Denklemler ve eşitsizlikler: birinci dereceden denklemler, sistemler, aralıklar, sıralama

Denklem bir terazidir, eşitsizlik ise yönü olan bir terazi. Birinci dereceden denklemleri, iki bilinmeyenli sistemleri, aralık gösterimini ve eşitsizlikte yön değişimini anlatıyoruz.

6 durakTYT · KPSS
12 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 12tamamlanan etkinlik
4 sorubu konuda çözebileceğin
KAVRAM · DENKLEM

Birinci dereceden denklem: dengede kalan terazi

MEB 9. sınıf · Nicelikler ve değişimler · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKesirlerde toplama, çıkarma, çarpma ve bölme nasıl yapılır?Bağlantılı konudan (Rasyonel ve ondalık sayılar). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Kesirlerde toplama ve çıkarma için paydalar EKOK'ta eşitlenir, paylar toplanır ya da çıkarılır. Çarpmada pay payla, payda paydayla çarpılır. Bölmede birinci kesir aynen yazılır, ikinci kesir ters çevrilip çarpılır. Çarpmadan önce çapraz sadeleştirme yapmak hesabı küçültür ve hata riskini azaltır.

Kesirlerde dört işlem

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Birinci dereceden bir bilinmeyenli denklem nasıl çözülür, ax = b denkleminin çözüm kümesi ne zaman boş ya da R olur?

Kısa cevap: ax + b = 0 (a ≠ 0) biçimindeki denkleme birinci dereceden bir bilinmeyenli denklem denir; çözümü x = −b/a'dır. Denklem bir terazi gibidir: iki tarafa aynı işlem yapılırsa denge bozulmaz. ax = b'de a ≠ 0 ise tek çözüm vardır; a = 0 ve b ≠ 0 ise çözüm kümesi boş kümedir; a = 0 ve b = 0 ise her gerçek sayı çözümdür.

İki kefesi dengede bir terazinin iki tarafından aynı ağırlığı alırsan denge bozulmaz; denklem çözmek bu kadardır.

Denklem, bilinmeyen içeren bir eşitliktir; onu sağlayan değerlerin kümesine çözüm kümesi denir. Çözerken iki tarafa aynı sayı eklenir ya da çıkarılır, iki taraf sıfırdan farklı aynı sayıyla çarpılır ya da bölünür. “Karşıya geçince işaret değişir” kuralı da buradan gelir: x + 5 = 12'de iki taraftan 5 çıkarmak, 5'i karşıya “−5” olarak geçirmektir. Kesirli denklemlerde önce paydaların EKOK'uyla iki taraf çarpılır; böylece kesirler kaybolur.

ax = b'nin üç durumu

ax = b denkleminin çözüm kümesi
DurumÖrnekÇözüm kümesi
a ≠ 03x = 12tek çözüm: {4}
a = 0, b ≠ 00 · x = 5boş küme: ∅
a = 0, b = 00 · x = 0bütün gerçek sayılar: R

İkinci satırda hiçbir sayının 0 ile çarpımı 5 etmez; üçüncü satırda her sayı 0 eder. Parametreli sorular bu tabloya göre çözülür: x'in katsayısını sıfır yapan değer önce bulunur, sonra sabit terime bakılır.

Çözümlü örnek

3(x − 2) − 5 = 2x + 1 denklemini çözünüz.

  1. Parantezi aç: 3x − 6 − 5 = 2x + 1 → 3x − 11 = 2x + 1.
  2. x'leri bir tarafa, sayıları öbür tarafa topla: x = 12. Kontrol: 3 · 10 − 5 = 25 = 2 · 12 + 1.

Cevap: x = 12

Çözümlü örnek · sınav düzeyi

(m − 3)x = m2 − 9 denklemi her x gerçek sayısı için sağlanıyorsa m kaçtır?

  1. Çözüm kümesi R olmalı: x'in katsayısı ve sabit terim birlikte 0 olmalı.
  2. m − 3 = 0 → m = 3; bu değerde m2 − 9 = 0 da sağlanır.
  3. m = −3 sabit terimi sıfırlar ama katsayı −6 olur; o zaman yalnız x = 0 çözümdür.

Cevap: m = 3

✔ Doğru

  • Kesirli denklemde iki tarafı paydaların EKOK'uyla çarp.
  • −(x − 1) = −x + 1
  • 0 · x = 5 → çözüm yok.

✘ Sık yapılan hata

  • Paydaları eşitlerken sağ tarafı çarpmayı unutmak.
  • Parantez önündeki eksiyi yalnız ilk terime dağıtmak.
  • 0 · x = 0'ı “çözüm yok” sanmak.
Akılda kalsın: Denklem bir terazidir: bir tarafa yaptığını öbür tarafa da yap. Parametreli soruda önce x'in katsayısına bak: sıfırsa çözüm ya yok ya da sonsuz.
Sınavda

Nasıl sorulurKesirli ve parantezli bir denklemin çözümü ya da “denklemin çözüm kümesi boş küme ise m kaçtır?” gibi parametreli sorular gelir.

TuzakKesirli denklemde sağ tarafı da EKOK ile çarpmayı unutmak ve parantez önündeki eksiyi yalnız ilk terime dağıtmaktır.

?Soru çöz

2x3 − x − 12 = 2 denklemini sağlayan x değeri kaçtır?

✓ B. İki tarafı 6 ile çarp: 4x − 3(x − 1) = 12 → 4x − 3x + 3 = 12 → x = 9. A 15, −3(x − 1)'i −3x − 3 diye açmaktan; C −1, sağ taraftaki 2'yi 6 ile çarpmayı unutmaktan; D 12, son adımda +3'ü karşıya geçirmeyi unutmaktan çıkar.

▭Sen çöz örnekle aynı yapı

(k − 4)x = 7 denkleminin çözüm kümesi boş küme ise k = olur.

4−470
YÖNTEM · DENKLEM SİSTEMİ

Denklem sistemleri: iki doğrunun buluştuğu nokta

MEB 9. sınıf · Nicelikler ve değişimler · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaOrtak çarpan parantezine alma ve gruplandırma yöntemiyle çarpanlara ayırma nasıl yapılır?Bağlantılı konudan (Çarpanlara ayırma). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Çarpanlara ayırma, bir toplamı çarpım olarak yazmaktır. Bütün terimlerde ortak olan çarpan parantezin dışına alınır: 6x²y − 9xy² = 3xy(2x − 3y). Ortak çarpan bütün terimlerde yoksa terimler ikişerli gruplanır; her gruptan ortak çarpan alınınca ortaya çıkan aynı parantez yeniden dışarı alınır: ax + ay + bx + by = (x + y)(a + b).

Ortak çarpan ve gruplandırma

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

İki bilinmeyenli denklem sistemi nasıl çözülür, sistemin çözümü olmaması ne demektir?

Kısa cevap: İki bilinmeyenli iki denklem birlikte çözülürken ya bir denklemden çekilen bilinmeyen öbürüne yazılır (yerine koyma) ya da denklemler uygun sayılarla çarpılıp toplanarak bir bilinmeyen yok edilir. Her denklem bir doğrudur: doğrular kesişirse tek çözüm, paralelse çözüm yok, çakışıksa sonsuz çözüm vardır.

İki bilinmeyeni olan tek bir denklemin sonsuz çözümü vardır; ikinci bir denklem gelince çoğu zaman tek bir nokta kalır.

x + y = 10 denklemini (1, 9), (4, 6), (7, 3)… sonsuz ikili sağlar. İkinci bir koşul eklenince bu ikililerden yalnızca birkaçı, çoğu zaman yalnızca biri kalır. Yerine koyma yönteminde denklemlerden birinden bir bilinmeyen çekilip öbür denkleme yazılır. Yok etme yönteminde denklemler, bir bilinmeyenin katsayıları zıt olacak biçimde çarpılıp taraf tarafa toplanır. Hangisi kısa ise o seçilir; katsayısı 1 olan bir bilinmeyen varsa yerine koyma, katsayılar zıt ya da eşitse yok etme hızlıdır.

Grafikte üç durum

Birinci dereceden iki bilinmeyenli her denklemin grafiği bir doğrudur (doğrusal fonksiyonları fonksiyonlar sayfasında ayrıntılı göreceğiz); sistemin çözümü iki doğrunun ortak noktasıdır. ax + by = c ve a′x + b′y = c′ için katsayı oranları durumu söyler.

Çözüm, iki doğrunun ortak noktalarıdır: bir nokta, hiç nokta ya da doğrunun bütün noktaları.Görsel: Sınav Defteri
Çözümlü örnek

x + y = 10 ve 2x − y = 5 sistemini çözünüz.

  1. y'nin katsayıları zıt: taraf tarafa topla, 3x = 15 → x = 5.
  2. Birinci denklemde yerine koy: 5 + y = 10 → y = 5.

Cevap: (5, 5)

Çözümlü örnek · sınav düzeyi

Bir kantinde 3 tost ile 2 ayranın fiyatı 130 TL, 2 tost ile 5 ayranın fiyatı 105 TL'dir. 1 tost ile 1 ayran birlikte kaç TL'dir?

  1. Tost t, ayran a TL: 3t + 2a = 130, 2t + 5a = 105.
  2. Tostu yok et: birinciyi 2, ikinciyi 3 ile çarp: 6t + 4a = 260, 6t + 15a = 315; çıkar: 11a = 55 → a = 5.
  3. Yerine koy: 3t + 10 = 130 → t = 40. Tost ile ayran 40 + 5 = 45 TL.

Cevap: 45 TL

✔ Doğru

  • Bulunan değeri iki denklemde de kontrol et.
  • Paralel: katsayı oranları eşit, sabit oranı farklı.
  • Yok etmede bütün terimler çarpılır.

✘ Sık yapılan hata

  • Denklemi çarparken sağ tarafı çarpmamak.
  • Bir bilinmeyeni bulup ötekini hesaplamadan bırakmak.
  • “Çözüm yok” ile “sonsuz çözüm” koşullarını karıştırmak.
Akılda kalsın: Her denklem bir doğru, çözüm onların buluşma noktası. Katsayı oranları eşitse doğrular aynı eğimdedir: sabit oranı da eşitse çakışık, değilse paralel.
Sınavda

Nasıl sorulurÇoğu zaman bir problemin içinde gelir (iki ürünün fiyatı, iki kişinin yaşı); bazen de “sistemin çözümü yoksa a kaçtır?” diye doğrudan sorulur. Soru x · y, x + y gibi bir birleşim istiyorsa iki bilinmeyeni de bul.

TuzakTuzak, yalnız birini bulup soruyu cevaplanmış sanmaktır.

?Soru çöz

3x + 2y = 16 ve x − y = 2 olduğuna göre x · y çarpımı kaçtır?

✓ A. x = y + 2'yi birinciye yaz: 3y + 6 + 2y = 16 → y = 2, x = 4; x · y = 8. B 6, çarpım yerine toplamı vermekten; C 4, yalnız x'i bulup bırakmaktan; D 2, yalnız y'yi bulup bırakmaktan çıkar.

▭Sen çöz yerine koyma

x + 2y = 11 ve x − y = 2 ise y = ve x = olur.

3549
KAVRAM · ARALIK

Aralıklar: sayı doğrusunda bir parça

MEB 9. sınıf · Sayılar · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaDoğal sayılar, tam sayılar, rasyonel ve irrasyonel sayılar nedir, sayı kümeleri birbirini nasıl kapsar?Bağlantılı konudan (Temel kavramlar). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Doğal sayılar N = {0, 1, 2, 3, …} kümesidir ve 0'dan başlar. Tam sayılar (Z) negatif tam sayıları, 0'ı ve pozitif tam sayıları içerir; rasyonel sayılar (Q), a ve b tam sayı ve b ≠ 0 olmak üzere a/b biçiminde yazılabilen sayılardır. √2 ve π gibi rasyonel olmayan sayılar irrasyoneldir (Q′); gerçek sayılar (R) rasyonel ve irrasyonel sayıların birleşimidir ve N ⊂ Z ⊂ Q ⊂ R'dir.

Sayı kümeleri: N, Z, Q, R

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Açık, kapalı ve yarı açık aralık nedir, aralıklar sayı doğrusunda nasıl gösterilir?

Kısa cevap: İki gerçek sayı arasındaki bütün gerçek sayıların kümesine aralık denir. Uçlar dâhilse kapalı aralık [a, b], dâhil değilse açık aralık (a, b), yalnız biri dâhilse yarı açık aralık [a, b) ya da (a, b] yazılır. Sayı doğrusunda dâhil olan uç dolu, dâhil olmayan uç boş nokta ile gösterilir; ∞ her zaman açık uçtur.

“165 cm'den uzun, 178 cm'den kısa” diyen bir koşul, sayı doğrusunda iki boş nokta arasında bir çizgidir.

Sayı kümelerini temel kavramlar sayfasında görmüştük; gerçek sayılar sayı doğrusunu boşluksuz doldurur. Bu yüzden “2 ile 5 arasındaki sayılar” sonlu bir liste değil, sonsuz sayıda sayıdan oluşan bir aralıktır. Köşeli parantez “dâhil”, normal parantez “dâhil değil” demektir: [−2, 5) = {x ; −2 ≤ x < 5}. Bir uç sonsuzsa (∞ ya da −∞) o uç bir sayı olmadığı için daima açık yazılır: x ≥ 3 → [3, ∞).

Dolu nokta dâhil, boş nokta hariç. Kesişim, iki aralığın üst üste geldiği parçadır; uçlarda “hariç” olan kazanır.Görsel: Sınav Defteri

Kesişim, birleşim ve tam sayılar

İki aralığın kesişimi ortak kısımdır, birleşimi ikisinin kapladığı bütün kısım. Bir uç bir aralıkta dâhil öbüründe hariçse kesişimde hariç, birleşimde dâhil olur. Bir aralıktaki tam sayıları sayarken uçların parantez türüne bakılır.

Çözümlü örnek

A = [−2, 5) ve B = (1, 7] aralıkları için A ∩ B ve A ∪ B'yi bulunuz.

  1. Ortak kısım 1 ile 5 arası; 1, B'de hariç, 5, A'da hariç: A ∩ B = (1, 5).
  2. Kapladıkları bütün kısım −2'den 7'ye; −2, A'da dâhil, 7, B'de dâhil: A ∪ B = [−2, 7].

Cevap: (1, 5) ve [−2, 7]

Çözümlü örnek · sınav düzeyi

A = [−3, 6) ve B = (1, 9] aralıkları veriliyor. A ∪ B'de olup A ∩ B'de olmayan kaç tam sayı vardır?

  1. A ∪ B = [−3, 9]: −3'ten 9'a 13 tam sayı.
  2. A ∩ B = (1, 6): iki uç da dışarıda; tam sayılar 2, 3, 4, 5.
  3. 13 − 4 = 9. Yarı açık uçları (6 ve 1) yanlış yere koymak sonucu bir artırır ya da azaltır.

Cevap: 9

✔ Doğru

  • x ≥ 3 → [3, ∞)
  • (1, 5) aralığında sonsuz gerçek sayı, 3 tam sayı vardır.
  • ∞ her zaman açık parantezle yazılır.

✘ Sık yapılan hata

  • [3, ∞] yazmak.
  • Açık aralıktaki tam sayıları sayarken uçları da saymak.
  • Aralığı yalnız tam sayılardan oluşuyor sanmak.
Akılda kalsın: Köşeli parantez kucaklar (uç içeride), yuvarlak parantez dokunmaz (uç dışarıda). Sayı doğrusunda dolu nokta köşeli, boş nokta yuvarlak parantezdir.
Sınavda

Nasıl sorulurEşitsizliğin çözüm kümesi aralık olarak istenir ya da iki aralığın kesişimindeki tam sayılar sayılır.

TuzakUçların dâhil olup olmadığını karıştırmak ve aralıkta yalnız tam sayılar olduğunu sanmaktır.

Sınavda işaretlebazı kaynaklar açık aralığı ]a, b[ biçiminde yazar; bu, (a, b) ile aynıdır.

⇄Bilgi eşleştirme eşitsizlik ↔ aralık

?Soru çöz

[−4, 3) aralığındaki tam sayıların toplamı kaçtır?

✓ D. −4 dâhil, 3 hariç: −4, −3, −2, −1, 0, 1, 2; toplam −7. A 7, toplam yerine tam sayıların adedini yazmaktan; B −4, 3'ü de dâhil etmekten; C −3, −4'ü hariç tutup köşeli parantezi açık sanmaktan çıkar.
KURAL · EŞİTSİZLİK

Eşitsizlik kuralları: negatifle çarpınca yön döner

MEB 9. sınıf · Nicelikler ve değişimler · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaNegatif sayılarla çarpma, bölme ve üs almada işaret kuralı nedir?Bağlantılı konudan (Temel kavramlar). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Çarpma ve bölmede işaretleri aynı olan iki sayının sonucu pozitif, işaretleri farklı olanların sonucu negatiftir. Negatif bir sayının çift kuvveti pozitif, tek kuvveti negatiftir. −a² ile (−a)² farklıdır: −3² = −9, (−3)² = 9.

Pozitif ve negatif sayılar

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Eşitsizliğin iki tarafı negatif sayıyla çarpılınca ne olur, eşitsizlik kuralları nelerdir?

Kısa cevap: Bir eşitsizliğin iki tarafına aynı sayı eklenir ya da çıkarılırsa, iki taraf pozitif bir sayıyla çarpılır ya da bölünürse yön değişmez. İki taraf negatif bir sayıyla çarpılır ya da bölünürse yön tersine döner: 3 < 5 ama −3 > −5. Aynı işaretli iki sayının tersleri alınınca da yön döner; kare almada sonuç sayıların işaretine bağlıdır.

3 < 5 doğrudur; ikisini de eksiyle çarp: −3 ile −5. Şimdi büyük olan hangisi?

Sayı doğrusunda negatifle çarpmak her sayıyı 0'a göre aynalar; sağdaki sola, soldaki sağa geçer. Bu yüzden negatifle çarpma ya da bölme eşitsizliğin yönünü çevirir: −2x > 6'nın iki tarafı −2'ye bölününce x < −3 olur. Pozitif sayıyla çarpmada ve toplama-çıkarmada sıra korunur. İşaret kuralını temel kavramlar sayfasında görmüştük; eşitsizlikteki yön değişimi o kuralın bir sonucudur.

Eşitsizlikte işlemler (a < b için)
İşlemSonuçÖrnek (2 < 5)
c ekle ya da çıkara + c < b + c−1 < 2
pozitif c ile çarpac < bc6 < 15
negatif c ile çarpac > bc (yön döner)−6 > −15
ters çevir (a, b aynı işaretli)1/a > 1/b (yön döner)1/2 > 1/5
kare al (a, b ≥ 0)a² < b²4 < 25

Kare almada dikkat: iki sayı da negatifse yön döner (−5 < −2 ama 25 > 4); biri negatif biri pozitifse kesin bir şey söylenemez. Aynı yönlü iki eşitsizlik taraf tarafa toplanabilir ama çıkarılamaz.

Çözümlü örnek

−2x + 5 > 11 eşitsizliğini çözünüz.

  1. 5'i karşıya geçir: −2x > 6.
  2. −2'ye böl, yön döner: x < −3.

Cevap: x < −3, yani (−∞, −3)

Çözümlü örnek · sınav düzeyi

a < b < 0 olduğuna göre a2, b2 ve a · b sayılarını küçükten büyüğe sıralayınız.

  1. a < b eşitsizliğini negatif b ile çarp, yön döner: a · b > b2.
  2. a < b eşitsizliğini negatif a ile çarp, yön döner: a2 > a · b.
  3. Sıra: b2 < a · b < a2. Kontrol: a = −3, b = −2 için 4 < 6 < 9.

Cevap: b² < a · b < a²

✔ Doğru

  • −2x > 6 → x < −3
  • Negatiflerde kare alınca yön döner.
  • Kararsız kalınca değer ver (a = −3, b = −2).

✘ Sık yapılan hata

  • Negatife bölerken yönü çevirmemek.
  • a < b ise her zaman a² < b² sanmak.
  • İki eşitsizliği taraf tarafa çıkarmak.
Akılda kalsın: Eşitsizlikte iki şey yönü çevirir: negatifle çarpmak/bölmek ve aynı işaretlilerin tersini almak. Emin değilsen iki sayı seç ve dene.
Sınavda

Nasıl sorulur“a < b < 0 olduğuna göre aşağıdakilerden hangisi kesinlikle doğrudur?” kalıbı en sık gelendir; şıklarda kare, ters, çarpım ve fark bulunur. Değer vererek eleme en hızlı yoldur.

TuzakNegatif sayılarda kare ve ters alınca yönün değiştiğini unutmaktır.

?Soru çöz

x < y < 0 olduğuna göre aşağıdakilerden hangisi kesinlikle doğrudur?

✓ C. İki negatifin çarpımı pozitiftir. A, negatiflerde kare alınca yönün döndüğünü unutmaktan (x = −3, y = −2: 9 > 4); B, ters alınca yönün döndüğünü unutmaktan (−1/3 > −1/2); D, −1 ile çarpınca yönü çevirmemekten (3 > 2) çıkar.

↕a = −2 için küçükten büyüğe sırala

  1. a2
  2. 1a
  3. a3
  4. −a
  5. a
YÖNTEM · EŞİTSİZLİK ÇÖZME

Eşitsizlik çözmek: denklem gibi, bir farkla

MEB 9. sınıf · Nicelikler ve değişimler · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaBirinci dereceden bir bilinmeyenli denklem nasıl çözülür, ax = b denkleminin çözüm kümesi ne zaman boş ya da R olur?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

ax + b = 0 (a ≠ 0) biçimindeki denkleme birinci dereceden bir bilinmeyenli denklem denir; çözümü x = −b/a'dır. Denklem bir terazi gibidir: iki tarafa aynı işlem yapılırsa denge bozulmaz. ax = b'de a ≠ 0 ise tek çözüm vardır; a = 0 ve b ≠ 0 ise çözüm kümesi boş kümedir; a = 0 ve b = 0 ise her gerçek sayı çözümdür.

Birinci dereceden denklem

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Birinci dereceden eşitsizlik nasıl çözülür, çift taraflı eşitsizlikte tam sayı değerleri nasıl bulunur?

Kısa cevap: Birinci dereceden eşitsizlik denklem gibi çözülür; tek fark, iki taraf negatif bir sayıyla çarpılır ya da bölünürse yönün değişmesidir. Çözüm tek bir sayı değil bir aralıktır. Çift taraflı eşitsizlikte (−3 ≤ 2x + 1 < 7) işlemler üç tarafa birden uygulanır: −2 ≤ x < 3; bu aralıktaki tam sayılar −2, −1, 0, 1 ve 2'dir.

Bir otoparkın ilk saati 20 lira, sonraki her saati 15 lira; 80 liran varsa en çok kaç saat kalabilirsin? Cevap bir eşitsizliktir.

Giriş sorusu 20 + 15(t − 1) ≤ 80 eşitsizliğidir: 15(t − 1) ≤ 60 → t ≤ 5. Denklemden farkı cevabın bir aralık olmasıdır; “en çok”, “en az”, “kaç tam sayı” soruları bu aralıktan okunur. Kesirli eşitsizlikte iki taraf paydaların EKOK'uyla çarpılır; EKOK pozitif olduğu için yön değişmez. Çift taraflı eşitsizlikte ortadaki x yalnız bırakılana kadar her işlem üç tarafa birden yapılır.

ax + b > c a > 0 → x > c − ba a < 0 → x < c − ba
Çözümlü örnek

x − 13 − x + 24 ≥ 1 eşitsizliğini çözünüz.

  1. İki tarafı 12 ile çarp (pozitif, yön aynı): 4(x − 1) − 3(x + 2) ≥ 12.
  2. 4x − 4 − 3x − 6 ≥ 12 → x ≥ 22.

Cevap: x ≥ 22, yani [22, ∞)

Çözümlü örnek · sınav düzeyi

−5 < 3 − 2x ≤ 7 eşitsizliğini sağlayan x tam sayılarının toplamı kaçtır?

  1. Üç taraftan 3 çıkar: −8 < −2x ≤ 4.
  2. Üç tarafı −2'ye böl, iki yön de döner: 4 > x ≥ −2, yani −2 ≤ x < 4.
  3. Tam sayılar −2, −1, 0, 1, 2, 3; toplam 3.

Cevap: 3

Dolu yuvarlak uç dahil, boş yuvarlak hariç demektir. −2 ile 2 birbirini götürür; toplam 3. Ölçekli.Görsel: Sınav Defteri

✔ Doğru

  • Çift taraflıda işlem üç tarafa birden.
  • Negatife bölünce iki yön birden döner.
  • Sonucu aralık olarak yaz ve uçları kontrol et.

✘ Sık yapılan hata

  • Çift taraflıda işlemi yalnız iki tarafa yapmak.
  • Negatife bölünce yalnız bir yönü çevirmek.
  • “<” iken ucu da tam sayılara katmak.
Akılda kalsın: Eşitsizliği denklem gibi çöz, yalnız negatife dokunduğun anda yönü çevir. Sonra cevabı sayı doğrusuna çiz: uçlar dolu mu, boş mu?
Sınavda

Nasıl sorulur“Eşitsizliği sağlayan en büyük tam sayı”, “kaç tam sayı vardır?” ya da bir bütçe-fiyat problemi olarak gelir.

TuzakNegatif katsayıya bölerken yönü çevirmemek ve “<” işaretinde ucu cevaba katmaktır.

?Soru çöz

4 − 3x > 13 eşitsizliğini sağlayan en büyük x tam sayısı kaçtır?

✓ B. −3x > 9 → −3'e bölünce yön döner: x < −3; en büyük tam sayı −4. A −3, kesin eşitsizlikte ucu dâhil etmekten; C −2, yönü çevirmeyip x > −3 yazmaktan; D 3, katsayının işaretini atlayıp 3x > 9 çözmekten çıkar.

▭Sen çöz çift taraflı

−3 ≤ 2x + 1 < 7 eşitsizliğini sağlayan en küçük tam sayı ve en büyük tam sayı olur.

−223−36
YÖNTEM · DEĞER ARALIĞI

Değer aralığı: x − y'nin en büyüğü için y'nin en küçüğü

KPSS / TYT Matematik · Denklemler ve eşitsizlikler · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaAçık, kapalı ve yarı açık aralık nedir, aralıklar sayı doğrusunda nasıl gösterilir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

İki gerçek sayı arasındaki bütün gerçek sayıların kümesine aralık denir. Uçlar dâhilse kapalı aralık [a, b], dâhil değilse açık aralık (a, b), yalnız biri dâhilse yarı açık aralık [a, b) ya da (a, b] yazılır. Sayı doğrusunda dâhil olan uç dolu, dâhil olmayan uç boş nokta ile gösterilir; ∞ her zaman açık uçtur.

Aralıklar: açık, kapalı, yarı açık

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

x ve y'nin aralıkları verildiğinde x + y, x − y ve x · y'nin alabileceği değerler nasıl bulunur?

Kısa cevap: x ve y'nin aralıkları verildiğinde x + y için alt sınırlar ve üst sınırlar ayrı ayrı toplanır. x − y'de en küçük değer x'in en küçüğünden y'nin en büyüğü çıkarılarak, en büyük değer x'in en büyüğünden y'nin en küçüğü çıkarılarak bulunur. Çarpımda dört köşe çarpımı denenir; x² aralığı 0'ı içeriyorsa en küçük değer 0'dır.

Cebinde 20 ile 50 lira arası para var, 15 ile 30 lira arası harcayacaksın; elinde en çok ne kalır? En çok para, en az harcamayla kalır.

Toplamada sezgi bozulmaz: en küçük toplam en küçüklerin, en büyük toplam en büyüklerin toplamıdır. Çıkarmada ise yön karışır, çünkü y çıkarıldığı için y büyüdükçe fark küçülür. Bu yüzden x − y'nin en büyük değeri için x'in en büyüğü ve y'nin en küçüğü seçilir. Uçlar açık parantezle verilmişse sonuçta da o uç açık kalır.

a < x < b, c < y < d a + c < x + y < b + d a − d < x − y < b − cÇarpım için dört köşe (ac, ad, bc, bd) hesaplanır; en küçüğü ve en büyüğü sınırlardır.

Kare ve çarpım

x² için aralığın 0'ı içerip içermediğine bakılır. −2 ≤ x ≤ 3'te x 0 olabildiği için x²'nin en küçüğü 0'dır; en büyüğü uçların karelerinin büyüğü, yani 9'dur. Çarpımda işaretler karıştığı için “en küçükle en küçüğü çarp” kuralı işlemez; dört köşe denenir.

Çözümlü örnek

2 < x < 5 ve −3 < y < 1 ise x + y ve x − y hangi aralıktadır?

  1. Toplam: 2 + (−3) < x + y < 5 + 1 → (−1, 6).
  2. Fark: en küçük 2 − 1 = 1, en büyük 5 − (−3) = 8 → (1, 8).

Cevap: x + y ∈ (−1, 6), x − y ∈ (1, 8)

Çözümlü örnek · sınav düzeyi

−3 ≤ x ≤ 2 ve −1 ≤ y ≤ 4 olduğuna göre x2 + y ifadesinin en küçük ve en büyük değeri kaçtır?

  1. x2: aralık 0'ı içerdiği için en küçük kare 0; en büyük (−3)2 = 9. 0 ≤ x2 ≤ 9.
  2. Toplamada aralıklar uç uca eklenir: 0 + (−1) = −1 ve 9 + 4 = 13.
  3. −1 ≤ x2 + y ≤ 13. Uçların karesini alıp 4 ≤ x2 ≤ 9 demek en küçük değeri 3 bulur; yanlıştır.

Cevap: en küçük −1, en büyük 13

Aralık 0'ı içeriyorsa karenin en küçüğü 0'dır; uçların karesini alıp [4, 9] demek en sık hatadır.Görsel: Sınav Defteri

✔ Doğru

  • x − y'nin en büyüğü: x en büyük, y en küçük.
  • Çarpımda dört köşeyi dene.
  • Aralık 0'ı içeriyorsa x²'nin en küçüğü 0.

✘ Sık yapılan hata

  • Farkta alt sınırları ve üst sınırları ayrı ayrı çıkarmak.
  • x²'nin en küçüğünü uçların karesinden almak (4).
  • Açık uçlu aralıkta sınırı değer olarak kabul etmek.
Akılda kalsın: Toplamda uçlar uçlarla, farkta uçlar çaprazla eşleşir. Çarpım ve karede kural yok: köşeleri dene ve 0'ı unutma.
Sınavda

Nasıl sorulurİki değişkenin aralığı verilip 2x − y, x · y ya da x² + y gibi bir ifadenin “alabileceği en büyük tam sayı değeri” sorulur.

TuzakFarkta sınırları düz çıkarmak (alt − alt, üst − üst) ve açık uçlu sınırı tam sayı cevabına katmaktır.

?Soru çöz

−4 < x < 2 ve 1 < y < 3 olduğuna göre x − y'nin alabileceği en büyük tam sayı değeri kaçtır?

✓ C. x − y: en küçük −4 − 3 = −7, en büyük 2 − 1 = 1; aralık (−7, 1), uç açık; en büyük tam sayı 0. A 1, açık ucu cevaba katmaktan; B −2, sınırları düz çıkarıp (−5, −1) bulmaktan; D 5, fark yerine toplamın üst sınırını (2 + 3) almaktan çıkar.

▭Boşluk doldurma

−2 ≤ x ≤ 3 için x2 en az ve en çok olur.

094−4

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

a = 320, b = 230, c = 510 olduğuna göre aşağıdaki sıralamalardan hangisi doğrudur?

✓ D. Üslerin EBOB'u 10: a = 9¹⁰, b = 8¹⁰, c = 5¹⁰; tabanlar 5 < 8 < 9 → c < b < a. A, yalnız tabanlara (2 < 3 < 5) bakmaktan; B, yalnız üslere (10 < 20 < 30) bakmaktan; C, doğru sırayı ters yazmaktan çıkar.Kaynak: Üslü sayılar · Üslü denklemler ve sıralama

?Soru 2

n pozitif tam sayıdır. 5 < √n < 6 eşitsizliğini sağlayan kaç tane n vardır?

✓ D. Kareleri al: 25 < n < 36; n = 26, 27, …, 35 → 35 − 26 + 1 = 10 tane. A 11, n = 25'i de saymaktan (√25 = 5, eşitsizlik kesin); B 9, terim sayısında +1'i unutmaktan; C 12, iki ucu da (25 ve 36) saymaktan çıkar.Kaynak: Köklü sayılar · Köklü sayıları sıralama

?Soru 3

(2x − 3)2 ifadesinin açılımında x'in katsayısı kaçtır?

✓ D. (2x − 3)² = 4x² − 2 · 2x · 3 + 9 = 4x² − 12x + 9; x'in katsayısı −12. A −6, iki katı çarpımdaki 2'yi unutmaktan; B 12, ortadaki terimin işaretini artı yazmaktan; C 9, sabit terimi x'in katsayısı sanmaktan çıkar.Kaynak: Çarpanlara ayırma · Tam kare özdeşlikleri

?Soru 4

82/3 · 9−1/2 işleminin sonucu kaçtır?

✓ D. 8^(2/3) = (∛8)² = 4; 9^(−1/2) = 1/√9 = 1/3; 4 · 1/3 = 4/3. A 16/9, kesirli üssü çarpan sanıp 8 · 2/3 = 16/3 almaktan; B −12, negatif üssü negatif sayı sanmaktan (−3); C 12, 9^(−1/2)'de ters çevirmeyi unutup 3 almaktan çıkar.Kaynak: Köklü sayılar · Kesirli üs, kök dışına çıkarma

?Soru 5

a − b = 2 ve a · b = 3 olduğuna göre a3 − b3 kaçtır?

✓ A. a³ − b³ = (a − b)³ + 3ab(a − b) = 8 + 3 · 3 · 2 = 26 (a = 3, b = 1 ile 27 − 1). B 8, yalnız (a − b)³'ü yazıp 3ab(a − b)'yi unutmaktan; C −10, bu terimi eklemek yerine çıkarmaktan; D 10, a² + b² = (a − b)² + 2ab değerini sonuç sanmaktan çıkar.Kaynak: Çarpanlara ayırma · Küp özdeşlikleri

?Soru 6

x2 + x − 12 ifadesinin çarpanlarına ayrılmış biçimi aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. Çarpımı −12, toplamı +1 olan çift 4 ve −3: (x + 4)(x − 3). A, sayıları doğru bulup işaretleri ters yazmaktan (toplam −1 olur); C, çarpımı −12 tutturup toplamı (4) kontrol etmemekten; D, yine yalnız çarpıma bakmaktan (toplam 11) çıkar.Kaynak: Çarpanlara ayırma · Üç terimliler: x² + bx + c

?Soru 7

212 · 510 sayısı kaç basamaklıdır?

✓ C. 10 tane 2 ile 10 tane 5 eşleşir: 2² · 10¹⁰ = 4 · 10¹⁰; 4'ün ardından 10 sıfır, 11 basamak. A 10, yalnız 10'un üssüne bakıp başta kalan 4'ü saymamaktan; B 12, büyük üssü cevap sanmaktan; D 22, üsleri toplamaktan çıkar.Kaynak: Üslü sayılar · Bilimsel gösterim, basamak sayısı

?Soru 8

√(8 + 2√15) ifadesinin eşiti aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. Toplamı 8, çarpımı 15 olan sayılar 5 ve 3: √5 + √3. B, artı işaretli kalıbı eksi işaretliyle karıştırmaktan; C, kökü toplamın terimlerine dağıtmaktan (√(a + b) = √a + √b sanmak); D, yalnız toplamı 8 tutturup çarpımın 15 olmasını (6 · 2 = 12) kontrol etmemekten çıkar.Kaynak: Köklü sayılar · İç içe kök ve köklü denklem

?Soru 9

x2 − 2xx2 − 4 ifadesinin en sade biçimi aşağıdakilerden hangisidir?

✓ C. x(x − 2) / [(x − 2)(x + 2)] → ortak çarpan x − 2 sadeleşir: x/(x + 2). A, x²'leri terim olarak silip −2x/−4 bırakmaktan; B, paydadaki yanlış çarpanı (x + 2) sadeleştirmekten; D, paydaki x'i de sadeleştirip yalnız 1 bırakmaktan çıkar.Kaynak: Çarpanlara ayırma · Rasyonel ifadeleri sadeleştirme

?Soru 10

2x+3 + 2x+1 = 80 olduğuna göre 2x kaçtır?

✓ A. 2ˣ ortak: 2ˣ(2³ + 2¹) = 2ˣ · 10 = 80, 2ˣ = 8. B 20, üsteki 3 ve 1'i katsayı sanıp 2ˣ(3 + 1) yazmaktan; C 3, x'i bulup sorunun 2ˣ'i istediğini kaçırmaktan; D 10, parantezdeki 8 + 2'yi sonuç sanmaktan çıkar.Kaynak: Üslü sayılar · Toplama-çıkarma, ortak çarpan
4
Daha fazla soru çözmek ister misin?Denklemler ve eşitsizlikler konusundan 4 soru seni bekliyor. Çözümlü; yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →