TBMM'nin görev ve yetkileri: kanun yapmaktan bilgi edinme ve denetime

Meclis'in hangi işi kanunla, hangisini kararla yaptığını, bir kanunun tekliften Resmî Gazete'ye yolculuğunu, bütçeyi, antlaşmaları, affı, Meclis Başkanı seçimini, 200–151–301–360–400 sayılarını ve yazılı sorudan Yüce Divan'a denetim yollarını Anayasa maddeleriyle anlatıyoruz.

8 durak1982 Anayasası
17 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 17tamamlanan etkinlik
79 sorubu konuda çözebileceğin
YASAMA · MD. 87

TBMM'nin görev ve yetkileri: hangi iş kanunla, hangi iş Meclis kararıyla yapılır?

KPSS Vatandaşlık · Yasama · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaTBMM kaç milletvekilinden oluşur ve yasama yetkisinin özellikleri nelerdir?Bağlantılı konudan (TBMM'nin kuruluşu ve seçimler). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Anayasa'nın 75. maddesine göre Türkiye Büyük Millet Meclisi, genel oyla seçilen 600 milletvekilinden oluşur; sayı 2017 değişikliğiyle 550'den 600'e çıkarıldı. Yasama yetkisi Türk Milleti adına TBMM'nindir ve devredilemez (md. 7); bu yetki genel, asli, devredilmez ve süreklidir.

Yasama yetkisi ve 600 milletvekili

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

1982 Anayasası'na göre TBMM'nin görev ve yetkileri nelerdir?

Kısa cevap: Anayasa'nın 87. maddesine göre TBMM kanun koyar, değiştirir ve kaldırır; bütçe ile kesinhesabı görüşüp kabul eder; para basılmasına ve savaş ilanına karar verir; antlaşmaların onaylanmasına uygun bulma kanunuyla yol açar; üye tamsayısının beşte üç (360) çoğunluğuyla genel ve özel af ilanına karar verir ve Anayasa'nın öteki maddelerinde verilen görevleri yerine getirir. Bu işlerin bir bölümü kanunla, bir bölümü parlamento kararıyla yapılır.

Meclis bir gün vergi oranını değiştiren bir kanun çıkarır, ertesi gün yurt dışına asker gönderilmesine izin verir; ikisi de “Meclis kararı” gibi görünür ama hukuken bambaşka iki işlemdir.

Önceki sayfada TBMM'nin nasıl kurulduğunu, milletvekilinin nasıl seçildiğini ve hangi güvencelerle çalıştığını gördük. Bu sayfa Meclis'in ne yaptığını anlatıyor. Çerçeveyi 87. madde çizer: TBMM'nin asıl işi kanun koymak, değiştirmek ve kaldırmaktır. Madde bunun yanında bütçeyi, para basılmasını, savaş ilanını, antlaşmaların uygun bulunmasını ve affı sayar; sonunda da “Anayasa'nın diğer maddelerinde öngörülen yetkiler” diyerek listeyi açık bırakır. Yani 87. madde eksiksiz bir sayım değildir; Meclis Başkanı'nı seçmek ya da soruşturma açmak gibi pek çok yetki başka maddelerde durur.

2017 değişikliğinden önce maddenin metni daha uzundu: Bakanlar Kurulu'nu ve bakanları denetlemek, Bakanlar Kurulu'na kanun hükmünde kararname (KHK) çıkarma yetkisi vermek de TBMM'nin görevleri arasındaydı. Cumhurbaşkanlığı hükümet sistemine geçilince Bakanlar Kurulu ve KHK kalktı; KHK yetkisini düzenleyen 91. madde de yürürlükten kaldırıldı. Bunları bugün yalnız eski düzen bilgisi olarak hatırlamak gerekir.

Kanun mu, parlamento kararı mı?

Meclis iradesini iki biçimde açıklar. Kanun, herkesi bağlayan genel ve soyut kuraldır: Cumhurbaşkanı'na gönderilir, Resmî Gazete'de yayımlanır, Cumhurbaşkanı onu bir daha görüşülmek üzere geri gönderebilir ve Anayasa Mahkemesi denetler. Parlamento kararı ise kanun biçimine girmeyen Meclis işlemidir; Cumhurbaşkanı'nın yayımlamasını beklemez, Genel Kurul'da kabul edilmesiyle sonuç doğurur. Parlamento kararları kural olarak yargı denetimi dışındadır. İki önemli istisnası vardır: İçtüzük, Anayasa Mahkemesi denetimine tabidir (md. 148); yasama dokunulmazlığının kaldırılması ve milletvekilliğinin düşürülmesi kararlarına karşı da 7 gün içinde Anayasa Mahkemesi'ne başvurulabilir (md. 85).

TBMM hangi işi hangi biçimde yapar?
Biçimİşler
KanunlaKanun koymak, değiştirmek, kaldırmak · Anayasa değişikliği · bütçe ve kesinhesap · para basılması · antlaşmayı uygun bulma · genel ve özel af
Parlamento kararıylaSavaş hâli ilanı, yurt dışına asker gönderme ve yabancı askerin bulunmasına izin · OHAL'i onaylama, uzatma, kaldırma · İçtüzük · kalkınma planı · dokunulmazlığı kaldırma, üyeliği düşürme · Cumhurbaşkanı, yardımcıları ve bakanlar hakkında soruşturma ve Yüce Divan'a sevk · seçimlerin yenilenmesi ya da savaş nedeniyle ertelenmesi
Seçimle (karar niteliğinde)TBMM Başkanı ve Başkanlık Divanı · Kamu Başdenetçisi · Anayasa Mahkemesine 3 üye · HSK'ya 7 üye · RTÜK'ün 9 üyesi · Sayıştay Başkanı ve üyeleri

Ayrımın mantığı basittir: herkesi doğrudan bağlayan ve parayla ilgili düzenlemeler kanun ister, çünkü yayımlanmaları, Cumhurbaşkanı'nın incelemesinden geçmeleri ve yargı denetimine açık olmaları gerekir. Meclis'in kendi iç düzenine, belirli kişilere ya da tek seferlik bir duruma ilişkin işlemleri ise kararla yürür. Savaş hâli bu kuralın istisnasıdır: herkesi etkiler ama hızla alınması gereken bir karar olduğu için kanun biçimi aranmaz.

Akılda kalsın: Kanunla yapılan altı iş şunlardır: kanun, Anayasa değişikliği, bütçe, para, antlaşma, af. Ortak noktaları, herkesi bağlayan ve yayımlanması gereken bir kural doğurmalarıdır. Gerisi, yani asker, olağanüstü hâl, İçtüzük, plan, dokunulmazlık, soruşturma ve seçimler, Meclis kararıdır.
Sınavda

Nasıl sorulur“Aşağıdakilerden hangisi TBMM'nin kanunla yaptığı işlemlerden biridir?” ya da tersi “parlamento kararıyla yaptığı”.

TuzakEn sık tuzak antlaşmalardır: TBMM antlaşmayı kararla değil kanunla uygun bulur. İkinci tuzak olağanüstü hâldir: OHAL'i Cumhurbaşkanı ilan eder, Meclis yalnız onaylar, kısaltır, uzatır ya da kaldırır; “TBMM olağanüstü hâl ilan eder” şıkkı yanlıştır. Üçüncüsü “parlamento kararları hiçbir şekilde yargı denetimine tabi değildir” ifadesidir; İçtüzük ve md. 85 kararları istisnadır.

▭Boşluk doldurma

TBMM milletlerarası antlaşmaların onaylanmasını bir ile uygun bulur. Kendi çalışma kurallarını koyan İçtüzük ise bir kararıdır ve buna rağmen Anayasa Mahkemesi denetimine tabidir.

parlamentoyönetmelikkanungenelge

?Soru çöz

Aşağıdakilerden hangisi TBMM'nin parlamento kararı biçiminde yaptığı işlemlerden biridir?

✓ C. 92. maddedeki izin, kanun biçimine girmeyen bir parlamento kararıdır. A af, B bütçe ve D para basılması ise TBMM'nin kanunla yaptığı işlemlerdir.
YASAMA · MD. 88–89

Kanun nasıl yapılır? Milletvekilinin teklifinden Resmî Gazete'ye, 15 günlük geri gönderme hakkıyla

KPSS Vatandaşlık · Yasama · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaHukukun kaynakları nelerdir, normlar hiyerarşisi nasıl sıralanır?Bağlantılı konudan (Hukukun kaynakları ve dalları). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Hukukun kaynakları asıl (bağlayıcı) ve yardımcı kaynaklar olarak ikiye ayrılır. Asıl kaynaklar yazılı (Anayasa, milletlerarası antlaşmalar, kanun, Cumhurbaşkanlığı kararnamesi, yönetmelik, adsız düzenleyici işlemler) ve yazısızdır (örf ve âdet hukuku); yardımcı kaynaklar yargı kararları (içtihat) ve bilimsel görüşlerdir (doktrin). Yazılı kaynaklar normlar hiyerarşisi içinde sıralanır: en üstte Anayasa durur ve alt basamaktaki kural üsttekine aykırı olamaz.

