Veri ve istatistik: ortalama, ortanca, tepe değer, standart sapma, grafikler

Bir veri grubunu tek sayıyla özetlemenin birkaç yolu vardır; hangisinin seçileceği veriye bağlıdır. Merkezî eğilim ve yayılım ölçülerini, grafik türlerini ve grafik okumayı anlatıyoruz.

6 durakTYT · KPSS
12 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 12tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
KAVRAM · VERİ

Veri türleri, aritmetik ortalama ve ortanca: veriyi tek sayıyla özetlemek

MEB 9. sınıf · İstatistiksel araştırma süreci · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaAritmetik ortalama problemleri nasıl çözülür, gruba biri katılınca ortalama nasıl değişir?Bağlantılı konudan (Sayı, kesir ve yaş problemleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Aritmetik ortalama, toplamın terim sayısına bölümüdür; problemlerde asıl işe yarayan ters hâlidir: toplam = ortalama × kişi sayısı. Gruba biri katılır ya da gruptan biri ayrılırsa eski ve yeni toplam yazılır, aradaki fark o kişinin değerini verir. Ortalamadan büyük bir değer eklenirse ortalama artar.

Aritmetik ortalama problemleri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Kesikli ve sürekli veri nedir, aritmetik ortalama ile ortanca nasıl bulunur?

Kısa cevap: Sayılarak elde edilen veri kesikli (öğrenci sayısı), ölçülerek elde edilen ve aralıktaki her değeri alabilen veri süreklidir (boy, süre). Aritmetik ortalama, verilerin toplamının veri sayısına bölümüdür. Ortanca (medyan), veriler küçükten büyüğe sıralandığında ortadaki değerdir; veri sayısı çiftse ortadaki iki değerin ortalamasıdır.

Bir sokaktaki beş evin fiyatları birbirine yakınken biri saraysa, “ortalama ev fiyatı” sokağı değil sarayı anlatır; ortanca ise sokağı anlatmaya devam eder.

Nicel veriler sayıyla ifade edilir. Bir ailedeki çocuk sayısı gibi sayılarak bulunan veriler kesikli, bir bebeğin ağırlığı gibi ölçülen ve iki değer arasındaki her değeri alabilen veriler sürekli veridir. Sayı, kesir ve yaş problemleri sayfasında gördüğümüz aritmetik ortalama bütün verileri hesaba kattığı için aykırı (çok büyük ya da çok küçük) bir değerden kolayca etkilenir. Ortanca yalnız sıraya baktığı için aykırı değere karşı dayanıklıdır.

ortalama = toplamn ortanca: sıralı verinin ortasın çiftse ortanca, ortadaki iki değerin aritmetik ortalamasıdır.
Çözümlü örnek

7, 3, 9, 5, 11 verisinin aritmetik ortalamasını ve ortancasını bulunuz.

  1. Ortalama: 35 ÷ 5 = 7.
  2. Sırala: 3, 5, 7, 9, 11; ortadaki (3.) değer 7.

Cevap: ortalama 7, ortanca 7

Çözümlü örnek · sınav düzeyi

4, 8, 6, 10, 12, 40 verisinin ortalamasını ve ortancasını bulunuz. Hangisi veriyi daha iyi temsil eder?

  1. Ortalama: 80 ÷ 6 ≈ 13,3.
  2. Sırala: 4, 6, 8, 10, 12, 40; veri sayısı çift, ortadaki iki değer 8 ve 10: ortanca 9.
  3. 40 aykırı bir değerdir ve ortalamayı verilerin çoğundan büyük yapmıştır; ortanca daha iyi temsil eder.

Cevap: ortalama ≈ 13,3, ortanca 9; ortanca daha temsilî

Ortalamanın solunda beş veri, sağında yalnız 40 var: tek bir aykırı değer ortalamayı kendine doğru çeker. Ortanca yalnız sıraya baktığı için yerinde kalır. Ölçekli.Görsel: Sınav Defteri

✔ Doğru

  • Ortanca bulunmadan önce veri sıralanır.
  • Çift sayıda veride ortadaki ikisinin ortalaması alınır.
  • Boy, kütle, süre sürekli veridir.

✘ Sık yapılan hata

  • Sıralamadan ortadaki değeri almak.
  • Çift sayıda veride ortadaki iki değerden birini seçmek.
  • Sayılan veriyi (gol sayısı) sürekli saymak.
Akılda kalsın: Say → kesikli, ölç → sürekli. Ortanca için önce sırala; aykırı değer varsa ortalama yerine ortancaya güven.
Sınavda

Nasıl sorulurBir veri grubunun ortalama ve ortancasını bulmak, veri eklenince ya da çıkarılınca bunların nasıl değiştiğini yorumlamak ve verinin türünü belirlemek en sık kalıplardır.

