TBMM'nin görev ve yetkileri: hangi iş kanunla, hangi iş Meclis kararıyla yapılır?
KPSS Vatandaşlık · Yasama · Okuma 6 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaTBMM kaç milletvekilinden oluşur ve yasama yetkisinin özellikleri nelerdir?Bağlantılı konudan (TBMM'nin kuruluşu ve seçimler). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Anayasa'nın 75. maddesine göre Türkiye Büyük Millet Meclisi, genel oyla seçilen 600 milletvekilinden oluşur; sayı 2017 değişikliğiyle 550'den 600'e çıkarıldı. Yasama yetkisi Türk Milleti adına TBMM'nindir ve devredilemez (md. 7); bu yetki genel, asli, devredilmez ve süreklidir.
Yasama yetkisi ve 600 milletvekili
✎Konu anlatımı
1982 Anayasası'na göre TBMM'nin görev ve yetkileri nelerdir?
Kısa cevap: Anayasa'nın 87. maddesine göre TBMM kanun koyar, değiştirir ve kaldırır; bütçe ile kesinhesabı görüşüp kabul eder; para basılmasına ve savaş ilanına karar verir; antlaşmaların onaylanmasına uygun bulma kanunuyla yol açar; üye tamsayısının beşte üç (360) çoğunluğuyla genel ve özel af ilanına karar verir ve Anayasa'nın öteki maddelerinde verilen görevleri yerine getirir. Bu işlerin bir bölümü kanunla, bir bölümü parlamento kararıyla yapılır.Meclis bir gün vergi oranını değiştiren bir kanun çıkarır, ertesi gün yurt dışına asker gönderilmesine izin verir; ikisi de “Meclis kararı” gibi görünür ama hukuken bambaşka iki işlemdir.
Önceki sayfada TBMM'nin nasıl kurulduğunu, milletvekilinin nasıl seçildiğini ve hangi güvencelerle çalıştığını gördük. Bu sayfa Meclis'in ne yaptığını anlatıyor. Çerçeveyi 87. madde çizer: TBMM'nin asıl işi kanun koymak, değiştirmek ve kaldırmaktır. Madde bunun yanında bütçeyi, para basılmasını, savaş ilanını, antlaşmaların uygun bulunmasını ve affı sayar; sonunda da “Anayasa'nın diğer maddelerinde öngörülen yetkiler” diyerek listeyi açık bırakır. Yani 87. madde eksiksiz bir sayım değildir; Meclis Başkanı'nı seçmek ya da soruşturma açmak gibi pek çok yetki başka maddelerde durur.
2017 değişikliğinden önce maddenin metni daha uzundu: Bakanlar Kurulu'nu ve bakanları denetlemek, Bakanlar Kurulu'na kanun hükmünde kararname (KHK) çıkarma yetkisi vermek de TBMM'nin görevleri arasındaydı. Cumhurbaşkanlığı hükümet sistemine geçilince Bakanlar Kurulu ve KHK kalktı; KHK yetkisini düzenleyen 91. madde de yürürlükten kaldırıldı. Bunları bugün yalnız eski düzen bilgisi olarak hatırlamak gerekir.
Kanun mu, parlamento kararı mı?
Meclis iradesini iki biçimde açıklar. Kanun, herkesi bağlayan genel ve soyut kuraldır: Cumhurbaşkanı'na gönderilir, Resmî Gazete'de yayımlanır, Cumhurbaşkanı onu bir daha görüşülmek üzere geri gönderebilir ve Anayasa Mahkemesi denetler. Parlamento kararı ise kanun biçimine girmeyen Meclis işlemidir; Cumhurbaşkanı'nın yayımlamasını beklemez, Genel Kurul'da kabul edilmesiyle sonuç doğurur. Parlamento kararları kural olarak yargı denetimi dışındadır. İki önemli istisnası vardır: İçtüzük, Anayasa Mahkemesi denetimine tabidir (md. 148); yasama dokunulmazlığının kaldırılması ve milletvekilliğinin düşürülmesi kararlarına karşı da 7 gün içinde Anayasa Mahkemesi'ne başvurulabilir (md. 85).
| Biçim | İşler |
|---|---|
| Kanunla | Kanun koymak, değiştirmek, kaldırmak · Anayasa değişikliği · bütçe ve kesinhesap · para basılması · antlaşmayı uygun bulma · genel ve özel af |
| Parlamento kararıyla | Savaş hâli ilanı, yurt dışına asker gönderme ve yabancı askerin bulunmasına izin · OHAL'i onaylama, uzatma, kaldırma · İçtüzük · kalkınma planı · dokunulmazlığı kaldırma, üyeliği düşürme · Cumhurbaşkanı, yardımcıları ve bakanlar hakkında soruşturma ve Yüce Divan'a sevk · seçimlerin yenilenmesi ya da savaş nedeniyle ertelenmesi |
| Seçimle (karar niteliğinde) | TBMM Başkanı ve Başkanlık Divanı · Kamu Başdenetçisi · Anayasa Mahkemesine 3 üye · HSK'ya 7 üye · RTÜK'ün 9 üyesi · Sayıştay Başkanı ve üyeleri |
Ayrımın mantığı basittir: herkesi doğrudan bağlayan ve parayla ilgili düzenlemeler kanun ister, çünkü yayımlanmaları, Cumhurbaşkanı'nın incelemesinden geçmeleri ve yargı denetimine açık olmaları gerekir. Meclis'in kendi iç düzenine, belirli kişilere ya da tek seferlik bir duruma ilişkin işlemleri ise kararla yürür. Savaş hâli bu kuralın istisnasıdır: herkesi etkiler ama hızla alınması gereken bir karar olduğu için kanun biçimi aranmaz.
Nasıl sorulur“Aşağıdakilerden hangisi TBMM'nin kanunla yaptığı işlemlerden biridir?” ya da tersi “parlamento kararıyla yaptığı”.
TuzakEn sık tuzak antlaşmalardır: TBMM antlaşmayı kararla değil kanunla uygun bulur. İkinci tuzak olağanüstü hâldir: OHAL'i Cumhurbaşkanı ilan eder, Meclis yalnız onaylar, kısaltır, uzatır ya da kaldırır; “TBMM olağanüstü hâl ilan eder” şıkkı yanlıştır. Üçüncüsü “parlamento kararları hiçbir şekilde yargı denetimine tabi değildir” ifadesidir; İçtüzük ve md. 85 kararları istisnadır.
▭Boşluk doldurma
TBMM milletlerarası antlaşmaların onaylanmasını bir ile uygun bulur. Kendi çalışma kurallarını koyan İçtüzük ise bir kararıdır ve buna rağmen Anayasa Mahkemesi denetimine tabidir.
?Soru çöz
Aşağıdakilerden hangisi TBMM'nin parlamento kararı biçiminde yaptığı işlemlerden biridir?