Kaynaklar ve normlar hiyerarşisi

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Kanun teklifini kim verir, Cumhurbaşkanı kanunu kaç gün içinde yayımlar ya da geri gönderir?

Kısa cevap: Kanun teklif etme yetkisi yalnız milletvekillerinindir (md. 88). Teklif önce komisyonda, sonra Genel Kurul'da görüşülür. Kabul edilen kanunu Cumhurbaşkanı 15 gün içinde yayımlar ya da gerekçesini göstererek bir daha görüşülmek üzere TBMM'ye geri gönderir (md. 89). Meclis geri gönderilen kanunu üye tamsayısının salt çoğunluğuyla (301) aynen kabul ederse Cumhurbaşkanı onu yayımlar; bütçe kanunları geri gönderilemez.

Bir trafik kuralının değişmesi, bir milletvekilinin imzaladığı birkaç sayfalık metinle başlar ve Resmî Gazete'de yayımlanmasıyla biter.

1. Teklif: yalnız milletvekilleri

88. maddeye göre kanun teklif etmeye milletvekilleri yetkilidir. Teklif tek bir milletvekilinin ya da birden çok milletvekilinin imzasıyla verilebilir. 2017'ye kadar iki ayrı yol vardı: milletvekillerinin verdiği metne teklif, Bakanlar Kurulu'nun gönderdiği metne tasarı denirdi. Değişiklikle “Bakanlar Kurulu” ve “tasarı” ibareleri maddeden çıkarıldı; yürütme artık kanun teklif edemez. Bunun tek istisnası paradır: bütçe ve kesinhesap kanun tekliflerini Cumhurbaşkanı sunar (md. 161). Neden? Kuvvetler ayrılığı sertleştikçe kanun yapma işi bütünüyle seçilmiş temsilcilere bırakıldı; bütçe ise devletin harcamasını yürüten organ hazırlamadan yapılamayacak teknik bir metindir.

2. Görüşme: komisyon, sonra Genel Kurul

Anayasa görüşme ayrıntısını İçtüzük'e bırakır (md. 88). TBMM Başkanlığı teklifi konusuna göre ilgili, yani esas komisyona havale eder; komisyon, havaleden itibaren 48 saat geçmeden görüşmeye başlayamaz (İçtüzük md. 36). Komisyon metni aynen ya da değiştirerek kabul eder veya reddeder ve raporunu Genel Kurul'a sunar. Genel Kurul'da sıra şöyledir: önce teklifin tümü görüşülür, sonra maddelerine geçilmesi oylanır, maddeler tek tek görüşülüp oylanır ve en sonda tümü oylanır (İçtüzük md. 81). Genel Kurul en az 200 milletvekiliyle toplanır, kanunu katılanların salt çoğunluğuyla kabul eder; bu sayı 151'in altına düşemez (md. 96).

Maddelerine geçilmesi ya da tümü kabul edilmeyen teklif reddedilmiş olur. Reddedilen teklif, ret tarihinden itibaren bir tam yıl geçmedikçe aynı yasama dönemi içinde yeniden verilemez (İçtüzük md. 76); Meclis'in aynı tartışmayla haftalarca oyalanmasını önleyen bir kuraldır. Yasama dönemi bittiğinde sonuçlanmamış teklifler hükümsüz sayılır; buna kadük olma denir. Yeni dönemin milletvekilleri bu teklifleri yenileyebilir (İçtüzük md. 77). Anayasa değişikliği teklifleri ise ayrı ve ağır bir yoldan geçer (üye tamsayısının 1/3'üyle teklif, iki görüşme, 3/5 gizli oy); bunu 1982 Anayasası'nın genel esasları sayfasında md. 175 başlığında ayrıntılı gördük.

Teklif milletvekilinden çıkar, Genel Kurul'dan geçer, Cumhurbaşkanı'nın 15 günlük incelemesinden sonra yayımlanır. Geri gönderilen kanunda son söz, 301 oyla aynen kabul eden Meclis'indir.Görsel: Sınav Defteri

3. Yayım ve geri gönderme (md. 89)

Kanunları Cumhurbaşkanı yayımlar; süre 15 gündür. Yayımlanmasını kısmen ya da tamamen uygun bulmadığı kanunu aynı süre içinde, gerekçesini göstererek bir daha görüşülmek üzere Meclis'e geri gönderebilir. Kısmen uygun bulmadıysa Meclis yalnız o maddeleri görüşebilir (2001'de eklendi). Meclis'in önünde iki yol vardır: kanunu üye tamsayısının salt çoğunluğuyla aynen kabul ederse Cumhurbaşkanı onu yayımlar ve bir kez daha geri gönderemez; kanunda yeni bir değişiklik yaparsa ortada yeni bir metin vardır ve Cumhurbaşkanı onu yeniden geri gönderebilir. 301 şartı 2017'de getirildi; önceki düzende geri gönderilen kanunu aynen kabul etmek için olağan karar yeter sayısı yetiyordu.

Geri gönderme bir erteleyici vetodur: Cumhurbaşkanı kanunu durduramaz, yalnız Meclis'i yeniden düşünmeye çağırır. Bütçe kanunları bu hükme tabi değildir; çünkü bütçe mali yılbaşına yetişmek zorundadır ve onu Meclis'e sunan zaten Cumhurbaşkanı'dır. Anayasa değişikliklerinde ise 175. maddenin kendi geri gönderme kuralı uygulanır. Geri göndermeden ayrı bir fren daha vardır: Cumhurbaşkanı yayımladığı bir kanunu Anayasa'ya aykırı bulursa Anayasa Mahkemesi'nde iptal davası açabilir (md. 104, 150). Yayımlanan kanun, metninde gösterilen tarihte yürürlüğe girer; kanunların çok büyük bölümünün son maddeleri “yayımı tarihinde yürürlüğe girer” der. Metninde yürürlük tarihi bulunmayan kanunun yayımdan 45 gün sonra yürürlüğe gireceğini söyleyen 1928 tarihli 1322 sayılı Kanun ise 2018'de yürürlükten kaldırıldı (703 sayılı KHK md. 231); eski kaynaklardaki bu “45 gün” kuralı artık geçerli değildir.

Akılda kalsın: Süreci üç sayıyla kur: 15 gün (Cumhurbaşkanı'nın yayım ve geri gönderme süresi), 1 tam yıl (reddedilen teklifin bekleme süresi), 301 oy (geri gönderilen kanunu aynen kabul). Yetki eşleşmesi de iki satır: teklif = milletvekili, bütçe teklifi = Cumhurbaşkanı.
Sınavda

Nasıl sorulurDoğru-yanlış öncülleriyle gelir. Yanlış olan tipik ifadeler: “Cumhurbaşkanı kanun teklif edebilir”, “geri gönderilen kanunu Meclis ancak 3/5 ile yeniden kabul edebilir”, “Cumhurbaşkanı bütçe kanununu da geri gönderebilir”, “Cumhurbaşkanı kanunları onaylar”. Cumhurbaşkanı kanunu yayımlar, antlaşmayı onaylar; bu fiil farkı sık kullanılır. Bir de eski düzen tuzağı vardır: “kanun tasarısı” ifadesi 2017'den beri Anayasa'da yoktur.

↕Sıralama kanunun yolculuğu

  1. Genel Kurul'da teklifin tümünün oylanıp kabul edilmesi
  2. TBMM Başkanlığının teklifi esas komisyona havale etmesi
  3. Cumhurbaşkanının kanunu 15 gün içinde yayımlaması
  4. Milletvekillerinin kanun teklifini vermesi
  5. Komisyon raporunun Genel Kurul gündemine gelmesi

?Soru çöz

Cumhurbaşkanınca bir daha görüşülmek üzere TBMM'ye geri gönderilen kanunlarla ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ A. 89. maddeye göre salt çoğunlukla (301) aynen kabul edilen kanunu Cumhurbaşkanı yayımlar. B geri gönderme gerekçeli olmak zorundadır; C aranan çoğunluk 3/5 değil, salt çoğunluktur; D bütçe kanunları bu hükme tabi değildir, geri gönderilemez.
MALİ HÜKÜMLER · MD. 161

Bütçe ve kesinhesap: Cumhurbaşkanı sunar, Meclis kabul eder, kabul edilmezse geçici bütçe

KPSS Vatandaşlık · Yasama · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaVergilendirme süreci (4T) nedir, vergi türleri nelerdir, icra ile iflas arasındaki fark nedir?Bağlantılı konudan (Hukukun kaynakları ve dalları). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Vergi hukuku, devletin kişilerden karşılıksız ve zorunlu olarak aldığı vergilerin doğuşunu ve sona ermesini düzenler; Anayasa md. 73'e göre vergi ancak kanunla konur, değiştirilir ya da kaldırılır. Vergilendirme tarh, tebliğ, tahakkuk ve tahsil (4T) aşamalarıyla tamamlanır. İcra ve iflas hukuku ise ödenmeyen alacakların devlet eliyle tahsilini düzenler: icra takibine her borçlu, iflas yoluyla takibe kural olarak yalnız tacirler tabidir.

Vergi, icra ve iflas hukuku

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Bütçe kanun teklifini kim sunar ve bütçe kabul edilmezse ne olur?

Kısa cevap: Bütçe kanun teklifini Cumhurbaşkanı, yeni mali yıl başlamadan en az 75 gün önce TBMM'ye verir; Bütçe Komisyonu'nun 55 günlük çalışmasından sonra Genel Kurul metni yeni mali yıl başlamadan oylar (md. 161). Bütçe süresinde yürürlüğe konamazsa geçici bütçe kanunu çıkarılır; o da çıkarılamazsa yeni bütçe kabul edilene kadar önceki yılın bütçesi yeniden değerleme oranıyla artırılarak uygulanır. Kesinhesap teklifini de Cumhurbaşkanı, mali yıl kapandıktan sonraki altı ay içinde sunar.

Bir okulun tadilatından bir köprünün yapımına kadar devletin harcadığı her lira, önce Meclis'in kabul ettiği bir rakamın içine yazılmak zorundadır.

Bütçe, devletin bir yıllık gelirlerini ve giderlerini tahmin eden ve harcama için izin veren kanundur. Anayasa'ya göre kamu idareleri ve (kamu iktisadi teşebbüsleri hariç) öteki kamu tüzel kişileri ancak yıllık bir bütçeye dayanarak harcama yapabilir. Bütçede bir harcama için ayrılan para (ödenek), harcanabilecek tutarın üst sınırıdır; bu sınırın Cumhurbaşkanlığı kararnamesiyle aşılabileceğine dair bütçe kanununa hüküm konulamaz. Neden bu kadar sıkı? Vergiyi halk öder; o paranın nereye harcanacağına da halkın seçtiği temsilciler karar vermelidir. Parlamentoların tarih boyunca güç kazanmasının yolu da büyük ölçüde bu “bütçe hakkı”ndan geçmiştir.

Bütçenin takvimi

Bütçe ve kesinhesap takvimi
AdımKim?Süre ve kural
Bütçe teklifinin sunulmasıCumhurbaşkanıMali yıl (takvim yılı) başlamadan en az 75 gün önce
Komisyon incelemesiBütçe Komisyonu55 gün içinde
Genel KurulTBMMMali yılbaşına kadar; milletvekilleri gider artırıcı ya da gelir azaltıcı öneride bulunamaz
Süre kaçarsaTBMMÖnce geçici bütçe; o da çıkmazsa önceki yılın bütçesi yeniden değerleme oranıyla artırılarak uygulanır
Kesinhesap teklifiCumhurbaşkanıMali yıl kapandıktan sonra en geç 6 ay
Genel uygunluk bildirimiSayıştayTeklif verildikten sonra en geç 75 gün

Bütçe kanununun içine bütçeyle ilgisi olmayan hüküm konulamaz. Bu yasak, Meclis'in yılda bir kez hızla geçen bütçe kanununu başka konuları “paketin içine sıkıştırmak” için kullanmasını engeller. Ödenek artışı isteyen değişiklik tekliflerinde ve gelecek yılların bütçesine yük getiren tekliflerde, giderleri karşılayacak mali kaynağın gösterilmesi de zorunludur. Bütçe kanununun kabulü için özel bir çoğunluk aranmaz; olağan karar yeter sayısı yeter. Bir kanun olduğu için Anayasa Mahkemesi denetimine açıktır, ama Cumhurbaşkanı onu Meclis'e geri gönderemez (md. 89).

Kesinhesap: harcamanın hesabını vermek

Bütçe bir tahmindir; yıl bitince gerçekte ne toplandığı ve ne harcandığı kesinhesap kanunuyla Meclis'e sunulur. Cumhurbaşkanı, merkezi yönetimin kesinhesap teklifini ilgili mali yıl kapandıktan sonra en geç altı ay içinde Meclis'e verir. Meclis adına denetim yapan Sayıştay, genel uygunluk bildirimini teklifin verilmesinden itibaren en geç 75 gün içinde Meclis'e verir. Meclis kesinhesabı, gelecek yılın bütçesiyle aynı görüşmede karara bağlar; Meclis bir yandan geçen yılın hesabını sorar, öbür yandan gelecek yılın parasını verir. Kesinhesabın Meclis'e verilmiş olması, Sayıştay'ın o yıla ait bitmemiş denetimini ve hesap yargılamasını durdurmaz.

Eski düzende bütçeyi Bakanlar Kurulu hazırlıyordu; bugün hem bütçeyi hem kesinhesabı Cumhurbaşkanı sunar. Bu, 88. maddedeki “kanun teklifi yalnız milletvekilinden gelir” kuralının tek istisnasıdır.

Akılda kalsın: Bütçenin sayıları kendi içinde aynalanır: 75 gün önce sunulur, Sayıştay da kesinhesap için 75 gün içinde bildirim verir; aradaki komisyon süresi 55, kesinhesabın sunuş süresi 6 ay. Kurtarma sırası iki adımdır: geçici bütçe → önceki yılın artırılmış bütçesi.
Sınavda

Nasıl sorulur“Bütçe kanunuyla ilgili hangisi yanlıştır?” Tipik yanlış şıklar: “Bütçe kabul edilmezse önceki yılın bütçesi aynen uygulanır” (önce geçici bütçe, sonra artırılarak uygulama), “Milletvekilleri Genel Kurul'da gider artırıcı önerge verebilir”, “Bütçe teklifini milletvekilleri verir”, “Bütçe kanununa vergi oranlarını değiştiren hükümler eklenebilir”. Süre eşleştirmesi de sık gelir: 75 gün sunuş, 55 gün komisyon.

▭Boşluk doldurma

Cumhurbaşkanı bütçe kanun teklifini yeni mali yıl başlamadan en az gün önce TBMM'ye sunar. Bütçe Komisyonu'nun gün içinde kabul ettiği metin Genel Kurul'da görüşülür.

55457560

?Soru çöz

1982 Anayasası'nın bütçe ve kesinhesaba ilişkin hükümleri dikkate alındığında aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

✓ D. Bütçe süresinde yürürlüğe konamazsa önce geçici bütçe kanunu çıkarılır; o da çıkarılamazsa önceki yılın bütçesi yeniden değerleme oranına göre artırılarak uygulanır. A doğrudur, teklifi Cumhurbaşkanı sunar; B doğrudur, gider artırıcı önerge verilemez; C doğrudur, kesinhesap yeni bütçeyle birlikte görüşülür.
YASAMA · MD. 90

Milletlerarası antlaşmalar: Meclis kanunla uygun bulur, Cumhurbaşkanı onaylar

KPSS Vatandaşlık · Yasama · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaDevletler özel hukuku neyi düzenler, Türk vatandaşlığı nasıl kazanılır?Bağlantılı konudan (Ticaret hukuku ve Türk vatandaşlığı). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Devletler özel hukuku, adına rağmen bir özel hukuk dalıdır; vatandaşlık hukuku, yabancılar hukuku ve kanunlar ihtilafından oluşur. 5901 sayılı Türk Vatandaşlığı Kanunu'na göre vatandaşlık doğumla (soy bağı ya da doğum yeri) veya sonradan (yetkili makam kararı, evlat edinilme, seçme hakkı) kazanılır; yetkili makam kararı için kesintisiz beş yıl ikamet, evlilik yoluyla başvuru için en az üç yıllık evlilik gerekir.

Devletler özel hukuku, vatandaşlığın kazanılması

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Milletlerarası antlaşmaları kim uygun bulur, kim onaylar ve antlaşmaların hukuki değeri nedir?

Kısa cevap: Türkiye adına yabancı devletlerle ve uluslararası kuruluşlarla yapılan antlaşmaların onaylanabilmesi için TBMM'nin bunu bir kanunla uygun bulması şarttır (md. 90); uygun bulunan antlaşmayı Cumhurbaşkanı onaylar ve yayımlar (md. 104). Usulüne göre yürürlüğe konmuş antlaşmalar kanun hükmündedir ve Anayasa'ya aykırılık iddiasıyla Anayasa Mahkemesi'ne götürülemez; temel haklara ilişkin bir antlaşma ile kanun çatışırsa antlaşma esas alınır.

Antlaşmayı masada diplomatlar imzalar; ama imzanın ülke içinde bağlayıcı olması için Meclis'in “uygundur” demesi gerekir.

Bir antlaşma, ülkenin hukukuna yeni kurallar sokar, devlete mali yük getirebilir, vatandaşların haklarına dokunabilir. Bu yüzden Anayasa, milletin temsilcilerini sürecin ortasına koyar. Sıra şöyledir: yürütme antlaşmayı müzakere eder ve imzalar; TBMM bir uygun bulma kanunu çıkarır; ardından Cumhurbaşkanı antlaşmayı onaylar ve yayımlar. Meclis'in işi “onaylamak” değil, onaylanmasını uygun bulmaktır; onay yürütmenin işlemidir. Uygun bulma kanunla yapılır, parlamento kararıyla değil.

Meclis antlaşmayı onaylamaz, onaylanmasını uygun bulur; onay Cumhurbaşkanının işlemidir. Görsel: Sınav Defteri

Uygun bulma kanunu gerekmeyen antlaşmalar

Her antlaşma için Meclis'i beklemek dış ilişkileri yavaşlatırdı. Anayasa iki istisna tanır:

  • Kısa süreli ekonomik, ticari ve teknik antlaşmalar: Ekonomik, ticari ya da teknik bir konuyu düzenleyen ve en çok bir yıl sürecek antlaşmalar, devlet maliyesine yük getirmemek, kişi hâllerine (ad, aile, ehliyet gibi kişisel durum) ve Türklerin yabancı ülkelerdeki mülkiyet haklarına dokunmamak şartıyla yayımlanınca yürürlüğe konabilir. Bu antlaşmalar yayımdan itibaren iki ay içinde TBMM'nin bilgisine sunulur.
  • Uygulama ve yetki antlaşmaları: Bir milletlerarası antlaşmaya dayanan uygulama antlaşmaları ile bir kanunun verdiği yetkiye dayanılarak yapılan ekonomik, ticari, teknik ya da idari antlaşmaların Meclis'çe uygun bulunması zorunlu değildir. Ancak bunlardan ekonomik, ticari ya da özel kişilerin haklarını ilgilendirenler yayımlanmadan yürürlüğe konamaz.

İstisnaların da bir sınırı vardır: Türk kanunlarında değişiklik getiren her türlü antlaşma, konusu ve süresi ne olursa olsun, TBMM'nin uygun bulma kanununa tabidir. Mantığı açıktır: kanunu ancak kanun koyucu değiştirebilir.

Antlaşmanın hukuki değeri

Usulüne göre yürürlüğe konmuş antlaşmalar kanun hükmündedir. Ancak sıradan bir kanundan farklı olarak, haklarında Anayasa'ya aykırılık iddiasıyla Anayasa Mahkemesi'ne başvurulamaz; çünkü devletin uluslararası alanda verdiği sözü tek taraflı olarak bozmasının önüne geçilmek istenmiştir. 2004'te (5170 sayılı Kanun) maddeye çok önemli bir cümle eklendi: usulüne göre yürürlüğe konmuş temel hak ve özgürlüklere ilişkin antlaşmalarla kanunlar çatışırsa antlaşma hükümleri esas alınır. Örneğin Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'nin bir hükmü ile bir kanun aynı konuda farklı kurallar koyuyorsa mahkeme Sözleşme'yi uygular. Hatırlarsan 2. maddedeki “insan haklarına saygılı devlet” niteliğini anlatırken bu kurala değinmiştik.

Akılda kalsın: Fiilleri ayır: Meclis uygun bulur (kanunla) → Cumhurbaşkanı onaylar ve yayımlar. İstisna antlaşmalar için iki sayı: süresi 1 yılı aşmayan, yayımdan sonra 2 ay içinde Meclis'e bildirilen. Çatışmada öncelik yalnız temel hak antlaşmalarınındır; ticari bir antlaşma kanunun önüne geçmez.
Sınavda

Nasıl sorulur“Milletlerarası antlaşmalarla ilgili hangisi yanlıştır?” Yanlış şıklar genellikle şunlardır: “TBMM antlaşmaları onaylar”, “TBMM antlaşmaları parlamento kararıyla uygun bulur”, “Antlaşmalar hakkında Anayasa Mahkemesi'nde iptal davası açılabilir”, “Her türlü antlaşma kanunla çatıştığında antlaşma esas alınır” (yalnız temel hak ve özgürlüklere ilişkin olanlar). Süre sorularında “iki ay” yerine “bir ay” ya da “bir yıl” konur.

⇄Bilgi eşleştirme antlaşma süreci

?Soru çöz

Usulüne göre yürürlüğe konulmuş milletlerarası antlaşmalarla ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

✓ B. 90. maddenin beşinci fıkrasına göre usulüne göre yürürlüğe konmuş antlaşmalar hakkında Anayasaya aykırılık iddiasıyla Anayasa Mahkemesine başvurulamaz. A doğrudur, antlaşmalar kanun hükmündedir; C doğrudur, öncelik yalnız temel hak antlaşmalarına tanınır; D doğrudur, kanunlara değişiklik getirenler kanunla uygun bulunur.
YASAMA · MD. 87 · MD. 92

Af, para basılması ve savaş hâli: Meclis'in en ağır üç kararı

KPSS Vatandaşlık · Yasama · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaCeza hukukunun temel ilkeleri nelerdir, kanunilik ilkesi ne demektir?Bağlantılı konudan (Hukukun kaynakları ve dalları). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Ceza hukuku, hangi fiillerin suç olduğunu ve bunlara uygulanacak cezaları düzenleyen kamu hukuku dalıdır. Temel ilkeleri Anayasa md. 38 ve Türk Ceza Kanunu'ndadır: suçta ve cezada kanunilik (suç ve ceza ancak kanunla konur, idarenin düzenleyici işlemiyle konamaz, kıyas yasaktır), geriye yürümezlik (aleyhe kanun geçmişe uygulanmaz, failin lehine olan kanun uygulanır), ceza sorumluluğunun şahsiliği ve masumiyet karinesi.

Ceza hukukunun ilkeleri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

TBMM genel ve özel affı hangi çoğunlukla ilan eder ve savaş hâli ilanına kim karar verir?

Kısa cevap: TBMM, üye tamsayısının beşte üç (360) çoğunluğuyla genel ve özel af ilanına karar verir (md. 87); orman suçları için af çıkarılamaz (md. 169). Para basılmasına da Meclis karar verir. Savaş hâli ilanı (yalnız uluslararası hukukun meşru kabul ettiği durumlarda) ile askerin yurt dışına gönderilmesine ya da yabancı askerin Türkiye'de bulunmasına izin vermek TBMM'nin yetkisidir; Meclis tatildeyken ya da ara vermişken ülkeye ani bir silahlı saldırı olursa silahlı kuvvet kullanılmasına Cumhurbaşkanı karar verebilir (md. 92).

Bir mahkemenin yıllar süren yargılamayla verdiği cezayı tek oylamayla silmek mümkündür; Anayasa bu yüzden affı Meclis'in en zor geçen kararlarından biri yaptı.

Genel ve özel af (md. 87)

Af, devletin cezalandırma hakkından vazgeçmesidir. Yargı kararlarının sonucunu ortadan kaldırdığı için kuvvetler ayrılığına dokunur ve toplumun adalet duygusunu sarsabilir. Anayasa bu yüzden olağan çoğunluğu yeterli saymaz: genel ve özel af ilanı üye tamsayısının beşte üç (360) çoğunluğuyla mümkündür. Af kanunla yapılır ve İçtüzük'e göre 3/5 hem affa ilişkin maddelerde hem de teklifin tümünün oylanmasında ayrı ayrı aranır (İçtüzük md. 92).

Genel af, özel af ve Cumhurbaşkanının cezayı kaldırması
Genel afÖzel afCumhurbaşkanı (md. 104)
Kim, nasıl?TBMM, kanunla, 3/5 (360)TBMM, kanunla, 3/5 (360)Cumhurbaşkanı; nitelikli çoğunluk yok
EtkisiKamu davası düşer; ceza bütün sonuçlarıyla kalkar, sicil silinirCezanın infazı kalkar, hafifler ya da adli para cezasına çevrilir; mahkûmiyet ve sonuçları kalırBelirli kişinin cezası hafifler ya da kalkar
Sebep ya da sınırOrman suçları için af çıkarılamaz (md. 169)Sürekli hastalık, sakatlık, kocama (yaşlılık)

Para basılması

Paranın değeri herkesin cebindeki birikimi ilgilendirdiği için para basma kararı da 87. maddede Meclis'e verilmiştir ve kanunla kullanılır. Meclis bu yetkinin uygulamasını kanunlarla uzman kurumlara bırakmıştır: banknot çıkarma ayrıcalığı Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası Kanunu ile Merkez Bankası'na verilmiştir; madenî paralar Darphane'de basılır.

Savaş hâli ve silahlı kuvvet kullanılması (md. 92)

Savaşa girmek, bir ülkenin verebileceği en ağır karardır; Anayasa onu milletin temsilcilerine bırakır. TBMM savaş hâli ilanına karar verir, ama yalnız uluslararası hukukun meşru kabul ettiği bir durumda (örneğin bir saldırıya karşı meşru müdafaa). Aynı maddeye göre Türk Silahlı Kuvvetleri'nin yabancı ülkelere gönderilmesine ya da yabancı silahlı kuvvetlerin Türkiye'de bulunmasına izin verme yetkisi de Meclis'indir. Türkiye'nin taraf olduğu antlaşmaların ya da milletlerarası nezaket kurallarının gerektirdiği hâller (taraf olunan bir ittifak antlaşmasının öngördüğü ortak tatbikat ya da tören amaçlı karşılıklı ziyaretler gibi) bu izin dışındadır. İzin Cumhurbaşkanı'nın istemi üzerine belirli bir süre için verilir ve kararı Cumhurbaşkanı uygular (İçtüzük md. 130); kamuoyunda bu izinlere “tezkere” denir.

Peki Meclis tatildeyken sınır aniden saldırıya uğrarsa? 92. maddenin ikinci fıkrası tam bu durum içindir: Meclis tatildeyken ya da ara vermişken ülkeye ani bir silahlı saldırı olursa ve kuvvet kullanma kararının beklemeye tahammülü yoksa, Cumhurbaşkanı da Türk Silahlı Kuvvetleri'nin kullanılmasına karar verebilir. Başkomutanlık zaten TBMM'nin manevi varlığından ayrılamaz ve onu Cumhurbaşkanı temsil eder (md. 117). Savaş, Meclis'in kendi seçim takvimini de etkiler: savaş yüzünden seçim yapılamıyorsa TBMM seçimleri bir yıl geriye bırakabilir (md. 78); bunu önceki sayfada gördük.

Akılda kalsın: Af = 360: sıradan bir kanun katılanların salt çoğunluğuyla geçer, af kanunu ise Anayasa değişikliğiyle aynı eşiği ister. Genel af suçu ve cezayı birlikte siler, özel af yalnız cezayı; orman suçuna af yok. Savaşta kural Meclis, istisna Cumhurbaşkanı: “tatil + ani saldırı + zorunluluk” üçlüsü bir aradaysa.
Sınavda

Nasıl sorulurÇoğunluk sorusu en klasik kalıptır: “TBMM genel ve özel affı hangi çoğunlukla ilan eder?” Cevap 3/5'tir; 2/3 ve salt çoğunluk çeldiricidir. İkinci kalıp kavram ayrımıdır: “özel af sabıka kaydını da siler” yanlıştır. Üçüncü kalıp yetki sahibidir: “Savaş hâli ilanına Cumhurbaşkanı karar verir” yanlıştır, ama “Meclis tatildeyken ani saldırıda Cumhurbaşkanı silahlı kuvvet kullanılmasına karar verebilir” doğrudur. Ayrıca savaş hâli ilanının ve asker gönderme izninin nitelikli çoğunluk istemediği unutulmamalıdır.

⇄Bilgi eşleştirme af türleri

?Soru çöz

TBMM tatildeyken ülke ani bir silahlı saldırıya uğrar ve silahlı kuvvet kullanılmasına derhâl karar verilmesi kaçınılmaz hâle gelir. 1982 Anayasası'na göre bu durumda Türk Silahlı Kuvvetlerinin kullanılmasına kim karar verebilir?

✓ A. 92. maddenin ikinci fıkrasına göre Meclis tatilde veya aradayken ani silahlı saldırı karşısında Türk Silahlı Kuvvetlerinin kullanılmasına Cumhurbaşkanı da karar verebilir. B TBMM Başkanı'na eski düzendeki vekâlet rolü yakıştırılır; C Genelkurmay Başkanı ve D Millî Savunma Bakanı kuvveti kullanır ama karar yetkisi taşımaz.
YASAMA · MD. 93–94

TBMM'nin takvimi ve Meclis Başkanı seçimi: 1 Ekim'de açılış, dört turlu gizli oylama

KPSS Vatandaşlık · Yasama · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaTBMM seçimleri kaç yılda bir yapılır, seçimlerin yenilenmesine ve ertelenmesine kim karar verir?Bağlantılı konudan (TBMM'nin kuruluşu ve seçimler). Önce kendin cevapla, sonra aç.

TBMM ve Cumhurbaşkanlığı seçimleri beş yılda bir aynı günde yapılır (md. 77). Seçimlerin yenilenmesine TBMM üye tamsayısının beşte üçüyle (360) ya da Cumhurbaşkanı gerekçe göstermeden karar verebilir; her iki durumda da Meclis ve Cumhurbaşkanlığı seçimi birlikte yapılır (md. 116). Seçimler yalnız savaş sebebiyle, TBMM kararıyla bir yıl geriye bırakılabilir (md. 78).

Seçim dönemi, yenileme, erteleme

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

TBMM ne zaman toplanır ve TBMM Başkanı nasıl seçilir?

Kısa cevap: TBMM her yıl 1 Ekim'de çağrı beklemeden toplanır ve her yasama yılında en fazla üç ay tatile girebilir; tatil ya da ara verme sırasında Cumhurbaşkanı veya Meclis Başkanı (doğrudan ya da üyelerin beşte birinin yazılı istemiyle) Meclis'i toplantıya çağırır (md. 93). Meclis Başkanı gizli oyla seçilir: ilk iki oylamada üye tamsayısının üçte ikisi (400), üçüncüde salt çoğunluğu (301) aranır, dördüncü oylamada en çok oy alan iki adaydan fazla oy alan seçilir (md. 94). Başkanlık Divanı için bir yasama döneminde iki seçim yapılır; ilk seçilenlerin görev süresi iki yıldır.

Meclis'in yılı, okulların yılı gibi sonbaharda başlar: 1 Ekim sabahı kimse çağırmadan milletvekilleri Genel Kurul'a gelir.

Meclis takviminin dört kavramı

  • Yasama dönemi: Bir genel seçimden ötekine kadar geçen süredir; erken seçim ya da erteleme olmazsa beş yıl sürer.
  • Yasama yılı: 1 Ekim'de başlar, 30 Eylül'de biter. Meclis her yıl 1 Ekim'de kendiliğinden, yani kimsenin çağrısını beklemeden toplanır (md. 93). Cumhurbaşkanı gerekli görürse yasama yılının ilk günü Meclis'te açılış konuşması yapar (md. 104).
  • Birleşim: Genel Kurul'un belli bir günde açılan toplantısıdır.
  • Oturum: Bir birleşimin aralarla bölünen parçalarının her biridir. Sabah açılıp öğle arasıyla bölünen bir günlük çalışma, tek birleşim ama iki oturumdur.

Tatil, ara verme ve olağanüstü toplantı

Meclis bir yasama yılında en çok üç ay tatil yapabilir; İçtüzük'e göre başka karar alınmadıkça 1 Temmuz'da tatile girer, tatil dışındaki ara verme 15 günü geçemez. Tatil ya da ara sırasında Meclis'i toplantıya çağırabilecek iki makam vardır: Cumhurbaşkanı doğrudan; Meclis Başkanı doğrudan ya da üyelerin beşte birinin (120) yazılı istemi üzerine. Böyle toplanan Meclis, toplantıyı gerektiren konuyu görüşmeden tatile dönemez.

Başkanlık Divanı (md. 94)

Meclis'in yönetim kurulu niteliğindeki Başkanlık Divanı, Meclis üyeleri arasından seçilen Meclis Başkanı, başkanvekilleri, kâtip üyeler ve idare amirlerinden oluşur. Sayıları Anayasa'da değil İçtüzük'te yazar: bir Başkan, dört başkanvekili, yedi kâtip üye ve üç idare amiri (İçtüzük md. 9). Divan, siyasi parti gruplarının üye sayıları oranında katılabileceği biçimde kurulur. Bir yasama döneminde Divan için iki seçim yapılır: ilk seçilenler iki yıl, ikinci devre için seçilenler dönem sonuna kadar görev yapar.

Meclis Başkanı nasıl seçilir?

Başkan adayları Meclis'in toplandığı günden itibaren beş gün içinde bildirilir; siyasi parti grupları aday gösteremez. Seçim gizli oyla, aday gösterme süresinin bitiminden itibaren beş gün içinde tamamlanır. Turlar giderek kolaylaşan bir merdivendir; amaç Başkan'ı mümkünse geniş uzlaşmayla seçmek, ama Meclis'i başsız bırakmamaktır. Kamu Başdenetçisi de aynı usulle seçilir.

Meclis Başkanı seçiminin dört turu
TurAranan oy
1. ve 2. oylamaÜye tamsayısının üçte ikisi: 400
3. oylamaÜye tamsayısının salt çoğunluğu: 301
4. oylama3. turda en çok oy alan iki aday arasında, en çok oy alan seçilir

Meclis Başkanı bütün Meclis'in temsilcisidir; tarafsızlığı bu yüzden Anayasa'da güvenceye alınmıştır. Başkan ve başkanvekilleri üyesi oldukları partinin Meclis içi ve dışı faaliyetlerine katılamaz; görevleri gerektirmedikçe Meclis tartışmalarına giremez. Başkan ve oturumu yöneten başkanvekili oy kullanamaz; oturumu yönetmeyen başkanvekili ise oy kullanabilir. Başkan seçilen kişinin milletvekilliği sürer, partisinden istifa etmesi de gerekmez. Başkan Meclis'i temsil eder, Genel Kurul'u ve Başkanlık Divanı'nı yönetir, Meclis'i olağanüstü toplantıya çağırır; Meclis binalarındaki kolluk ve yönetim hizmetleri de Meclis Başkanlığı eliyle yürütülür (md. 95). Eski düzende Cumhurbaşkanı'na Meclis Başkanı vekâlet ederdi; 2017'den beri bu görev Cumhurbaşkanı yardımcısınındır (md. 106).

Akılda kalsın: Takvim: 1 Ekim kendiliğinden aç, 1 Temmuz tatile gir; tatil en çok 3 ay, ara verme en çok 15 gün; olağanüstü çağrı için 1/5 = 120 imza. Başkan seçimi: 400 → 400 → 301 → ilk iki aday; adaylık 5 gün, seçim 5 gün; Divan'ın ilk devresi 2 yıl.
Sınavda

Nasıl sorulur“TBMM Başkanının seçimiyle ilgili hangisi yanlıştır?” Yanlış şıklar: “Siyasi parti grupları Başkanlık için aday gösterir”, “Seçim açık oyla yapılır”, “İlk turda 3/5 aranır”, “Başkan seçilen milletvekilinin partisiyle ilişiği kesilir”, “Meclis Başkanı Cumhurbaşkanına vekâlet eder” (eski düzen). Takvim sorularında da “Meclis üyelerin üçte birinin istemiyle toplanır” gibi oran oyunları yapılır; doğru oran beşte birdir.

↕Sıralama Meclis Başkanı seçimi

  1. Üçüncü oylama: üye tamsayısının salt çoğunluğu aranır
  2. Adaylar beş gün içinde Başkanlık Divanına bildirilir
  3. Dördüncü oylama: en çok oy alan iki aday yarışır
  4. İlk iki oylama: üye tamsayısının üçte ikisi aranır

?Soru çöz

TBMM Başkanlık Divanı ve Meclis Başkanı ile ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ D. 94. maddeye göre Başkan ve oturumu yöneten Başkanvekili oy kullanamaz. A parti grupları Başkanlığa aday gösteremez; B Divan her yasama yılı değil, bir yasama döneminde iki kez seçilir; C Başkan seçimi açık değil, gizli oyla yapılır.
YASAMA · MD. 95–97

Toplantı ve karar yeter sayısı: 200, 151, 301, 360, 400 sayılarının haritası

KPSS Vatandaşlık · Yasama · Okuma 8 dk · 3 etkinlik

Önce hatırlaTürkiye'de milletvekili seçimlerinde hangi seçim sistemi uygulanır, seçim barajı yüzde kaçtır?Bağlantılı konudan (TBMM'nin kuruluşu ve seçimler). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Seçim sistemi Anayasa'da değil, 2839 sayılı Milletvekili Seçimi Kanunu'nda belirlenir: milletvekilleri nispi temsil esasına göre, ülke barajlı d'Hondt yöntemiyle seçilir. Genel seçimlerde ülke genelinde geçerli oyların yüzde 7'sini geçemeyen partiler milletvekili çıkaramaz (2022'den önce yüzde 10). İttifak yapan partilerde baraj, ittifakın toplam oyuna göre hesaplanır.

Seçim sistemi: d'Hondt, baraj, ittifak

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

TBMM'nin toplantı ve karar yeter sayısı kaçtır, nitelikli çoğunluk hangi kararlarda aranır?

Kısa cevap: TBMM seçimler dahil bütün işlerinde üye tamsayısının en az üçte biriyle (200) toplanır; Anayasa'da başka hüküm yoksa toplantıya katılanların salt çoğunluğuyla karar verir, ancak karar yeter sayısı üye tamsayısının dörtte birinin bir fazlasından (151) az olamaz (md. 96). Meclis çalışmalarını kendi yaptığı İçtüzük'e göre yürütür (md. 95); siyasi parti grubu en az 20 milletvekiliyle kurulur.

Vatandaşlık sorularının en çok puan getiren kısmı birkaç sayıdan ibarettir; bu sayıların her birinin neden o büyüklükte olduğunu bilen, ezberlemek zorunda kalmaz.

İçtüzük: Meclis'in kendi kuralları (md. 95)

TBMM çalışmalarını kendi yaptığı İçtüzük hükümlerine göre yürütür. Meclis'in görüşme sırasını, konuşma sürelerini, komisyonların işleyişini başka bir organa yazdırmaması, yasama organının bağımsızlığının bir göstergesidir. İçtüzük bir parlamento kararıdır; Cumhurbaşkanı'na gönderilmez, ama iktidar ile muhalefetin Meclis'teki gücünü doğrudan belirlediği için Anayasa Mahkemesi denetimine tabidir (md. 148). İptal davasını Cumhurbaşkanı, Meclis'te en fazla üyeye sahip iki siyasi parti grubu ve üye tamsayısının en az beşte biri (120 milletvekili) açabilir (md. 150). İçtüzük, siyasi parti gruplarının Meclis'in bütün faaliyetlerine üye sayıları oranında katılmasını sağlayacak biçimde düzenlenir.

Siyasi parti grupları

Bir siyasi parti grubu en az 20 milletvekiliyle kurulur (md. 95). Grup olmak bir partiye Meclis'te ses verir: Başkanlık Divanı'na ve komisyonlara üye sayısı oranında üye verir, genel görüşme ve Meclis araştırması isteyebilir (İçtüzük md. 102, 104); en fazla üyeye sahip iki grup Anayasa Mahkemesi'nde iptal davası açabilir. Ama gruplar, parti disiplininin kişisel vicdanın önüne geçmesi istenmeyen konularda susmak zorundadır: grupta yasama dokunulmazlığıyla ilgili görüşme yapılamaz ve karar alınamaz (md. 83), gruplar Meclis Başkanlığı için aday gösteremez (md. 94) ve Meclis soruşturmasıyla ilgili grupta görüşme yapılamaz, karar alınamaz (İçtüzük md. 113).

Görüşmelerin açıklığı (md. 97)

Genel Kurul'daki görüşmeler herkese açıktır; söylenen her söz tutanak dergisinde eksiksiz yayımlanır; vatandaş temsilcisinin ne söylediğini ve nasıl oy verdiğini bilmelidir. TBMM, İçtüzük'e göre kapalı oturum da yapabilir; kapalı oturumdaki görüşmelerin yayımlanması Meclis'in kararına bağlıdır. Açık görüşmelerin her türlü araçla yayımı, Başkanlık Divanı'nın teklifiyle aksi kararlaştırılmadıkça serbesttir.

Toplantı ve karar yeter sayısı (md. 96)

Meclis'te iki ayrı eşik vardır. Toplantı yeter sayısı, Genel Kurul'un çalışmaya başlayabilmesi için salonda bulunması gereken en az milletvekili sayısıdır: üye tamsayısının üçte biri, yani 200. 2007'deki değişiklikle bu eşiğin Meclis'in yapacağı seçimler dahil bütün işlerde geçerli olduğu açıkça yazıldı. Karar yeter sayısı ise bir teklifin kabulü için gereken oydur: Anayasa başka bir sayı öngörmüyorsa toplantıya katılanların salt çoğunluğu. Bu çoğunluğun bir de taban sınırı vardır: karar yeter sayısı üye tamsayısının dörtte birinin bir fazlasından (151) az olamaz.

Hesap örnekle oturur. Oylamaya 350 milletvekili katılmışsa salt çoğunluk 176'dır. 260 milletvekili katılmışsa salt çoğunluk 131 eder, ama 151 tabanı devreye girer: teklif ancak 151 “evet” oyuyla kabul edilir. Neden bu taban? Az sayıda milletvekilinin, Meclis'in dörtte birinden azının oyuyla herkesi bağlayan kanunlar çıkmasın diye.

Nitelikli çoğunluklar

Bazı kararlarda Anayasa, katılanlara değil üye tamsayısına bakar. Bu sayılar sabittir: Genel Kurul'da kaç kişi bulunursa bulunsun 301, 360 ya da 400 “evet” gerekir. Kural basittir: karar ne kadar ağırsa (Anayasa'yı değiştirmek, bir bakanı Yüce Divan'a göndermek, mahkeme kararlarını affetmek), Anayasa o kadar geniş bir uzlaşma ister. Dokunulmazlığın kaldırılması, savaş hâli ilanı, antlaşmaların uygun bulunması, bütçe ve olağanüstü hâlin onaylanması ise nitelikli çoğunluk istemez; olağan karar yeter sayısıyla yapılır.

İlk iki satır Genel Kurul'a kaç kişinin geldiğine göre değişir; sarı şeritli üç satır ise her zaman 600 üzerinden hesaplanan sabit sayılardır.Görsel: Sınav Defteri

Tabloya sığmayan birkaç seçimi de bilmek gerekir. Kamu Başdenetçisi, Meclis Başkanı gibi 400 → 400 → 301 → ilk iki aday merdiveniyle seçilir (md. 74). Anayasa Mahkemesi'ne TBMM'nin seçtiği üç üyede ilk oylamada 400, ikinci oylamada 301 aranır, sonuç çıkmazsa en çok oy alan iki aday üçüncü oylamaya kalır (md. 146). Hâkimler ve Savcılar Kurulu'na seçilen yedi üyede ise ilk oylamada 400, ikinci oylamada 360 aranır; yine sonuç çıkmazsa en çok oy alan iki aday arasında ad çekilir (md. 159). Devamsızlık nedeniyle milletvekilliğinin düşürülmesi de 301 ister (md. 84); bunu önceki sayfada gördük.

Akılda kalsın: Hepsi 600'ün kesirleridir: 1/5 = 120, 1/4 + 1 = 151, 1/3 = 200, yarısı + 1 = 301, 3/5 = 360, 2/3 = 400. Ağırlık sırası da mantıklıdır: 301 açar ya da ister (soruşturma önergesi, geri gönderilen kanun), 360 karar verir (af, Anayasa değişikliği, soruşturma açma, erken seçim), 400 en ağır adımı atar (Yüce Divan, Başkan'ın ilk turları).
Sınavda

Nasıl sorulurÜç kalıp vardır. Hesap: “Genel Kurul 280 kişiyle toplanmışsa kanun en az kaç oyla kabul edilir?” (salt çoğunluk 141 ama taban 151). Eşleştirme: “Aşağıdaki kararlardan hangisinde üye tamsayısının 3/5'i aranır?” Ters soru: “Hangisinde nitelikli çoğunluk aranmaz?” Bu soruların cevabı çoğu zaman dokunulmazlığın kaldırılması, savaş hâli ilanı ya da antlaşmanın uygun bulunmasıdır. Grup sorularında da “siyasi parti grupları dokunulmazlığın kaldırılmasını grupta görüşebilir” yanlıştır.

⇄Bilgi eşleştirme sayı ve karar

?Soru çöz

TBMM Genel Kurulu 280 milletvekilinin katılımıyla toplanmıştır. Anayasa'da özel bir çoğunluk aranmayan bir kanun teklifinin kabul edilebilmesi için en az kaç “evet” oyu gerekir?

✓ B. 280 katılımcının salt çoğunluğu 141'dir; ancak 96. maddeye göre karar yeter sayısı üye tamsayısının dörtte birinin bir fazlasından (151) az olamaz. A tabanı unutup yalnız salt çoğunluğu alır; C karar sayısını toplantı yeter sayısıyla (200) karıştırır; D üye tamsayısının salt çoğunluğudur.

⇄Karma yoklama hangi karar hangi çoğunluk?

YASAMA · DENETİM · MD. 98

TBMM'nin denetim yolları: yazılı sorudan Yüce Divan'a uzanan dört araç

KPSS Vatandaşlık · Yasama · Okuma 8 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaBaşkanlık sistemi, parlamenter sistem ve yarı başkanlık sistemi arasındaki farklar nelerdir?Bağlantılı konudan (Anayasa, devlet ve hükûmet sistemleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Başkanlık sisteminde yasama ile yürütme sert biçimde ayrılır: halkın seçtiği başkan tek başına yürütmedir, meclise karşı siyasi sorumluluğu yoktur; başkan meclisi feshedemez, meclis de onu güvensizlik oyuyla düşüremez (ABD). Parlamenter sistemde ayrılık yumuşaktır: yürütme iki başlıdır (sorumsuz devlet başkanı ile meclise karşı sorumlu başbakan ve bakanlar kurulu), meclis hükûmeti düşürebilir, yürütme de meclisi feshedebilir (İngiltere, Almanya). Yarı başkanlıkta halkın seçtiği güçlü bir cumhurbaşkanı ile meclise karşı sorumlu bir başbakan yürütmeyi paylaşır (Fransa).

Başkanlık, parlamenter, yarı başkanlık

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

TBMM'nin bilgi edinme ve denetim yolları nelerdir, Meclis soruşturması nasıl yapılır?

Kısa cevap: TBMM, Meclis araştırması, genel görüşme, Meclis soruşturması ve yazılı soru yollarıyla bilgi edinir ve denetler (md. 98). Yazılı soru Cumhurbaşkanı yardımcılarına ve bakanlara yöneltilir ve en geç 15 gün içinde cevaplanır. Cumhurbaşkanı (md. 105) ile Cumhurbaşkanı yardımcıları ve bakanlar (md. 106) hakkında soruşturma, üye tamsayısının salt çoğunluğunun (301) önergesiyle istenir, beşte üçünün (360) gizli oyuyla açılır ve üçte ikisinin (400) gizli oyuyla Yüce Divan'a sevk edilir. Gensoru ve sözlü soru 2017'de kaldırıldı.

Seçilmiş bir Meclis'in en güçlü sorusu çoğu zaman tek cümledir: “Bu parayı nereye harcadınız?”

Eski parlamenter sistemde Bakanlar Kurulu, Meclis'in güvenine dayanırdı; Meclis gensoru ile hükümeti ya da bir bakanı düşürebilirdi. 2017'de Cumhurbaşkanlığı hükümet sistemine geçilince yürütme, halkın doğrudan seçtiği Cumhurbaşkanı'nda toplandı; Cumhurbaşkanı yardımcıları ve bakanlar Cumhurbaşkanı'nca atanır ve Cumhurbaşkanı'na karşı sorumludur (md. 106). Meclis artık bir bakanı oylamayla görevden alamaz; gensoru (md. 99) ve sözlü soru yürürlükten kalktı. Denetim, bilgi edinme ve cezai sorumluluk eksenine kaydı. Bugün 98. maddede sayılan dört yol vardır.

1. Yazılı soru

Milletvekilinin Cumhurbaşkanı yardımcılarına ve bakanlara yazılı olarak sorduğu ve en geç 15 gün içinde yazılı cevap istediği sorudur. Önergeyi yalnız bir milletvekili imzalar; soru kısa ve gerekçesiz olur, kişisel görüş içermez (İçtüzük md. 96). Tatil ve ara vermede de soru havale edilir, 15 günlük süre tatil bitince başlar. Süresinde cevaplanmayan soru, gelen kâğıtlar listesinde ilan edilir (İçtüzük md. 99). Cumhurbaşkanı'na yazılı soru yöneltilmez. Örneğin bir milletvekili, seçim bölgesindeki bir hastanenin inşaatının neden durduğunu Sağlık Bakanı'na yazılı soruyla sorabilir.

2. Genel görüşme

Toplumu ya da devletin işleyişini ilgilendiren bir konunun Genel Kurul'da tartışılmasıdır. Siyasi parti grupları ya da en az 20 milletvekili bir önergeyle isteyebilir; açılıp açılmayacağına Genel Kurul karar verir. Açılırsa görüşme, karardan itibaren 48 saatten önce ve yedi tam günden sonra başlayamaz (İçtüzük md. 102–103). Genel görüşme bir yaptırım doğurmaz; gücü, konuyu kamuoyunun gözü önünde tartışmaya açmasından gelir.

3. Meclis araştırması

Meclis araştırması, belli bir konuda bilgi edinmek için yapılan incelemedir. Açılması genel görüşmeyle aynı usule bağlıdır (grup ya da en az 20 milletvekili, Genel Kurul kararı); farkı, işin bir özel komisyona verilmesidir. Komisyon bakanlıklardan, belediyelerden, üniversitelerden, kamu kurumlarından bilgi isteyebilir, yerinde inceleme yapabilir, ilgilileri dinleyebilir, uzmanlara başvurabilir. Araştırmasını üç ay içinde bitiremeyen komisyona bir aylık kesin süre verilir; yine bitmezse Genel Kurul'da varılan sonuçlar görüşülür. Devlet sırları ve ticari sırlar araştırmanın kapsamı dışındadır. Komisyon raporu üzerine Genel Kurul'da genel görüşme açılır (İçtüzük md. 104–105). Büyük bir maden kazası ya da deprem sonrasında kurulan araştırma komisyonları bu yolun tipik örnekleridir.

4. Meclis soruşturması (md. 106)

98. maddedeki anlamıyla Meclis soruşturması, Cumhurbaşkanı yardımcıları ve bakanların görevleriyle ilgili suç iddiaları için yapılan soruşturmadır; amacı siyasi değil cezai sorumluluktur. Adımlar şöyledir:

  • Önerge: Üye tamsayısının salt çoğunluğu (301) imzasıyla verilir. Önerge en geç bir ay içinde Genel Kurul'da ele alınır.
  • Açılma kararı: Üye tamsayısının beşte üçünün (360) gizli oyu gerekir.
  • Komisyon: Partilerin güçleri oranında, gösterdikleri adayların üç katı arasından ad çekilerek kurulan 15 kişilik komisyon soruşturmayı yürütür; raporunu iki ay içinde verir, bitmezse bir aylık yeni ve kesin süre alır.
  • Genel Kurul: Rapor Başkanlığa verildikten sonra on gün içinde dağıtılır, dağıtımdan itibaren on gün içinde görüşülür.
  • Yüce Divan'a sevk: Üye tamsayısının üçte ikisinin (400) gizli oyu gerekir. Anayasa Mahkemesi, Yüce Divan sıfatıyla yargılamayı üç ay içinde bitirir; bitmezse bir defaya mahsus üç ay ek süre verilir.

Görevdeyken işlenen göreve ilişkin suçlar için bu usul, kişi görevden ayrıldıktan sonra da uygulanır. Yüce Divan, Cumhurbaşkanı yardımcısını ya da bakanı seçilmeye engel bir suçtan mahkûm ederse kişinin görevi biter. Görevleriyle ilgisi olmayan suçlarda ise bu kişiler milletvekillerinin yasama dokunulmazlığı hükümlerinden yararlanır. Soruşturma konusu siyasi parti gruplarında görüşülemez (İçtüzük md. 113).

Cumhurbaşkanı hakkında soruşturma (md. 105)

Cumhurbaşkanı da cezai sorumluluktan muaf değildir ve sayılar aynıdır: 301 önerge, en geç bir ay içinde görüşme, 360 gizli oyla soruşturma, 15 kişilik komisyon, 400 gizli oyla Yüce Divan. İki fark sınavda önemlidir. Birincisi, Cumhurbaşkanı için önerge “bir suç işlediği iddiasıyla” verilir; bakanlardaki gibi “görevle ilgili” şartı yoktur. İkincisi, hakkında soruşturma açılmasına karar verilen Cumhurbaşkanı seçimlerin yenilenmesine karar veremez; Yüce Divan onu seçilmeye engel bir suçtan mahkûm ederse görevi biter. Ayrıntıları Cumhurbaşkanı sayfasında göreceğiz.

Üst üç yol bilgi edinmeye yarar ve yaptırımı siyasidir; en alttaki Meclis soruşturması ise Yüce Divan'a, yani cezai yargılamaya açılan kapıdır.Görsel: Sınav Defteri
Akılda kalsın: Soru 15 gün; görüşme ve araştırma 20 imza; araştırma 3 + 1 ay; soruşturmada sayılar 301 → 360 → 400, komisyon 15 kişi, rapor 2 + 1 ay, Yüce Divan 3 + 3 ay. Kimin denetlendiğine dikkat: yazılı soru ve Meclis soruşturması Cumhurbaşkanı yardımcıları ve bakanlar içindir; Cumhurbaşkanı için ayrı madde (md. 105) vardır.
Sınavda

Nasıl sorulur“2017 değişikliğinden sonra hangisi TBMM'nin denetim yollarından biri değildir?” Cevap gensoru ya da sözlü sorudur.

TuzakSayı soruları da sık gelir: “Yüce Divana sevk kararı hangi çoğunlukla alınır?” (2/3, gizli oy; 3/5 çeldiricidir). Diğer tuzaklar: “Meclis araştırmasında devlet sırları da incelenebilir”, “Yazılı soru Cumhurbaşkanına da yöneltilebilir”, “Genel görüşme sonunda bakan görevden alınabilir”. Hepsi yanlıştır.

▭Boşluk doldurma

Yazılı soru en geç gün içinde cevaplanır. Genel görüşme ve Meclis araştırması, siyasi parti grupları ya da en az milletvekili tarafından istenebilir.

20301510

?Soru çöz

2017 Anayasa değişikliğinden sonra aşağıdakilerden hangisi TBMM'nin bilgi edinme ve denetim yolları arasında yer almaz?

✓ C. Gensoruyu düzenleyen 99. madde 2017'de yürürlükten kaldırıldı. A yazılı soru, B Meclis araştırması ve D genel görüşme, Meclis soruşturmasıyla birlikte 98. maddede bugün de yer alan yollardır.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Anayasa'nın 13. maddesine göre temel hak ve hürriyetlerin olağan dönemde sınırlanmasıyla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

✓ D. Bütün haklara uygulanan genel sınırlama sebepleri 2001 değişikliğiyle kaldırıldı; sınırlama yalnız ilgili maddedeki özel sebeplere dayanabilir. A kanunla sınırlama, B ilgili maddedeki sebebe dayanma ve C demokratik toplum düzenine aykırı olmama 13. maddenin güncel hükümleridir.Kaynak: Temel hak ve hürriyetler · Sınırlama (md. 13)

?Soru 2

Anayasa'nın 46. maddesine göre aşağıdakilerden hangisi, kamulaştırma bedelinin kanunla taksitle ödenmesinin öngörülebileceği amaçlar arasında yer almaz?

✓ D. Taksit yalnız Anayasa'nın saydığı amaçlarda öngörülebilir; sanayi bölgesi bu listede yoktur, bedel peşin ödenir. A tarım reformu, B büyük enerji ve sulama projeleri, C kıyıların korunması ve turizm listede sayılan amaçlardır; iskân ve yeni orman da listededir.Kaynak: Temel haklar tek tek · Aile, eğitim, kamulaştırma (md. 41–47)

?Soru 3

1982 Anayasası'nın 85. maddesine göre aşağıdakilerden hangisine karşı Anayasa Mahkemesi'ne iptal istemiyle başvurulamaz?

✓ D. Kesin hüküm ve kısıtlanmada düşme, mahkeme kararının bildirilmesiyle olur; 85. madde buna karşı başvuru yolu öngörmez. A dokunulmazlığın kaldırılması, B devamsızlık ve C bağdaşmazlıkta ısrar nedeniyle düşme kararlarına karşı AYM'ye başvurulabilir.Kaynak: TBMM'nin kuruluşu ve seçimler · Üyeliğin düşmesi, iptal, ödenek

?Soru 4

1982 Anayasası'nın 82. maddesine göre aşağıdakilerden hangisi TBMM üyeliğiyle bağdaşmayan işler arasında yer almaz?

✓ B. Siyasi parti yöneticiliği 82. maddedeki yasak listesinde yoktur. A sendikaların, C kamunun katıldığı ortaklıkların ve D devlet yardımı alan, vergi muafiyetli vakıfların yönetim ve denetim kurullarında görev almak 82. maddeyle yasaktır.Kaynak: TBMM'nin kuruluşu ve seçimler · Temsil, ant ve bağdaşmayan işler

?Soru 5

1982 Anayasası'na göre aşağıdaki faaliyetlerden hangisi önceden izin sistemine bağlanabilir?

✓ D. 26. madde radyo, televizyon, sinema ve benzeri yollarla yapılan yayınların izin sistemine bağlanmasına engel değildir. A basımevi (md. 28), B dernek (md. 33) ve C süreli yayın (md. 29) için önceden izin aranamaz.Kaynak: Temel haklar tek tek · Din, vicdan, düşünce, bilim-sanat (md. 24–27)

?Soru 6

1982 Anayasası'nın 116. maddesine göre seçimlerin yenilenmesiyle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?

✓ D. Ek adaylık hakkını yalnız Meclis'in yenileme kararı doğurur. A Cumhurbaşkanı seçimleri kendisi yenilerse yeniden aday olamaz; B Meclis bu kararı salt çoğunlukla değil, beşte üç (360) ile alır; C eski Meclis, yenisi göreve başlayana kadar görevini sürdürür.Kaynak: TBMM'nin kuruluşu ve seçimler · Seçim dönemi, yenileme, erteleme

?Soru 7

Anayasa'nın 15. maddesine göre savaş, seferberlik veya olağanüstü hâllerde dahi dokunulamayacak haklar ve ilkeler arasında aşağıdakilerden hangisi yer almaz?

✓ C. Toplantı ve gösteri yürüyüşü düzenleme hakkı (md. 34) çekirdekte değildir; olağanüstü dönemde durdurulabilir. A geçmişe yürümezlik, B din, vicdan ve kanaatleri açıklamaya zorlanamama ve D masumiyet karinesi 15. maddenin ikinci fıkrasında dokunulmaz sayılır.Kaynak: Temel hak ve hürriyetler · Durdurma ve çekirdek haklar (md. 15)

?Soru 8

1982 Anayasası'na göre Yüksek Seçim Kurulu ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?

✓ A. 79. madde YSK kararlarına karşı başka bir mercie başvurulamayacağını açıkça yazar. B kurul 11 değil, 7 asıl ve 4 yedek üyedir; C üyelerin tamamını Yargıtay (6) ve Danıştay (5) genel kurulları seçer; D halkoylamalarını da milletvekili seçimi hükümlerine göre YSK yönetir.Kaynak: TBMM'nin kuruluşu ve seçimler · Ara seçim ve Yüksek Seçim Kurulu

?Soru 9

Anayasa'nın 18. maddesine göre aşağıdakilerden hangisi zorla çalıştırma sayılmayan hâllerden biri değildir?

✓ C. Borç karşılığı karşılıksız iş yükleme, 18. maddenin açıkça yasakladığı angaryadır. A, B ve D maddede zorla çalıştırma sayılmayan üç hâl olarak sayılır.Kaynak: Temel haklar tek tek · Yaşam ve kişi özgürlüğü (md. 17–19)

?Soru 10

Aşağıdakilerden hangisi Anayasa'nın 12. maddesinde temel hak ve hürriyetlere ilişkin olarak yer almaz?

✓ A. 12. madde hakları kişiliğe bağlı, dokunulmaz, devredilmez ve vazgeçilmez sayar; devletin verip geri alabileceği bir ayrıcalık olarak görmez. B kişiliğe bağlılık ve dokunulmazlık, C devredilmezlik ve vazgeçilmezlik birinci fıkrada; D topluma, aileye ve diğer kişilere karşı ödevler ikinci fıkrada yer alır.Kaynak: Temel hak ve hürriyetler · Hakların niteliği (md. 12)
79
Daha fazla soru çözmek ister misin?Yasama konusundan 79 soru seni bekliyor. Çözümlü; yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →