Temel hak ve hürriyetler: sınırlama, durdurma ve yabancıların durumu

Hakların niteliğinden statü ayrımına, 13. maddenin sınırlama şartlarından olağanüstü dönemde bile dokunulamayan çekirdek haklara ve yabancıların durumuna kadar; her hüküm madde numarasıyla.

7 durak1982 Anayasası
15 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 15tamamlanan etkinlik
87 sorubu konuda çözebileceğin
ANAYASA · MD. 12

Temel hak ve hürriyetlerin niteliği (md. 12): devletin vermediği, kimsenin devralamayacağı haklar

KPSS Vatandaşlık · Temel hak ve hürriyetler · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaHukuk devletinin gerekleri nelerdir ve Anayasa'nın üstünlüğü ne demektir?Bağlantılı konudan (1982 Anayasası'nın genel esasları). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Hukuk devleti, bütün işlem ve eylemleri hukuka bağlı olan, bunları yargı denetimine açan ve vatandaşına hukuki güvenlik sağlayan devlettir. Anayasa'nın 10. maddesine göre herkes dil, ırk, renk, cinsiyet, siyasi düşünce, felsefi inanç, din, mezhep ve benzeri sebeplerle ayrım gözetilmeksizin kanun önünde eşittir; 11. maddesine göre Anayasa hükümleri yasama, yürütme ve yargı organlarını, idare makamlarını, diğer kuruluş ve kişileri bağlar ve kanunlar Anayasa'ya aykırı olamaz.

Hukuk devleti, eşitlik, üstünlük

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Anayasa'ya göre temel hak ve hürriyetlerin nitelikleri nelerdir?

Kısa cevap: Anayasa'nın 12. maddesine göre herkes kişiliğine bağlı, dokunulmaz, devredilmez ve vazgeçilmez temel hak ve hürriyetlere sahiptir. Aynı madde, bu hakların kişinin topluma, ailesine ve diğer kişilere karşı ödev ve sorumluluklarını da içerdiğini söyler. Haklar devletin lütfu değildir; insan olmaktan doğar, devlet onları tanır ve korur.

Doğan bir bebeğin henüz kimliği, mesleği, oy hakkı yoktur; ama yaşama hakkı, vücut bütünlüğü ve onuru ilk nefesle birlikte vardır.

Anayasa'nın İkinci Kısmı “Temel Haklar ve Ödevler” başlığını taşır ve md. 12–74 arasını kaplar. Bu kısım, tek tek hakları saymadan önce hepsine birden uygulanan kuralları koyar: niteliği (md. 12), sınırlanması (md. 13), kötüye kullanılamaması (md. 14), kullanılmasının durdurulması (md. 15) ve yabancıların durumu (md. 16). Bu beş maddeye Genel Hükümler denir; bu sayfanın konusu da onlardır.

“Herkes” sözünün anlamı

12. madde “her vatandaş” ya da “her Türk” demez, herkes der. Seçim önemlidir: temel haklar kişinin insan olmasından doğar, vatandaşlığa ya da devletin iznine bağlı değildir. Bu, haklara doğal hukuk anlayışıyla bakmaktır: devlet hakları yaratmaz, önceden var olan hakları tanır ve güvenceye alır. Böyle olunca bir hükümet, “bu hakkı biz verdik, istediğimizde geri alırız” diyemez.

Dört sıfat, dört güvence

12. maddenin dört sıfatı
SıfatAnlamıKısaca
Kişiliğe bağlıHak, insanla birlikte doğar; sahibinden ayrı düşünülemezDoğuştan
DokunulmazDevlet de kişiler de çiğneyemez; ancak Anayasa'nın izin verdiği ölçüde sınırlanırBaşkası alamaz
DevredilmezSatılamaz, bağışlanamaz, başkasına geçirilemezSahibi veremez
VazgeçilmezSahibi bile bu haktan feragat edemezSahibi bırakamaz

Medeni Kanun da aynı çizgidedir: kimse özgürlüklerinden vazgeçemez; ömür boyu bir işverenin yanından ayrılmamayı taahhüt eden bir sözleşme bu yüzden hükümsüzdür.

Hakkın öbür yüzü: ödev ve sorumluluk

Maddenin ikinci fıkrası dengeyi kurar: temel hak ve hürriyetler, kişinin topluma, ailesine ve diğer kişilere karşı ödev ve sorumluluklarını da içerir. İfade özgürlüğü bir komşuya hakaret etme serbestliği vermez; mülkiyet hakkı, binanın çevreye tehlike saçmasına göz yummayı gerektirmez. Bu yüzden İkinci Kısmın adında “haklar”ın yanında ödevler de vardır: vatan hizmeti (md. 72) ve vergi ödevi (md. 73) gibi.

Akılda kalsın: md. 12'deki dört sıfatı bir sıra hâlinde düşün: hak kişiye bağlıdır (doğuştan gelir) → ona dokunulmaz (başkası alamaz) → devredilmez (sahibi veremez) → vazgeçilmez (sahibi bırakamaz). Üç muhatap da sayı olarak üçtür: toplum, aile, diğer kişiler; “devlete karşı ödev” 12. maddede sayılmaz.
Sınavda

Nasıl sorulur“Anayasa'ya göre temel hak ve hürriyetlerin niteliklerinden biri değildir?” Doğru sıfatların yanına “devletçe bahşedilmiş”, “mutlak ve sınırsız” ya da “yalnız vatandaşlara ait” gibi ifadeler konur. Haklar sınırsız değildir: dokunulmaz olmaları, kanunla ve Anayasa'nın gösterdiği sebeplerle sınırlanamayacakları anlamına gelmez (md. 13).

Tuzakİkinci tuzak ödevlerin muhataplarıdır: ikinci fıkra topluma, aileye ve diğer kişilere karşı ödevlerden söz eder.

⇄Bilgi eşleştirme md. 12'deki sıfatlar

?Soru çöz

Aşağıdakilerden hangisi Anayasa'nın 12. maddesinde temel hak ve hürriyetlere ilişkin olarak yer almaz?

✓ A. 12. madde hakları kişiliğe bağlı, dokunulmaz, devredilmez ve vazgeçilmez sayar; devletin verip geri alabileceği bir ayrıcalık olarak görmez. B kişiliğe bağlılık ve dokunulmazlık, C devredilmezlik ve vazgeçilmezlik birinci fıkrada; D topluma, aileye ve diğer kişilere karşı ödevler ikinci fıkrada yer alır.
KAVRAM · SINIFLANDIRMA

Temel hakların sınıflandırılması: negatif, pozitif ve aktif statü hakları

KPSS Vatandaşlık · Temel hak ve hürriyetler · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaLaik devlet ve sosyal devlet ilkesi ne anlama gelir?Bağlantılı konudan (1982 Anayasası'nın genel esasları). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Laik devlet, resmî bir dini olmayan, bütün inançlara eşit mesafede duran ve hukukunu din kurallarına dayandırmayan devlettir; laiklik Anayasa'ya 1937'de girdi. Sosyal devlet, herkesin insanca yaşamasını güvenceye almayı görev edinen devlettir; ilk kez 1961 Anayasası'nda yer aldı ve 1982 Anayasası'nın 5. maddesindeki temel amaç ve görevlerle somutlaşır.

Laik ve sosyal devlet

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Jellinek'e göre temel haklar nasıl sınıflandırılır? Negatif, pozitif ve aktif statü hakları nelerdir?

Kısa cevap: Alman kamu hukukçusu Georg Jellinek'in statü ayrımına göre negatif statü hakları (koruyucu haklar) kişiyi devlete karşı korur, pozitif statü hakları (isteme hakları) devletten hizmet istemeyi sağlar, aktif statü hakları (katılma hakları) kişiyi devlet yönetimine katar. 1982 Anayasası haklarını bu ayrıma uygun üç bölümde düzenler: kişinin hakları ve ödevleri, sosyal ve ekonomik haklar ve ödevler, siyasi haklar ve ödevler.

Aynı insan sabah evine polis girmesin ister, öğlen çocuğunu devlet okuluna yazdırır, akşam sandığa gider. Üç ayrı ilişki, üç ayrı hak türü.

Hakları gruplamanın en yaygın yolu, 19. yüzyılın sonunda Georg Jellinek'in geliştirdiği statü ayrımıdır. Ölçü basittir: hak kullanılırken devletten ne bekleniyor? Devletin uzak durması mı, bir şey vermesi mi, yoksa yönetimin kapısını bireye açması mı? Bu üç soru üç statüyü doğurur.

Negatif statü: koruyucu haklar

Kişinin dokunulmaz bir özel alanı vardır ve devletin görevi bu alana girmemektir. Devletin yükümlülüğü bir şey yapmak değil, yapmamaktır; adındaki “negatif” buradan gelir. Konut dokunulmazlığı, haberleşmenin gizliliği, din ve vicdan hürriyeti, düşünceyi açıklama, basın, mülkiyet bu gruptadır. Bu haklar tarihte ilk kazanılanlardır; mutlak monarşilere karşı verilen mücadelenin ürünüdür. Bu yüzden birinci kuşak ya da klasik haklar diye anılırlar.

Pozitif statü: isteme hakları

Burada devletten uzak durması değil, harekete geçmesi beklenir: okul açması, hastane kurması, sosyal güvenlik sistemi işletmesi. Eğitim, sağlık, sosyal güvenlik, konut gibi sosyal ve ekonomik haklar bu türdendir. Sanayileşmeyle büyüyen yoksulluğa cevap olarak 20. yüzyılda anayasalara girdiler; ikinci kuşak haklar sayılırlar. Hizmet para gerektirdiği için Anayasa bir kayıt koyar: devlet bu görevlerini mali kaynaklarının yeterliliği ölçüsünde yerine getirir (md. 65).

Aktif statü: katılma hakları

Bu kez kişi, devletin karşısında değil içindedir: seçer, seçilir, parti kurar, kamu hizmetine girer, dilekçe verir. Bu hakları kullanan birey, devlet iradesinin oluşumuna katılır. Kural olarak vatandaşlara tanınırlar; klasik haklarla birlikte birinci kuşak içinde anılırlar.

Statü, devletin hak karşısındaki tavrını anlatır: geri çekilir, hizmet eder ya da kapıyı açar. Anayasa'nın üç hak bölümü bu üç tavra karşılık gelir.Görsel: Sınav Defteri

Jellinek'in şemasında bir dördüncü durum daha vardır: pasif statü. Bu, kişinin devlete tabi olmasından doğan ödevleri anlatır; vergi vermek, askerlik yapmak gibi. Sınav kitaplarında ağırlık üç hak statüsündedir, ama ödevlerin de bir statü olarak anıldığını bilmek çeldiricide işe yarar. Barış, gelişme ve sağlıklı çevre gibi üçüncü kuşak dayanışma haklarını ise insan hakları sayfasında kuşaklar sırasıyla göreceğiz.

Akılda kalsın: Statüyü devletin eline bakarak bul: devletin eli çekiliyorsa negatif (koruyucu), devletin eli uzanıyorsa pozitif (isteme), bireyin eli sandığa uzanıyorsa aktif (katılma). Kuşaklar: kişi ve siyasi haklar 1., sosyal ve ekonomik haklar 2., dayanışma hakları 3. kuşak.
Sınavda

Nasıl sorulur“Aşağıdakilerden hangisi pozitif statü haklarındandır?” Şıklarda konut dokunulmazlığı, haberleşme hürriyeti ve seçme hakkı gibi negatif ve aktif statü haklarının arasına sosyal güvenlik ya da eğitim hakkı konur. Ters kalıpta “devletin müdahale etmemesini gerektiren” hak sorulur; cevap negatif statüdür.

Tuzak“pozitif” kelimesi “iyi” anlamında değildir; devlete olumlu bir edim yükler demektir.

▭Boşluk doldurma

Jellinek'in ayrımında kişiyi devlete karşı koruyan haklar statü, devletten hizmet istemeyi sağlayan haklar statü, yönetime katılmayı sağlayan haklar ise statü haklarıdır.

aktifpasifnegatifnötrpozitif

?Soru çöz

Aşağıdaki haklardan hangisi, devletten olumlu bir edimde bulunmasını isteme imkânı veren pozitif statü haklarına örnektir?

✓ C. Sosyal güvenlik hakkı (md. 60) devletin bir sistem kurup işletmesini gerektirir; pozitif statü hakkıdır. A konut dokunulmazlığı ve D haberleşme hürriyeti devletin karışmamasını isteyen negatif statü, B seçilme hakkı aktif statü hakkıdır.
ANAYASA · MD. 12–74

Haklar ve ödevler Anayasa'da nasıl dizilir? Dört bölüm, 63 madde

KPSS Vatandaşlık · Temel hak ve hürriyetler · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırla1982 Anayasası nasıl hazırlandı ve genel özellikleri nelerdir?Bağlantılı konudan (1982 Anayasası'nın genel esasları). Önce kendin cevapla, sonra aç.

1982 Anayasası, 12 Eylül 1980 askerî müdahalesinden sonra Millî Güvenlik Konseyi ile Danışma Meclisi'nden oluşan Kurucu Meclis tarafından hazırlandı. 18 Ekim 1982'de kabul edildi, 7 Kasım 1982'de halkoylamasıyla onaylandı ve 9 Kasım 1982'de Resmî Gazete'de yayımlandı. Yazılı, katı (değiştirilmesi zor) ve ayrıntılı (kazuistik) bir anayasadır; bugün de yürürlüktedir.

Hazırlanışı ve genel özellikleri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

1982 Anayasası'nda temel haklar hangi bölümlerde düzenlenmiştir?

Kısa cevap: 1982 Anayasası'nın İkinci Kısmı “Temel Haklar ve Ödevler” (md. 12–74) dört bölümdür: Genel Hükümler (md. 12–16), Kişinin Hakları ve Ödevleri (md. 17–40), Sosyal ve Ekonomik Haklar ve Ödevler (md. 41–65), Siyasi Haklar ve Ödevler (md. 66–74). Cumhurbaşkanlığı kararnamesiyle birinci, ikinci ve dördüncü bölümdeki haklar düzenlenemez (md. 104).

Bir hakkın hangi bölümde durduğunu bilmek, onun statüsünü, kimin düzenleyebileceğini ve sınavdaki yerini bir anda söyler.

Önceki durakta gördüğümüz üç statü, Anayasa'da üç ayrı bölüme dönüşür; bunların önüne de hepsine uygulanan bir Genel Hükümler bölümü konur. Sıralama mantıklıdır: önce kişinin dokunulmaz alanı, sonra devletten istenebilecekler, en sonda yönetime katılma.

Dört bölüm, dört madde aralığı. Cumhurbaşkanlığı kararnamesi (CBK) olağan dönemde yalnız üçüncü bölümün alanına girebilir, o da sınırlama yapmadan.Görsel: Sınav Defteri

Yeri şaşırtan haklar

Sınav, sezgiyle yanlış bölüme konabilecek hakları sever. Mülkiyet hakkı (md. 35) ekonomik görünse de kişinin hakları arasındadır; aynı mülkün kamulaştırılması (md. 46) ise sosyal ve ekonomik haklar bölümündedir. Dernek kurma (md. 33) ve toplantı-gösteri yürüyüşü (md. 34) kişinin haklarıdır; sendika kurma (md. 51) ve grev (md. 54) ise sosyal ve ekonomik haklardır. Türk vatandaşlığı (md. 66), kamu hizmetine girme (md. 70), vatan hizmeti (md. 72), vergi ödevi (md. 73) ve dilekçe, bilgi edinme, kamu denetçisine başvurma (md. 74) siyasi haklar ve ödevler bölümündedir.

Ödevler nerede?

Ödevler ayrı bir bölümde toplanmamış, ilgili hakların yanına dağıtılmıştır. Eğitim ve öğrenim (md. 42) ile çalışma (md. 49) hem hak hem ödevdir ve sosyal-ekonomik bölümdedir; vatan hizmeti (md. 72) her Türk'ün hakkı ve ödevidir, vergi (md. 73) ise herkesin ödevidir ve ikisi de siyasi bölümdedir. Hakların tek tek içeriğini ve sınırlama sebeplerini “Kişinin hakları, sosyal ve ekonomik haklar, siyasi haklar” sayfasında ayrıntılı göreceğiz.

Cumhurbaşkanlığı kararnamesinin sınırı (md. 104)

2017 değişikliğiyle gelen Cumhurbaşkanlığı kararnamesi, yürütme yetkisine ilişkin konularda çıkarılır. Anayasa ona kalın bir çizgi çeker: İkinci Kısmın birinci ve ikinci bölümlerindeki temel haklar, kişi hakları ve ödevleri ile dördüncü bölümdeki siyasi haklar ve ödevler kararnameyle düzenlenemez (md. 104). Geriye kalan sosyal ve ekonomik haklar alanında kararname düzenleme yapabilir; ama 13. madde gereği hakları sınırlayamaz, çünkü sınırlama yalnız kanunla olur. Ayrıca Anayasa'nın münhasıran kanuna bıraktığı ve kanunda açıkça düzenlenmiş konularda kararname çıkarılamaz; aynı konuda kanun çıkarsa kararname hükümsüz kalır.

Akılda kalsın: Sınır maddeleri sırayla: 16'da genel hükümler, 40'ta kişi hakları, 65'te sosyal haklar, 74'te siyasi haklar biter. Kararname için tek cümle: “CBK yalnız üçüncü bölüme girer, oraya da sınırlamak için giremez.” Mülkiyet kişide, kamulaştırma sosyalde; vergi ve vatan hizmeti siyaside.
Sınavda

Nasıl sorulur“Aşağıdakilerden hangisi Anayasa'da sosyal ve ekonomik haklar ve ödevler arasında düzenlenmemiştir?” Cevap çoğu zaman mülkiyet hakkı, toplantı hakkı ya da vergi ödevidir. İkinci kalıp kararname sorusudur: “Hangisi Cumhurbaşkanlığı kararnamesiyle düzenlenebilir?” Doğru cevap sosyal ve ekonomik haklardan biridir; kişi hakları ve siyasi haklar yanlış şıktır.

↕Sıralama madde sırasına göre

  1. Sosyal ve Ekonomik Haklar ve Ödevler
  2. Temel hak ve hürriyetlere ilişkin Genel Hükümler
  3. Siyasi Haklar ve Ödevler
  4. Genel Esaslar (Birinci Kısım)
  5. Kişinin Hakları ve Ödevleri

?Soru çöz

Aşağıdakilerden hangisi 1982 Anayasası'nda “Siyasi Haklar ve Ödevler” bölümünde düzenlenmiştir?

✓ B. Vergi ödevi 73. maddededir ve siyasi haklar ve ödevler bölümünde (md. 66–74) yer alır. A mülkiyet hakkı (md. 35) ve D hak arama hürriyeti (md. 36) kişinin hakları, C sendika kurma hakkı (md. 51) sosyal ve ekonomik haklar arasındadır.
ANAYASA · MD. 13

Temel hak ve hürriyetlerin sınırlanması (md. 13): kanun, özel sebep, öz ve ölçülülük

KPSS Vatandaşlık · Temel hak ve hürriyetler · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırla1982 Anayasası'nın değiştirilemez maddeleri hangileridir?Bağlantılı konudan (1982 Anayasası'nın genel esasları). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Anayasa'nın 4. maddesine göre 1. maddedeki devletin şeklinin Cumhuriyet olduğu hükmü, 2. maddedeki Cumhuriyetin nitelikleri ve 3. maddenin tamamı (ülke ve millet bütünlüğü, dilin Türkçe olması, bayrak, İstiklal Marşı, başkent Ankara) değiştirilemez ve değiştirilmesi teklif dahi edilemez. Başlangıç metni Anayasa'ya dahildir ama bu korumanın içinde değildir.

Başlangıç ve değiştirilemez maddeler

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Anayasa'nın 13. maddesine göre temel hak ve hürriyetler hangi şartlarla sınırlanabilir?

Kısa cevap: Anayasa'nın 13. maddesine göre temel hak ve hürriyetler, özlerine dokunulmaksızın, yalnızca Anayasa'nın ilgili maddelerinde belirtilen sebeplere bağlı olarak ve ancak kanunla sınırlanabilir. Bu sınırlamalar Anayasa'nın sözüne ve ruhuna, demokratik toplum düzeninin ve laik Cumhuriyetin gereklerine ve ölçülülük ilkesine aykırı olamaz. Maddenin bugünkü metni 2001 değişikliğinden gelir.

Hakların dokunulmaz olduğunu söyleyen Anayasa, birkaç madde sonra onların sınırlanabileceğini de söyler. Çelişki gibi görünen bu durumun cevabı, sınırlamanın kendisinin de sınırlanmış olmasıdır.

Hiçbir hak sınırsız değildir; bir kişinin özgürlüğü başkasının hakkıyla ya da toplumun güvenliğiyle çatışabilir. Seyahat özgürlüğü olan bir şüphelinin yurt dışına çıkışı, soruşturma sebebiyle hâkim kararıyla yasaklanabilir (md. 23). Sorun sınırlamanın varlığı değil, keyfî olmasıdır. 13. madde bu yüzden sınırlayanı bağlayan bir dizi şart koyar; bunlara “sınırlamanın sınırları” denir.

Nasıl ve neden? İki ön şart

  • Yalnız kanunla: Sınırlamayı ancak milletin seçtiği TBMM'nin çıkardığı kanun yapabilir. Yönetmelik, genelge ya da Cumhurbaşkanlığı kararnamesiyle olağan dönemde hak sınırlanamaz. Kanunun da açık ve öngörülebilir olması gerekir; vatandaş neyin yasak olduğunu okuyup anlayabilmelidir.
  • Yalnız ilgili maddedeki sebeple: Her hakkın kendi maddesinde sayılan özel sınırlama sebepleri vardır ve kanun yalnız bunlara dayanabilir. Örneğin yerleşme hürriyeti suç işlenmesini önlemek, sosyal ve ekonomik gelişmeyi sağlamak, sağlıklı ve düzenli kentleşmeyi gerçekleştirmek ve kamu mallarını korumak amacıyla sınırlanabilir (md. 23); mülkiyet hakkı ise ancak kamu yararı amacıyla (md. 35).

2001'den önce 13. madde ayrıca bütün haklar için geçerli genel sınırlama sebepleri sayıyordu: millî güvenlik, kamu düzeni, kamu yararı, genel ahlak gibi. Kanun koyucu bu geniş listeye dayanarak hemen her hakkı daraltabiliyordu. 2001 değişikliği (4709 sayılı Kanun) genel sebepleri kaldırdı; bugün bir hakkın maddesinde sebep gösterilmemişse kanun koyucunun dayanacağı ortak bir liste yoktur. Düşünce ve kanaat hürriyeti (md. 25) bunun en açık örneğidir: kimse düşüncesini açıklamaya zorlanamaz, düşüncesi yüzünden kınanamaz ve suçlanamaz; madde bunun için hiçbir sınırlama sebebi saymaz.

Sınırlamanın aşamayacağı çizgiler

  • Öze dokunmama: Sınırlama hakkı daraltabilir ama kullanılamaz hâle getiremez. Dernek kurmak için bin kurucu şartı koyan bir kanun, hakkı kâğıt üzerinde bırakıp fiilen yok eder; bu, öze dokunmaktır. Bu yasak 1961 Anayasası'nda da vardı, 1982'nin ilk metninde yoktu, 2001'de geri geldi.
  • Anayasa'nın sözü ve ruhu: Kanun, maddenin yalnız lafzına değil amacına da uymalıdır.
  • Demokratik toplum düzeninin gerekleri: Sınırlama, çoğulcu ve hoşgörülü bir toplumda gerçekten ihtiyaç duyulan türden olmalıdır. Bu ölçüt Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'ndeki “demokratik bir toplumda gerekli olma” şartının karşılığıdır.
  • Laik Cumhuriyetin gerekleri: Sınırlama, dinî kurallara dayandırılamaz ve laik devlet düzenini zedeleyemez.
  • Ölçülülük: Hakka yapılan müdahale, ulaşılmak istenen amaçla orantılı kalmalıdır.
Sınırlama önce iki kapıdan geçer (kanun ve özel sebep), sonra beş ölçüte takılmamalıdır. Sağdaki yıllar, ölçütün 2001 değişikliğiyle eklendiğini gösterir.Görsel: Sınav Defteri

Ölçülülük adım adım

Anayasa Mahkemesi ölçülülüğü üç basamakta inceler. Elverişlilik: seçilen araç amaca gerçekten hizmet ediyor mu? Gereklilik: aynı amaca hakka daha az dokunan bir yolla ulaşılabilir miydi? Orantılılık: kişiye yüklenen külfet ile kamunun elde ettiği yarar dengede mi? Bir mahallede gürültüyü önlemek için bütün eğlence yerlerini süresiz kapatmak amaca elverişlidir; ama saat sınırı gibi daha hafif bir yol varken gerekli değildir ve işletmecilere yüklediği yük, elde edilen yararla orantısızdır.

Akılda kalsın: 13. maddeyi iki soru, beş ölçüt diye kur: Nasıl? kanunla. Neden? ilgili maddedeki sebeple. Ölçütler: öz, söz-ruh, demokratik toplum, laiklik, ölçülülük. 2001'de üç şey eklendi (öz, laik Cumhuriyet, ölçülülük), bir şey kalktı (genel sınırlama sebepleri).
Sınavda

Nasıl sorulur“13. maddeye göre sınırlamanın ölçütlerinden biri değildir?” Şıklara millî güvenlik, kamu yararı ya da genel ahlak konur; bunlar ölçüt değil, bazı maddelerde geçen sebeplerdir ve 2001'den beri genel sebep sayılmaz. İkinci kalıp araç sorusudur: “Temel haklar Cumhurbaşkanlığı kararnamesiyle sınırlanabilir” yanlıştır. Üçüncüsü yıl sorusudur: genel sınırlama sebepleri 2001'de kaldırıldı.

▭Boşluk doldurma

Temel hak ve hürriyetler, dokunulmaksızın yalnızca Anayasa'nın ilgili maddelerinde belirtilen sebeplere bağlı olarak ve ancak sınırlanabilir.

yönetmelikleözlerinekararnameylekanunla

?Soru çöz

Anayasa'nın 13. maddesine göre temel hak ve hürriyetlerin olağan dönemde sınırlanmasıyla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

✓ D. Bütün haklara uygulanan genel sınırlama sebepleri 2001 değişikliğiyle kaldırıldı; sınırlama yalnız ilgili maddedeki özel sebeplere dayanabilir. A kanunla sınırlama, B ilgili maddedeki sebebe dayanma ve C demokratik toplum düzenine aykırı olmama 13. maddenin güncel hükümleridir.
ANAYASA · MD. 14

Temel hakların kötüye kullanılamaması (md. 14): hak, hakları yok etmenin aracı olamaz

KPSS Vatandaşlık · Temel hak ve hürriyetler · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırla1982 Anayasası'na göre Türkiye Cumhuriyeti'nin nitelikleri nelerdir?Bağlantılı konudan (1982 Anayasası'nın genel esasları). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Anayasa'nın 2. maddesine göre Türkiye Cumhuriyeti; toplumun huzuru, millî dayanışma ve adalet anlayışı içinde, insan haklarına saygılı, Atatürk milliyetçiliğine bağlı, Başlangıç'ta belirtilen temel ilkelere dayanan, demokratik, laik ve sosyal bir hukuk devletidir. Bu nitelikler 4. madde gereği değiştirilemez.

Cumhuriyetin nitelikleri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Anayasa'nın 14. maddesine göre temel hakların kötüye kullanılması yasağı ne demektir?

Kısa cevap: Anayasa'nın 14. maddesine göre hak ve hürriyetlerden hiçbiri, devletin ülkesi ve milletiyle bölünmez bütünlüğünü bozmayı ve insan haklarına dayanan demokratik ve laik Cumhuriyeti ortadan kaldırmayı amaçlayan faaliyetler biçiminde kullanılamaz. Anayasa'nın hiçbir hükmü de devlete veya kişilere temel hakları yok etme ya da Anayasa'nın izin verdiğinden geniş sınırlama imkânı verecek şekilde yorumlanamaz. Aykırı faaliyetlerin yaptırımları kanunla düzenlenir.

Demokrasi, kendisini ortadan kaldırmak isteyenlere de söz hakkı tanır; ama o sözü kendini yıkmanın aleti yapmalarına izin vermez.

13. madde devlete “hakları nasıl sınırlayabilirsin” sorusunun cevabını verir; 14. madde ise iki yönlü bir kalkandır. Bir yanda hakkı kullanan kişiyi, öte yanda hakları sınırlayan devleti durdurur. Maddenin bugünkü üç fıkrası 2001 değişikliğiyle (4709 sayılı Kanun) yazıldı.

14. maddenin üç fıkrası
FıkraKimi durdurur?Kural
1Hakkı kullanan kişiyiHaklar, ülke ve millet bütünlüğünü bozmayı ve insan haklarına dayanan demokratik ve laik Cumhuriyeti kaldırmayı amaçlayan faaliyet biçiminde kullanılamaz
2Devleti (ve kişileri)Yorum yasağı: hiçbir hüküm hakları yok etmeye ya da Anayasa'dan geniş sınırlamaya izin verecek şekilde yorumlanamaz
3—Aykırı faaliyetin yaptırımı kanunla düzenlenir

Birinci yön: bireye karşı

İlk fıkra, hakların hangi amaçla kullanılamayacağını söyler: ülke ve millet bütünlüğünü bozmak ve insan haklarına dayanan demokratik ve laik Cumhuriyeti ortadan kaldırmak. Örneğin dernek kurma hürriyeti, silahlı yollarla anayasal düzeni yıkmayı hedefleyen bir örgütün kılıfı olamaz. Burada yasaklanan düşünce değil, bu amaca yönelen faaliyettir.

İfadeye dikkat: 14. madde Cumhuriyeti “insan haklarına dayanan” diye niteler. 2. maddedeki devlet niteliği ise “insan haklarına saygılı”dır. İki madde farklı işi yapar: 2. madde devletin kimliğini, 14. madde korunan düzeni tarif eder.

İkinci yön: devlete karşı

İkinci fıkra kalkanı devlete çevirir: Anayasa'nın hiçbir hükmü, devlete ya da kişilere temel hakları yok etme veya onları Anayasa'da belirtilenden daha geniş biçimde sınırlama imkânı verecek şekilde yorumlanamaz. Bir kamu makamı “14. madde kötüye kullanımı yasaklıyor” diyerek 13. maddenin şartlarını atlayamaz. Bu bir yorum yasağıdır ve hakları koruma yönünde işler.

Yaptırım kanunla

Üçüncü fıkraya göre bu hükümlere aykırı faaliyette bulunanlara uygulanacak müeyyideler kanunla düzenlenir. Yani kötüye kullanma, idarenin kendi takdiriyle ceza vermesine dayanak olamaz; suç ve yaptırım TBMM'nin çıkardığı kanunda gösterilmelidir. Aynı mantığı özel hukukta da gördük: Türk Medeni Kanunu'na göre bir hakkın açıkça kötüye kullanılmasını hukuk düzeni korumaz (TMK md. 2). Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'nin 17. maddesi de benzer bir kötüye kullanma yasağı içerir.

Akılda kalsın: 14. madde üç fıkra, iki yön, bir yaptırım kuralıdır: 1. fıkra bireyi durdurur (bütünlük ve demokratik-laik Cumhuriyet), 2. fıkra devleti durdurur (yorum yasağı), 3. fıkra cezayı kanuna bağlar. Sırayla: 12 nitelik · 13 sınırlama · 14 kötüye kullanma · 15 durdurma · 16 yabancılar.
Sınavda

Nasıl sorulur“14. madde yalnız bireyleri bağlar” ifadesi yanlıştır; ikinci fıkra devleti de bağlar. “Kötüye kullanma hâlinde yaptırımı idare belirler” de yanlıştır; müeyyideler kanunla düzenlenir.

TuzakMadde-konu eşleştirmesinde 13 ile 14 sık karıştırılır: sınırlama 13, kötüye kullanılamama 14. Bir de ifade avı: 14. maddede “insan haklarına dayanan” sözü geçer.

⇄Bilgi eşleştirme genel hükümler

?Soru çöz

Anayasa'nın 14. maddesine göre aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?

✓ A. 14. maddenin son fıkrası müeyyidelerin kanunla düzenleneceğini söyler. B ikinci fıkra yalnız bireyleri değil, devleti de bağlar; C yasak yalnız olağanüstü hâlde değil, her dönemde geçerlidir; D hakları süresiz kaldırma yetkisi Cumhurbaşkanı dahil kimseye verilmemiştir.
ANAYASA · MD. 15 · OLAĞANÜSTÜ DÖNEM

Hakların kullanılmasının durdurulması (md. 15): savaşta bile dokunulamayan çekirdek

KPSS Vatandaşlık · Temel hak ve hürriyetler · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırla1982 Anayasası nasıl değiştirilir, teklif ve kabul için kaç oy gerekir?Bağlantılı konudan (1982 Anayasası'nın genel esasları). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Anayasa değişikliği TBMM üye tamsayısının en az üçte biri (600 üyeli Meclis'te 200 milletvekili) tarafından yazıyla teklif edilir, Genel Kurulda iki kez görüşülür ve gizli oyla en az beşte üç (360) çoğunlukla kabul edilir (md. 175). 360–399 oyla kabul edilen değişiklik, Cumhurbaşkanı iade etmezse halkoylamasına sunulur; üçte iki (400) ve üzeri oyla kabul edilen değişikliği Cumhurbaşkanı yayımlatabilir ya da halkoyuna sunabilir. Halkoylamasında geçerli oyların yarısından fazlası “evet” olmalıdır.

Anayasanın değiştirilmesi

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Savaş, seferberlik ve olağanüstü hâlde temel haklar durdurulabilir mi? Dokunulamayan çekirdek haklar hangileridir?

Kısa cevap: Anayasa'nın 15. maddesine göre savaş, seferberlik veya olağanüstü hâllerde, milletlerarası hukuktan doğan yükümlülükler ihlal edilmemek kaydıyla, durumun gerektirdiği ölçüde temel hakların kullanılması kısmen veya tamamen durdurulabilir ya da Anayasa'daki güvencelere aykırı tedbirler alınabilir. Bu dönemde bile savaş hukukuna uygun fiiller sonucu meydana gelen ölümler dışında yaşam hakkına, maddi ve manevi bütünlüğe dokunulamaz; kimse din, vicdan, düşünce ve kanaatlerini açıklamaya zorlanamaz ve bunlardan dolayı suçlanamaz; suç ve cezalar geçmişe yürütülemez; suçluluğu mahkeme kararıyla saptanıncaya kadar kimse suçlu sayılamaz.

Deprem anında bir binanın bütün kapıları açılabilir, bazı odalar boşaltılabilir; ama taşıyıcı kolonlara asla dokunulmaz. 15. madde, olağanüstü dönemde hakların taşıyıcı kolonlarını gösterir.

Olağan dönemde hakların sınırlanmasını 13. madde yönetir. Ama bir ülke savaşa girdiğinde, seferberlik ilan edildiğinde ya da olağanüstü hâl ilan edildiğinde olağan kurallar yetmeyebilir. 15. madde bu dönemler için daha geniş bir yetki tanır, ama o yetkiyi de üç şarta ve dokunulmaz bir çekirdeğe bağlar.

Hangi dönemlerde?

Madde üç dönem sayar: savaş, seferberlik ve olağanüstü hâl. Eski düzende listede sıkıyönetim de vardı; 2017 değişikliğiyle (6771 sayılı Kanun) sıkıyönetim Anayasa'dan tamamen çıkarıldı. Olağanüstü hâli, sebepleriyle birlikte Cumhurbaşkanı ilan eder ve karar aynı gün TBMM onayına sunulur (md. 119); ilan süreci, süreleri ve olağanüstü hâl kararnameleri yürütmenin düzenleyici işlemleri ve olağanüstü hâl sayfasında.

Ne yapılabilir, hangi şartla?

Bu dönemlerde hakların kullanılması kısmen veya tamamen durdurulabilir ya da hakların Anayasa'daki güvencelerine aykırı tedbirler alınabilir; örneğin gözaltı süreleri, 19. maddenin olağan dönem için koyduğu sürelerin üstüne çıkarılabilir. Bunun için üç şart vardır:

  • Olağanüstü dönemlerden birinin gerçekten var olması; savaş, seferberlik ya da olağanüstü hâl.
  • Milletlerarası hukuktan doğan yükümlülüklerin ihlal edilmemesi; Türkiye'nin taraf olduğu sözleşmeler bu dönemde de bağlayıcıdır.
  • Tedbirin durumun gerektirdiği ölçüde kalması; yani ölçülülük olağanüstü dönemde de geçerlidir.

Olağanüstü hâlde hakların nasıl sınırlanacağı ya da geçici olarak durdurulacağı, 15. maddedeki ilkeler doğrultusunda kanunla düzenlenir. Ayrıca Cumhurbaşkanı, olağanüstü hâlin gerektirdiği konularda kanun hükmünde Cumhurbaşkanlığı kararnamesi çıkarabilir; bu kararnameler 104. maddedeki temel haklar yasağına tabi değildir (md. 119). Olağan dönemde yapılamayan, olağanüstü hâlde bu yolla yapılabilir; ama çekirdeğe dokunulamaz.

Dokunulamayan çekirdek

  • Yaşam hakkı ile maddi ve manevi bütünlük: Tek istisna, savaş hukukuna uygun fiiller sonucu meydana gelen ölümlerdir. Muharebede düşman askerinin hayatını kaybetmesi gibi. Metinde eskiden “ölüm cezalarının infazı” istisnası da vardı; 2004'te (5170 sayılı Kanun) ölüm cezası kaldırılınca bu ibare de çıkarıldı. İşkence ve eziyet yasağı bu bütünlük güvencesinin içindedir.
  • Din, vicdan, düşünce ve kanaat: Kimse bunları açıklamaya zorlanamaz ve bunlardan dolayı suçlanamaz. Korunan, iç dünyadır; ibadetin toplu biçimde yapılması gibi dışa dönük kullanımlar çekirdeğin dışında kalır.
  • Suç ve cezaların geçmişe yürütülmemesi: İşlendiği gün suç olmayan bir fiil, sonradan çıkan bir düzenlemeyle cezalandırılamaz; cezası da sonradan ağırlaştırılamaz.
  • Masumiyet karinesi: Suçluluğu mahkeme kararıyla saptanıncaya kadar kimse suçlu sayılamaz.
Olağanüstü dönem yetkiyi genişletir ama sınırsız kılmaz: ölçü ve milletlerarası hukuk yine bağlar, çekirdek haklar hiç durdurulamaz.Görsel: Sınav Defteri
Akılda kalsın: Çekirdeği insanın dört katmanı olarak düşün: canı (yaşam), bedeni ve ruhu (maddi-manevi bütünlük), vicdanı (açıklamaya zorlanmama, suçlanmama), hukuki güvenliği (geçmişe yürümezlik ve masumiyet). Dönemler üçtür: savaş, seferberlik, OHAL; sıkıyönetim 2017'de, ölüm cezası infazı istisnası 2004'te metinden çıktı.
Sınavda

Nasıl sorulur“Olağanüstü hâlde dahi dokunulamayan haklar arasında yer almaz?” Şıklarda toplantı ve gösteri yürüyüşü, seyahat hürriyeti, mülkiyet, konut dokunulmazlığı, haberleşme hürriyeti ya da kişi hürriyeti konur; hepsi durdurulabilir. Zorla çalıştırma yasağı da çekirdekte değildir; üstelik 18. madde olağanüstü hâlde vatandaşlardan istenecek hizmetleri zorla çalıştırma saymaz.

Tuzakİkinci tuzak dönem listesidir: “sıkıyönetim” bugün metinde yoktur. Üçüncüsü yaşam hakkının istisnasıdır: yalnız savaş hukukuna uygun fiillerden doğan ölümler.

▭Boşluk doldurma

Savaş, seferberlik veya olağanüstü hâllerde de savaş hukukuna uygun fiiller sonucu meydana gelen dışında kişinin yaşam hakkına dokunulamaz; suç ve cezalar yürütülemez.

geçmişeyaralanmalarölümlerileriye

?Soru çöz

Anayasa'nın 15. maddesine göre savaş, seferberlik veya olağanüstü hâllerde dahi dokunulamayacak haklar ve ilkeler arasında aşağıdakilerden hangisi yer almaz?

✓ C. Toplantı ve gösteri yürüyüşü düzenleme hakkı (md. 34) çekirdekte değildir; olağanüstü dönemde durdurulabilir. A geçmişe yürümezlik, B din, vicdan ve kanaatleri açıklamaya zorlanamama ve D masumiyet karinesi 15. maddenin ikinci fıkrasında dokunulmaz sayılır.
ANAYASA · MD. 16

Yabancıların durumu (md. 16): herkes, vatandaş ve “her Türk” ayrımı

KPSS Vatandaşlık · Temel hak ve hürriyetler · Okuma 5 dk · 3 etkinlik

Önce hatırlaKimler oy kullanamaz ve seçim kanunlarındaki bir yıl kuralı nedir?Bağlantılı konudan (1982 Anayasası'nın genel esasları). Önce kendin cevapla, sonra aç.

On sekiz yaşını dolduran her Türk vatandaşı seçme ve halkoylamasına katılma hakkına sahiptir (md. 67). Silah altındaki er ve erbaşlar, askerî öğrenciler ve taksirli suçlar dışındaki suçlardan ceza infaz kurumunda bulunan hükümlüler oy kullanamaz. Seçim kanunlarında yapılan değişiklikler, yürürlüğe girdikleri tarihten itibaren bir yıl içinde yapılacak seçimlerde uygulanmaz.

Seçmenlik ve siyasi partiler

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Anayasa'ya göre yabancıların temel hak ve hürriyetleri nasıl sınırlanabilir?

Kısa cevap: Anayasa'nın 16. maddesine göre temel hak ve hürriyetler, yabancılar için milletlerarası hukuka uygun olarak kanunla sınırlanabilir. Yani yabancıların hakları ancak iki şartla daraltılabilir: sınırlama kanunla yapılmalı ve milletlerarası hukuka uygun olmalıdır. “Herkes” diye başlayan haklar yabancılara da tanınır; seçme-seçilme gibi bazı haklar yalnız vatandaşlara aittir.

Türkiye'de okuyan bir yabancı öğrencinin evine izinsiz girilemez, ama milletvekili seçimlerinde oy da kullanamaz. Aradaki farkı Anayasa'nın kelime seçimi belirler.

12. madde hakların öznesini “herkes” olarak koyar; yabancılar da insan olduklarından temel haklardan yararlanırlar. Ama devlet, kendi vatandaşı ile ülkede geçici bulunan ya da yerleşmiş bir yabancı arasında bazı farklar gözetebilir: çalışma ve ikamet izni, mülk edinme, siyasi faaliyet gibi. 16. madde bu farkın nasıl yapılacağını gösterir.

İki şart

  • Kanunla: Yabancıların hakları da yönetmelik ya da genelgeyle değil, TBMM'nin çıkardığı kanunla sınırlanır. Yabancıların ülkeye girişi, ikameti ve çalışması bu yüzden kanunlarda düzenlenmiştir.
  • Milletlerarası hukuka uygun olarak: Sınırlama, Türkiye'nin taraf olduğu andlaşmalara ve milletlerarası hukukun genel kurallarına aykırı olamaz. Örneğin bir yabancı, insan haysiyetiyle bağdaşmayan bir muameleye ya da işkenceye maruz kalacağı bir ülkeye keyfî biçimde gönderilemez.

Bazı haklarda Anayasa karşılıklılık (mütekabiliyet) ilkesini de kullanır: Türkiye'de ikamet eden yabancılar, karşılıklılık esası gözetilmek kaydıyla yetkili makamlara ve TBMM'ye dilekçeyle başvurabilir (md. 74). Yani yabancının ülkesi Türk vatandaşlarına aynı hakkı tanıyorsa Türkiye de tanır.

Hakkın öznesine bak: herkes mi, vatandaş mı, Türk mü?

Hakkın öznesine bak: yabancı yararlanır mı?
ÖzneHaklar ve ödevlerYabancı
HerkesYaşam, kişi hürriyeti, yerleşme ve seyahat, din ve vicdan, mülkiyet, hak arama, bilgi edinme, kamu denetçisine başvurma; vergi ödeviYararlanır
VatandaşSeçme, seçilme, siyasi faaliyet; sınır dışı edilmeme, yurda girme hakkıYararlanamaz
Her Türk (= vatandaş, md. 66)Kamu hizmetine girme; vatan hizmetiYararlanamaz
Vatandaş + Türkiye'de ikamet eden yabancıDilekçe hakkıKarşılıklılık esasıyla

Vatandaşın yurt dışına çıkma hürriyeti ise ancak suç soruşturması ya da kovuşturması sebebiyle hâkim kararıyla sınırlanabilir.

Akılda kalsın: 16. madde iki kelimedir: kanun + milletlerarası hukuk. Özneler için kural: hak “herkes” diye başlıyorsa yabancı da yararlanır; “vatandaş” ya da “her Türk” diye başlıyorsa yalnız vatandaş. Dilekçe hakkı ikisinin arasındadır: vatandaşa ve karşılıklılık esasıyla Türkiye'de ikamet eden yabancıya.
Sınavda

Nasıl sorulur“Yabancıların temel hak ve hürriyetleri hangi esasa göre sınırlanabilir?” Doğru cevap “milletlerarası hukuka uygun olarak kanunla”dır; “Cumhurbaşkanlığı kararnamesiyle”, “karşılıklılık esasına göre yönetmelikle” ya da “yalnız savaş hâlinde” yanlış şıktır. İkinci kalıp özne sorusudur: “Hangisi Anayasa'da yalnız vatandaşlara tanınmıştır?” Seçme-seçilme, sınır dışı edilmeme ve kamu hizmetine girme cevaptır; bilgi edinme ve mülkiyet “herkes”e aittir.

⇄Bilgi eşleştirme hakkın öznesi

?Soru çöz

Aşağıdakilerden hangisi 1982 Anayasası'nda yalnız vatandaşlara tanınmış bir güvencedir?

✓ B. 23. maddeye göre vatandaş sınır dışı edilemez ve yurda girme hakkından yoksun bırakılamaz; yabancılar için böyle bir güvence yoktur. A bilgi edinme ve D kamu denetçisine başvurma (md. 74) ile C mülkiyet ve miras (md. 35) “herkes”e tanınmıştır.

⇄Karma yoklama olay → hangi madde?

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Aşağıdakilerden hangisi demokrasinin temel ilkeleri arasında gösterilemez?

✓ C. Anayasa, egemenliğin kullanılmasının hiçbir surette bir kişiye, zümreye ya da sınıfa bırakılamayacağını söyler (md. 6); bu demokrasiyle bağdaşmaz. A çoğulculuk, B yönetenlerin hukukla bağlılığı (hukukun üstünlüğü), D serbest seçimlerle iktidarın yenilenmesi demokrasinin temel ilkeleridir.Kaynak: Anayasa, devlet ve hükûmet sistemleri · Demokrasi: ilkeler ve türler

?Soru 2

1982 Anayasası'ndaki aşağıdaki düzenlemelerden hangisi “Atatürk milliyetçiliğine bağlı devlet” niteliğinin bir yansıması olarak gösterilemez?

✓ B. Seçimlerin yargı denetiminde yapılması milliyetçilikle değil, demokratik devlet ve hukuk devleti ilkeleriyle ilgilidir. A dil birliği, C vatandaşlık bağına dayanan Türklük tanımı, D ülke ve millet bütünlüğü (üniter yapı) Atatürk milliyetçiliğinin Anayasa'daki yansımalarıdır.Kaynak: 1982 Anayasası'nın genel esasları · Cumhuriyetin nitelikleri

?Soru 3

1909 yılında Kanun-i Esasi'de yapılan değişikliklerle ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenemez?

✓ D. 1909 değişiklikleri padişahın yetkilerini daraltıp Meclis'i güçlendirdi, ama egemenlik padişahta kaldı; millî egemenlik ilk kez 1921'de yazıldı. A doğrudur, hükümet Meclis-i Mebusan'a sorumlu oldu; B doğrudur, fesih Âyan onayına bağlandı; C doğrudur, kanun teklifi meclislere de tanındı.Kaynak: Osmanlı'dan bugüne anayasal gelişmeler · II. Meşrutiyet ve 1909 değişiklikleri

?Soru 4

1982 Anayasası'na göre aşağıdakilerden hangisi seçimlerde oy kullanamaz?

✓ A. 67. maddeye göre silah altındaki er ve erbaşlar, askerî öğrenciler ve taksirli suçlar dışındaki suçlardan cezaevindeki hükümlüler oy kullanamaz. B tutuklu hükümlü değildir, oy kullanır; C yasak taksirli suç hükümlülerini kapsamaz; D yasak er ve erbaşlar içindir, muvazzaf subay oy kullanır.Kaynak: 1982 Anayasası'nın genel esasları · Seçmenlik ve siyasi partiler

?Soru 5

Aşağıdakilerden hangisi bir anayasanın katı (sert) anayasa sayılmasına yol açan özellikler arasında yer almaz?

✓ D. Ayrıntılı ve çok maddeli olmak anayasayı kazuistik yapar, katı yapmaz; katılık değiştirme usulüyle ilgilidir. A nitelikli çoğunluk, B değiştirilemez hükümler, C halkoylaması şartı değiştirme usulünü ağırlaştırdığı için katılık nedenidir.Kaynak: Anayasa, devlet ve hükûmet sistemleri · Anayasa türleri

?Soru 6

1982 Anayasası'nın 7, 8 ve 9. maddeleri dikkate alındığında aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?

✓ D. 8. maddeye göre yürütme yetkisi ve görevi Cumhurbaşkanı tarafından kullanılır ve yerine getirilir. A yasama yetkisi TBMM'nindir ve devredilemez (md. 7); B mahkemelerin kullandığı yetki yargıdır, yürütme değil (md. 9); C yargı yetkisi bağımsız ve tarafsız mahkemelerindir, Cumhurbaşkanı ve TBMM kullanamaz.Kaynak: 1982 Anayasası'nın genel esasları · Egemenlik ve seçim ilkeleri

?Soru 7

Aşağıdakilerden hangisi 1982 Anayasası'nın genel özellikleri arasında yer almaz?

✓ A. 1982 Anayasası, nitelikli çoğunluk isteyen değiştirme usulüyle katı (sert) bir anayasadır; tek yumuşak anayasa 1921 Teşkilât-ı Esasiye'dir. B doğrudur: en ayrıntılı (kazuistik) anayasamızdır; C doğrudur: 1961'den sonra halkoyuyla kabul edilen ikinci anayasadır; D doğrudur: değiştirilemez madde sayısı üçe çıktı.Kaynak: 1982 Anayasası'nın genel esasları · Hazırlanışı ve genel özellikleri

?Soru 8

Padişahın yetkilerini kendi iradesiyle sınırladığı ve herkesin kanunlara bağlı olacağını ilan ederek Osmanlı'da hukuk devletine doğru ilk adımı atan belge aşağıdakilerden hangisidir?

✓ C. Tanzimat Fermanı (1839) ile padişah yetkisini ilk kez kendi isteğiyle sınırladı ve kanun üstünlüğünü kabul etti. A Sened-i İttifak'ta sınırlama padişahın isteği dışında, ayanlarla sözleşmeydi; B Islahat Fermanı gayrimüslimlere eşitlik tanıyan, dış baskıyla çıkan belgedir; D Kanun-i Esasi sonraki adım, ilk yazılı anayasadır.Kaynak: Osmanlı'dan bugüne anayasal gelişmeler · Sened-i İttifak, Tanzimat, Islahat

?Soru 9

1876 Kanun-i Esasi'nin ilk metniyle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

✓ A. Kanun-i Esasi'nin ilk metninde hükümet (Heyet-i Vükelâ) padişaha karşı sorumluydu; Meclis'e sorumluluk 1909 değişikliğidir. B doğrudur, temel haklar ilk kez anayasa düzeyinde yazıldı; C doğrudur, Âyan'ı padişah atar, Mebusan'ı halk seçer; D doğrudur, değişiklik sıradan kanundan zor usule bağlandı.Kaynak: Osmanlı'dan bugüne anayasal gelişmeler · Kanun-i Esasi ve I. Meşrutiyet

?Soru 10

Aşağıdakilerden hangisi şekli anlamda anayasa kavramını açıklayan bir ifadedir?

✓ A. Şekli anlamda anayasa biçime bakar: adı, yapılış ve değiştirilme usulü onu kanunlardan ayırır. B, C ve D içeriği ölçü alan maddi anlamda anayasayı anlatır: B organ düzenleyen kanun hükmü, C teamül kuralları, D seçim kanunları konusu gereği anayasal sayılır.Kaynak: Anayasa, devlet ve hükûmet sistemleri · Anayasa kavramı ve anayasacılık
87
Daha fazla soru çözmek ister misin?Anayasa tarihi ve temel haklar konusundan 87 soru seni bekliyor. Çözümlü; yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →