasak: Henüz sonuçlanmamış, yani görülmekte olan bir dava, yargı yetkisinin kullanılması bakımından TBMM'de soru, görüşme ya da beyan konusu yapılamaz. Milletvekillerinin kürsüden bir davayı yönlendirmesi, hâkim üzerinde siyasi baskı yaratır.
  • Kararlara uyma zorunluluğu: TBMM, Cumhurbaşkanı ve idare mahkeme kararına uymakla yükümlüdür; kararı ne değiştirebilir ne de uygulanmasını geciktirebilir. İdari Yargılama Usulü Kanunu bunu süreye de bağlar: idare, mahkeme kararının gereğini tebliğden itibaren en geç otuz gün içinde yerine getirmelidir (İYUK md. 28).

Bağımsızlığın bir de kişiye bakan yüzü

Mahkemelerin bağımsızlığı yalnız devlet için konmuş bir kural değildir; vatandaşa da bir güvence verir. Anayasa'nın 37. maddesindeki kanuni hâkim güvencesine göre kimse kanunen tabi olduğu mahkemeden başka bir merci önüne çıkarılamaz ve bu sonucu doğuracak, yargı yetkisine sahip olağanüstü merciler kurulamaz. Hangi davaya hangi mahkemenin bakacağı, olay yaşanmadan önce kanunla belli olmalıdır. Hak arama hürriyeti de aynı zincirin halkasıdır: herkes yargı mercileri önünde iddia ve savunma ile adil yargılanma hakkına sahiptir ve hiçbir mahkeme görev ve yetkisi içindeki davaya bakmaktan kaçınamaz (md. 36).

Akılda kalsın: 138. maddeyi üç sayıyla kodla. Mahkemeye karşı dört yasak: emir-talimat, genelge, tavsiye, telkin. Meclise üç yasak: soru, görüşme, beyan (yalnız görülmekte olan dava için). İdareye üç yükümlülük: uy, değiştirme, geciktirme. Hâkimin ölçüsü de üçlüdür: Anayasa, kanun, hukuk + vicdani kanaat.
Sınavda

Nasıl sorulur“Hâkimler, Anayasa'ya, kanuna, hukuka ve Yargıtay içtihatlarına uygun olarak hüküm verir” gibi bir ekleme yanlıştır; içtihat birleştirme kararları dışında içtihat hâkimi bağlamaz. “Görülmekte olan bir dava hakkında TBMM'de genel görüşme açılabilir” yanlıştır. Üçüncü kalıp 9. maddedeki ifade avıdır: yargı yetkisi “Türk Milleti adına” kullanılır ve “tarafsız” sözcüğü 2017'de eklenmiştir.

⇄Bilgi eşleştirme madde ve hüküm

?Soru çöz

Aşağıdakilerden hangisi Anayasa'nın 138. maddesinde düzenlenen mahkemelerin bağımsızlığı ilkesine aykırı değildir?

✓ A. Kanun yolu, yargının kendi içindeki denetimidir ve bağımsızlığı zedelemez. Genelge göndermek (B), görülmekte olan dava hakkında Mecliste görüşme yapmak (C) ve mahkeme kararının uygulanmasını geciktirmek (D) md. 138'de açıkça yasaklanmıştır.
ANAYASA · MD. 139–140

Hâkimlik ve savcılık teminatı (md. 139–140): azledilemezlik, 65 yaş ve korunan özlük hakları

KPSS Vatandaşlık · Yargı · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaHukuk devletinin gerekleri nelerdir ve Anayasa'nın üstünlüğü ne demektir?Bağlantılı konudan (1982 Anayasası'nın genel esasları). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Hukuk devleti, bütün işlem ve eylemleri hukuka bağlı olan, bunları yargı denetimine açan ve vatandaşına hukuki güvenlik sağlayan devlettir. Anayasa'nın 10. maddesine göre herkes dil, ırk, renk, cinsiyet, siyasi düşünce, felsefi inanç, din, mezhep ve benzeri sebeplerle ayrım gözetilmeksizin kanun önünde eşittir; 11. maddesine göre Anayasa hükümleri yasama, yürütme ve yargı organlarını, idare makamlarını, diğer kuruluş ve kişileri bağlar ve kanunlar Anayasa'ya aykırı olamaz.

Hukuk devleti, eşitlik, üstünlük

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Hâkimlik ve savcılık teminatı nedir, hâkimler ve savcılar kaç yaşına kadar görev yapar?

Kısa cevap: Anayasa'nın 139. maddesi hâkim ve savcılara üç güvence verir: görevden atılamazlar (azlolunamaz), istemedikçe Anayasa'daki yaş sınırından önce emekliye sevk edilemezler ve mahkemeleri ya da kadroları kaldırılsa bile aylık, ödenek ve özlük haklarını kaybetmezler. 140. madde bu yaşı 65 olarak belirler; hâkim ve savcılar kanunun saydıkları dışında resmî ya da özel bir görev üstlenemez ve idari işlerde Adalet Bakanlığına bağlıdır. Görevde bağımsızlık ise yalnız hâkimlere tanınmıştır.

Bağımsızlık kâğıt üzerinde kalabilir: verdiği karar yüzünden görevden alınacağından ya da maaşının kesileceğinden korkan bir hâkim, kimse ona emir vermese de özgür değildir.

138. madde hâkimi dış müdahaleye karşı korur; 139. madde ise bu korumanın maddi dayanağını kurar. Teminat, güvence demektir: hâkim ve savcının mesleği, emekliliği ve geliri, verdikleri kararların beğenilip beğenilmemesine bağlı tutulamaz. Bağımsızlığın vaat ettiğini teminat güvenceye alır.

Üç güvence

  • Azlolunamama: Hâkim ve savcı görevinden keyfî olarak uzaklaştırılamaz. Bir siyasi iktidar, sevmediği kararlar veren hâkimi meslekten atamaz.
  • Yaş haddinden önce emekliye ayrılmama: Kendileri istemedikçe Anayasa'da gösterilen yaştan önce emekliye sevk edilemezler. Bu yaş 140. maddede yazılıdır: hâkimler ve savcılar altmış beş yaşını bitirinceye kadar hizmet görürler.
  • Özlük haklarının korunması: Bir mahkeme ya da kadro kaldırılsa bile hâkim ve savcı aylığını, ödeneğini ve öteki özlük haklarını kaybetmez. Aksi hâlde “mahkemeyi kaldır, hâkimi açıkta bırak” yoluyla teminat dolanılabilirdi.

Teminat sınırsız değildir; Anayasa üç durum için kanundaki istisnaları saklı tutar: hâkim ya da savcı meslekten çıkarılmayı gerektiren bir suçtan mahkûm olmuşsa, sağlık sebebiyle görevini yapamayacağı kesinleşmişse ya da meslekte kalmasının uygun olmadığına karar verilmişse. Yani güvence, görevini hakkıyla yapan hâkimi korur; suç işleyen ya da mesleğe uygun olmayan kişiyi değil. Meslekten çıkarma gibi kararları Hâkimler ve Savcılar Kurulu verir; Kurulun yapısını “Yüksek mahkemeler ve HSK” sayfasında göreceğiz.

Hâkimlik ve savcılık mesleği (md. 140)

Anayasa iki meslek grubu tanır: adli yargının ve idari yargının hâkim ve savcıları. Bu görevleri yalnız mesleğe girmiş, yani meslekten hâkim ve savcılar yürütür; adli ve idari yargıda halktan seçilen bir jüri bulunmaz. Hâkim ve savcıların atanmaları, hakları ve ödevleri, aylıkları, meslekte ilerlemeleri, disiplin ve yargılanmaları gibi özlük işleri, mahkemelerin bağımsızlığı ve hâkimlik teminatı esaslarına göre kanunla düzenlenir. Bir de yan görev yasağı vardır: hâkim ve savcılar, kanunun saydıkları dışında ne resmî ne özel bir görev üstlenebilir. Bir şirketin yönetim kurulunda oturan hâkim, o şirketin davasında tarafsızlığını yitirirdi.

Savcı neden hâkim kadar bağımsız değil?

138. madde bağımsızlığı yalnız hâkimlere tanır; 140. madde de “hâkimler, mahkemelerin bağımsızlığı ve hâkimlik teminatı esaslarına göre görev ifa ederler” der ve savcıları anmaz. Sebep işin niteliğidir: savcı karar veren değil, kamu adına suçu soruşturan ve davayı açan makamdır; Cumhuriyet başsavcılığı çatısı altında hiyerarşik bir teşkilatta çalışır. Ama savcı da teminattan yararlanır: azlolunamaz ve yaş haddinden önce emekliye ayrılamaz. İdari işler bakımından ise hâkim de savcı da Adalet Bakanlığına bağlıdır (md. 140); savcıların idari görevleri yönünden denetimi de Adalet Bakanlığınca adalet müfettişleri ve iç denetçiler eliyle yapılır (md. 144). Bu bağlılık yalnız idari işler içindir; yargısal faaliyete, yani hâkimin kararına uzanmaz.

Hâkim ve savcının güvenceleri
GüvenceHâkimSavcı
Görevde bağımsızlık (md. 138)VarYok
AzlolunamamaVarVar
65 yaştan önce emekliye ayrılmamaVarVar
Mahkeme ya da kadro kalksa da özlük haklarının korunmasıVarVar
İdari işlerde bağlılıkAdalet BakanlığıAdalet Bakanlığı
Akılda kalsın: “Teminat ikisine, bağımsızlık hâkime.” Üç güvenceyi “A-Y-Ö” diye say: Azlolunamaz, Yaş haddinden (65) önce emekliye ayrılmaz, Özlük hakları mahkeme kalksa da korunur. 65 yaş Anayasa Mahkemesi üyelerinin zorunlu emeklilik yaşıyla da aynıdır (md. 147).
Sınavda

Nasıl sorulur“139. maddeye göre teminatın kapsamına ilişkin hangisi yanlıştır?” Tuzaklar: “Savcılar görevlerinde bağımsızdır, vicdani kanaatlerine göre karar verir” (yanlış, bu hâkim için); “mahkeme kaldırılırsa hâkimin aylığı kesilir” (yanlış); “hâkimler idari görevleri yönünden HSK'ya bağlıdır” (yanlış, Adalet Bakanlığı). Yaş sorusunda 65 yerine 67 ya da 70 konur; Anayasa'daki sayı 65'tir.

▭Boşluk doldurma

Hâkimler ve savcılar ; yaşını bitirinceye kadar hizmet görürler ve idari görevleri yönünden Bakanlığına bağlıdırlar.

Adalet67azlolunamazİçişleri65

?Soru çöz

1982 Anayasası'na göre aşağıdakilerden hangisi yalnız hâkimler için öngörülmüş olup savcıları kapsamaz?

✓ C. Md. 138 bağımsızlığı ve vicdani kanaate göre hüküm vermeyi yalnız hâkimlere tanır. A azlolunamama (md. 139), B 65 yaşına kadar hizmet ve D yan görev yasağı (md. 140) hâkimler ile savcılar için birlikte düzenlenmiştir.
ANAYASA · MD. 141

Duruşmaların açık, kararların gerekçeli olması (md. 141): görünen adalet, hesap veren hüküm

KPSS Vatandaşlık · Yargı · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaAnayasa'ya göre dernek kurma, toplantı ve mülkiyet hakkı nasıl sınırlanır; suç ve cezalara ilişkin esaslar nelerdir?Bağlantılı konudan (Temel haklar tek tek). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Anayasa'ya göre herkes önceden izin almadan dernek kurabilir (md. 33) ve silahsız, saldırısız toplantı ve gösteri yürüyüşü düzenleyebilir (md. 34); dernekler yalnız hâkim kararıyla kapatılır. Mülkiyet ve miras hakkı yalnız kamu yararı amacıyla kanunla sınırlanabilir (md. 35). Hak arama hürriyeti (md. 36), kanuni hâkim güvencesi (md. 37), suç ve cezaların kanuniliği, masumiyet karinesi ve ölüm cezası yasağı (md. 38), ispat hakkı (md. 39) ve hakların korunması (md. 40) bu hakları yargı yoluyla güvenceye alır.

Dernek, toplantı, mülkiyet, hak arama (md. 33–40)

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Anayasa'ya göre duruşmalar hangi hâllerde kapalı yapılabilir, mahkeme kararları neden gerekçeli olmalıdır?

Kısa cevap: Anayasa'nın 141. maddesi duruşmaları herkese açık tutar; duruşma ancak genel ahlak ya da kamu güvenliği bunu kesin olarak gerektiriyorsa kısmen veya tamamen kapalı yapılabilir. Çocukların yargılanması için kanun özel kurallar koyar, mahkemeler verdikleri her türlü kararı gerekçesiyle yazar ve yargı, davaları en az giderle ve olabildiğince hızlı bitirmekle görevlidir.

Kapalı kapılar ardında verilen bir hüküm, doğru olsa bile güven vermez.

Önceki iki durak hâkimin kime karşı korunduğunu anlattı. 141. madde ise yargılamanın nasıl yapılacağına bakar ve dört kural koyar: açıklık, küçüklere özel düzen, gerekçe ve usul ekonomisi. Dördünün de ortak amacı, yargının toplum önünde denetlenebilir olmasıdır.

141. maddenin dört kuralı
Kuralİçerikİstisna ya da ayrıntı
AçıklıkDuruşmalar herkese açıktırYalnız genel ahlak ya da kamu güvenliği kesin olarak gerektirirse kısmen ya da tamamen kapalı
KüçüklerYargılanmaları için kanunla özel hükümSanık 18 yaşından küçükse duruşma kapalı (CMK)
GerekçeBütün mahkemelerin her türlü kararı gerekçeli yazılırAYM iptal kararları gerekçesiz açıklanamaz
Usul ekonomisiDavalar en az giderle ve mümkün olan süratleMakul sürede yargılanma hakkı

Açıklık kural, kapalılık istisna

Duruşmanın herkese açık olması, tarafların yanında dinleyici olarak herhangi bir kişinin ve basının salona girebilmesi demektir. Gözler önünde yürüyen bir yargılamada hâkim de savcı da daha özenli davranır; halk, adaletin nasıl dağıtıldığını kendi gözüyle görür. Anayasa kapalılığa yalnız iki sebeple izin verir: genel ahlak ve kamu güvenliği. Üstelik bu sebeplerin bulunması yetmez, kapalılığı kesin olarak gerekli kılmaları gerekir. Bir cinsel saldırı davasında mağdurun anlatımı sırasında salonun boşaltılması buna örnektir.

Küçükler için ayrı düzen

Maddenin ikinci fıkrası, küçüklerin yargılanması hakkında kanunla özel hükümler konulmasını ister. Çocuğun geleceğini damgalamamak için kanun koyucu açıklığı burada tersine çevirir: Ceza Muhakemesi Kanunu'na göre sanık on sekiz yaşını doldurmamışsa duruşma kapalı yapılır, hüküm de kapalı duruşmada açıklanır (CMK md. 185). Çocuklara özgü mahkemeler de bu fıkranın uzantısıdır.

Gerekçe: kararın kendini açıklaması

Bütün mahkemelerin her türlü kararları gerekçeli yazılır. Gerekçe, hâkimin hangi delile, hangi kurala dayanarak sonuca vardığını gösterir. Bunun üç faydası vardır: taraf neden kazandığını ya da kaybettiğini öğrenir; üst mahkeme kararı ancak gerekçesini okuyarak denetleyebilir; hâkim de keyfî karar vermekten korunur. Aynı fikir Anayasa Mahkemesi için de geçerlidir: iptal kararları gerekçesi yazılmadan açıklanamaz (md. 153).

En az gider, mümkün olan sürat ve makul süre

Son fıkra yargıya bir görev yükler: davaları en az giderle ve mümkün olan süratle sonuçlandırmak. Yıllarca süren bir alacak davası, kazanılsa bile hakkı eritir; bu yüzden geciken adalet, eksik adalettir. Bu düşüncenin hak tarafı makul sürede yargılanma hakkıdır. Kavram Anayasa'da tutuklular için açıkça geçer (md. 19: tutuklanan kişiler makul süre içinde yargılanmayı isteme hakkına sahiptir) ve 2001'de 36. maddeye eklenen adil yargılanma hakkının bir parçası sayılır. Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'nin 6. maddesi de herkesin davasının makul bir süre içinde görülmesini güvence altına alır.

Akılda kalsın: 141. maddenin dört fıkrası: açık duruşma → küçüklere özel hüküm (kanunla) → gerekçe → sürat ve az gider. Kapalılığın yalnız iki anahtarı vardır: genel ahlak ve kamu güvenliği, ikisi de “kesin olarak gerekli” şartıyla. Gerekçe için iki “bütün”: bütün mahkemeler, her türlü karar.
Sınavda

Nasıl sorulur“Anayasa'ya göre duruşmaların kapalı yapılmasına hangi sebeple karar verilebilir?” Şıklara millî güvenlik, özel hayatın gizliliği ya da tarafların talebi gibi çeldiriciler konur; 141. madde yalnız genel ahlak ve kamu güvenliğini sayar.

Tuzakİkinci tuzak: “Yalnız hükümler gerekçeli yazılır” yanlıştır, her türlü karar gerekçelidir. Üçüncüsü: küçüklerin yargılanmasına ilişkin özel hükümler Cumhurbaşkanlığı kararnamesiyle değil, kanunla konur.

⇄Bilgi eşleştirme md. 141'in kuralları

?Soru çöz

Aşağıdakilerden hangisi Anayasa'nın 141. maddesinde yer alan hükümlerden biri değildir?

✓ D. 141. madde bütün mahkemelerin her türlü kararlarının gerekçeli yazılmasını ister ve istisna tanımaz; millî güvenlik maddede hiç geçmez. A duruşmaların açıklığı birinci, B küçüklerin yargılanması ikinci, C davaların az giderle ve süratle bitirilmesi dördüncü fıkradadır.
ANAYASA · MD. 142 · 2017

Mahkemelerin kuruluşu (md. 142) ve askerî yargının kaldırılması: 2017'de kapanan bir yargı kolu

KPSS Vatandaşlık · Yargı · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaBaşkomutanlığı kim temsil eder, Genelkurmay Başkanını kim atar, savaş hâline kim karar verir?Bağlantılı konudan (Yürütmenin düzenleyici işlemleri ve olağanüstü hâl). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Anayasa'nın 117. maddesine göre Başkomutanlık, TBMM'nin manevi varlığından ayrılamaz ve Cumhurbaşkanı tarafından temsil edilir. Millî güvenliğin sağlanmasından ve Silahlı Kuvvetlerin yurt savunmasına hazırlanmasından TBMM'ye karşı Cumhurbaşkanı sorumludur. Cumhurbaşkanınca atanan Genelkurmay Başkanı Silahlı Kuvvetlerin komutanıdır ve savaşta Başkomutanlık görevlerini Cumhurbaşkanlığı adına yerine getirir. Savaş hâli ilanına TBMM karar verir (md. 87, md. 92).

Başkomutanlık ve Genelkurmay (md. 117)

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Mahkemeler nasıl kurulur, askerî yargı ne zaman kaldırıldı ve bugün askerî mahkeme kurulabilir mi?

Kısa cevap: Anayasa'nın 142. maddesi, mahkemelerin nasıl kurulacağını, hangi işlere bakacağını, nasıl işleyeceğini ve hangi usulle yargılama yapacağını kanuna bırakır. 2017 Anayasa değişikliği (6771 sayılı Kanun) askerî yargıyı düzenleyen 145. maddeyi, Askerî Yargıtay'ı (md. 156) ve Askerî Yüksek İdare Mahkemesini (md. 157) yürürlükten kaldırdı; 142. maddeye eklenen yeni fıkrayla disiplin mahkemeleri dışında askerî mahkeme kurulması yasaklandı; tek istisna, savaş hâlinde asker kişilerin görevle bağlantılı suçlarını yargılayacak askerî mahkemelerdir.

Bir mahkemeyi kimin kurduğu, o mahkemenin kimden çekineceğini de belirler.

Neden kanunla?

Mahkemelerin hangi türde olacağı, hangi davalara bakacağı ve yargılamanın hangi usulle yürüyeceği kanunla düzenlenir. Bu, 37. maddedeki kanuni hâkim güvencesinin doğal sonucudur: yürütme bir yönetmelikle ya da Cumhurbaşkanlığı kararnamesiyle “şu davaya bakacak özel bir mahkeme” kurabilseydi, yargılananın hâkimini iktidar seçmiş olurdu. Bir ayrıntıyı karıştırmamak gerekir: mahkeme türlerini ve görevlerini kanun belirler; kanunun öngördüğü bir mahkemenin belirli bir il ya da ilçede açılmasına ise Hâkimler ve Savcılar Kurulunun olumlu görüşü alınarak Adalet Bakanlığı karar verir (5235 sayılı Kanun md. 5, 9).

Askerî yargı: 1982'den 2017'ye

1982 Anayasası'nın ilk metninde Türkiye'de adli ve idari yargının yanında ayrı bir askerî yargı kolu vardı. Askerî mahkemeler ve disiplin mahkemeleri asker kişilerin askerî suçlarına bakıyordu (md. 145); bunların temyiz mercii Askerî Yargıtay (md. 156), askerî personelin idari işlemlere karşı açtığı davaların mercii ise Askerî Yüksek İdare Mahkemesi (AYİM, md. 157) idi. 16 Nisan 2017 halkoylamasıyla kabul edilen 6771 sayılı Kanun bu üç maddeyi yürürlükten kaldırdı. Bugün asker kişilerin suçları adli yargıda, askerî personelle ilgili idari işlemler idari yargıda görülür. Uyuşmazlık Mahkemesinin görev alanındaki “adli, idari ve askerî” ifadesi de aynı değişiklikle “adli ve idari” oldu (md. 158).

Bugün askerî mahkeme kurulabilir mi?

2017'de 142. maddeye eklenen fıkra cevabı iki parçada verir. Kural: disiplin mahkemeleri dışında askerî mahkeme kurulamaz. İstisna: savaş hâlinde, asker kişilerin görevleriyle bağlantılı suçlarını yargılayacak askerî mahkemeler kurulabilir. İstisnanın dar olduğuna dikkat: olağanüstü hâl, seferberlik ya da barış zamanı bunun için yeterli değildir; yargılanacak kişi asker, suç da görevle ilgili olmalıdır.

Daha önce kapanan bir kapı: Devlet Güvenlik Mahkemeleri

Askerî yargıdan önce bir başka özel yargı yeri Anayasa'dan çıkarılmıştı. Devletin bütünlüğüne ve anayasal düzene karşı suçlara bakan Devlet Güvenlik Mahkemeleri 1982 metninde 143. maddede düzenleniyordu; bu madde 2004'te (5170 sayılı Kanun) yürürlükten kaldırıldı. Böylece 143 ve 145. maddeler bugün Anayasa'da yalnız numara olarak durur.

Anayasa'dan çıkarılan özel yargı yerleri
KurumMaddeKaldırıldığı yıl
Devlet Güvenlik Mahkemeleri1432004
Askerî mahkemeler (askerî yargı)1452017
Askerî Yargıtay1562017
Askerî Yüksek İdare Mahkemesi1572017
Bugün (md. 142): disiplin mahkemeleri kurulabilir; başka askerî mahkeme yalnız savaş hâlinde, asker kişilerin görevle bağlantılı suçları için
Akılda kalsın: Anayasa'daki boş maddeler bir zaman çizelgesidir: 143 → 2004 (DGM), 145, 156, 157 → 2017 (askerî yargı, Askerî Yargıtay, AYİM). 2017'de bir şey de eklendi: 142. maddenin ikinci fıkrası. Fıkrayı “disiplin hep, savaşta asker” diye kodla: disiplin mahkemeleri her zaman kurulabilir; diğer askerî mahkemeler yalnız savaş hâlinde, asker kişinin görev suçu için.
Sınavda

Nasıl sorulurİki kalıp öne çıkar.

TuzakBirincisi “Hangisi 2017 değişikliğiyle kaldırılmıştır?” sorusudur: Askerî Yargıtay ve AYİM doğru, Devlet Güvenlik Mahkemeleri çeldiricidir (2004). İkincisi istisnanın sınırıdır: “Olağanüstü hâlde askerî mahkeme kurulabilir” ya da “askerî mahkeme kurulması mutlak olarak yasaktır” ifadeleri yanlıştır. Bir de araç tuzağı: mahkemelerin kuruluş, görev ve yargılama usulleri Cumhurbaşkanlığı kararnamesiyle değil, kanunla düzenlenir.

▭Boşluk doldurma

2017'den beri Anayasa'nın 142. maddesine göre mahkemeleri dışında askerî mahkeme kurulamaz; tek istisna, hâlinde asker kişilerin görevle ilgili suçlarına bakacak askerî mahkemelerdir.

seferberlikdisiplinolağanüstüsavaş

?Soru çöz

2017 yılında yapılan Anayasa değişikliğiyle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?

✓ B. 6771 sayılı Kanun md. 145, 156 ve 157'yi kaldırdı ve 142. maddeye disiplin mahkemeleri ile savaş hâli istisnasını içeren fıkrayı ekledi. Askerî Yargıtay başka bir mahkemeye dönüştürülmedi (A), DGM'ler 2004'te kaldırıldı (C), mahkemelerin kuruluşu kanunla düzenlenir (D).
YARGI · SİSTEM

Yargı kolları: anayasa, adli, idari ve uyuşmazlık yargısı; dört yüksek mahkeme

KPSS Vatandaşlık · Yargı · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKamu hukuku ve özel hukuk dalları nelerdir, karma hukuk dalları hangileridir?Bağlantılı konudan (Hukukun kaynakları ve dalları). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Taraflardan birinin devlet olduğu ve devletin kamu gücüyle üstün durumda bulunduğu ilişkileri kamu hukuku düzenler: anayasa, idare, ceza, vergi, yargılama, icra ve iflas hukuku ile devletler genel hukuku. Eşit kişiler arasındaki ilişkileri özel hukuk düzenler: medeni hukuk, borçlar hukuku, ticaret hukuku ve devletler özel hukuku. İş, hava, toprak, çevre, banka ve fikir ve sanat eserleri hukuku gibi iki özelliği birlikte taşıyan dallara karma hukuk dalları denir.

Kamu, özel ve karma hukuk

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Türk yargı sistemindeki yargı kolları nelerdir, yüksek mahkemeler hangileridir?

Kısa cevap: Türk yargı sistemi dört yargı koluna ayrılır: anayasa yargısı (Anayasa Mahkemesi), adli yargı (en üstte Yargıtay), idari yargı (en üstte Danıştay) ve uyuşmazlık yargısı (Uyuşmazlık Mahkemesi). Anayasa'nın “Yüksek mahkemeler” başlığında yalnız bu dört mahkeme yer alır. Sayıştay hesap yargısı, Yüksek Seçim Kurulu seçim yargısı yapar ama ikisi de yüksek mahkeme sayılmaz; Hâkimler ve Savcılar Kurulu ise bir mahkeme değil, kuruldur.

Aynı gün açılan iki dava, biri komşuyla tapu kavgası, öbürü bir memurun disiplin cezasına itirazı, aynı adliyede görülse bile bambaşka yollardan ilerler.

Yargıyı kollara ayırmanın sebebi uzmanlaşma ve uyuşmazlığın niteliğidir. İki kişinin eşit konumda olduğu bir alacak davası ile devletin kamu gücünü kullanarak yaptığı bir işlem aynı ölçüyle yargılanamaz; birinde iki eşit taraf, öbüründe kamu gücü ile birey karşı karşıyadır. Türkiye, Fransa'dan gelen bu ayrımı benimser ve yargıyı dört kola böler.

Dört kol, dört zirve. Yalnız adli ve idari yargı üç dereceli bir merdiven gibidir: ilk derece, istinaf, temyiz. Anayasa ve uyuşmazlık yargısında tek mahkeme vardır ve kararları kesindir.Görsel: Sınav Defteri

Dört kol tek tek

  • Anayasa yargısı: Kanunların, Cumhurbaşkanlığı kararnamelerinin ve TBMM İçtüzüğünün Anayasa'ya uygunluğunu denetler, bireysel başvuruları inceler, Yüce Divan sıfatıyla yargılama yapar. Tek mahkemedir: Anayasa Mahkemesi. Kararları kesindir; yasama, yürütme ve yargı organlarını, idare makamlarını, gerçek ve tüzel kişileri bağlar (md. 153).
  • Adli yargı: Kişiler arasındaki özel hukuk uyuşmazlıklarına (hukuk mahkemeleri) ve suçlara (ceza mahkemeleri) bakar. Zirvesinde Yargıtay vardır: adliye mahkemelerince verilen ve kanunun başka bir adli yargı merciine bırakmadığı kararların son inceleme merciidir (md. 154).
  • İdari yargı: İdarenin işlem ve eylemlerine karşı açılan davalara bakar; Anayasa'ya göre idarenin her türlü eylem ve işlemine karşı yargı yolu açıktır (md. 125). Zirvesinde Danıştay vardır (md. 155). İdari yargı, işlemin hukuka uygunluğunu denetler; idarenin yerine geçip “bu iş şöyle yapılsa daha iyi olurdu” diyemez, yani yerindelik denetimi yapamaz (md. 125).
  • Uyuşmazlık yargısı: Adli ve idari yargı mercileri arasındaki görev ve hüküm uyuşmazlıklarını kesin olarak çözer (md. 158). Görev uyuşmazlığı, iki koldaki mahkemelerin aynı dava için “bu benim görevim değil” (ya da ikisinin de “benim görevim”) demesidir; hüküm uyuşmazlığı ise iki kolun aynı konuda birbirini boşa çıkaran kararlar vermesi ve hakkın yerini bulmamasıdır. Mahkemenin başkanlığını Anayasa Mahkemesinin kendi üyeleri arasından görevlendirdiği üye yapar; diğer mahkemelerle Anayasa Mahkemesi arasındaki görev uyuşmazlıklarında Anayasa Mahkemesinin kararı esas alınır.

Yüksek mahkeme olmayan üç kurum

Sayıştay (md. 160), merkezî yönetim bütçesi kapsamındaki kamu idareleri ile sosyal güvenlik kurumlarının gelir, gider ve mallarını TBMM adına denetler ve sorumluların hesaplarını kesin hükme bağlar; mahallî idarelerin hesapları da ona bağlıdır. Yaptığı işe hesap yargısı denir. Kesin hükümlerine karşı ilgililer yazılı bildirimden itibaren on beş gün içinde bir kereye mahsus karar düzeltme isteyebilir, ama bu kararlar yüzünden idari yargıya gidilemez. Vergi ve benzeri mali yükümlülükler konusunda Danıştay ile Sayıştay kararları çelişirse Danıştay kararları esas alınır. Sayıştay Anayasa'nın yargı bölümündedir ama “Yüksek mahkemeler” başlığının dışındadır.

Yüksek Seçim Kurulu seçimlerin yönetimi ve denetimiyle ilgili itirazları kesin olarak karara bağlar; buna seçim yargısı denir. YSK kararlarına karşı başka bir mercie başvurulamaz. YSK yargı bölümünde değil, yasama bölümünde (md. 79) düzenlenmiştir. Hâkimler ve Savcılar Kurulu ise hâkim ve savcıların atama, nakil ve disiplin işlerini yürüten bir kuruldur; dava görmez. Yüksek mahkemelerin kuruluşunu ve HSK'nın yapısını “Yüksek mahkemeler ve HSK” sayfasında ayrıntılı göreceğiz.

Akılda kalsın: Dört kol, dört zirve: Anayasa → AYM, adli → Yargıtay, idari → Danıştay, uyuşmazlık → Uyuşmazlık Mahkemesi. “Yüksek mahkeme” unvanı yalnız bu dördündedir. Yargı yapan ama yüksek mahkeme olmayan ikili: Sayıştay = hesap, YSK = seçim. Yer tuzağı: YSK yargıda değil, yasamada.
Sınavda

Nasıl sorulur“Aşağıdakilerden hangisi yüksek mahkemelerden biri değildir?” Doğru cevap Sayıştay, YSK ya da HSK'dır. Tersi de sorulur: “Hangisi Anayasa'da yüksek mahkemeler arasında düzenlenmiştir?” Cevap çoğu zaman Uyuşmazlık Mahkemesidir, çünkü adı az bilinir.

TuzakDiğer tuzaklar: “Sayıştay kararlarına karşı idari yargıya başvurulabilir” (yanlış), “Uyuşmazlık Mahkemesi adli, idari ve askerî yargı arasındaki uyuşmazlıkları çözer” (yanlış, 2017'den beri yalnız adli ve idari), “idari yargı yerindelik denetimi yapar” (yanlış).

⇄Bilgi eşleştirme kurum ve yargı türü

?Soru çöz

Aşağıdakilerden hangisi 1982 Anayasası'nda “Yüksek mahkemeler” başlığı altında düzenlenmiştir?

✓ B. Yüksek mahkemeler başlığında Anayasa Mahkemesi, Yargıtay, Danıştay ve Uyuşmazlık Mahkemesi yer alır. A Sayıştay (md. 160) ve D HSK (md. 159) yargı bölümünde ayrı başlıklarda, C YSK ise yasama bölümünde (md. 79) düzenlenmiştir.
YARGI · İLK DERECE

İlk derece mahkemeleri: asliye hukuktan ağır cezaya, idare mahkemesinden vergi mahkemesine

KPSS Vatandaşlık · Yargı · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaCeza hukukunun temel ilkeleri nelerdir, kanunilik ilkesi ne demektir?Bağlantılı konudan (Hukukun kaynakları ve dalları). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Ceza hukuku, hangi fiillerin suç olduğunu ve bunlara uygulanacak cezaları düzenleyen kamu hukuku dalıdır. Temel ilkeleri Anayasa md. 38 ve Türk Ceza Kanunu'ndadır: suçta ve cezada kanunilik (suç ve ceza ancak kanunla konur, idarenin düzenleyici işlemiyle konamaz, kıyas yasaktır), geriye yürümezlik (aleyhe kanun geçmişe uygulanmaz, failin lehine olan kanun uygulanır), ceza sorumluluğunun şahsiliği ve masumiyet karinesi.

Ceza hukukunun ilkeleri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Adli ve idari yargıda ilk derece mahkemeleri hangileridir, hangi davaya hangi mahkeme bakar?

Kısa cevap: Adli yargıda ilk derece mahkemeleri hukuk ve ceza mahkemeleridir (5235 sayılı Kanun). Hukuk mahkemeleri sulh hukuk ve asliye hukuk mahkemeleri ile özel kanunlarla kurulan iş, aile, asliye ticaret, tüketici, kadastro, icra ve fikrî ve sınai haklar mahkemeleridir; ceza mahkemeleri asliye ceza ve ağır ceza mahkemeleri ile çocuk, icra ceza gibi özel ceza mahkemeleridir. İdari yargıda ilk derece mahkemeleri idare ve vergi mahkemeleridir (2576 sayılı Kanun). Sulh ceza mahkemeleri 2014'te kaldırıldı; yerine soruşturma evresindeki hâkim kararlarını veren sulh ceza hâkimlikleri kuruldu.

Doğru kapıyı çalmayan dava, haklı da olsa önce geri döner: yanlış mahkemeye açılan davada hâkim, işin esasına girmeden görevsizlik kararı verir.

Önceki konudaki ağacın en alt basamağına iniyoruz. Davaların büyük çoğunluğu burada başlar ve çoğu burada biter. Hangi davanın hangi mahkemeye gideceğini belirleyen kurala görev denir; görev kuralları kamu düzenine ilişkindir, taraflar anlaşarak değiştiremez.

Adli ve idari yargıda ilk derece mahkemeleri

İlk derece mahkemeleri
KolMahkemeNeye bakar?Kimle?
Adli · hukukAsliye hukukGenel görevli: tazminat, tapu iptali, alacakTek hâkim
Adli · hukukSulh hukukKira, ortaklığın giderilmesi, zilyetliğin korunması, vesayetTek hâkim
Adli · hukukİş, aile, asliye ticaret, tüketici, kadastro, icra, fikrî ve sınai haklarKendi özel alanıAsliye ticaret büyük davalarda heyet
Adli · cezaAğır cezaMüebbet ve 10 yıldan fazla hapis; yağma, irtikâp, resmî belgede sahtecilik, hileli iflas, terör1 başkan + 2 üye
Adli · cezaAsliye cezaGenel görevli ceza mahkemesiTek hâkim
Adli · cezaÇocuk, icra ceza, fikrî ve sınai haklar cezaKendi özel alanı—
İdariİdare mahkemesiGenel görevli: iptal ve tam yargı davaları, idari sözleşmeler1 başkan + 2 üye (bazı davalar tek hâkim)
İdariVergi mahkemesiVergi, resim, harç ve tahsil uyuşmazlıkları1 başkan + 2 üye (bazı davalar tek hâkim)

Görev belirlenirken ağırlaştırıcı ya da hafifletici sebeplere değil, kanunda o suç için öngörülen cezanın üst sınırına bakılır (5235 md. 14). Kaldırılan bir mahkemeyi de bilmek gerekir: sulh ceza mahkemeleri 2014'te (6545 sayılı Kanun) kaldırıldı. Yerine kurulan sulh ceza hâkimlikleri dava görmez; soruşturma sırasında hâkimin vermesi gereken kararları verir (tutuklama, arama, el koyma gibi) ve bunlara yapılan itirazları inceler (5235 md. 10). “Hukukun kaynakları ve dalları” sayfasında gördüğümüz “tutuklamaya yalnız hâkim karar verir” kuralındaki hâkim, soruşturma evresinde çoğunlukla sulh ceza hâkimidir.

Zirve mahkemeler de istisnai olarak ilk derece mahkemesi gibi çalışabilir: Yargıtay ve Danıştay, kanunla gösterilen belli davalara ilk ve son derece mahkemesi olarak bakar (md. 154, 155).

Adli mi, idari mi? Ölçü: kamu gücü

Davanın hangi kola gideceğini bulmak için sorulacak soru şudur: idare, kamu gücünü kullanarak mı davrandı? Cevap evetse yol idari yargıdır; taraflar eşit konumdaysa adli yargıdır. Bir memura verilen disiplin cezası, bir belediyenin imar planı ya da KPSS gibi bir sınavın sonucuna karşı dava idare mahkemesinde; emlak vergisine itiraz vergi mahkemesinde; komşuyla sınır anlaşmazlığı asliye hukukta, özel şirketteki işten çıkarma iş mahkemesinde görülür. Kamulaştırma iyi bir sınav örneğidir: kamulaştırma kararının iptali için idare mahkemesine gidilir, ama bedelin tespiti davası asliye hukukta görülür. İki koldaki mahkemeler birbirine görevsizlik kararı verir de dava ortada kalırsa, sorunu Uyuşmazlık Mahkemesi çözer.

Akılda kalsın: “Asliye” asıl demektir: hukukta asliye hukuk, cezada asliye ceza, idaride idare mahkemesi genel görevlidir; özel olarak başkasına verilmeyen her iş onlarındır. Heyet sayısı: ağır ceza 1+2, idare ve vergi 1+2; sulh hukuk, asliye hukuk ve asliye ceza tek hâkim. Ağır cezanın sınırı: 10 yıldan fazla hapis.
Sınavda

Nasıl sorulur“Hangisi adli yargıda yer alan ilk derece mahkemelerinden biri değildir?” Doğru cevap vergi mahkemesi ya da idare mahkemesidir; iş, aile, tüketici, kadastro ve icra mahkemeleri adli yargıdadır. Bir başka kalıp “günümüzde mahkeme sıfatı bulunmayan” merciyi sorar: sulh ceza mahkemesi kaldırıldı, sulh ceza hâkimliği bir mahkeme değildir.

TuzakGörev sorusunda tuzak, cezanın alt sınırına ya da hafifletici sebebe bakmaktır; ölçü kanundaki üst sınırdır.

⇄Bilgi eşleştirme dava ve mahkeme

▭Boşluk doldurma

İdari yargının genel görevli ilk derece mahkemesi mahkemesidir. Vergi, resim ve harçlara ilişkin davalar mahkemesinde görülür. Soruşturma evresinde tutuklama gibi kararları 2014'ten beri verir.

asliye hukukvergisulh ceza hâkimliğiağır cezaidare
YARGI · KANUN YOLLARI

Kanun yolları: itiraz, istinaf ve temyizden yargılamanın yenilenmesine

KPSS Vatandaşlık · Yargı · Okuma 8 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaCeza yargılaması nasıl işler, soruşturma ile kovuşturma arasındaki fark nedir?Bağlantılı konudan (Hukukun kaynakları ve dalları). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Ceza yargılaması iki ana evreden oluşur. Soruşturma, suç şüphesinin öğrenilmesiyle başlar ve iddianamenin mahkemece kabulüne kadar sürer; bu evreyi Cumhuriyet savcısı yürütür ve suç şüphesi altındaki kişiye şüpheli denir. Kovuşturma, iddianamenin kabulüyle başlar ve hükmün kesinleşmesine kadar sürer; yargılanan kişiye sanık, hakkında kesinleşmiş mahkûmiyet kararı bulunan kişiye hükümlü denir.

Ceza yargılaması süreci

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Kanun yolları nelerdir, istinaf ile temyiz arasındaki fark nedir, karar düzeltme kaldırıldı mı?

Kısa cevap: Kanun yolu, bir kararı hatalı bulan tarafın o kararı yeniden incelettirmek için başvurduğu yoldur; inceleme kararı veren mercide ya da bir üst mahkemede yapılır. Kesinleşmemiş kararlara karşı olağan kanun yolları (itiraz, istinaf, temyiz), kesinleşmiş kararlara karşı olağanüstü kanun yolları (yargılamanın yenilenmesi, kanun yararına bozma, Yargıtay Cumhuriyet Başsavcısının itirazı) işletilir. İstinafı bölge adliye ve bölge idare mahkemeleri, temyizi Yargıtay ve Danıştay yapar. Karar düzeltme yolu, istinafın başladığı 20 Temmuz 2016'dan sonra verilen kararlar için adli ve idari yargıda kaldırılmıştır.

Hâkim de insandır; sistem bu yüzden her kararın arkasına ikinci, gerekirse üçüncü bir göz koyar.

Kanun yollarının iki amacı vardır. Birincisi hatayı düzeltmek: yanlış değerlendirilen bir delil ya da yanlış uygulanan bir kural, karar kesinleşmeden önce giderilmelidir. İkincisi içtihat birliği: ülkenin bir ucundaki mahkemeyle öbür ucundaki mahkeme aynı kanunu farklı yorumlamamalıdır; bunu en üstte Yargıtay ve Danıştay sağlar. Kanun yolları ikiye ayrılır ve ayrımın ölçüsü tektir: karar kesinleşmiş mi?

Olağan kanun yolları: karar henüz kesinleşmemişken

  • İtiraz: Ceza yargılamasında, hükümden önce verilen hâkim kararlarına ve kanunun gösterdiği mahkeme kararlarına karşı başvurulan yoldur (CMK md. 267). Tutuklama, arama ya da el koyma kararı buna örnektir. İtiraz önce kararı veren mercie yapılır; o merci kararını yerinde görmezse dosyayı inceleme merciine gönderir. Sulh ceza hâkimliği kararlarına itirazı, aynı yerde birden fazla hâkimlik varsa numara olarak onu izleyen sulh ceza hâkimliği inceler; tutuklama ve adli kontrol kararlarına itirazı ise asliye ceza mahkemesi hâkimi inceler (CMK md. 268).
  • İstinaf: İlk derece mahkemesinin kararı, ikinci derece mahkemesine taşınır: adli yargıda bölge adliye mahkemesine, idari yargıda bölge idare mahkemesine. İstinaf mahkemesi kararı hem olay (deliller doğru değerlendirilmiş mi?) hem hukuk (kural doğru uygulanmış mı?) yönünden inceler; gerekirse delil toplar, duruşma yapar ve davanın esası hakkında yeniden karar verir. Bu mahkemeler tüm yurtta 20 Temmuz 2016'da göreve başladı.
  • Temyiz: Bölge adliye mahkemesi kararları Yargıtay'a, bölge idare mahkemesi kararları Danıştay'a taşınır. Temyiz mercii olayı yeniden kurmaz; kararı esas olarak hukuka uygunluk yönünden denetler ve onar ya da bozar. Kanunun kesin saydığı kararlar temyiz edilemez. İdari yargıda bu sınır özellikle dardır: bölge idare mahkemesi kararlarına karşı Danıştay'a ancak kanunda sayılan davalarda gidilebilir; düzenleyici işlemlere karşı iptal davaları, meslekten ya da öğrencilikten çıkarma, imar planları ve ülke çapındaki sınavlar (KPSS gibi) bunlardandır (İYUK md. 46).
Üstteki iki şerit olağan yollardır ve kararı kesinleştirmeye doğru akar; alttaki üç kutu ise kesinleşmiş bir kararı istisnai olarak yeniden açar.Görsel: Sınav Defteri

Olağanüstü kanun yolları: kesinleşmiş karara karşı

Kesinleşmiş bir karar, hukuk güvenliği için kural olarak dokunulmazdır. Ama bazen o kararın ayakta kalması adalet duygusunu yaralar; olağanüstü yollar bu dar kapıyı açar.

  • Yargılamanın yenilenmesi: Kararın dayandığı belgenin sahte çıkması, tanığın ya da bilirkişinin gerçeğe aykırı beyanda bulunduğunun anlaşılması, sonradan yeni delil bulunması ya da Avrupa İnsan Hakları Mahkemesinin hükmün Sözleşme'yi ihlal ettiğini kesin kararla tespit etmesi gibi hâllerde dava yeniden görülür. Hukuk yargılamasında adı yargılamanın iadesidir (HMK md. 374); başvuru kararı veren mahkemeye yapılır. Ceza yargılamasında yenileme hükümlünün lehine de aleyhine de istenebilir (CMK md. 311, 314).
  • Kanun yararına bozma: Hiç üst mahkemeye gitmeden, yani istinaf ya da temyiz görmeden kesinleşmiş bir karardaki hukuka aykırılığı düzeltmek için kullanılır. Ceza yargılamasında bunu Adalet Bakanlığı, Yargıtay Cumhuriyet Başsavcılığı aracılığıyla Yargıtaydan ister (CMK md. 309); hukuk yargılamasında Adalet Bakanlığı veya Yargıtay Cumhuriyet Başsavcılığı (HMK md. 363), idari yargıda Danıştay Başsavcısı başvurur ve adı “kanun yararına temyiz”dir (İYUK md. 51). Hukuk ve idari yargıda bu bozma kesinleşmiş kararın hukuki sonuçlarını ortadan kaldırmaz; amaç, hatalı yorumun emsal olmasını önlemektir. Ceza yargılamasında ise bozma hükümlünün aleyhine sonuç doğurmaz.
  • Yargıtay Cumhuriyet Başsavcısının itirazı: Yargıtay Cumhuriyet Başsavcısı, Yargıtay ceza dairelerinin kararlarına karşı re'sen veya istem üzerine Yargıtay Ceza Genel Kuruluna itiraz edebilir (CMK md. 308). 2017'den beri benzer bir yetki, bölge adliye mahkemesi ceza dairelerinin kesin kararlarına karşı bölge adliye mahkemesi Cumhuriyet başsavcılığına da tanınmıştır (CMK md. 308/A).

Karar düzeltme hâlâ var mı?

Eski düzende Yargıtay ya da Danıştayın temyiz kararına karşı aynı mercie bir kez daha başvurulabilirdi; buna karar düzeltme denirdi. İstinaf sistemiyle bu yol kaldırıldı. Hukuk Muhakemeleri Kanunu karar düzeltmeye yer vermedi; eski kanunun hükmü yalnız bölge adliye mahkemelerinin göreve başladığı tarihten önce verilen kararlara uygulandı (HMK geçici md. 3). İdari yargıda karar düzeltmeyi düzenleyen İYUK 54. madde 2014'te (6545 sayılı Kanun) yürürlükten kaldırıldı ve bu, bölge idare mahkemelerinin göreve başlamasından sonra verilen kararlar için geçerli oldu (İYUK geçici md. 8). Bugün Anayasa'da “karar düzeltme” adıyla kalan tek yol, Sayıştayın kesin hükümlerine karşıdır (md. 160).

Son bir ayrım: Anayasa Mahkemesine bireysel başvuru bir kanun yolu değildir. Olağan kanun yolları tüketildikten sonra, kamu gücünün temel bir hakkı ihlal ettiği iddiasıyla yapılan ayrı bir başvurudur; Anayasa Mahkemesi davayı yeniden görmez, yalnız hak ihlali olup olmadığına bakar.

Akılda kalsın: Olağan üçlü “İ-İ-T”: İtiraz (hükümden önceki hâkim kararlarına), İstinaf (bölgeye, olay + hukuk), Temyiz (Yargıtay/Danıştay, hukuka uygunluk). Olağanüstü üçlü kesinleşmiş karara: yenileme, kanun yararına bozma, Başsavcı itirazı. Tarih: istinaf 20 Temmuz 2016; karar düzeltme o tarihten sonraki kararlar için yok.
Sınavda

Nasıl sorulurMerci eşleştirmesi en sık kalıptır: “İdare mahkemesi kararlarına karşı istinaf incelemesini hangi merci yapar?” Cevap bölge idare mahkemesidir, Danıştay çeldiricidir.

Tuzak“İstinaf Yargıtay'da yapılır” (yanlış), “kanun yararına bozma kesinleşmemiş kararlara karşı başvurulan olağan yoldur” (yanlış), “karar düzeltme bugün temyizden sonra başvurulan olağan yoldur” (yanlış), “bireysel başvuru bir temyiz yoludur” (yanlış).

↕Sıralama bir hukuk davasının yolculuğu

  1. Yargıtay kararı hukuka uygunluk yönünden inceler
  2. Asliye hukuk mahkemesi hükmü verir
  3. Yeni bir delil bulunur ve yargılamanın iadesi istenir
  4. Bölge adliye mahkemesi kararı olay ve hukuk yönünden inceler
  5. Karar kesinleşir
  6. Kaybeden taraf istinaf yoluna başvurur

?Soru çöz

Türk hukukunda kanun yollarıyla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?

✓ D. Temyiz mercii olayı yeniden kurmaz, hukukun doğru uygulanıp uygulanmadığına bakar. İstinafı bölge adliye ve bölge idare mahkemeleri yapar (A), kanun yararına bozma kesinleşmiş kararlara karşı olağanüstü bir yoldur (B), karar düzeltme istinaf sistemiyle adli ve idari yargıda kaldırılmıştır (C).
KAVRAM · ALTERNATİF ÇÖZÜM

Mahkemeye gitmeden çözüm: arabuluculuk, uzlaştırma ve tahkim

KPSS Vatandaşlık · Yargı · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaSözleşme nasıl kurulur, öneri (icap) ve kabul nedir, sözleşmeler hangi şekilde yapılır?Bağlantılı konudan (Borçlar hukuku ve hak kavramı). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Sözleşme, tarafların iradelerini karşılıklı ve birbirine uygun olarak açıklamalarıyla kurulur; sözleşme yapmak için yapılan ilk açıklamaya öneri (icap), ona verilen olumlu cevaba kabul denir. Kural şekil serbestisidir: kanun aksini öngörmedikçe sözlü sözleşme de geçerlidir. Kanunun öngördüğü şekil ise geçerlilik şeklidir; taşınmaz satışı resmî şekilde, kefalet ve bağışlama sözü yazılı şekilde yapılmazsa hüküm doğurmaz.

Sözleşme: öneri, kabul, şekil

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Arabuluculuk, uzlaştırma ve tahkim nedir, aralarındaki farklar nelerdir?

Kısa cevap: Arabuluculukta özel hukuktan doğan bir anlaşmazlığın tarafları, tarafsız bir arabulucunun yönettiği görüşmelerde çözümü kendileri bulur. Uzlaştırma, kanunda sayılan suçlarda şüpheli veya sanık ile mağdurun bir uzlaştırmacı aracılığıyla anlaşmaya çalışmasıdır. Tahkimde ise taraflar, anlaşmazlığı devlet mahkemesine değil, birlikte belirledikleri hakemlere götürür. Arabulucu ve uzlaştırmacı karar vermez; hakem bağlayıcı bir karar verir.

Her anlaşmazlığın sonu mahkeme salonu olmak zorunda değil; bazen bir masa ve tarafsız bir kişi yeter.

141. maddenin istediği “en az gider ve mümkün olan sürat”e ulaşmanın bir yolu da bazı uyuşmazlıkları mahkemeye hiç getirmemektir. Alternatif çözüm yolları mahkemelerin iş yükünü hafifletir, tarafların zamanını ve parasını korur; en önemlisi, kazananı ve kaybedeni olan bir hüküm yerine iki tarafın da razı olduğu bir sonuç üretir. Komşuluk, ticari ortaklık ya da iş ilişkisi gibi süren ilişkiler bu sayede kopmadan kurtulabilir.

Mahkemeye gitmeden üç yol
ArabuluculukUzlaştırmaTahkim
AlanıÖzel hukuk (taraflarca tasarruf edilebilen)Kanunda sayılan suçlarTahkime elverişli hukuk uyuşmazlıkları
YürütenArabulucuUzlaştırmacıHakem ya da hakem kurulu
Karar verir mi?HayırHayırEvet, bağlayıcı
Örnekİşçinin kıdem tazminatı (dava şartı)Basit kasten yaralamaYabancı unsurlu ticari sözleşme

Arabuluculuk: özel hukukun masası

Arabuluculuk, Hukuk Uyuşmazlıklarında Arabuluculuk Kanunu (6325 sayılı Kanun, 2012) ile düzenlenir ve yalnız tarafların üzerinde serbestçe tasarruf edebileceği özel hukuk uyuşmazlıklarında uygulanır. Arabulucu tarafları bir araya getirir, konuşmalarını kolaylaştırır, çözüm seçeneklerini görmelerine yardım eder; ama karar vermez ve çözüm dayatamaz. Taraflar anlaşırsa bir anlaşma belgesi düzenlenir, anlaşamazlarsa mahkeme yolu açık kalır. Kural olarak gönüllüdür; ancak bazı iş, ticaret, tüketici ve kira uyuşmazlıkları gibi kanunun saydığı alanlarda dava açmadan önce arabulucuya başvurmak zorunludur (dava şartı arabuluculuk). İşten çıkarılan bir işçinin kıdem tazminatı talebi buna tipik bir örnektir.

Uzlaştırma: ceza yargılamasının masası

Uzlaştırma, suç işlendikten sonra, dava açılmadan önce ya da dava sürerken şüpheli veya sanık ile mağdur ya da suçtan zarar gören arasında kurulan bir anlaşma köprüsüdür. Her suçta değil, kanunun gösterdiği suçlarda uygulanır: soruşturulması şikâyete bağlı suçlar ve Ceza Muhakemesi Kanunu'nun saydığı bazı suçlar (basit kasten yaralama, taksirle yaralama gibi) (CMK md. 253). Süreci yürüten kişiye uzlaştırmacı denir; o da karar vermez. Uzlaşma sağlanır ve şüpheli üstlendiği edimi bir defada yerine getirirse hakkında kovuşturmaya yer olmadığı kararı verilir. Kelimelere dikkat: ortada bir ceza dosyası yoksa, yani anlaşmazlık bir alacak, kira ya da iş ilişkisinden doğuyorsa kullanılacak ad arabuluculuktur; uzlaştırma yalnız suçlar için kullanılır.

Tahkim: mahkemenin yerine hakem

Tahkimde taraflar, anlaşmazlıklarını devlet mahkemesi yerine ortaklaşa belirledikleri bir hakeme ya da hakem kuruluna götürmeyi kararlaştırır. Arabuluculuktan farkı büyüktür: hakem iki tarafı dinler, delilleri değerlendirir ve sonunda tarafları bağlayan, kesin bir karar verir. Ticari ilişkilerde, özellikle yabancı unsurlu sözleşmelerde yaygındır; Anayasa da kamu hizmetleriyle ilgili imtiyaz sözleşmelerinden doğan uyuşmazlıkların millî veya milletlerarası tahkimle çözülmesine izin verir (md. 125). Ama her uyuşmazlık hakeme götürülemez: taşınmazlar üzerindeki ayni haklardan ve iki tarafın iradesine bağlı olmayan işlerden doğan uyuşmazlıklar tahkime elverişli değildir (HMK md. 408). Boşanma davası, tarafların istemesiyle bitirilebilecek bir iş olmadığı için mutlaka mahkemede görülür.

Akılda kalsın: Üç yöntemi tek soruyla ayır: “Üçüncü kişi karar veriyor mu?” Arabulucu: hayır · uzlaştırmacı: hayır · hakem: evet. Alanları: arabuluculuk → hukuk, uzlaştırma → ceza, tahkim → tahkime elverişli hukuk uyuşmazlıkları (boşanma ve tapudaki ayni haklar hariç).
Sınavda

Nasıl sorulurTanım verilip yöntemin adı sorulur.

Tuzak“Arabulucu, taraflar anlaşamazsa uyuşmazlığı kendisi karara bağlar” (yanlış); “uzlaştırma, kira ve işçi-işveren uyuşmazlıklarında uygulanır” (yanlış, o arabuluculuktur); “boşanma davası tarafların anlaşmasıyla hakeme götürülebilir” (yanlış); “hakem kararı yalnız tavsiye niteliğindedir” (yanlış, bağlayıcıdır).

⇄Bilgi eşleştirme yöntem ve özelliği

?Soru çöz

Alternatif uyuşmazlık çözüm yollarıyla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?

✓ A. Hakem, mahkemenin yerine geçen kişidir ve kararı bağlayıcıdır. Arabulucu karar vermez (B); kira ve iş gibi özel hukuk uyuşmazlıklarında uzlaştırma değil arabuluculuk uygulanır (C); boşanma tarafların iradesine bağlı bir iş olmadığından tahkime elverişli değildir (D).

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

1982 Anayasası'nın bütçe ve kesinhesaba ilişkin hükümleri dikkate alındığında aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

✓ D. Bütçe süresinde yürürlüğe konamazsa önce geçici bütçe kanunu çıkarılır; o da çıkarılamazsa önceki yılın bütçesi yeniden değerleme oranına göre artırılarak uygulanır. A doğrudur, teklifi Cumhurbaşkanı sunar; B doğrudur, gider artırıcı önerge verilemez; C doğrudur, kesinhesap yeni bütçeyle birlikte görüşülür.Kaynak: TBMM'nin görev ve yetkileri · Bütçe ve kesinhesap (md. 161)

?Soru 2

Olağanüstü hâlde çıkarılan Cumhurbaşkanlığı kararnameleriyle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?

✓ B. 119. madde, OHAL kararnamelerinin 104. maddenin on yedinci fıkrasının ikinci cümlesindeki sınırlamalara tabi olmadığını söyler. A yetki kanunu eski KHK'nin şartıydı; C 148. madde bu kararnameler hakkında AYM'de dava açılmasını yasaklar; D kararname aynı gün Meclis onayına sunulur.Kaynak: Yürütmenin düzenleyici işlemleri ve olağanüstü hâl · OHAL kararnamesi ve sıkıyönetim

?Soru 3

Anayasa'ya göre aşağıdakilerden hangisi olağan dönemde Cumhurbaşkanlığı kararnamesiyle düzenlenebilir?

✓ B. Bakanlıkların kurulması ve merkez-taşra teşkilatları CBK ile düzenlenir (md. 106). A haberleşme hürriyeti kişi hakkı, C siyasi partiler siyasi haktır ve CBK ile düzenlenemez; D vergi münhasıran kanunla konulur (md. 73).Kaynak: Yürütmenin düzenleyici işlemleri ve olağanüstü hâl · Cumhurbaşkanlığı kararnamesi (md. 104)

?Soru 4

Anayasa'nın 119. maddesine göre olağanüstü hâlle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

✓ C. Uzatma her defasında en çok dört ay olabilir; altı ay ilk ilanın üst sınırıdır. A OHAL'i Cumhurbaşkanı ilan eder; B ilk ilan altı ayı geçemez; D savaş hâllerinde dört ay sınırı aranmaz; üçü de 119. maddenin hükmüdür.Kaynak: Yürütmenin düzenleyici işlemleri ve olağanüstü hâl · Olağanüstü hâl ilanı (md. 119)

?Soru 5

1982 Anayasası'nın güncel hâline göre Cumhurbaşkanı'na ilişkin aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?

✓ D. 101. maddeye göre Cumhurbaşkanı seçilen milletvekilinin TBMM üyeliği sona erer. A partiyle ilişiğin kesilmesi 2017'de kaldırılan eski düzen kuralıdır; B adayda TBMM üyeliği değil, milletvekili seçilme yeterliliği aranır; C Bakanlar Kurulu 2017'de kaldırıldı, yürütme yalnız Cumhurbaşkanı'nındır.Kaynak: Cumhurbaşkanı · Yürütme ve Cumhurbaşkanının nitelikleri

?Soru 6

Hakkında soruşturma açılmasına karar verilen ve ardından Yüce Divan'a sevk edilen Cumhurbaşkanı ile ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ D. 105. maddeye göre görevi sona erdiren, Yüce Divan'da seçilmeye engel bir suçtan mahkûmiyettir. A sevk tek başına görevi bitirmez; B soruşturma açılan Cumhurbaşkanı seçimlerin yenilenmesine karar veremez; C görevdeki suçlar için bu usul görev bittikten sonra da uygulanır.Kaynak: Cumhurbaşkanı · Cezai sorumluluk

?Soru 7

Aşağıdakilerden hangisi 1982 Anayasası'na göre Devlet Denetleme Kurulu'nun inceleme ve denetleme yapabileceği yerlerden biri değildir?

✓ B. 108. maddeye göre yargı organları DDK'nın görev alanı dışındadır. A Silahlı Kuvvetler 2017'de bu istisnadan çıkarıldı, artık denetlenir; C kamuya yararlı dernekler açıkça kapsamdadır; D barolar kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşu olarak kapsamdadır.Kaynak: Cumhurbaşkanı · Devlet Denetleme Kurulu

?Soru 8

Usulüne göre yürürlüğe konulmuş milletlerarası antlaşmalarla ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

✓ B. 90. maddenin beşinci fıkrasına göre usulüne göre yürürlüğe konmuş antlaşmalar hakkında Anayasaya aykırılık iddiasıyla Anayasa Mahkemesine başvurulamaz. A doğrudur, antlaşmalar kanun hükmündedir; C doğrudur, öncelik yalnız temel hak antlaşmalarına tanınır; D doğrudur, kanunlara değişiklik getirenler kanunla uygun bulunur.Kaynak: TBMM'nin görev ve yetkileri · Milletlerarası antlaşmalar (md. 90)

?Soru 9

TBMM Başkanlık Divanı ve Meclis Başkanı ile ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ D. 94. maddeye göre Başkan ve oturumu yöneten Başkanvekili oy kullanamaz. A parti grupları Başkanlığa aday gösteremez; B Divan her yasama yılı değil, bir yasama döneminde iki kez seçilir; C Başkan seçimi açık değil, gizli oyla yapılır.Kaynak: TBMM'nin görev ve yetkileri · Toplanma, tatil ve Başkanlık Divanı (md. 93–94)

?Soru 10

Devlet Denetleme Kurulu ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi güncel Anayasa'ya göre yanlıştır?

✓ C. “Silahlı Kuvvetler” ibaresi 2017'de 108. maddeden çıkarıldı; bugün görev alanı dışında kalan yalnız yargı organlarıdır. A Cumhurbaşkanlığına bağlılık, B başkan ve üyelerin Cumhurbaşkanınca atanması ve D işleyişin CBK ile düzenlenmesi 108. maddenin güncel hükümleridir.Kaynak: Yürütmenin düzenleyici işlemleri ve olağanüstü hâl · Devlet Denetleme Kurulu (md. 108)
75
Daha fazla soru çözmek ister misin?Yargı konusundan 75 soru seni bekliyor. Çözümlü; yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →