Kümeler ve mantık: alt küme, küme işlemleri, kartezyen çarpım, önermeler

Kümeler sayıları gruplamanın, mantık da cümleleri doğru-yanlış diye sınamanın dilidir. Alt küme sayısından Venn şemalı problemlere, önermelerden niceleyicilere kadar anlatıyoruz.

7 durakTYT · KPSS
15 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 15tamamlanan etkinlik
2 sorubu konuda çözebileceğin
KAVRAM · KÜME

Küme: iyi tanımlanmış nesnelerin topluluğu

MEB 9. sınıf · Sayılar · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaDoğal sayılar, tam sayılar, rasyonel ve irrasyonel sayılar nedir, sayı kümeleri birbirini nasıl kapsar?Bağlantılı konudan (Temel kavramlar). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Doğal sayılar N = {0, 1, 2, 3, …} kümesidir ve 0'dan başlar. Tam sayılar (Z) negatif tam sayıları, 0'ı ve pozitif tam sayıları içerir; rasyonel sayılar (Q), a ve b tam sayı ve b ≠ 0 olmak üzere a/b biçiminde yazılabilen sayılardır. √2 ve π gibi rasyonel olmayan sayılar irrasyoneldir (Q′); gerçek sayılar (R) rasyonel ve irrasyonel sayıların birleşimidir ve N ⊂ Z ⊂ Q ⊂ R'dir.

Sayı kümeleri: N, Z, Q, R

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Küme nedir, kümeler nasıl gösterilir, eleman ile alt küme arasındaki fark nedir?

Kısa cevap: Küme, iyi tanımlanmış nesnelerin topluluğudur; bir nesnenin kümeye ait olup olmadığı kesin söylenebilmelidir. Kümeler liste (A = {2, 3, 5}), ortak özellik (A = {x : x, 6’dan küçük asal sayı}) ya da Venn şemasıyla gösterilir. Eleman sayısı s(A) ile yazılır; elemanı olmayan kümeye boş küme denir: ∅ ya da { }.

“Sınıfın uzun boylu öğrencileri” bir küme değildir, çünkü kimin uzun olduğu kişiden kişiye değişir; “boyu 1,80 m'den uzun öğrenciler” ise bir kümedir.

Bir topluluğun küme olabilmesi için ölçüt kesin olmalıdır. a nesnesi A kümesinin elemanıysa a ∈ A, değilse a ∉ A yazılır. Liste yönteminde her eleman bir kez yazılır ve sıra önemli değildir: {1, 2, 3} ile {3, 1, 2} aynı kümedir.

Eleman da küme olabilir

Bir kümenin elemanı başka bir küme olabilir. A = {1, {2, 3}, ∅, 4} kümesinin 4 elemanı vardır: 1, {2, 3}, ∅ ve 4. Burada {2, 3} ∈ A doğrudur ama 2 ∈ A yanlıştır, çünkü 2 tek başına A'nın elemanı değildir. Benzer biçimde {∅} boş küme değildir; bir elemanı (∅) olan bir kümedir.

a ∈ A s(A) ∅ = { } {∅} ≠ ∅∈ eleman ile küme arasındaki, ⊂ küme ile küme arasındaki ilişkidir.
Çözümlü örnek

A = {x : x asal sayı, x < 12} kümesini liste yöntemiyle yazınız ve s(A)'yı bulunuz.

  1. 12'den küçük asal sayılar: 2, 3, 5, 7, 11 (temel kavramlar sayfasında gördüğümüz gibi 1 asal değildir).
  2. A = {2, 3, 5, 7, 11}, s(A) = 5.

Cevap: s(A) = 5

Çözümlü örnek · sınav düzeyi

A = {1, {2, 3}, ∅, 4} kümesi için I. 2 ∈ A; II. {2, 3} ∈ A; III. ∅ ∈ A; IV. {1, 4} ⊂ A; V. {∅} ⊂ A ifadelerinden kaç tanesi doğrudur?

  1. Virgülle ayrılan her şey bir elemandır: 1, {2, 3}, ∅, 4; s(A) = 4.
  2. ∈ eleman sorar: {2, 3} ve ∅ listede tek başına durduğu için II ve III doğru; 2 yalnız {2, 3}'ün içinde olduğu için I yanlış.
  3. ⊂ alt küme sorar: {1, 4}'ün iki elemanı da A'da, IV doğru; {∅}'in tek elemanı ∅ da A'da, V doğru. Doğrular II, III, IV, V.

Cevap: 4

Kümeyi kutu gibi düşün: {2, 3}, A'nın içinde tek bir kutudur; 2 o kutunun içinde kaldığı için A'nın elemanı değildir. {∅} ise içinde boş kutu olan kutudur, boş değildir.Görsel: Sınav Defteri

✔ Doğru

  • {2, 3} ∈ {1, {2, 3}}
  • s({∅}) = 1
  • {1, 1, 2} = {1, 2}

✘ Sık yapılan hata

  • İç kümenin elemanlarını dış kümenin elemanı saymak.
  • {∅} kümesini boş küme sanmak.
  • Tekrar eden elemanı iki kez saymak.
Akılda kalsın: Bir kümenin elemanlarını saymak için en dıştaki süslü parantezin içindeki virgüllere bak; iç parantezler tek bir eleman gibi davranır.
Sınavda

Nasıl sorulurOrtak özellikle verilen kümeyi listelemek, eleman sayısını bulmak ve ∈ ile ⊂ işaretlerinin doğru kullanımını sınamak en sık kalıplardır.

TuzakElemanı küme olan kümelerde iç kümenin elemanlarını dış kümenin elemanı saymak ve {∅} kümesini boş sanmaktır.

⇄Bilgi eşleştirme ortak özellik → liste

?Soru çöz

A = {1, {2}, 3} kümesi için aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

✓ C. A'nın elemanları 1, {2} ve 3'tür; 2 tek başına eleman değildir, yalnız {2} elemanının içindedir. A doğrudur, 1 listede yer alır; B doğrudur, {2} bir bütün olarak elemandır; D doğrudur, 1 ve 3'ün ikisi de A'da olduğu için {1, 3} bir alt kümedir.
FORMÜL · ALT KÜME

Alt küme sayısı: her eleman için iki seçenek, 2ⁿ

MEB 9. sınıf · Sayılar · Okuma 5 dk · 3 etkinlik

Önce hatırlaÜslü sayı nedir, sıfırıncı kuvvet neden 1'dir, negatif sayıların kuvvetlerinin işareti nasıl bulunur?Bağlantılı konudan (Üslü sayılar). Önce kendin cevapla, sonra aç.

aⁿ, a sayısının kendisiyle n kez çarpımıdır; a'ya taban, n'ye üs (kuvvet) denir: 2⁵ = 2 · 2 · 2 · 2 · 2 = 32. Sıfırdan farklı her sayının sıfırıncı kuvveti 1'dir, 0⁰ tanımsızdır. Negatif tabanın çift kuvveti pozitif, tek kuvveti negatiftir; −2⁴ = −16 iken (−2)⁴ = 16'dır.

Üs kavramı ve işaret

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Alt küme nedir, n elemanlı bir kümenin kaç alt kümesi ve öz alt kümesi vardır?

Kısa cevap: A'nın her elemanı B'nin de elemanıysa A, B'nin alt kümesidir: A ⊂ B. Boş küme her kümenin, her küme de kendisinin alt kümesidir. n elemanlı bir kümenin 2ⁿ alt kümesi vardır; kendisi dışındaki 2ⁿ − 1 alt kümeye öz alt küme denir. A ⊂ B ve B ⊂ A ise A = B'dir.

Üç malzemeli bir tost için kaç farklı seçim yapılabileceğini sormak, üç elemanlı bir kümenin alt kümelerini saymaktır.

Bir alt küme oluştururken kümenin her elemanı için iki seçenek vardır: alt kümeye alınır ya da alınmaz. Üç eleman için seçimler 2 · 2 · 2 = 8 farklı biçimde yapılabilir; her seçim bir alt kümedir. Hiçbir elemanın alınmadığı seçim boş kümeyi, hepsinin alındığı seçim kümenin kendisini verir. Bu yüzden n elemanlı kümenin 2ⁿ alt kümesi vardır.

Ağacın her yolu bir alt kümedir. Sağdaki son yol (hiçbir eleman yok) boş kümeyi, soldaki ilk yol kümenin kendisini verir.Görsel: Sınav Defteri
alt küme sayısı = 2n öz alt küme sayısı = 2n − 1 belirli k eleman sabitse: 2n − kSabit eleman: alt kümede kesin bulunan ya da kesin bulunmayan eleman.
Çözümlü örnek

{a, b, c} kümesinin bütün alt kümelerini yazınız. Kaç tanesi öz alt kümedir?

  1. Ağaçtan: ∅, {a}, {b}, {c}, {a, b}, {a, c}, {b, c}, {a, b, c}: 23 = 8 alt küme.
  2. Kümenin kendisi dışındakiler öz alt kümedir: 8 − 1 = 7.

Cevap: 8 alt küme, 7 öz alt küme

Çözümlü örnek · sınav düzeyi

Bir pizzacıda pizzaya sucuk, mantar, zeytin, mısır, biber ve peynir malzemelerinden istenenler eklenebiliyor. Ece, sucuğun mutlaka olmasını, mantarın olmamasını ve pizzada en az iki malzeme bulunmasını istiyor. Ece kaç farklı pizza seçebilir?

  1. Her seçim 6 elemanlı malzeme kümesinin bir alt kümesidir. Sucuk kesin var, mantar kesin yok: bu iki eleman için seçim yok.
  2. Kalan 4 malzemenin her biri için al ya da alma: 24 = 16 alt küme.
  3. Bunlardan biri (diğer dördünün hiçbiri yok) yalnız sucuklu, 1 malzemeli pizzadır; çıkar: 16 − 1 = 15.

Cevap: 15

Belirli sayıda elemanı olan alt kümelerin sayısı (ör. 3 elemanlı alt küme sayısı) seçme problemidir; bunu permütasyon ve kombinasyon sayfasında göreceğiz.

✔ Doğru

  • ∅ ⊂ A ve A ⊂ A her zaman doğrudur.
  • 4 elemanlı kümenin 15 öz alt kümesi vardır.
  • Kesin bulunan ve kesin bulunmayan elemanlar seçimden çıkar.

✘ Sık yapılan hata

  • Boş kümeyi alt küme saymamak.
  • Öz alt küme sayısında boş kümeyi de çıkarmak (2ⁿ − 2).
  • “1 bulunsun” koşulunda 2ⁿ'den yalnız 1 çıkarmak.
Akılda kalsın: Her eleman bir evet-hayır sorusudur; n soru 2ⁿ farklı cevap dizisi verir. Öz alt kümede yalnız kümenin kendisi çıkar, boş küme kalır.
Sınavda

Nasıl sorulurAlt ya da öz alt küme sayısından eleman sayısını bulmak, belirli elemanları içeren ya da içermeyen alt küme sayısı ve iki kümenin eşitliği en sık kalıplardır.

TuzakÖz alt küme sayısında boş kümeyi de çıkarmak ve “a bulunsun, b bulunmasın” koşulunda yalnız bir elemanı sabitlemektir.

↕Küçükten büyüğe sırala

  1. 4 elemanlı bir kümenin alt küme sayısı
  2. 6 elemanlı bir kümenin a'yı içeren alt küme sayısı
  3. 2 elemanlı bir kümenin alt küme sayısı
  4. 5 elemanlı bir kümenin öz alt küme sayısı
  5. 3 elemanlı bir kümenin öz alt küme sayısı

▭Boşluk doldurma

5 elemanlı bir kümenin alt kümesi ve öz alt kümesi vardır.

32312510

?Soru çöz

A = {1, 2, 3, 4, 5} kümesinin alt kümelerinden kaç tanesinde 2 bulunur ama 5 bulunmaz?

✓ A. 2 kesin var, 5 kesin yok; kalan 3 eleman serbest: 2³ = 8. B 16, yalnız bir koşulu uygulayıp 2⁴ hesaplamaktır; C 7, sonucu öz alt küme gibi düşünüp 1 çıkarmaktır; D 32, koşulları hiç uygulamadan bütün alt kümeleri saymaktır.
KURAL · KÜME İŞLEMLERİ

Birleşim, kesişim, fark ve tümleme: Venn şemasında bölgeler

MEB 9. sınıf · Sayılar · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaAçık, kapalı ve yarı açık aralık nedir, aralıklar sayı doğrusunda nasıl gösterilir?Bağlantılı konudan (Denklemler ve eşitsizlikler). Önce kendin cevapla, sonra aç.

İki gerçek sayı arasındaki bütün gerçek sayıların kümesine aralık denir. Uçlar dâhilse kapalı aralık [a, b], dâhil değilse açık aralık (a, b), yalnız biri dâhilse yarı açık aralık [a, b) ya da (a, b] yazılır. Sayı doğrusunda dâhil olan uç dolu, dâhil olmayan uç boş nokta ile gösterilir; ∞ her zaman açık uçtur.

Aralıklar: açık, kapalı, yarı açık

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Kümelerde birleşim, kesişim, fark ve tümleme nedir, De Morgan kuralları nelerdir?

Kısa cevap: A ∪ B, A'da ya da B'de olan; A ∩ B, hem A'da hem B'de olan; A \ B, A'da olup B'de olmayan elemanların kümesidir. A′ (tümleyen), evrensel kümede olup A'da olmayanlardır. Kesişimi boş olan kümelere ayrık küme denir. De Morgan kuralları: (A ∪ B)′ = A′ ∩ B′ ve (A ∩ B)′ = A′ ∪ B′.

İki arkadaş grubunu tek bir doğum gününe çağırırsanız iki grupta da olan kişiye tek davetiye yeter: birleşimde ortak elemanlar bir kez sayılır.

Küme işlemleri, Venn şemasında bölgeleri boyamak gibidir. Birleşim iki dairenin tamamını, kesişim yalnız ortak bölgeyi, fark bir dairenin ortak bölge dışında kalan kısmını, tümleme ise evrensel kümenin dairenin dışında kalan kısmını boyar. De Morgan kuralları tümlemenin parantezin içine girerken ∪'yi ∩'ye, ∩'yi ∪'ye çevirdiğini söyler.

Boyalı bölgeler işlemin sonucudur. A′'de dikdörtgenin A dairesi dışındaki her yeri, B'nin A ile ortak olmayan kısmı da dahil, boyanır.Görsel: Sınav Defteri
(A ∪ B)′ = A′ ∩ B′ (A ∩ B)′ = A′ ∪ B′ A \ B = A ∩ B′
Çözümlü örnek

E = {1, 2, …, 8}, A = {1, 2, 3, 4}, B = {3, 4, 5, 6} olsun. A ∪ B, A ∩ B, A \ B, B′ ve (A ∪ B)′ kümelerini bulunuz.

  1. A ∪ B = {1, 2, 3, 4, 5, 6}; A ∩ B = {3, 4}; A \ B = {1, 2}.
  2. B′ = {1, 2, 7, 8}; (A ∪ B)′ = {7, 8}.
  3. De Morgan ile kontrol: A′ ∩ B′ = {5, 6, 7, 8} ∩ {1, 2, 7, 8} = {7, 8}.

Cevap: (A ∪ B)′ = A′ ∩ B′ = {7, 8}

Çözümlü örnek · sınav düzeyi

Bir okulda satranç kulübünde 18, müzik kulübünde 14 öğrenci vardır. Bu kulüplerden yalnız birine üye olan öğrenci sayısı 20 olduğuna göre en az bir kulübe üye kaç öğrenci vardır?

  1. İki kulübe de üye olanlar x: yalnız satranç 18 − x, yalnız müzik 14 − x, yani s(S \ M) ve s(M \ S).
  2. (18 − x) + (14 − x) = 20 → 32 − 2x = 20 → x = 6.
  3. En az birine üye olan, birleşimdir: 18 + 14 − 6 = 26. Kontrol: 12 + 6 + 8 = 26.

Cevap: 26

✔ Doğru

  • A \ B ≠ B \ A
  • (A ∪ B)′ = A′ ∩ B′
  • Ayrık kümelerde A ∩ B = ∅

✘ Sık yapılan hata

  • Farkın değişme özelliği olduğunu sanmak.
  • (A ∪ B)′'yi A′ ∪ B′ diye açmak.
  • Tümleyeni evrensel kümeye bakmadan yazmak.
Akılda kalsın: Tümleme işareti parantezin içine girerken işlemi de çevirir: ∪ ↔ ∩. Fark, “A ama B değil” demektir: A \ B = A ∩ B′.
Sınavda

Nasıl sorulurVenn şemasında boyalı bölgeyi gösteren ifadeyi seçmek, verilen kümelerle işlem yapmak ve eleman sayılarıyla fark-birleşim hesaplamak en sık kalıplardır.

TuzakDe Morgan'da işlemi çevirmemektir.

Sınavda işaretleKPSS bazen simetrik fark gibi yeni bir küme işlemi tanımlar; tanım soruda verilir, onu Venn şemasında boyayarak uygula.

⇄Bilgi eşleştirme E = {1, …, 6}, A = {1, 2, 3}, B = {2, 3, 4, 5}

?Soru çöz

A ve B, E evrensel kümesinin alt kümeleridir. (A ∪ B)′ kümesi aşağıdakilerden hangisine eşittir?

✓ B. Birleşimin dışında kalan eleman hem A'nın hem B'nin dışındadır: A′ ∩ B′ (De Morgan). A, tümlemeyi dağıtıp ∪'yi ∩'ye çevirmeyi unutmaktır; C, yalnız ortak bölgedir, birleşimin içinde kalır; D, (A ∩ B)′'dir, yalnız birinde olan elemanları da içerir.
PROBLEM · VENN

Venn problemleri: ortak bölgeyi bir kez saymak

KPSS / TYT Matematik · Kümeler ve mantık · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKüme nedir, kümeler nasıl gösterilir, eleman ile alt küme arasındaki fark nedir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Küme, iyi tanımlanmış nesnelerin topluluğudur; bir nesnenin kümeye ait olup olmadığı kesin söylenebilmelidir. Kümeler liste (A = {2, 3, 5}), ortak özellik (A = {x : x, 6’dan küçük asal sayı}) ya da Venn şemasıyla gösterilir. Eleman sayısı s(A) ile yazılır; elemanı olmayan kümeye boş küme denir: ∅ ya da { }.

Küme ve gösterimler

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Küme problemlerinde birleşimin eleman sayısı nasıl bulunur, en az ve en çok kaç kişi soruları nasıl çözülür?

Kısa cevap: İki kümenin birleşiminin eleman sayısı s(A ∪ B) = s(A) + s(B) − s(A ∩ B)'dir; ortak elemanlar iki kez sayıldığı için bir kez çıkarılır. Problemlerde Venn şeması içten dışa doldurulur: önce kesişim, sonra “yalnız” bölgeler, en son hiçbirinde olmayanlar. Kesişim en çok küçük kümenin eleman sayısı, en az s(A) + s(B) − s(E) kadardır.

Bir anket “İngilizce bilenler 25, Almanca bilenler 18” derse sınıfta 43 kişi olduğunu söylemez; iki dili de bilenler iki kez sayılmıştır.

Venn problemlerinin anahtarı, şemayı içten dışa doldurmaktır. Önce iki kümede de bulunanlar (kesişim) yazılır; her kümenin “yalnız” bölgesi, o kümenin elemanlarından kesişim çıkarılarak bulunur. Evrensel kümenin eleman sayısından birleşim çıkarılınca hiçbir kümede olmayanlar kalır. “En az biri” birleşimi, “yalnız biri” kesişim dışındaki iki bölgeyi anlatır.

Önce kesişim (7), sonra yalnız bölgeler: 25 − 7 = 18 ve 18 − 7 = 11. Birleşim 36, dışarıda 40 − 36 = 4 öğrenci kalır.Görsel: Sınav Defteri
s(A ∪ B) = s(A) + s(B) − s(A ∩ B)Üç kümede: s(A ∪ B ∪ C) = s(A) + s(B) + s(C) − s(A ∩ B) − s(A ∩ C) − s(B ∩ C) + s(A ∩ B ∩ C).
Çözümlü örnek

40 kişilik bir sınıfta 25 öğrenci İngilizce, 18 öğrenci Almanca biliyor; 7 öğrenci iki dili de biliyor. Hiçbir dili bilmeyen kaç öğrenci vardır?

  1. s(İ ∪ A) = 25 + 18 − 7 = 36.
  2. Hiçbirini bilmeyen: 40 − 36 = 4.

Cevap: 4

Çözümlü örnek · sınav düzeyi

40 kişilik bir grupta 26 kişi çay, 21 kişi kahve seviyor. İkisini de sevmeyen kişi sayısı en çok kaçtır? Bu durumda yalnız çay seven kaç kişi vardır?

  1. İkisini de sevmeyenler 40 − s(Ç ∪ K); bunun en çok olması için birleşim en küçük, yani kesişim en büyük olmalıdır.
  2. Kesişim küçük kümeden büyük olamaz: en çok 21 (kahve sevenlerin hepsi çay da seviyor). Birleşim 26 + 21 − 21 = 26.
  3. İkisini de sevmeyen 40 − 26 = 14; yalnız çay seven 26 − 21 = 5. (Kesişim en az 7 olsaydı birleşim 40 olur, sevmeyen kalmazdı.)

Cevap: 14; yalnız çay seven 5

✔ Doğru

  • Yalnız A = s(A) − s(A ∩ B).
  • En az biri = birleşim.
  • Kesişim ≤ küçük kümenin eleman sayısı.

✘ Sık yapılan hata

  • s(A) ile “yalnız A”yı karıştırmak.
  • Kesişimi çıkarmadan iki kümeyi toplamak.
  • Hiçbirinde olmayanları birleşime katmak.
Akılda kalsın: Venn şemasını içten dışa doldur: kesişim → yalnız bölgeler → dışarısı. “Yalnız” sözünü gördüğünde kesişimi çıkarmayı unutma.
Sınavda

Nasıl sorulurİki ya da üç gruplu anket, kulüp ve dil soruları; “yalnız”, “en az biri”, “hiçbiri” sözcükleriyle bölge sorulması ve en az–en çok kalıbı sık çıkar. KPSS bunları çoğu zaman bölgeler arasında oran veren cümlelerle birleştirir.

TuzakBir kümenin tamamını onun “yalnız” bölgesiyle karıştırmaktır.

▭Sen çöz formülü uygula

s(A) = 12, s(B) = 9 ve s(A ∩ B) = 4 ise s(A ∪ B) = olur; yalnız A'da bulunan eleman vardır.

178215

?Soru çöz

35 kişilik bir sınıfta 20 öğrenci futbol, 18 öğrenci basketbol oynuyor; 6 öğrenci bu iki sporu da oynamıyor. Yalnız futbol oynayan kaç öğrenci vardır?

✓ D. Spor yapan 35 − 6 = 29; kesişim 20 + 18 − 29 = 9; yalnız futbol 20 − 9 = 11. A 14, hiçbir spor yapmayan 6 kişiyi kesişim sanıp 20 − 6 yapmaktır; B 20, “yalnız” sözünü atlayıp futbol oynayanların tamamını vermektir; C 9, iki sporu da oynayanların sayısıdır.
KAVRAM · KARTEZYEN ÇARPIM

Kartezyen çarpım: sıralı ikililerin kümesi

KPSS / TYT Matematik · Kümeler ve mantık · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaAlt küme nedir, n elemanlı bir kümenin kaç alt kümesi ve öz alt kümesi vardır?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

A'nın her elemanı B'nin de elemanıysa A, B'nin alt kümesidir: A ⊂ B. Boş küme her kümenin, her küme de kendisinin alt kümesidir. n elemanlı bir kümenin 2ⁿ alt kümesi vardır; kendisi dışındaki 2ⁿ − 1 alt kümeye öz alt küme denir. A ⊂ B ve B ⊂ A ise A = B'dir.

Alt küme ve alt küme sayısı

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Kartezyen çarpım nedir, sıralı ikililer ne zaman eşittir, A × B'nin eleman sayısı nasıl bulunur?

Kısa cevap: A × B, birinci bileşeni A'dan, ikinci bileşeni B'den seçilen bütün sıralı ikililerin kümesidir: A × B = {(a, b) : a ∈ A, b ∈ B}. Eleman sayısı s(A × B) = s(A) · s(B)'dir. Sıralı ikilide sıra önemlidir: (a, b) = (c, d) ancak a = c ve b = d ise doğrudur; genellikle A × B ≠ B × A.

3 gömlek ve 4 pantolonu olan biri gömlek-pantolon ikilisini 12 farklı biçimde seçebilir; bu 12 ikili bir kartezyen çarpımdır.

Kümede sıra önemli değildir ama sıralı ikilide önemlidir: (2, 5) ile (5, 2) farklı ikililerdir. Kartezyen çarpımda A'nın her elemanı B'nin her elemanıyla eşleşir; bu yüzden eleman sayısı çarpılır. Kartezyen çarpımın grafiği, dik koordinat düzleminde noktalar olarak çizilir; sayı doğrusunun iki boyutlu hâli olan analitik düzlem R × R'dir.

A × B = {(a, b) : a ∈ A, b ∈ B} s(A × B) = s(A) · s(B)
Çözümlü örnek

A = {1, 2} ve B = {a, b, c} ise A × B kümesini yazınız. A × B = B × A midir?

  1. A × B = {(1, a), (1, b), (1, c), (2, a), (2, b), (2, c)}, s = 2 · 3 = 6.
  2. B × A'nın elemanları (a, 1) gibi ikililerdir; (1, a) ≠ (a, 1) olduğundan A × B ≠ B × A, ama eleman sayıları eşittir.

Cevap: 6 elemanlı; A × B ≠ B × A

Çözümlü örnek · sınav düzeyi

Bir lokantada menü bir çorba ve bir ana yemekten oluşuyor. Çorbalar kümesi Ç, ana yemekler kümesi Y olmak üzere s(Ç × Y) = 12'dir. Lokantaya 2 yeni çorba eklenince s(Ç × Y) = 20 oluyor. Lokantada kaç çeşit ana yemek vardır?

  1. s(Ç) = m, s(Y) = n olsun: m · n = 12.
  2. 2 çorba eklenince (m + 2) · n = 20 → mn + 2n = 20 → 2n = 8 → n = 4.
  3. m = 12 ÷ 4 = 3. Kontrol: 5 · 4 = 20. Her yeni çorba 4 yeni menü (ikili) getirir.

Cevap: 4

Her nokta bir sıralı ikilidir; 4 sütun · 3 satır = 12 nokta. Birinci bileşeni büyük olanları sayarken y = x üstündeki eşit bileşenliler sayılmaz.Görsel: Sınav Defteri

✔ Doğru

  • (2, 5) ≠ (5, 2)
  • s(A × B) = s(B × A)
  • Eşit ikililerde bileşenler sırayla eşitlenir.

✘ Sık yapılan hata

  • Sıralı ikiliyi küme gibi düşünmek: (2, 5) = (5, 2).
  • Eleman sayılarını toplamak: s(A) + s(B).
  • İkili eşitliğinde çapraz bileşenleri eşitlemek.
Akılda kalsın: Kartezyen çarpım bir eşleştirme tablosudur: satırlar A, sütunlar B; hücre sayısı s(A) · s(B). Sıralı ikilide sıra kimliktir.
Sınavda

Nasıl sorulurSıralı ikili eşitliğinden bilinmeyen bulmak, A × B'nin eleman sayısı ya da belirli bir koşulu sağlayan ikililerin sayısı ve kartezyen çarpımın grafiğini okumak en sık kalıplardır.

Tuzakİkililerde sırayı önemsiz saymak ve koşul sorularında eşitlik durumlarını (a = b) gözden kaçırmaktır.

?Soru çöz

A = {2, 3, 4, 5} ve B = {1, 2, 3} olduğuna göre A × B kümesinin kaç elemanında birinci bileşen ikinci bileşenden büyüktür?

✓ A. Birinci bileşen 2 iken 1 ikili, 3 iken 2, 4 iken 3, 5 iken 3 ikili: 1 + 2 + 3 + 3 = 9. B 11, (2, 2) ve (3, 3) gibi eşit bileşenli ikilileri de saymaktır; C 12, koşulu uygulamadan bütün ikilileri saymaktır; D 1, koşulu ters okuyup ikinci bileşeni büyük olanları (yalnız (2, 3)) saymaktır.

▭Sen çöz örnekle aynı yapı

(2x − 1, y + 3) = (5, 2y − 1) olduğuna göre x = ve y = olur.

342−4
KAVRAM · ÖNERME

Önermeler ve bağlaçlar: doğru ya da yanlış, ikisi birden değil

MEB 9. sınıf · Algoritma ve bilişim · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKümelerde birleşim, kesişim, fark ve tümleme nedir, De Morgan kuralları nelerdir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

A ∪ B, A'da ya da B'de olan; A ∩ B, hem A'da hem B'de olan; A \ B, A'da olup B'de olmayan elemanların kümesidir. A′ (tümleyen), evrensel kümede olup A'da olmayanlardır. Kesişimi boş olan kümelere ayrık küme denir. De Morgan kuralları: (A ∪ B)′ = A′ ∩ B′ ve (A ∩ B)′ = A′ ∪ B′.

Küme işlemleri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Önerme nedir, ve, veya, ya da bağlaçlarının doğruluk tablosu nasıldır?

