Temel hak ve hürriyetlerin niteliği (md. 12): devletin vermediği, kimsenin devralamayacağı haklar
KPSS Vatandaşlık · Temel hak ve hürriyetler · Okuma 5 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaHukuk devletinin gerekleri nelerdir ve Anayasa'nın üstünlüğü ne demektir?Bağlantılı konudan (1982 Anayasası'nın genel esasları). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Hukuk devleti, bütün işlem ve eylemleri hukuka bağlı olan, bunları yargı denetimine açan ve vatandaşına hukuki güvenlik sağlayan devlettir. Anayasa'nın 10. maddesine göre herkes dil, ırk, renk, cinsiyet, siyasi düşünce, felsefi inanç, din, mezhep ve benzeri sebeplerle ayrım gözetilmeksizin kanun önünde eşittir; 11. maddesine göre Anayasa hükümleri yasama, yürütme ve yargı organlarını, idare makamlarını, diğer kuruluş ve kişileri bağlar ve kanunlar Anayasa'ya aykırı olamaz.
Hukuk devleti, eşitlik, üstünlük
✎Konu anlatımı
Anayasa'ya göre temel hak ve hürriyetlerin nitelikleri nelerdir?
Kısa cevap: Anayasa'nın 12. maddesine göre herkes kişiliğine bağlı, dokunulmaz, devredilmez ve vazgeçilmez temel hak ve hürriyetlere sahiptir. Aynı madde, bu hakların kişinin topluma, ailesine ve diğer kişilere karşı ödev ve sorumluluklarını da içerdiğini söyler. Haklar devletin lütfu değildir; insan olmaktan doğar, devlet onları tanır ve korur.Doğan bir bebeğin henüz kimliği, mesleği, oy hakkı yoktur; ama yaşama hakkı, vücut bütünlüğü ve onuru ilk nefesle birlikte vardır.
Anayasa'nın İkinci Kısmı “Temel Haklar ve Ödevler” başlığını taşır ve md. 12–74 arasını kaplar. Bu kısım, tek tek hakları saymadan önce hepsine birden uygulanan kuralları koyar: niteliği (md. 12), sınırlanması (md. 13), kötüye kullanılamaması (md. 14), kullanılmasının durdurulması (md. 15) ve yabancıların durumu (md. 16). Bu beş maddeye Genel Hükümler denir; bu sayfanın konusu da onlardır.
“Herkes” sözünün anlamı
12. madde “her vatandaş” ya da “her Türk” demez, herkes der. Seçim önemlidir: temel haklar kişinin insan olmasından doğar, vatandaşlığa ya da devletin iznine bağlı değildir. Bu, haklara doğal hukuk anlayışıyla bakmaktır: devlet hakları yaratmaz, önceden var olan hakları tanır ve güvenceye alır. Böyle olunca bir hükümet, “bu hakkı biz verdik, istediğimizde geri alırız” diyemez.
Dört sıfat, dört güvence
| Sıfat | Anlamı | Kısaca |
|---|---|---|
| Kişiliğe bağlı | Hak, insanla birlikte doğar; sahibinden ayrı düşünülemez | Doğuştan |
| Dokunulmaz | Devlet de kişiler de çiğneyemez; ancak Anayasa'nın izin verdiği ölçüde sınırlanır | Başkası alamaz |
| Devredilmez | Satılamaz, bağışlanamaz, başkasına geçirilemez | Sahibi veremez |
| Vazgeçilmez | Sahibi bile bu haktan feragat edemez | Sahibi bırakamaz |
Medeni Kanun da aynı çizgidedir: kimse özgürlüklerinden vazgeçemez; ömür boyu bir işverenin yanından ayrılmamayı taahhüt eden bir sözleşme bu yüzden hükümsüzdür.
Hakkın öbür yüzü: ödev ve sorumluluk
Maddenin ikinci fıkrası dengeyi kurar: temel hak ve hürriyetler, kişinin topluma, ailesine ve diğer kişilere karşı ödev ve sorumluluklarını da içerir. İfade özgürlüğü bir komşuya hakaret etme serbestliği vermez; mülkiyet hakkı, binanın çevreye tehlike saçmasına göz yummayı gerektirmez. Bu yüzden İkinci Kısmın adında “haklar”ın yanında ödevler de vardır: vatan hizmeti (md. 72) ve vergi ödevi (md. 73) gibi.
Nasıl sorulur“Anayasa'ya göre temel hak ve hürriyetlerin niteliklerinden biri değildir?” Doğru sıfatların yanına “devletçe bahşedilmiş”, “mutlak ve sınırsız” ya da “yalnız vatandaşlara ait” gibi ifadeler konur. Haklar sınırsız değildir: dokunulmaz olmaları, kanunla ve Anayasa'nın gösterdiği sebeplerle sınırlanamayacakları anlamına gelmez (md. 13).
Tuzakİkinci tuzak ödevlerin muhataplarıdır: ikinci fıkra topluma, aileye ve diğer kişilere karşı ödevlerden söz eder.
⇄Bilgi eşleştirme md. 12'deki sıfatlar
?Soru çöz
Aşağıdakilerden hangisi Anayasa'nın 12. maddesinde temel hak ve hürriyetlere ilişkin olarak yer almaz?