TuzakOrtancayı sıralamadan almak ve çift sayıda veride ortadaki iki değerin ortalamasını almamaktır.

?Soru çöz

Aşağıdakilerden hangisi sürekli veriye örnektir?

✓ C. Ağırlık ölçülür ve iki değer arasındaki her değeri (3,25 kg, 3,251 kg…) alabilir: sürekli veri. A, B ve D sayılarak bulunur ve yalnız tam sayı değerleri alır; üçü de kesikli veridir, “sayı” sözcüğü verinin sayıldığını gösterir.

▭Sen çöz örnekle aynı yapı

12, 7, 15, 9, 7, 10 verisinin ortancası , aritmetik ortalaması olur.

9,51097
KAVRAM · YAYILIM

Tepe değer, açıklık ve birlikte yorum: hangi ölçü, ne zaman?

MEB 9. sınıf · İstatistiksel araştırma süreci · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKesirler nasıl sıralanır, paydaları farklı kesirlerden hangisi büyüktür?Bağlantılı konudan (Rasyonel ve ondalık sayılar). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Paydaları eşit kesirlerden payı büyük olan, payları eşit kesirlerden paydası küçük olan daha büyüktür. Paylar ve paydalar farklıysa ya payda eşitlenir ya da kesirler ondalığa çevrilir. Paydası payından hep 1 fazla olan kesirlerde (4/5, 6/7, 9/10) 1'e en yakın olan en büyüktür. Negatif kesirlerde sıralama tersine döner.

Kesirlerde sıralama

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Tepe değer ve açıklık nedir, ortalama, ortanca ve tepe değer hangi durumda kullanılır?

Kısa cevap: Tepe değer (mod) bir veri grubunda en çok tekrar eden değerdir; birden fazla olabilir ya da hiç olmayabilir. Açıklık (ranj) en büyük değer ile en küçük değerin farkıdır ve verinin ne kadar yayıldığını kabaca gösterir. Aykırı değer yoksa ortalama, varsa ortanca; en çok tercih edilen sorulursa tepe değer kullanılır.

Bir ayakkabı mağazası en çok hangi numarayı stoklamalıdır? Ortalama numara 39,7 çıkabilir ama öyle bir ayakkabı yoktur; doğru cevap tepe değerdir.

Merkezî eğilim ölçüleri (ortalama, ortanca, tepe değer) verinin “nerede toplandığını”, yayılım ölçüleri (açıklık, standart sapma) “ne kadar dağıldığını” söyler. İki veri grubunun ortalaması aynı olsa bile yayılımları çok farklı olabilir. Bu yüzden ölçüler birlikte yorumlanır: maaşlar gibi aykırı değer içeren verilerde ortanca, kategorik ya da en sık görülen değer sorulan verilerde tepe değer daha anlamlıdır.

Özetleme ölçüleri
ÖlçüNasıl bulunur?Aykırı değerden etkilenir mi?
Aritmetik ortalamatoplam ÷ veri sayısıçok etkilenir
Ortancasıralı verinin ortasıaz etkilenir
Tepe değeren çok tekrar eden değeretkilenmez
Açıklıken büyük − en küçükçok etkilenir
Standart sapmaverilerin ortalamadan uzaklığıetkilenir
Çözümlü örnek

3, 5, 5, 6, 8, 8, 8, 12 verisinin tepe değerini, açıklığını, ortancasını ve ortalamasını bulunuz.

  1. Tepe değer 8 (3 kez); açıklık 12 − 3 = 9.
  2. Veri sıralı ve 8 tane: ortanca (6 + 8) ÷ 2 = 7; ortalama 55 ÷ 8 = 6,875.

Cevap: tepe 8, açıklık 9, ortanca 7, ortalama 6,875

Çözümlü örnek · sınav düzeyi

Beş doğal sayıdan oluşan bir veri grubunda ortalama 11, ortanca 9, tek tepe değer 8 ve açıklık 9'dur. Bu grubun ikinci en büyük sayısı kaçtır?

  1. Sıralı veri a ≤ b ≤ c ≤ d ≤ e; ortanca c = 9. Tepe değer 8 olduğundan 8 en az iki kez geçer ve 9'dan küçük yerlere sığar: a = b = 8.
  2. Açıklık: e − 8 = 9 → e = 17.
  3. Toplam 5 · 11 = 55: 8 + 8 + 9 + d + 17 = 55 → d = 13. Veri: 8, 8, 9, 13, 17.

Cevap: 13

✔ Doğru

  • Birden çok tepe değer olabilir.
  • Açıklık yalnız iki uç değere bakar.
  • Aynı ortalama, farklı yayılım olabilir.

✘ Sık yapılan hata

  • Tepe değeri en büyük değer sanmak.
  • Açıklığı en büyük değerin kendisi sanmak.
  • Her durumda ortalamayı en iyi ölçü saymak.
Akılda kalsın: Tepe değer en kalabalık değer, açıklık iki uç arasındaki mesafedir. Aykırı değer gördüğünde ortancaya dön; “en çok tercih edilen” sorusunda tepe değere bak.
Sınavda

Nasıl sorulurÖlçülerin hesaplanması, verilen ölçülerden eksik veriyi bulma ve bir gerçek hayat durumu için en uygun ölçüyü seçme en sık kalıplardır.

TuzakTepe değeri en büyük değerle, açıklığı en büyük değerle karıştırmak ve ortancayı sıralamadan almaktır.

Sınavda işaretlesoru kökünde ortanca yerine medyan, tepe değer yerine mod, açıklık yerine ranj yazabilir; adlar farklı, ölçüler aynıdır.

⇄Bilgi eşleştirme durum → uygun ölçü

?Soru çöz

9, 4, 7, 4, 12, 6, 4, 10 verisinin ortancası kaçtır?

✓ A. Sırala: 4, 4, 4, 6, 7, 9, 10, 12; veri sayısı çift, ortadaki 6 ve 7'nin ortalaması 6,5. B 8, sıralamadan verilen dizinin 4. ve 5. değerlerini (4 ve 12) almaktır; C 4, tepe değerdir; D 7, çift sayıda veride yalnız 5. değeri almaktır.
FORMÜL · STANDART SAPMA

Standart sapma: veriler ortalamanın etrafında ne kadar dağınık?

MEB 9. sınıf · İstatistiksel araştırma süreci · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaÜslü sayı nedir, sıfırıncı kuvvet neden 1'dir, negatif sayıların kuvvetlerinin işareti nasıl bulunur?Bağlantılı konudan (Üslü sayılar). Önce kendin cevapla, sonra aç.

aⁿ, a sayısının kendisiyle n kez çarpımıdır; a'ya taban, n'ye üs (kuvvet) denir: 2⁵ = 2 · 2 · 2 · 2 · 2 = 32. Sıfırdan farklı her sayının sıfırıncı kuvveti 1'dir, 0⁰ tanımsızdır. Negatif tabanın çift kuvveti pozitif, tek kuvveti negatiftir; −2⁴ = −16 iken (−2)⁴ = 16'dır.

Üs kavramı ve işaret

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Standart sapma nedir, nasıl hesaplanır ve neyi gösterir?

Kısa cevap: Standart sapma, verilerin aritmetik ortalamadan ne kadar uzaklaştığını ölçen yayılım ölçüsüdür. Hesap için her verinin ortalamadan farkının karesi alınır, kareler toplanır, veri sayısının 1 eksiğine bölünür ve karekök alınır. Standart sapma küçükse veriler ortalamanın çevresinde toplanmıştır (homojen), büyükse dağınıktır. Bütün verilere aynı sayıyı eklemek standart sapmayı değiştirmez.

İki sınıfın ortalaması 70 olabilir: birinde herkes 65–75 arasında, ötekinde yarısı 40, yarısı 100 almıştır. Ortalama aynı, sınıflar bambaşkadır.

Açıklık yalnız iki uç değere baktığı için yayılımı kabaca gösterir; standart sapma ise bütün verileri hesaba katar. Ortalamadan farkların kareleri alınır, çünkü farkların kendisi toplanınca sıfır olur (sayı, kesir ve yaş problemleri sayfasında gördüğümüz fazlalık-eksiklik dengesi). En son karekök alınarak birim, verinin birimine döndürülür.

s = (x1 − x̄)2 + … + (xn − x̄)2n − 1x̄: aritmetik ortalama, n: veri sayısı (en çok 5 veriyle hesaplanır).
Çözümlü örnek

2, 2, 4, 6, 6 verisinin standart sapmasını bulunuz.

  1. Ortalama: 20 ÷ 5 = 4.
  2. Farklar: −2, −2, 0, 2, 2; kareleri 4, 4, 0, 4, 4; toplam 16.
  3. 16 ÷ (5 − 1) = 4; s = √4 = 2.

Cevap: 2

Çözümlü örnek · sınav düzeyi

Bir sınavda puanların aritmetik ortalaması 52, standart sapması 6'dır. Öğretmen her puanı önce 1,5 ile çarpıyor, sonra her puana 4 ekliyor. Yeni puanların aritmetik ortalaması ve standart sapması kaçtır?

  1. Çarpma: ortalama 52 · 1,5 = 78; her puanın ortalamaya uzaklığı da 1,5 katına çıkar, standart sapma 6 · 1,5 = 9.
  2. Ekleme: ortalama 78 + 4 = 82; bütün grup 4 birim kayar, uzaklıklar değişmez, standart sapma 9 kalır.
  3. Ortalama iki işlemden de etkilenir, standart sapma yalnız çarpmadan. Eklenen 4'ü standart sapmaya da eklemek (13) en sık hatadır.

Cevap: ortalama 82, standart sapma 9

Üç grubun ortalaması da 4. Noktalar ortalamadan uzaklaştıkça farkların kareleri büyür, standart sapma artar. Ortadaki grup ilk örnekteki veridir. Ölçekli.Görsel: Sınav Defteri

✔ Doğru

  • Bütün verilere k eklemek standart sapmayı değiştirmez.
  • Bütün verileri k ile çarpmak standart sapmayı |k| katına çıkarır.
  • Bütün veriler eşitse standart sapma 0'dır.

✘ Sık yapılan hata

  • Eklenen sayıyı standart sapmaya da eklemek.
  • Karekökü almayı unutmak.
  • Farkları kare almadan toplamak (toplam hep 0).
Akılda kalsın: Standart sapma dağınıklığı ölçer, konumu değil: grubu kaydırmak (+k) onu değiştirmez, büyütmek (·k) onu büyütür. Veriler ortalamaya ne kadar yakınsa standart sapma o kadar küçüktür.
Sınavda

Nasıl sorulurTYT'de standart sapma çoğu zaman hesap değil yorum olarak sorulur: hangi grubun daha tutarlı (homojen) olduğu, verilere sayı eklenince ya da veriler bir sayıyla çarpılınca standart sapmanın nasıl değiştiği.

TuzakVerilere eklenen sabitin standart sapmayı da değiştirdiğini sanmaktır.

↕Standart sapmayı küçükten büyüğe sırala

  1. 5, 7, 9
  2. 1, 7, 13
  3. 7, 7, 7
  4. 3, 7, 11
  5. 6, 7, 8

?Soru çöz

Standart sapması 4 olan bir veri grubundaki her veri 3 ile çarpılıp sonra her birinden 2 çıkarılıyor. Yeni veri grubunun standart sapması kaçtır?

✓ D. Çarpma uzaklıkları 3 katına çıkarır (4 · 3 = 12), çıkarma grubu yalnız kaydırır. A 10, çıkarılan 2'yi standart sapmadan da düşmektir; B 4, çarpmanın da standart sapmayı değiştirmediğini sanmaktır; C 36, karekök almadan önceki değerle karıştırıp 3² · 4 yapmaktır.
YÖNTEM · HİSTOGRAM

Histogram: veriyi eşit genişlikte gruplara ayırmak

MEB 9. sınıf · İstatistiksel araştırma süreci · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKesikli ve sürekli veri nedir, aritmetik ortalama ile ortanca nasıl bulunur?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Sayılarak elde edilen veri kesikli (öğrenci sayısı), ölçülerek elde edilen ve aralıktaki her değeri alabilen veri süreklidir (boy, süre). Aritmetik ortalama, verilerin toplamının veri sayısına bölümüdür. Ortanca (medyan), veriler küçükten büyüğe sıralandığında ortadaki değerdir; veri sayısı çiftse ortadaki iki değerin ortalamasıdır.

Veri türleri, ortalama ve ortanca

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Histogram nasıl çizilir, grup genişliği nasıl belirlenir?

Kısa cevap: Histogram, çok sayıda ya da sürekli veriyi eşit genişlikte gruplara ayırıp her grubun frekansını bitişik sütunlarla gösteren grafiktir. Grup genişliği, açıklık ÷ grup sayısı değerinden büyük olan en küçük doğal sayıdır: açıklık 23 ve 5 grup için 23 ÷ 5 = 4,6 → genişlik 5. Bölüm tam çıkarsa (24 ÷ 6 = 4) genişlik bir fazlası, 5 alınır.

Yüz öğrencinin boyunu tek tek gösteren bir grafik okunamaz; boyları 5'er santimlik gruplara ayırınca sınıfın şekli bir bakışta görülür.

Histogramda gruplar en küçük veriden başlar ve eşit genişliktedir. Genişlik, açıklığın grup sayısına bölümünden kesin büyük seçilir; böylece en büyük veri de son gruba sığar. Sütunlar bitişiktir, çünkü gruplar sayı doğrusunda kesintisiz ardışık aralıklardır. Yatay eksende gruplar, dikey eksende her gruptaki veri sayısı (frekans) yer alır.

açıklıkgrup sayısı < grup genişliğiBu eşitsizliği sağlayan en küçük doğal sayı grup genişliğidir.
Gruplar en küçük veriden (21) başlar; 23 ÷ 5 = 4,6'dan büyük en küçük doğal sayı 5 olduğu için her grup 5 puan genişliğindedir. Sütunlar bitişiktir.Görsel: Sınav Defteri
Çözümlü örnek

En küçüğü 21, en büyüğü 44 olan puanlar 5 gruplu bir histogramla gösterilecektir. Grup genişliğini ve grupları bulunuz.

  1. Açıklık 44 − 21 = 23; 23 ÷ 5 = 4,6 → genişlik 5.
  2. Gruplar: 21–25, 26–30, 31–35, 36–40, 41–45.

Cevap: genişlik 5

Çözümlü örnek · sınav düzeyi

Bir koşu kulübündeki sporcuların 5 km koşu süreleri (tam dakika) en kısa 15, en uzun 47 dakikadır. Süreler 4 gruplu bir histogramla gösterilecektir. Grup genişliği kaçtır ve üçüncü grup hangi süreleri kapsar?

  1. Açıklık 47 − 15 = 32; 32 ÷ 4 = 8 tam çıktı.
  2. Genişlik 8'den kesin büyük olmalı: 9. Genişlik 8 alınsaydı gruplar 15–22, 23–30, 31–38, 39–46 olur, 47 dışarıda kalırdı.
  3. Gruplar en küçük veriden başlar: 15–23, 24–32, 33–41, 42–50. Üçüncü grup 33–41 dakika.

Cevap: genişlik 9; üçüncü grup 33–41

✔ Doğru

  • Genişlik, açıklık ÷ grup sayısından kesin büyük.
  • İlk grup en küçük veriyle başlar.
  • Sütunlar bitişik çizilir.

✘ Sık yapılan hata

  • Bölüm tam çıkınca genişliği bölüme eşit almak.
  • Histogramı sütunları aralıklı sütun grafiği gibi çizmek.
  • Grup sayısını genişlik sanmak.
Akılda kalsın: Grup genişliği = açıklık ÷ grup sayısının bir üstündeki doğal sayı (bölüm tam bile olsa). Histogramın sütunları birbirine yapışıktır.
Sınavda

Nasıl sorulurGrup genişliğini bulmak, histogramdan belirli bir aralıktaki veri sayısını okumak ve histogramın hangi veri tablosuna ait olduğunu seçmek en sık kalıplardır.

TuzakAçıklık grup sayısına tam bölündüğünde genişliği bölüme eşit almaktır.

▭Sen çöz örnekle aynı yapı

En küçüğü 12, en büyüğü 50 olan veriler 4 gruplu bir histogramla gösterilecektir. Açıklık , grup genişliği olur.

381099,5

?Soru çöz

Açıklığı 24 olan bir veri grubu 6 gruplu bir histogramla gösterilecektir. Grup genişliği kaçtır?

✓ B. 24 ÷ 6 = 4 ve genişlik bu değerden kesin büyük olan en küçük doğal sayıdır: 5. A 4, eşitliği kabul edip bölümü almaktır, en büyük veri dışarıda kalır; C 6, grup sayısını genişlik sanmaktır; D 24, açıklığı genişlik sanmaktır.
GRAFİK · GRAFİK SEÇİMİ

Sütun, daire ve çizgi grafiği: veriye uygun grafiği seçmek

MEB 9. sınıf · İstatistiksel araştırma süreci · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaTepe değer ve açıklık nedir, ortalama, ortanca ve tepe değer hangi durumda kullanılır?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Tepe değer (mod) bir veri grubunda en çok tekrar eden değerdir; birden fazla olabilir ya da hiç olmayabilir. Açıklık (ranj) en büyük değer ile en küçük değerin farkıdır ve verinin ne kadar yayıldığını kabaca gösterir. Aykırı değer yoksa ortalama, varsa ortanca; en çok tercih edilen sorulursa tepe değer kullanılır.

Tepe değer, açıklık, birlikte yorum

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Sütun, daire ve çizgi grafiği hangi veriler için kullanılır, daire grafiğinde açı nasıl hesaplanır?

Kısa cevap: Sütun grafiği kategorileri karşılaştırmak, daire grafiği bir bütünün parçalarını (oranları) göstermek, çizgi grafiği zamana göre değişimi izlemek, histogram ise gruplanmış sürekli veriyi göstermek için kullanılır. Daire grafiğinde her dilimin açısı, o parçanın bütüne oranı ile 360°'nin çarpımıdır: 120 kişinin 30'u 90°'lik dilimle gösterilir.

Aynı veriyi yanlış grafikle göstermek, bir şehrin haritasını takvime çizmeye benzer: bilgi oradadır ama okunmaz.

Grafik seçimi verinin sorusuna bağlıdır. “Hangisi daha çok?” sorusu sütun, “bütünün ne kadarı?” sorusu daire, “zamanla nasıl değişti?” sorusu çizgi grafiğini çağırır. Daire grafiğinde dilimlerin toplamı 360°'dir; yüzde oran ve orantı sayfasında gördüğümüz doğru orantıyla açıya çevrilir: %25 → 90°, %10 → 36°.

Her öğrenci 3°'lik bir dilimdir: 45 öğrenci 135°, 30 öğrenci 90° (dörtte bir). Dilimlerin toplamı 360°'dir.Görsel: Sınav Defteri
dilim açısı = parçabütün · 360° parça = açı360° · bütün
Çözümlü örnek

120 öğrencinin 45'i futbolu, 30'u basketbolu tercih ediyor. Daire grafiğinde bu dilimlerin açıları kaçar derecedir?

  1. Bir öğrenci 360° ÷ 120 = 3°.
  2. Futbol 45 · 3° = 135°, basketbol 30 · 3° = 90°.

Cevap: 135° ve 90°

Çözümlü örnek · sınav düzeyi

Bir okuldaki öğrencilerin okula geliş biçimleri daire grafiğiyle gösteriliyor. Yürüyerek gelenlerin dilimi 72°, servisle gelenlerin dilimi 150°'dir. Yürüyerek gelen 36 öğrenci olduğuna göre servisle gelen kaç öğrenci vardır? Okulda kaç öğrenci vardır?

  1. 72° 36 öğrenciyi gösteriyor: 72 ÷ 36 = 2, yani her öğrenci 2°.
  2. Servis: 150 ÷ 2 = 75 öğrenci.
  3. Bütün daire: 360 ÷ 2 = 180 öğrenci. Kontrol: 36/180 = 1/5 ve 72/360 = 1/5.

Cevap: 75 öğrenci; okulda 180

✔ Doğru

  • Zamanla değişim → çizgi grafiği.
  • Bütünün parçaları → daire grafiği.
  • Açı ile parça doğru orantılıdır.

✘ Sık yapılan hata

  • Açıyı yüzde sanmak (54° = %54 değildir).
  • Daireyi 180° üzerinden oranlamak.
  • Zamana bağlı veriyi daire grafiğiyle göstermek.
Akılda kalsın: Grafiğe verinin sorusunu sor: karşılaştır → sütun, pay et → daire, zamanla izle → çizgi, grupla → histogram. Dairede önce bir birimin kaç derece olduğunu bul.
Sınavda

Nasıl sorulurDaire grafiğinde açıdan miktara ya da miktardan açıya geçmek, iki farklı grafikte verilen bilgileri birleştirmek ve bir veri için en uygun grafiği seçmek en sık kalıplardır.

TuzakDilim açısını doğrudan yüzde ya da miktar sanmaktır.

⇄Bilgi eşleştirme veri → grafik

?Soru çöz

Bir öğrencinin 2 400 TL'lik aylık harcaması bir daire grafiğiyle gösteriliyor; ulaşım dilimi 54°'dir. Bu öğrenci ayda ulaşıma kaç TL harcar?

✓ C. 54° bütünün 54/360 = 0,15'idir; 2 400 · 0,15 = 360 TL. A 1 296, açıyı yüzde sanıp 2 400'ün %54'ünü almaktır; B 720, daireyi 180° üzerinden oranlamaktır; D 540, her derecenin 10 TL olduğunu varsaymaktır (gerçekte 2 400 ÷ 360 ≈ 6,67 TL).
VERİ · YORUM

Tablo ve grafik yorumlama: önce eksenleri ve birimi oku

KPSS / TYT Matematik · Veri ve istatistik · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaYüzde nedir, bir sayının yüzdesi ve yüzdesi verilen sayının kendisi nasıl bulunur?Bağlantılı konudan (Yüzde, kâr-zarar ve karışım problemleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Yüzde, paydası 100 olan bir orandır: %a = a/100. Bir sayının %a'sı, sayının a/100 ile çarpımıdır (240'ın %35'i 84). Yüzdesi verilen sayıyı bulmak için ters işlem yapılır: bir sayının %30'u 24 ise sayı 24 ÷ 0,30 = 80'dir. A'nın B'nin yüzde kaçı olduğu ise (A ÷ B) · 100 ile bulunur.

Yüzde kavramı

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Tablo ve grafik yorumlama sorularında değişim, yüzde ve ortalama nasıl okunur?

Kısa cevap: Tablo ve grafik sorularında önce eksen adları, birimler ve ölçek okunur, sonra istenen değerler çekilip hesap yapılır. En büyük artış ile en büyük yüzde artış farklı şeylerdir: artış farkla, yüzde artış farkın eski değere oranıyla bulunur. İki tablo verilmişse ortak sütun üzerinden birleştirilir.

Bir grafiğin dikey ekseni 0'dan değil 40'tan başlıyorsa küçük bir artış dev bir sıçrama gibi görünür; grafik doğruyu söyler ama göz yanılır.

KPSS ve TYT'nin tablo-grafik soruları çoğu zaman iki üç adımlıdır: değer okumak, değerlerle yüzde, oran ya da ortalama hesaplamak ve sonucu yorumlamak. Yüzde, kâr-zarar ve karışım problemleri sayfasında gördüğümüz değişim yüzdesi burada sık kullanılır: (yeni − eski) ÷ eski · 100. Birim “bin adet” ya da “milyon TL” ise sonuç da o birimle yazılır.

Dikey eksen 0'dan başlıyor, birim bin adet. 2023'te satış düşmüş, en yüksek değer 2025'tedir.Görsel: Sınav Defteri
Çözümlü örnek

Grafiğe göre beş yılın ortalama satışı kaç bin adettir? 2025'te satışlar 2021'e göre yüzde kaç artmıştır?

  1. Ortalama: (40 + 50 + 45 + 65 + 75) ÷ 5 = 275 ÷ 5 = 55 bin adet.
  2. Yüzde artış: (75 − 40) ÷ 40 · 100 = 87,5.

Cevap: 55 bin adet; %87,5

Bir okulun 9. sınıfları
ŞubeÖğrenci sayısıKız öğrenci oranı
9-A40%30
9-B25%40
9-C35%60
Çözümlü örnek · sınav düzeyi

Tabloya göre 9. sınıflardaki kız öğrencilerin oranı yüzde kaçtır?

  1. Her şubenin kız sayısı: 40 · 0,3 = 12, 25 · 0,4 = 10, 35 · 0,6 = 21.
  2. Toplam kız 12 + 10 + 21 = 43, toplam öğrenci 40 + 25 + 35 = 100.
  3. 43 ÷ 100 = %43. Oranların düz ortalaması (30 + 40 + 60) ÷ 3 ≈ %43,3 yanlıştır, çünkü şube mevcutları farklıdır.

Cevap: %43

✔ Doğru

  • Önce eksen adını, birimi ve ölçeği oku.
  • Yüzde artış eski değere bölünür.
  • Oranları birleştirirken miktarlara çevir.

✘ Sık yapılan hata

  • En büyük artışı en yüksek değerle karıştırmak.
  • Yüzde artışı yeni değere bölmek.
  • Dikey ekseni 0'dan başlıyor sanıp oranları gözle yargılamak.
Akılda kalsın: Grafik sorusunda üç soru sor: Eksenler ne? Birim ne? Soru neyi istiyor: değer mi, fark mı, yüzde mi? “En yüksek” ile “en çok artan” farklı noktalardır.
Sınavda

Nasıl sorulurKPSS'de bir tablo ya da grafikle verilen iki üç soruluk setler, yüzde değişim, oran ve ortalama hesabı; TYT'de grafik okumayla birleşen problem soruları en sık kalıplardır.

TuzakEn büyük değer ile en büyük artışı, en büyük artış ile en büyük yüzde artışı karıştırmaktır.

?Soru çöz

Grafiğe göre satışların bir önceki yıla göre yüzde olarak en çok arttığı yıl hangisidir?

✓ B. 2024'te 45'ten 65'e: 20 ÷ 45 ≈ %44. A 2025, satışın en yüksek olduğu yıldır ama artış 10 ÷ 65 ≈ %15'tir; C 2022'de artış 10 ÷ 40 = %25'tir; D 2023'te satış azalmıştır (%10 düşüş).

▭Sen çöz grafikten oku

Grafiğe göre beş yılın ortalama satışı bin adettir; satışlar 2021'den 2025'e % artmıştır.

5587,53546,7

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

(x + 3)⁴ ifadesinin açılımında x²'li terimin katsayısı kaçtır?

✓ B. x² için 3 iki kez seçilir: C(4, 2) · 3² = 6 · 9 = 54. A 6, yalnız Pascal sayısını alıp 3²'yi unutmaktır; C 18, 3'ün kuvvetini almayı unutup 6 · 3 yapmaktır; D 108, x'li terimin katsayısını (C(4, 3) · 3³) hesaplamaktır.Kaynak: Permütasyon ve kombinasyon · Pascal üçgeni ve binom açılımı

?Soru 2

Koordinat düzleminde çizilen şu grafiklerden hangisi bir fonksiyonun grafiği olamaz?

✓ A. x = 3 doğrusunu x = 3 dikey doğrusu sonsuz noktada keser; 3'ün sonsuz görüntüsü olur. B yatay doğrudur, sabit fonksiyondur ve her dikey doğru onu bir kez keser; C doğrusal fonksiyondur; D mutlak değer fonksiyonudur, bire bir değildir ama fonksiyondur.Kaynak: Fonksiyonlar · Grafik ve doğrusal fonksiyon

?Soru 3

Ece ile Can'ın da bulunduğu 6 kişi bir sıraya dizilecektir. Ece ile Can yan yana olmamak koşuluyla kaç farklı diziliş vardır?

✓ C. Bütün dizilişler 6! = 720; yan yana olanlar 5! · 2! = 240; olmayanlar 720 − 240 = 480. A 240, yan yana olanları cevap sanmaktır; B 600, paketin içindeki sıralamayı (2!) unutup 720 − 120 yapmaktır; D 720, koşulu hiç uygulamamaktır.Kaynak: Permütasyon ve kombinasyon · Tekrarlı diziliş, yan yana olma

?Soru 4

Gerçek sayılardan gerçek sayılara tanımlı aşağıdaki fonksiyonlardan hangisi hem bire bir hem örtendir?

✓ B. Katsayısı sıfırdan farklı doğrusal fonksiyon her gerçek sayıya bir kez ulaşır: bire bir ve örten. A sabittir, bütün x'ler 5'e gider, ne bire bir ne örten; C'de f(−2) = f(2), bire bir değil ve negatif sayılar görüntü değil; D'de de f(−1) = f(1) ve 1'den küçük sayılar görüntü değildir.Kaynak: Fonksiyonlar · Fonksiyon türleri

?Soru 5

Gerçek sayılarda tanımlı f fonksiyonu için f(x + 2) = 3x − 1 olduğuna göre f(5) kaçtır?

✓ D. x + 2 = 5 → x = 3; f(5) = 3 · 3 − 1 = 8 (ya da f(x) = 3x − 7). A 14, içi eşitlemeden x = 5 yazmaktır; B 20, kaydırmayı ters yöne yapıp f(x) = 3x + 5 bulmaktan çıkar; C 12, kaydırmayı yalnız sabite uygulayıp f(x) = 3x − 3 yazmaktır.Kaynak: Fonksiyonlar · f(a) hesaplama

?Soru 6

İki zar atılıyor ve üst yüzlerdeki sayıların toplamının 8 olduğu biliniyor. Zarlardan birinin 3 gelmiş olma olasılığı kaçtır?

✓ A. Koşul örnek uzayı toplamı 8 olan 5 çıktıya daraltır; bunlardan (3, 5) ve (5, 3) bir 3 içerir: 2/5. B 1/18, koşulu yok sayıp 2/36 hesaplamaktır; C 11/36, koşulsuz “en az bir zarın 3 gelmesi” olasılığıdır; D 1/5, yalnız (3, 5)'i sayıp (5, 3)'ü unutmaktır.Kaynak: Olasılık · Koşullu, deneysel ve teorik olasılık

?Soru 7

İki zar birlikte atılıyor. Üst yüzlerdeki sayıların toplamının 9 olduğu olayın eleman sayısı kaçtır?

✓ B. (3, 6), (4, 5), (5, 4), (6, 3): 4 çıktı. A 2, sıralı ikili yerine {3, 6} ve {4, 5} diye sırasız saymaktır; C 6, en sık toplam olan 7'nin çıktı sayısını ezberden yazmaktır; D 9, toplamın kendisini eleman sayısı sanmaktır.Kaynak: Olasılık · Deney, çıktı, örnek uzay

?Soru 8

Bir lokantada 4 çeşit çorba, 5 çeşit ana yemek ve 3 çeşit tatlı vardır. “Bir çorba ve bir ana yemek” ya da “yalnız bir tatlı” sipariş edecek bir müşteri kaç farklı sipariş verebilir?

✓ B. Çorba ve ana yemek aşamalı: 4 · 5 = 20; yalnız tatlı bunun alternatifi: 20 + 3 = 23. A 60, “ya da” sözünü atlayıp üçünü çarpmaktır; C 12, aşamalı seçimi de toplamaktır; D 63, üçünü çarpıp tatlıyı bir de eklemektir.Kaynak: Permütasyon ve kombinasyon · Toplama ve çarpma yoluyla sayma

?Soru 9

Bir sınıftaki öğrencilerin %60'ı İngilizce, %30'u Almanca biliyor; %20'si iki dili de biliyor. Rastgele seçilen bir öğrencinin bu dillerden en az birini bilme olasılığı kaçtır?

✓ C. 0,60 + 0,30 − 0,20 = 0,70 = 7/10. A 9/10, iki dili bilenleri çıkarmadan toplamaktır; B 1/2, yalnız bir dili bilenlerin (0,40 + 0,10) olasılığıdır; D 3/10, hiçbir dili bilmeme olasılığıdır.Kaynak: Olasılık · Ayrık ve ayrık olmayan olaylar

?Soru 10

Üç madeni para birlikte atılıyor. En az birinin tura gelme olasılığı kaçtır?

✓ A. Hiç tura gelmemesi YYY, olasılığı 1/8; en az bir tura 1 − 1/8 = 7/8. B 3/8, tam olarak bir tura gelme olasılığıdır; C 1/2, tek bir paranın tura gelme olasılığını üç paraya genellemektir; D 1/8, tümleyeni bulup 1'den çıkarmayı unutmaktır.Kaynak: Olasılık · Tümleyen ve en az bir
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?Veri ve istatistik soruları uygulamaya ekleniyor; şimdilik diğer derslerin sorularını çözebilirsin. Yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →