Birinci dereceden denklem: dengede kalan terazi
MEB 9. sınıf · Nicelikler ve değişimler · Okuma 4 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaKesirlerde toplama, çıkarma, çarpma ve bölme nasıl yapılır?Bağlantılı konudan (Rasyonel ve ondalık sayılar). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Kesirlerde toplama ve çıkarma için paydalar EKOK'ta eşitlenir, paylar toplanır ya da çıkarılır. Çarpmada pay payla, payda paydayla çarpılır. Bölmede birinci kesir aynen yazılır, ikinci kesir ters çevrilip çarpılır. Çarpmadan önce çapraz sadeleştirme yapmak hesabı küçültür ve hata riskini azaltır.
✎Konu anlatımı
Birinci dereceden bir bilinmeyenli denklem nasıl çözülür, ax = b denkleminin çözüm kümesi ne zaman boş ya da R olur?
Kısa cevap: ax + b = 0 (a ≠ 0) biçimindeki denkleme birinci dereceden bir bilinmeyenli denklem denir; çözümü x = −b/a'dır. Denklem bir terazi gibidir: iki tarafa aynı işlem yapılırsa denge bozulmaz. ax = b'de a ≠ 0 ise tek çözüm vardır; a = 0 ve b ≠ 0 ise çözüm kümesi boş kümedir; a = 0 ve b = 0 ise her gerçek sayı çözümdür.İki kefesi dengede bir terazinin iki tarafından aynı ağırlığı alırsan denge bozulmaz; denklem çözmek bu kadardır.
Denklem, bilinmeyen içeren bir eşitliktir; onu sağlayan değerlerin kümesine çözüm kümesi denir. Çözerken iki tarafa aynı sayı eklenir ya da çıkarılır, iki taraf sıfırdan farklı aynı sayıyla çarpılır ya da bölünür. “Karşıya geçince işaret değişir” kuralı da buradan gelir: x + 5 = 12'de iki taraftan 5 çıkarmak, 5'i karşıya “−5” olarak geçirmektir. Kesirli denklemlerde önce paydaların EKOK'uyla iki taraf çarpılır; böylece kesirler kaybolur.
ax = b'nin üç durumu
| Durum | Örnek | Çözüm kümesi |
|---|---|---|
| a ≠ 0 | 3x = 12 | tek çözüm: {4} |
| a = 0, b ≠ 0 | 0 · x = 5 | boş küme: ∅ |
| a = 0, b = 0 | 0 · x = 0 | bütün gerçek sayılar: R |
İkinci satırda hiçbir sayının 0 ile çarpımı 5 etmez; üçüncü satırda her sayı 0 eder. Parametreli sorular bu tabloya göre çözülür: x'in katsayısını sıfır yapan değer önce bulunur, sonra sabit terime bakılır.
3(x − 2) − 5 = 2x + 1 denklemini çözünüz.
- Parantezi aç: 3x − 6 − 5 = 2x + 1 → 3x − 11 = 2x + 1.
- x'leri bir tarafa, sayıları öbür tarafa topla: x = 12. Kontrol: 3 · 10 − 5 = 25 = 2 · 12 + 1.
Cevap: x = 12
(m − 3)x = m2 − 9 denklemi her x gerçek sayısı için sağlanıyorsa m kaçtır?
- Çözüm kümesi R olmalı: x'in katsayısı ve sabit terim birlikte 0 olmalı.
- m − 3 = 0 → m = 3; bu değerde m2 − 9 = 0 da sağlanır.
- m = −3 sabit terimi sıfırlar ama katsayı −6 olur; o zaman yalnız x = 0 çözümdür.
Cevap: m = 3
✔ Doğru
- Kesirli denklemde iki tarafı paydaların EKOK'uyla çarp.
- −(x − 1) = −x + 1
- 0 · x = 5 → çözüm yok.
✘ Sık yapılan hata
- Paydaları eşitlerken sağ tarafı çarpmayı unutmak.
- Parantez önündeki eksiyi yalnız ilk terime dağıtmak.
- 0 · x = 0'ı “çözüm yok” sanmak.
Nasıl sorulurKesirli ve parantezli bir denklemin çözümü ya da “denklemin çözüm kümesi boş küme ise m kaçtır?” gibi parametreli sorular gelir.
TuzakKesirli denklemde sağ tarafı da EKOK ile çarpmayı unutmak ve parantez önündeki eksiyi yalnız ilk terime dağıtmaktır.
?Soru çöz
2x3 − x − 12 = 2 denklemini sağlayan x değeri kaçtır?
▭Sen çöz örnekle aynı yapı
(k − 4)x = 7 denkleminin çözüm kümesi boş küme ise k = olur.