Kısa cevap: Önerme, doğru ya da yanlış olduğu kesin söylenebilen hüküm cümlesidir; doğruluk değeri doğruysa 1, yanlışsa 0'dır. p′, p'nin değilidir. “p ∧ q” (ve) yalnız ikisi de doğruyken, “p ∨ q” (veya) en az biri doğruyken, “p ⊻ q” (ya da) yalnız biri doğruyken doğrudur. (p ∧ q)′ ≡ p′ ∨ q′ ve (p ∨ q)′ ≡ p′ ∧ q′ (De Morgan).

“7 bir asal sayıdır” bir önermedir; “Bugün hava ne güzel!” değildir, çünkü doğru ya da yanlış diye kesin bir hüküm taşımaz.

Önermeler bağlaçlarla birleşerek bileşik önerme oluşturur. Bileşik önermenin doğruluk değeri, bileşenlerinin değerlerinden doğruluk tablosuyla bulunur. Mantık ile kümeler aynı dilin iki lehçesidir: “ve” kesişime, “veya” birleşime, “değil” tümlemeye karşılık gelir. Bu yüzden kümelerde gördüğümüz De Morgan kuralı mantıkta da aynen geçerlidir.

Doğruluk tablosu (1: doğru, 0: yanlış)
pqp ∧ q (ve)p ∨ q (veya)p ⊻ q (ya da)
11110
10011
01011
00000
Mantık ve kümeler: aynı kuralın iki yazılışı
MantıkKümeler
p ∧ q (ve)A ∩ B
p ∨ q (veya)A ∪ B
p′ (değil)A′
p ∨ p′ ≡ 1, p ∧ p′ ≡ 0A ∪ A′ = E, A ∩ A′ = ∅
(p ∨ q)′ ≡ p′ ∧ q′(A ∪ B)′ = A′ ∩ B′
Çözümlü örnek

p: “7 asal sayıdır.”, q: “4 tek sayıdır.” önermeleri için p ∧ q, p ∨ q, p ⊻ q ve (p ∧ q)′ önermelerinin doğruluk değerlerini bulunuz.

  1. p ≡ 1, q ≡ 0.
  2. p ∧ q ≡ 0, p ∨ q ≡ 1, p ⊻ q ≡ 1, (p ∧ q)′ ≡ 1.

Cevap: 0, 1, 1, 1

Çözümlü örnek · sınav düzeyi

(p′ ∧ q)′ ∧ q bileşik önermesine denk olan en sade önerme hangisidir?

  1. De Morgan: (p′ ∧ q)′ ≡ p ∨ q′.
  2. Dağıt: (p ∨ q′) ∧ q ≡ (p ∧ q) ∨ (q′ ∧ q); q′ ∧ q ≡ 0.
  3. (p ∧ q) ∨ 0 ≡ p ∧ q. Dört satırlık tabloyla kontrol edilebilir: yalnız p ≡ q ≡ 1 iken 1.

Cevap: p ∧ q

✔ Doğru

  • p ∨ q, iki bileşen doğruyken de doğrudur.
  • p ⊻ q, iki bileşen doğruyken yanlıştır.
  • (p ∧ q)′ ≡ p′ ∨ q′

✘ Sık yapılan hata

  • “veya” ile “ya da”yı aynı sanmak.
  • (p ∧ q)′'yi p′ ∧ q′ diye açmak.
  • Soru, ünlem ve kişiden kişiye değişen yargıları önerme saymak.
Akılda kalsın: ve titizdir (ikisi de doğru olmalı), veya cömerttir (biri yeter), ya da kıskançtır (yalnız biri). Değil işareti parantezin içine girerken ∧ ↔ ∨ çevrilir.
Sınavda

Nasıl sorulurDoğruluk değerleri verilen bileşenlerden bileşik önermenin değerini bulmak, denk önermeyi seçmek ve sözel cümleyi sembolle yazmak en sık kalıplardır.

Tuzak“ya da” bağlacını “veya” gibi değerlendirip iki bileşen doğruyken sonucu 1 almak ve De Morgan'da bağlacı çevirmemektir.

⇄Bilgi eşleştirme denk önermeler

?Soru çöz

p ≡ 1, q ≡ 0 ve r ≡ 1 olduğuna göre aşağıdaki önermelerden hangisinin doğruluk değeri 0'dır?

✓ C. p ∧ r ≡ 1 olduğundan değili 0'dır. A 1'dir, veya bağlacında bir doğru bileşen yeter; B 1'dir, q′ ≡ 1 ve r ≡ 1; D 1'dir, ya da bağlacında bileşenlerden yalnız biri (r) doğrudur. q ≡ 0 görüp ilgili her önermeyi 0 saymak A, B ve D'ye götüren hatadır.
KAVRAM · KOŞULLU ÖNERME

Koşullu önerme ve niceleyiciler: “ise”, “her” ve “bazı”

MEB 9. sınıf · Algoritma ve bilişim · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKüme problemlerinde birleşimin eleman sayısı nasıl bulunur, en az ve en çok kaç kişi soruları nasıl çözülür?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

İki kümenin birleşiminin eleman sayısı s(A ∪ B) = s(A) + s(B) − s(A ∩ B)'dir; ortak elemanlar iki kez sayıldığı için bir kez çıkarılır. Problemlerde Venn şeması içten dışa doldurulur: önce kesişim, sonra “yalnız” bölgeler, en son hiçbirinde olmayanlar. Kesişim en çok küçük kümenin eleman sayısı, en az s(A) + s(B) − s(E) kadardır.

Eleman sayısı ve Venn problemleri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Koşullu önerme ne zaman yanlıştır, karşıtı, tersi ve karşıt tersi nedir, her ve bazı niceleyicilerinin değili nasıl alınır?

Kısa cevap: p ⇒ q (p ise q) koşullu önermesi yalnız p doğru, q yanlışken (1 ⇒ 0) yanlıştır; p ⇒ q ≡ p′ ∨ q. Karşıtı q ⇒ p, tersi p′ ⇒ q′, karşıt tersi q′ ⇒ p′'dir; yalnız karşıt ters önermeye denktir. “Her” (∀) önermesinin değili “bazı” (∃) ile kurulur: “Her öğrenci geldi”nin değili “Bazı öğrenciler gelmedi”dir.

“Yağmur yağarsa maç ertelenir” diyen biri, yağmur yağmadığı bir gün maç ertelenirse yalan söylemiş olmaz; yalnız yağmur yağıp maç oynanırsa sözü çiğnenir.

Koşullu önerme bir söz gibidir: söz yalnız koşul gerçekleşip sonuç gerçekleşmediğinde bozulur. Hipotez yanlışsa önerme kendiliğinden doğrudur. Bu yüzden p ⇒ q, “p yanlış ya da q doğru” demektir: p′ ∨ q. İki yönlü koşullu önerme p ⇔ q (p ancak ve ancak q), iki bileşen aynı değerdeyken doğrudur.

Koşullu önerme ve türevleri
pqp ⇒ qq ⇒ p (karşıt)p′ ⇒ q′ (ters)q′ ⇒ p′ (karşıt ters)
111111
100110
011001
001111
Çözümlü örnek

“x = 2 ise x² = 4” önermesinin karşıtını ve karşıt tersini yazınız; doğru olup olmadıklarını belirleyiniz.

  1. Karşıt: “x² = 4 ise x = 2”. Yanlış, çünkü x = −2 de x² = 4'ü sağlar.
  2. Karşıt ters: “x² ≠ 4 ise x ≠ 2”. Doğru; asıl önermeye denktir.

Cevap: karşıt yanlış, karşıt ters doğru

Çözümlü örnek · sınav düzeyi

p ⇒ q önermesi yanlış olduğuna göre (q ⇒ p) ∧ (p′ ∨ q) önermesinin doğruluk değeri nedir?

  1. Koşullu önerme yalnız 1 ⇒ 0 iken yanlıştır: p ≡ 1, q ≡ 0.
  2. q ⇒ p ≡ 0 ⇒ 1 ≡ 1; p′ ∨ q ≡ 0 ∨ 0 ≡ 0.
  3. 1 ∧ 0 ≡ 0. (p′ ∨ q zaten p ⇒ q'ye denktir; değeri 0 olmalıydı.)

Cevap: 0

Niceleyiciler: her (∀) ve bazı (∃)

“Her gerçek sayının karesi negatif değildir” önermesi ∀x ∈ R, x2 ≥ 0; “Bazı doğal sayılar çifttir” önermesi ∃x ∈ N, x çifttir diye yazılır. Değil alınırken niceleyici değişir ve önermenin içi değillenir: “her”in değili “bazı … değil”, “bazı”nın değili “hiçbir” (her … değil) olur.

Ek bilgi: tanım, aksiyom, teorem, ispat

Tanım bir kavramın ne olduğunu belirler; aksiyom ispatsız kabul edilen temel önermedir; teorem doğruluğu ispatla gösterilen önermedir. Bir teorem çoğu zaman p ⇒ q biçimindedir: p hipotez, q hükümdür. Karşıt ters önermeyi ispatlamak da asıl teoremi ispatlamak demektir.

✔ Doğru

  • p ⇒ q ≡ q′ ⇒ p′
  • Hipotez yanlışsa p ⇒ q doğrudur.
  • “Her öğrenci geldi”nin değili: “Bazı öğrenciler gelmedi.”

✘ Sık yapılan hata

  • Karşıtı (q ⇒ p) asıl önermeye denk sanmak.
  • 0 ⇒ 0 durumunu yanlış saymak.
  • “Her öğrenci geldi”nin değilini “Hiçbir öğrenci gelmedi” yazmak.
Akılda kalsın: Koşullu önerme bir sözdür: yalnız “koşul oldu, sonuç olmadı” durumunda (1 ⇒ 0) bozulur. Karşıt ters, öncüleri yer değiştirir ve değiller: q′ ⇒ p′, asıl önermenin aynısıdır.
Sınavda

Nasıl sorulurKoşullu önermenin yanlış olduğu bilgisinden bileşenlerin değerini bulmak, karşıt-ters-karşıt ters ayrımı ve niceleyicili önermenin değilini seçmek en sık kalıplardır.

Tuzak“her”in değilini “hiçbir” diye kurmaktır; doğrusu “bazı … değil”dir.

?Soru çöz

p ⇒ q koşullu önermesinin karşıt tersi aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. Karşıt ters, bileşenlerin yerini değiştirir ve ikisinin de değilini alır: q′ ⇒ p′; asıl önermeye denktir. A, yalnız yer değiştirmektir, karşıttır; C, yalnız değil almaktır, terstir; D, yalnız sonucun değilini almaktır, bu bir türev değil, asıl önermeyle çelişir.

▭Boşluk doldurma

“Her öğrenci sınava girdi.” önermesinin değili “ öğrenciler sınava girmedi.” olur. “Bazı sayılar negatiftir.” önermesinin değili “ sayı negatif değildir.” olur.

bazıhiçbirheryalnız

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Peşin fiyatı 5 000 TL olan bir telefon, %18 vade farkıyla 10 eşit taksitle satılıyor. Bir taksit kaç TL'dir?

✓ C. Taksitli toplam 5 000 · 1,18 = 5 900 TL; 10 taksit: 590 TL. A 500, vade farkını unutmaktır; B 518, yüzdeyi TL sanıp her taksite 18 TL eklemektir; D 900, vade farkı tutarını taksit sanmaktır.Kaynak: Yüzde, kâr-zarar ve karışım problemleri · Etiket, indirim, KDV, vade farkı

?Soru 2

Bir işi A 3 günde, B 4 günde, C 12 günde bitiriyor. Üçü birlikte çalışıp işi bitiriyor ve 1 520 TL ücret alıyor. Ücret yapılan işe göre paylaştırılırsa B kaç TL alır?

✓ B. İş 12 birim; günlük hızlar A 4, B 3, C 1 birim, oran 4 : 3 : 1 (8 pay); B 1 520 · 3/8 = 570 TL. A 760, en hızlı A'nın payıdır; C 320, ücreti sürelerle (3 : 4 : 12) doğru orantılı paylaştırmaktan çıkar; D 190, C'nin payıdır.Kaynak: İşçi ve havuz problemleri · Verim, kişi sayısı ve ücret

?Soru 3

A bir işi 12 günde, B 24 günde bitiriyor. İkisi işe birlikte başlıyor; iş bitene kadar A toplam 3 gün izin alıyor, B hiç ara vermiyor. İş kaç günde biter?

✓ C. İş 24 birim; iş t günde bitsin: A (t − 3) gün × 2 birim, B t gün × 1 birim; 2(t − 3) + t = 24 → t = 10. A 8, izni hiç hesaba katmadan birlikte süreyi almaktır; B 11, 8 güne izin günlerini doğrudan eklemekten çıkar; D 9, izni B'ye yazıp t/12 + (t − 3)/24 = 1 kurmaktan gelir.Kaynak: İşçi ve havuz problemleri · Sonradan katılma, ayrılma

?Soru 4

Bir depoyu A musluğu boşken 10 saatte dolduruyor, B musluğu doluyken 15 saatte boşaltıyor. Depo yarı doluyken iki musluk birlikte açılırsa depo kaç saatte tamamen dolar?

✓ A. Net hız 1/10 − 1/15 = 1/30; kalan yarım depo için 30 · 1/2 = 15 saat. B 30, deponun yarı dolu olduğunu unutup bütün depoyu hesaplamaktır; C 3, boşaltan musluğun hızını toplayıp (1/10 + 1/15 = 1/6) yarıya bölmekten çıkar; D 5, sürelerin farkını almaktır.Kaynak: İşçi ve havuz problemleri · Havuz ve musluk problemleri

?Soru 5

Bir sayının %30'unun %50'si 45 olduğuna göre bu sayı kaçtır?

✓ D. %30'unun %50'si sayının 0,30 · 0,50 = 0,15'idir; 45 ÷ 0,15 = 300. A 150, yalnız %30'u kullanıp 45 ÷ 0,30 yapmaktır; B 90, yalnız %50'yi kullanmaktır; C 56,25, yüzdeleri çarpmak yerine toplayıp %80 almaktan çıkar.Kaynak: Yüzde, kâr-zarar ve karışım problemleri · Yüzde kavramı

?Soru 6

%20'si şeker olan 30 gram şekerli su ile %50'si şeker olan 20 gram şekerli su karıştırılıyor. Yeni karışımın yüzde kaçı şekerdir?

✓ A. Şeker 30 · 0,2 = 6 ve 20 · 0,5 = 10 gram; 16 ÷ 50 = 0,32, yani %32. B 35, yüzdelerin düz ortalamasıdır, miktarlar eşit değil; C 70, yüzdeleri toplamaktır; D 16, şeker miktarını (16 gram) yüzde sanmaktır.Kaynak: Yüzde, kâr-zarar ve karışım problemleri · Karışım yüzdesi

?Soru 7

Fiyatı 400 TL olan bir ürüne önce %25 zam, ardından yeni fiyat üzerinden %20 indirim yapılıyor. Ürünün son fiyatı kaç TL'dir?

✓ A. 400 · 1,25 · 0,8 = 400 · 1 = 400; zam 100 TL, indirim 500'ün %20'si olan 100 TL. B 420, yüzdeleri toplayıp net %5 zam saymaktır; C 500, indirimi uygulamayı unutmaktır; D 320, zammı atlayıp yalnız indirimi uygulamaktır.Kaynak: Yüzde, kâr-zarar ve karışım problemleri · Ardışık yüzde: çarpan yöntemi

?Soru 8

Aralarında 510 km bulunan A ve B kentlerinden, A'dan saat 09.00'da saatte 60 km hızla, B'den saat 10.00'da saatte 90 km hızla iki araç birbirine doğru yola çıkıyor. Araçlar saat kaçta karşılaşır?

✓ C. 10.00'a kadar A 60 km gider, kalan 450 km; 450 ÷ (60 + 90) = 3 saat, 10.00 + 3 = 13.00. A 12.00, 3 saati A'nın kalkış saati 09.00'a eklemektir; B 13.24, A'nın önden gittiği 60 km'yi düşmeden 510 ÷ 150 = 3,4 saat bulup 10.00'a eklemektir; D 12.24, aynı 3,4 saati 09.00'a eklemekten çıkar.Kaynak: Hareket problemleri · Karşılaşma

?Soru 9

Bir bisikletli saatte 20 km hızla yola çıkıyor. 3 saat sonra aynı noktadan aynı yöne saatte 60 km hızla bir motosikletli çıkıyor. Motosikletli bisikletliye kaç saatte yetişir?

✓ D. Bisikletli 3 saatte 60 km önde; açık saatte 60 − 20 = 40 km kapanır: 60 ÷ 40 = 1,5 saat. A 0,75, hızları toplayıp 60 ÷ 80 yapmaktır; B 1, açığı yalnız motosikletlinin hızına bölmekten çıkar; C 4,5, bisikletlinin toplam süresini (3 + 1,5) vermektir.Kaynak: Hareket problemleri · Yetişme

?Soru 10

Bir sürücü 60 km'lik yolu saatte 30 km hızla gidip saatte 60 km hızla dönüyor. Gidiş-dönüşteki ortalama hızı saatte kaç km'dir?

✓ B. Gidiş 2 saat, dönüş 1 saat; 120 km ÷ 3 saat = 40 (formülle 2 · 30 · 60 ÷ 90 = 40). A 45, hızların aritmetik ortalamasıdır, eşit yolda geçersizdir; C 30, gidiş süresini (2 saat) dönüşe de yazıp 120 ÷ 4 yapmaktır; D 90, hızları toplamaktır.Kaynak: Hareket problemleri · Ortalama hız
2
Daha fazla soru çözmek ister misin?Kümeler konusundan 2 soru seni bekliyor. Çözümlü; yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →