Yargı yetkisi ve mahkemelerin bağımsızlığı (md. 9, 138): hâkime kimse ne yapacağını söyleyemez
KPSS Vatandaşlık · Yargı · Okuma 6 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaKuvvetler birliği ve kuvvetler ayrılığı nedir, meclis hükûmeti sisteminin özellikleri nelerdir?Bağlantılı konudan (Anayasa, devlet ve hükûmet sistemleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Hükûmet sistemi, yasama ve yürütme yetkilerinin hangi organlara verildiğini ve bu organların birbirleriyle ilişkisini gösterir. Yetkiler tek elde toplanmışsa kuvvetler birliği vardır: yürütmede (hükümdarda) toplanırsa mutlak monarşi, yasama meclisinde toplanırsa meclis hükûmeti sistemi doğar; Türkiye'de meclis hükûmetini 1921 Teşkilât-ı Esasiye kurdu. Yetkiler ayrı organlara dağıtılmışsa kuvvetler ayrılığı vardır; kuramı sistemleştiren Montesquieu'dür. Sert ayrılık başkanlık, yumuşak ayrılık parlamenter sistemi doğurur.
Kuvvetler birliği ve meclis hükûmeti
✎Konu anlatımı
Anayasa'ya göre yargı yetkisini kim kullanır, mahkemelerin bağımsızlığı ne demektir?
Kısa cevap: Anayasa'nın 9. maddesi yargı yetkisini, Türk Milleti adına kullanılmak üzere bağımsız ve tarafsız mahkemelere verir; “tarafsız” sözcüğü maddeye 2017 değişikliğiyle girdi. 138. madde hâkimleri görevlerinde bağımsız kılar: hiçbir makam ya da kişi mahkemeye emir, talimat, genelge, tavsiye veya telkinle yön veremez; yasama, yürütme ve idare mahkeme kararlarını uygulamakla yükümlüdür.Bir davayı kaybeden bakan kararı beğenmeyebilir; ama ne hâkimi arayıp fikrini söyleyebilir ne de kararın uygulanmasını erteleyebilir.
Anayasa, devletin üç temel yetkisini art arda üç maddede dağıtır: yasama TBMM'nindir (md. 7), yürütme Cumhurbaşkanınındır (md. 8), yargı ise Türk Milleti adına bağımsız ve tarafsız mahkemelerce kullanılır (md. 9). Fark dikkat çekicidir: yargı yetkisi bir kişiye ya da kurula değil, mahkemelere verilmiştir ve millet adına kullanılır. Bu yüzden her mahkeme kararı “Türk Milleti adına” sözüyle başlar.
Bağımsız ve tarafsız aynı şey mi?
İki kavram yan yana durur ama farklı bir tehlikeye karşı korur. Bağımsızlık dışa dönüktür: mahkeme, yasama ve yürütmenin ya da herhangi bir güç odağının baskısından uzak kalmalıdır. Tarafsızlık ise içe dönüktür: hâkim, önündeki davanın taraflarına eşit uzaklıkta durmalı, sonucu önceden belirlenmiş bir kanaatle yargılamaya girmemelidir. Davacının akrabası olan hâkimin davaya bakmaması bu ilkenin gereğidir. 1982 Anayasası'nın ilk metninde yalnız “bağımsız” sözcüğü vardı; 2017 değişikliği (6771 sayılı Kanun) “ve tarafsız” ibaresini ekledi.
| Bağımsızlık | Tarafsızlık | |
|---|---|---|
| Yönü | Dışa dönük | İçe dönük |
| Neye karşı korur? | Yasama, yürütme ve güç odaklarının baskısı | Davanın taraflarından birine yakınlık, önyargı |
| Anayasa'da | 1982'nin ilk metninden beri | md. 9'a 2017'de eklendi |
| Örnek | Bakan hâkime telkinde bulunamaz | Davacının akrabası olan hâkim davaya bakmaz |
Mahkemelerin bağımsızlığı: md. 138'in dört kalkanı
- Hâkimin pusulası: Hâkim görevinde bağımsızdır ve kararını Anayasa'ya, kanuna ve hukuka dayanarak, kendi vicdani kanaatiyle verir. Hâkimi bağlayan şey bir makamın isteği değil, hukuk ve kendi vicdanıdır.
- Dışarıdan karışma yasağı: Hiçbir organ, makam ya da kişi, mahkemenin yargısal işine emir veya talimat vererek, genelge göndererek, tavsiye ya da telkinde bulunarak karışamaz. Yasak, “şöyle karar verin” demekle sınırlı değildir; bir dostça öneri bile yasağın içindedir.
- Meclise özel yasak: Henüz sonuçlanmamış, yani görülmekte olan bir dava, yargı yetkisinin kullanılması bakımından TBMM'de soru, görüşme ya da beyan konusu yapılamaz. Milletvekillerinin kürsüden bir davayı yönlendirmesi, hâkim üzerinde siyasi baskı yaratır.
- Kararlara uyma zorunluluğu: TBMM, Cumhurbaşkanı ve idare mahkeme kararına uymakla yükümlüdür; kararı ne değiştirebilir ne de uygulanmasını geciktirebilir. İdari Yargılama Usulü Kanunu bunu süreye de bağlar: idare, mahkeme kararının gereğini tebliğden itibaren en geç otuz gün içinde yerine getirmelidir (İYUK md. 28).
Bağımsızlığın bir de kişiye bakan yüzü
Mahkemelerin bağımsızlığı yalnız devlet için konmuş bir kural değildir; vatandaşa da bir güvence verir. Anayasa'nın 37. maddesindeki kanuni hâkim güvencesine göre kimse kanunen tabi olduğu mahkemeden başka bir merci önüne çıkarılamaz ve bu sonucu doğuracak, yargı yetkisine sahip olağanüstü merciler kurulamaz. Hangi davaya hangi mahkemenin bakacağı, olay yaşanmadan önce kanunla belli olmalıdır. Hak arama hürriyeti de aynı zincirin halkasıdır: herkes yargı mercileri önünde iddia ve savunma ile adil yargılanma hakkına sahiptir ve hiçbir mahkeme görev ve yetkisi içindeki davaya bakmaktan kaçınamaz (md. 36).
Nasıl sorulur“Hâkimler, Anayasa'ya, kanuna, hukuka ve Yargıtay içtihatlarına uygun olarak hüküm verir” gibi bir ekleme yanlıştır; içtihat birleştirme kararları dışında içtihat hâkimi bağlamaz. “Görülmekte olan bir dava hakkında TBMM'de genel görüşme açılabilir” yanlıştır. Üçüncü kalıp 9. maddedeki ifade avıdır: yargı yetkisi “Türk Milleti adına” kullanılır ve “tarafsız” sözcüğü 2017'de eklenmiştir.
⇄Bilgi eşleştirme madde ve hüküm
?Soru çöz
Aşağıdakilerden hangisi Anayasa'nın 138. maddesinde düzenlenen mahkemelerin bağımsızlığı ilkesine aykırı değildir?