Permütasyon ve kombinasyon: sayma ilkeleri, sıralama, seçme, binom açılımı

Saymanın iki temel ilkesi bütün konuyu taşır: “ya da” toplar, “ve” çarpar. Sıralamayı (permütasyon), seçmeyi (kombinasyon) ve binom açılımını bu iki ilkeden kuruyoruz.

7 durakTYT · KPSS
14 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 14tamamlanan etkinlik
3 sorubu konuda çözebileceğin
YÖNTEM · SAYMA

Saymanın iki ilkesi: “ya da” toplar, “ve” çarpar

MEB 10. sınıf · Sayma, algoritma ve bilişim · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKüme problemlerinde birleşimin eleman sayısı nasıl bulunur, en az ve en çok kaç kişi soruları nasıl çözülür?Bağlantılı konudan (Kümeler ve mantık). Önce kendin cevapla, sonra aç.

İki kümenin birleşiminin eleman sayısı s(A ∪ B) = s(A) + s(B) − s(A ∩ B)'dir; ortak elemanlar iki kez sayıldığı için bir kez çıkarılır. Problemlerde Venn şeması içten dışa doldurulur: önce kesişim, sonra “yalnız” bölgeler, en son hiçbirinde olmayanlar. Kesişim en çok küçük kümenin eleman sayısı, en az s(A) + s(B) − s(E) kadardır.

Eleman sayısı ve Venn problemleri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Sayma problemlerinde toplama ve çarpma yolu ne zaman kullanılır?

Kısa cevap: Bir iş birbirinin yerine geçen ayrık seçeneklerden biriyle yapılıyorsa seçenek sayıları toplanır (toplama yoluyla sayma). İş art arda gelen aşamalardan oluşuyorsa her aşamadaki seçenek sayıları çarpılır (çarpma yoluyla sayma). 3 gömlek ve 4 pantolonla 3 · 4 = 12 farklı kombin yapılır.

Bir kafede 3 çay ya da 4 kahve çeşidinden birini seçen 7 seçeneğe sahiptir; bir çay ve bir kahve birlikte seçen ise 12 seçeneğe.

Sayma problemlerinde önce durumun yapısına bakılır. Seçenekler birbirinin alternatifiyse (ya bu ya şu) toplanır. İş aşamalardan oluşuyorsa (önce bu, sonra şu) çarpılır, çünkü ilk aşamanın her seçimi ikinci aşamanın bütün seçimleriyle birleşir. Ağaç şeması bunu gösterir: her dal, bir sonraki aşamada aynı sayıda dala ayrılır.

İlk aşamadaki her dal ikinci aşamada aynı sayıda dala ayrılır; dal sonu sayısı çarpımdır.Görsel: Sınav Defteri
ya da (ayrık seçenekler): m + n ve (art arda aşamalar): m · n
Çözümlü örnek

A kentinden B'ye 3, B'den C'ye 2 farklı yol vardır; ayrıca A'dan C'ye B'ye uğramayan 2 yol vardır. A'dan C'ye kaç farklı yoldan gidilebilir?

  1. B üzerinden: iki aşama, 3 · 2 = 6.
  2. Doğrudan: 2. İki durum birbirinin alternatifi: 6 + 2 = 8.

Cevap: 8

Çözümlü örnek · sınav düzeyi

Yan yana 4 bölmeden oluşan bir şerit 5 farklı renkle boyanacaktır. Yan yana bölmeler farklı renkte, ilk ve son bölme ise aynı renkte olacaktır. Şerit kaç farklı biçimde boyanabilir? (Bir renk birden çok bölmede kullanılabilir.)

  1. 1. bölme: 5 renk. 4. bölme 1. bölmeyle aynı olmak zorunda: tek seçenek.
  2. 2. bölme 1.'den farklı: 4 seçenek. 3. bölme hem 2.'den hem 4.'den (yani 1.'den) farklı olmalı; bu iki renk zaten farklı olduğundan 3 seçenek.
  3. 5 · 4 · 3 · 1 = 60. Son bölmeyi de serbest sanıp 4 seçenek vermek 320 sonucunu verir; yanlıştır.

Cevap: 60

✔ Doğru

  • “Bir çorba ve bir ana yemek” → çarp.
  • “Bir tatlı ya da bir içecek” → topla.
  • Her aşamada önceki seçimlerin bıraktığı seçeneği say.

✘ Sık yapılan hata

  • Alternatif durumları çarpmak.
  • Aşamalı işi toplamak.
  • Komşu bölme koşulunu tüm bölmelere uygulamak (5 · 4 · 3 · 2).
Akılda kalsın: Soruyu bir cümleyle anlat: içinde “ve sonra” varsa çarp, “ya da” varsa topla. Kısıtlı aşamayı her zaman önce doldur.
Sınavda

Nasıl sorulurYol ve güzergâh sayısı, kıyafet ve menü seçimi, bölme ya da yol boyama ve şifre-plaka oluşturma en sık kalıplardır; çoğu soru iki ilkenin birlikte kullanılmasını ister.

Tuzak“farklı renk” koşulunun yalnız komşu bölmeler için mi, bütün bölmeler için mi verildiğini okumamaktır.

▭Sen çöz örnekle aynı yapı

Yan yana 3 bölmeli bir şerit 4 renkle boyanacaktır. Yalnız yan yana bölmeler farklı renkte olacaksa farklı boyama, bütün bölmeler farklı renkte olacaksa farklı boyama yapılır.

36246412

?Soru çöz

Bir lokantada 4 çeşit çorba, 5 çeşit ana yemek ve 3 çeşit tatlı vardır. “Bir çorba ve bir ana yemek” ya da “yalnız bir tatlı” sipariş edecek bir müşteri kaç farklı sipariş verebilir?

✓ B. Çorba ve ana yemek aşamalı: 4 · 5 = 20; yalnız tatlı bunun alternatifi: 20 + 3 = 23. A 60, “ya da” sözünü atlayıp üçünü çarpmaktır; C 12, aşamalı seçimi de toplamaktır; D 63, üçünü çarpıp tatlıyı bir de eklemektir.
FORMÜL · PERMÜTASYON

Permütasyon: sıranın önemli olduğu dizilişler

MEB 10. sınıf · Sayma, algoritma ve bilişim · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaFaktöriyel nedir, 0! neden 1'e eşittir?Bağlantılı konudan (Temel kavramlar). Önce kendin cevapla, sonra aç.

n pozitif tam sayı olmak üzere 1'den n'ye kadar olan tam sayıların çarpımına n faktöriyel denir ve n! ile gösterilir: 5! = 1 · 2 · 3 · 4 · 5 = 120. Tanım gereği 0! = 1 ve 1! = 1'dir. n! = n · (n − 1)! eşitliği faktöriyelli işlemleri sadeleştirmenin anahtarıdır.

Faktöriyel

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Permütasyon nedir, n elemandan r tanesinin sıralanma sayısı nasıl hesaplanır?

Kısa cevap: n farklı nesne bir sıraya n! farklı biçimde dizilir. n farklı nesneden r tanesinin seçilip sıralanmasına r'li permütasyon denir: P(n, r) = n!/(n − r)! = n · (n − 1) · … (r çarpan). 7 kişiden başkan, yardımcı ve sekreter seçmenin yolu P(7, 3) = 7 · 6 · 5 = 210'dur.

Beş kitabı rafa dizmenin 120 farklı yolu vardır; ilk kitap için 5, ikincisi için 4, … seçenek kalır.

Permütasyon, çarpma ilkesinin özel bir hâlidir: her yere bir nesne konunca sonraki yer için bir seçenek eksilir. Temel kavramlar sayfasında gördüğümüz faktöriyel bu çarpımın kısa yazılışıdır. Görevlerin farklı olduğu seçimlerde (başkan, yardımcı) sıra önemlidir; bu yüzden permütasyon kullanılır.

n! = n · (n − 1) · … · 1 P(n, r) = n!(n − r)!P(n, n) = n!, P(n, 1) = n, P(n, 0) = 1.
Çözümlü örnek

7 kişilik bir kurulda başkan, başkan yardımcısı ve sekreter seçilecektir. Bir kişi yalnız bir görev alabiliyorsa kaç farklı seçim yapılır?

  1. Görevler farklı, sıra önemli: P(7, 3) = 7 · 6 · 5 = 210.

Cevap: 210

Çözümlü örnek · sınav düzeyi

Aralarında Ali, Banu ve Cem'in bulunduğu 7 kişi bir sıraya dizilecektir. Ali en başta olacak, Banu ile Cem ise sıranın uçlarında olmayacaktır. Kaç farklı diziliş vardır?

  1. Ali 1. sıraya: tek yol. Öteki uç (7. sıra) Banu ve Cem'e kapalıdır.
  2. Banu ve Cem 2.–6. sıralardaki 5 yere: P(5, 2) = 5 · 4 = 20.
  3. Kalan 4 kişi kalan 4 yere: 4! = 24. Toplam 1 · 20 · 24 = 480.

Cevap: 480

Ek bilgi: dairesel sıralama

n kişi yuvarlak bir masaya oturursa yalnız kişilerin birbirine göre konumu önemlidir; birini sabitleyip kalanları sıralarız: (n − 1)! farklı oturuş vardır.

Kısıtı olan kişiler önce yerleşir; kısıtsızlar en sona kalır ve kalan yerlere faktöriyelle dağılır.Görsel: Sınav Defteri

✔ Doğru

  • Farklı görevler → permütasyon.
  • P(8, 3) = 8 · 7 · 6 = 336.
  • Kısıtlı kişiyi ya da yeri önce yerleştir.

✘ Sık yapılan hata

  • Görevler farklıyken kombinasyon kullanmak.
  • Bir kişinin birden çok göreve gelebileceğini varsaymak (8³).
  • Uçlara yerleşen iki kişinin kendi aralarındaki sırayı (2!) unutmak.
Akılda kalsın: P(n, r): n'den başla, r tane geriye doğru çarp. “Başkan–yardımcı”, “birinci–ikinci”, “şifre” gibi sözcükler sıranın önemli olduğunu söyler.
Sınavda

Nasıl sorulurKişilerin sıraya dizilmesi, farklı görevlere seçim, belirli kişilerin uçta ya da belirli yerde olması ve faktöriyelli ifadelerin sadeleştirilmesi en sık kalıplardır.

TuzakSıra önemliyken kombinasyon, sıra önemsizken permütasyon kullanmaktır; kombinasyonu bu sayfada az sonra göreceğiz.

⇄Bilgi eşleştirme değeri bul

?Soru çöz

8 kişilik bir kulüpte başkan, başkan yardımcısı ve sayman seçilecektir. Her kişi en çok bir görev alabildiğine göre kaç farklı seçim yapılabilir?

✓ D. Görevler farklı, sıra önemli: P(8, 3) = 8 · 7 · 6 = 336. A 56, kombinasyon C(8, 3) alıp görevleri ayırt etmemektir; B 512, bir kişinin birden çok görev alabildiğini varsayıp 8³ hesaplamaktır; C 24, yalnız 3 görevin sıralanışını (3!) saymaktır.
PROBLEM · RAKAM

Rakamlarla sayı yazma: önce kısıtlı basamak, 0'a dikkat

MEB 10. sınıf · Sayma, algoritma ve bilişim · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırla2, 4, 5, 8 ve 10 ile bölünebilme kuralları nelerdir?Bağlantılı konudan (Bölme ve bölünebilme). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Birler basamağı çift olan sayı 2 ile, 0 ya da 5 olan sayı 5 ile, 0 olan sayı 10 ile tam bölünür. Son iki basamağı 4'ün katı olan sayı 4 ile, son üç basamağı 8'in katı olan sayı 8 ile bölünür. Kalan da aynı basamaklardan bulunur: 4 ile bölümden kalan, son iki basamağın kalanıdır.

2, 4, 5, 8 ve 10 ile bölünebilme

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Verilen rakamlarla kaç farklı sayı yazılır, ilk basamak, çift ve 5'e bölünme koşulları nasıl sayılır?

Kısa cevap: Rakamlarla sayı yazarken basamaklar birer aşamadır ve seçenekler çarpılır. En soldaki basamak 0 olamaz; çift, tek ya da 5'e bölünme gibi koşullar birler basamağını kısıtlar. Kısıtlı basamak önce doldurulur; 0 hem birler hem ilk basamağı etkiliyorsa sayma iki duruma ayrılır.

0 rakamı sayı yazma sorularının en sinsi oyuncusudur: birler basamağında serbest, en başta yasaktır.

Sayı basamakları sayfasında gördüğümüz gibi en soldaki basamağa 0 yazılırsa sayı bir basamak kısalır. Bu yüzden ilk basamak her zaman özel bir aşamadır. Bölme ve bölünebilme sayfasında gördüğümüz kurallar da birler basamağını kısıtlar: çift sayıda birler 0, 2, 4, 6, 8; 5'e bölünende 0 ya da 5'tir. Kısıtlı basamaklar önce doldurulur; 0 iki kısıtın ortak elemanıysa “birler 0 olan” ve “birler 0 olmayan” iki durum ayrı sayılıp toplanır.

kısıtlı basamak önce → kalanlar çarpılır 0 iki koşulda birden → iki duruma ayır, topla
Çözümlü örnek

{0, 1, 2, 3, 4} rakamlarıyla rakamları farklı kaç tane üç basamaklı sayı yazılabilir?

  1. Yüzler: 0 olamaz, 4 seçenek. Onlar: kalan 4 rakam (0 artık kullanılabilir). Birler: 3.
  2. 4 · 4 · 3 = 48.

Cevap: 48

Çözümlü örnek · sınav düzeyi

{0, 1, 2, 3, 4, 5} rakamlarıyla rakamları farklı kaç tane üç basamaklı çift sayı yazılabilir?

  1. Birler 0 ise: yüzler 5 seçenek, onlar 4: 5 · 4 = 20.
  2. Birler 2 ya da 4 ise (2 seçenek): yüzler 0 ve birlerdeki rakam olamaz, 4 seçenek; onlar 4: 2 · 4 · 4 = 32.
  3. Toplam 20 + 32 = 52.

Cevap: 52

0 hem birler hem yüzler basamağını etkilediği için durumlar ayrılır: birler 0 mı, değil mi? Her satır çarpılır, satırlar toplanır.Görsel: Sınav Defteri

✔ Doğru

  • İlk basamak 0 olamaz.
  • Birler 0 ve birler 0 değil durumları ayrı sayılır.
  • “Rakamları farklı” her kullanılan rakamı eler.

✘ Sık yapılan hata

  • 3 · 5 · 4 gibi tek çarpımla 0'ı iki kez hesaba katmak.
  • Birler koşulunu en sona bırakıp seçenekleri yanlış saymak.
  • Rakam tekrarına izin varken “farklı” gibi saymak.
Akılda kalsın: Sıra: birler koşulu → ilk basamak → ortadakiler. 0 hem birlerde aday hem başta yasaksa iki durum aç: “0 birlerde” ve “0 birlerde değil”.
Sınavda

Nasıl sorulurRakamları farklı ya da tekrarlı sayılar, çift-tek, 3'e ya da 5'e bölünen sayılar ve belirli bir sayıdan büyük sayıların sayısı en sık kalıplardır; KPSS bunları bölünebilme kurallarıyla birleştirir.

Tuzak0'ın hem birler hem ilk basamak kısıtına girdiği durumları tek çarpımla saymaktır.

▭Sen çöz örnekle aynı yapı

{1, 2, 3, 4, 5} rakamlarıyla rakamları farklı tane üç basamaklı sayı yazılabilir; bunların tanesi tektir.

603612524

?Soru çöz

{0, 1, 2, 3, 4, 5} rakamlarıyla yazılabilen, rakamları birbirinden farklı üç basamaklı sayılardan kaç tanesi 5 ile tam bölünür?

✓ A. Birler 0 ise 5 · 4 = 20; birler 5 ise yüzlere 0 ve 5 gelemez, 4 · 4 = 16; toplam 36. B 40, iki durumda da yüzlere 5 seçenek verip 2 · 5 · 4 yapmaktır; C 20, yalnız birler 0 durumunu saymaktır; D 16, yalnız birler 5 durumunu saymaktır.
FORMÜL · TEKRARLI DİZİLİŞ

Tekrarlı dizilişler ve yan yana olma: özdeşleri böl, birlikteleri paketle

MEB 10. sınıf · Sayma, algoritma ve bilişim · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaSayma problemlerinde toplama ve çarpma yolu ne zaman kullanılır?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Bir iş birbirinin yerine geçen ayrık seçeneklerden biriyle yapılıyorsa seçenek sayıları toplanır (toplama yoluyla sayma). İş art arda gelen aşamalardan oluşuyorsa her aşamadaki seçenek sayıları çarpılır (çarpma yoluyla sayma). 3 gömlek ve 4 pantolonla 3 · 4 = 12 farklı kombin yapılır.

Toplama ve çarpma yoluyla sayma

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Tekrarlı permütasyon nasıl hesaplanır, belirli kişilerin yan yana olduğu ya da olmadığı dizilişler nasıl sayılır?

Kısa cevap: n nesneden n₁ tanesi bir türden, n₂ tanesi başka bir türden özdeşse farklı diziliş sayısı n!/(n₁! · n₂! · …)'tir: KAVAK kelimesinin harfleri 5!/(2! · 2!) = 30 farklı biçimde dizilir. Belirli kişiler yan yana olacaksa onlar tek bir paket sayılır, paketin içi ayrıca sıralanır; yan yana olmama = tüm dizilişler − yan yana olanlar.

ANNE kelimesinin iki N'sini yer değiştirirseniz kelime değişmez; bu yüzden harflerin dizilişi 4! değil, onun yarısıdır.

Özdeş nesneler yer değiştirince yeni bir diziliş oluşmaz. Hepsi farklıymış gibi n! dizilişi sayıp her özdeş grubun kendi içindeki sıralanış sayısına bölmek, aynı dizilişi birden çok saymayı düzeltir. Yan yana olma koşulunda ise birlikte duracak kişiler bir paket gibi tek nesne sayılır.

n!n1! · n2! · … yan yana: (paketli nesne sayısı)! · (paket içi)! yan yana değil = hepsi − yan yana
Çözümlü örnek

KAVAK kelimesinin harfleriyle anlamlı ya da anlamsız kaç farklı beş harfli diziliş yazılabilir? 5 kişi bir sıraya dizilirken Ali ile Ayşe yan yana olacaksa kaç diziliş vardır?

  1. KAVAK: 2 K, 2 A, 1 V: 5! ÷ (2! · 2!) = 120 ÷ 4 = 30.
  2. Ali ile Ayşe bir paket: 4 nesne 4! = 24 biçimde, paketin içi 2! = 2 biçimde: 48.

Cevap: 30 ve 48

Çözümlü örnek · sınav düzeyi

ANKARA kelimesinin harfleri yer değiştirilerek, K ile R yan yana olacak biçimde anlamlı ya da anlamsız kaç farklı altı harfli diziliş yazılabilir?

  1. K ile R'yi tek bir paket say: birimler A, A, A, N ve paket, toplam 5 birim.
  2. 3 A özdeş: 5! ÷ 3! = 120 ÷ 6 = 20.
  3. Paketin içi KR ya da RK: 2! = 2. Toplam 20 · 2 = 40.

Cevap: 40

Yan yana olması istenenler bağlanıp tek birim sayılır; paketin içindeki sıra ayrıca çarpılır.Görsel: Sınav Defteri

✔ Doğru

  • Özdeş grupların faktöriyellerine böl.
  • Paketin içini de sırala (2!).
  • Yan yana olmama: tümleyenden say.

✘ Sık yapılan hata

  • Özdeş harfleri farklı sayıp n! vermek.
  • Paketi sayıp paket içi sıralamayı unutmak.
  • “Yan yana olmasın” için yan yana olanları vermek.
Akılda kalsın: Özdeşler yer değiştirince fark olmaz: böl. Birlikte duracaklar tek bir yolcu gibi: paketle, içini ayrıca sırala. “Olmasın” gördüğünde hepsinden çıkar.
Sınavda

Nasıl sorulurKelimenin harflerinin dizilişi, özdeş bayrak ya da boncukların sıralanması, özdeş nesnelerin kişilere dağıtılması ve belirli kişilerin yan yana olup olmaması en sık kalıplardır.

TuzakYan yana paketinde iç sıralamayı unutmak ve “yan yana olmasın” sorusunda tümleyeni almamaktır.

⇄Bilgi eşleştirme harflerin dizilişi

?Soru çöz

Ece ile Can'ın da bulunduğu 6 kişi bir sıraya dizilecektir. Ece ile Can yan yana olmamak koşuluyla kaç farklı diziliş vardır?

✓ C. Bütün dizilişler 6! = 720; yan yana olanlar 5! · 2! = 240; olmayanlar 720 − 240 = 480. A 240, yan yana olanları cevap sanmaktır; B 600, paketin içindeki sıralamayı (2!) unutup 720 − 120 yapmaktır; D 720, koşulu hiç uygulamamaktır.
FORMÜL · KOMBİNASYON

Kombinasyon: sıranın önemsiz olduğu seçimler

MEB 10. sınıf · Sayma, algoritma ve bilişim · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaAlt küme nedir, n elemanlı bir kümenin kaç alt kümesi ve öz alt kümesi vardır?Bağlantılı konudan (Kümeler ve mantık). Önce kendin cevapla, sonra aç.

A'nın her elemanı B'nin de elemanıysa A, B'nin alt kümesidir: A ⊂ B. Boş küme her kümenin, her küme de kendisinin alt kümesidir. n elemanlı bir kümenin 2ⁿ alt kümesi vardır; kendisi dışındaki 2ⁿ − 1 alt kümeye öz alt küme denir. A ⊂ B ve B ⊂ A ise A = B'dir.

Alt küme ve alt küme sayısı

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Kombinasyon nedir, permütasyondan farkı nedir, C(n, r) = C(n, n − r) neden doğrudur?

Kısa cevap: n farklı nesneden sıra gözetmeden r tanesini seçmeye kombinasyon denir: C(n, r) = n!/(r! · (n − r)!). Her seçilen grup r! farklı sırada dizilebildiği için P(n, r) = C(n, r) · r!'dir. C(n, r) = C(n, n − r): r tanesini seçmek, n − r tanesini dışarıda bırakmaktır. C(n, 0) + C(n, 1) + … + C(n, n) = 2ⁿ.

6 kişiden 2 kişilik bir ekip seçerken “Ali ve Can” ile “Can ve Ali” aynı ekiptir; başkan ve yardımcı seçerken ise farklıdır.

Kombinasyonda yalnız kimlerin seçildiği önemlidir. Permütasyon her grubu r! kez sayar (grubun her sıralanışı ayrı sayılır); bu yüzden permütasyon r!'e bölünerek kombinasyon bulunur. Kümeler ve mantık sayfasında gördüğümüz alt küme sayısı 2ⁿ, 0, 1, 2, …, n elemanlı alt kümelerin sayılarının toplamıdır; r elemanlı alt küme sayısı C(n, r)'dir.

Sıra önemli mi? (6 kişilik bir grup)
SoruSıraHesapSonuç
Başkan ve yardımcı seçmekönemliP(6, 2)30
2 kişilik ekip seçmekönemsizC(6, 2)15
6 kişiyi sıraya dizmekönemli6!720
4 kişilik kurul seçmekönemsizC(6, 4) = C(6, 2)15
C(n, r) = n!r! · (n − r)! C(n, r) = C(n, n − r) Σ C(n, r) = 2n
Çözümlü örnek

C(10, 7) kaçtır?

  1. 7 seçmek 3 bırakmaktır: C(10, 7) = C(10, 3).
  2. 10 · 9 · 83 · 2 · 1 = 120.

Cevap: 120

Çözümlü örnek · sınav düzeyi

Bir toplantıdaki herkes diğer herkesle birer kez tokalaşıyor ve 28 tokalaşma oluyor. Toplantıya 2 kişi daha katılıyor ve bu iki kişi hem birbiriyle hem de herkesle birer kez tokalaşıyor. Toplam tokalaşma sayısı kaç artar?

  1. C(n, 2) = n(n − 1) ÷ 2 = 28 → n(n − 1) = 56 = 8 · 7 → n = 8.
  2. 10 kişide toplam C(10, 2) = 45 tokalaşma olur.
  3. Artış 45 − 28 = 17. Kontrol: yeni gelen ikisi 8'er kişiyle 16, kendi aralarında 1 kez tokalaşır.

Cevap: 17

✔ Doğru

  • C(n, 0) = C(n, n) = 1, C(n, 1) = n.
  • C(n, a) = C(n, b) ise a = b ya da a + b = n.
  • P(n, r) = C(n, r) · r!

✘ Sık yapılan hata

  • Ekip seçerken permütasyon kullanmak.
  • C(n, a) = C(n, b) ise yalnız a = b sanmak.
  • Tokalaşmayı n(n − 1) diye 2'ye bölmeden saymak.
Akılda kalsın: Sorulacak tek soru: “Seçilenlerin yerini değiştirince yeni bir durum oluşuyor mu?” Oluşuyorsa permütasyon, oluşmuyorsa kombinasyon. r seçmek = n − r bırakmak.
Sınavda

Nasıl sorulurEkip, kurul ve soru seçimi, tokalaşma ve maç sayısı, C(n, a) = C(n, b) eşitliğinden n bulma ve alt küme sayısıyla bağlantılı sorular en sık kalıplardır.

TuzakSıra önemsizken permütasyon kullanıp sonucu r! kat büyük bulmaktır.

Sınavda işaretleC(n, r) bazı sorularda n'nin r'nin üstüne yazıldığı büyük parantezle, bazı kitaplarda ⁿCᵣ ile gösterilir; üçü aynı sayıdır.

↕Küçükten büyüğe sırala kombinasyon değerleri

  1. C(5, 2)
  2. C(7, 3)
  3. C(9, 0)
  4. C(8, 6)
  5. C(7, 1)

?Soru çöz

n bir doğal sayı olmak üzere C(n, 3) = C(n, 5) olduğuna göre n kaçtır?

✓ A. 3 ≠ 5 olduğundan 3 + 5 = n, yani n = 8 (3 seçmek 5 bırakmaktır). B 2, alt indislerin farkını almaktır; C 15, alt indisleri çarpmaktır; D 4, alt indislerin ortalamasını almaktır.
PROBLEM · SEÇME

Kombinasyon problemleri: ekip, “en az bir” ve noktalardan üçgen

MEB 10. sınıf · Sayma, algoritma ve bilişim · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaPermütasyon nedir, n elemandan r tanesinin sıralanma sayısı nasıl hesaplanır?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

n farklı nesne bir sıraya n! farklı biçimde dizilir. n farklı nesneden r tanesinin seçilip sıralanmasına r'li permütasyon denir: P(n, r) = n!/(n − r)! = n · (n − 1) · … (r çarpan). 7 kişiden başkan, yardımcı ve sekreter seçmenin yolu P(7, 3) = 7 · 6 · 5 = 210'dur.

Faktöriyel ve permütasyon

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Kombinasyon problemlerinde koşullu ekip seçimi, en az bir koşulu ve noktalardan üçgen sayısı nasıl hesaplanır?

Kısa cevap: Gruplardan ayrı ayrı seçim yapılıyorsa kombinasyonlar çarpılır: 5 erkekten 2, 4 kadından 2 kişi C(5, 2) · C(4, 2) = 60 biçimde seçilir. “En az bir” koşulunda tümleyen kullanılır: tüm seçimler − hiç olmayan seçimler. n noktadan (üçü doğrusal değilse) C(n, 3) üçgen çizilir; doğrusal noktaların üçlüleri çıkarılır.

“En az bir kadın olsun” koşulunu doğrudan saymak uzun sürer; hiç kadın olmayan ekipleri saymak ise tek adımdır.

Kombinasyon problemlerinde iki strateji öne çıkar. Seçim farklı gruplardan yapılıyorsa her grup ayrı bir aşamadır ve sonuçlar çarpılır. “En az bir”, “en az iki” gibi koşullar çok sayıda durum doğurduğunda tümleyen sayılır. Belirli bir kişinin kesin seçildiği durumda o kişi çıkarılır ve kalan yerler kalan kişilerden seçilir.

Herhangi üç nokta bir üçgen belirler; yalnız aynı doğru üzerinde duran üç nokta belirlemez. Bu yüzden doğrusal üçlüler çıkarılır.Görsel: Sınav Defteri
gruplardan seçim: C(a, x) · C(b, y) en az bir = tümü − hiç olmayan üçgen = C(n, 3) − C(k, 3)k: aynı doğru üzerindeki nokta sayısı.
Çözümlü örnek

5 erkek ve 4 kadından 4 kişilik bir ekip kurulacaktır. Ekipte 2 erkek ve 2 kadın olacaksa kaç farklı ekip kurulur? 3 kişilik ve en az bir kadın içeren kaç ekip kurulur?

  1. İki grup, iki aşama: C(5, 2) · C(4, 2) = 10 · 6 = 60.
  2. En az bir kadın: tüm 3'lü ekipler C(9, 3) = 84, hiç kadın olmayan C(5, 3) = 10; 84 − 10 = 74.

Cevap: 60 ve 74

Çözümlü örnek · sınav düzeyi

Düzlemde birbirine paralel d₁ ve d₂ doğruları üzerinde sırasıyla 4 ve 5 nokta alınıyor. Köşeleri bu 9 noktadan seçilen kaç farklı üçgen çizilebilir?

  1. Tüm üçlü seçimler: C(9, 3) = 84.
  2. Aynı doğrudaki üçlüler üçgen olmaz: C(4, 3) = 4 ve C(5, 3) = 10.
  3. 84 − 4 − 10 = 70. Kontrol: d₁'den 2, d₂'den 1 nokta 6 · 5 = 30; d₁'den 1, d₂'den 2 nokta 4 · 10 = 40; 30 + 40 = 70.

Cevap: 70

✔ Doğru

  • Farklı gruplardan seçimler çarpılır.
  • “En az bir” için tümleyen.
  • Doğrusal noktaların üçlüleri üçgenden çıkarılır.

✘ Sık yapılan hata

  • Gruplardan yapılan seçimleri toplamak.
  • “En az bir kadın” için 4 · C(8, 2) yazıp ekipleri birden çok saymak.
  • Doğrusal noktaları unutup C(n, 3) vermek.
Akılda kalsın: “En az” gördüğünde önce tümleyeni dene: tümü − hiç. Noktalardan şekil sorularında doğrusal noktalar şekil kurmaz; onların seçimlerini çıkar.
Sınavda

Nasıl sorulurKadın-erkek ekipleri, belirli iki kişinin birlikte bulunmaması, sınavda soru seçimi ve noktalardan doğru-üçgen sayısı en sık kalıplardır; olasılık sayfasında göreceğimiz soruların paydası da çoğu zaman bir kombinasyondur.

Tuzak“en az bir” koşulunda bir kişiyi sabitleyip kalanı seçerek aynı ekibi birden çok kez saymaktır.

▭Sen çöz örnekle aynı yapı

6 erkek ve 4 kadından 3 kişilik ekipler kurulacaktır. Tamamı erkek olan ekip, en az bir kadın içeren ekip kurulabilir.

2010012060

?Soru çöz

Bir çember üzerinde alınan 7 farklı noktadan köşeleri bu noktalar olan kaç farklı üçgen çizilebilir?

✓ D. Çember üzerindeki hiçbir üç nokta doğrusal değildir; her üçlü bir üçgendir: C(7, 3) = 35. A 210, köşelerin sırasını önemseyip P(7, 3) almaktır; B 21, iki nokta seçip doğru sayısını (C(7, 2)) bulmaktır; C 7, nokta sayısını cevap sanmaktır.
FORMÜL · BİNOM

Pascal üçgeni ve binom açılımı: kombinasyonların üçgeni

KPSS / TYT Matematik · Permütasyon ve kombinasyon · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırla(a + b)² ve (a − b)² nasıl açılır, a² + b² ve x² + 1/x² nasıl bulunur?Bağlantılı konudan (Çarpanlara ayırma). Önce kendin cevapla, sonra aç.

İki terimin toplamının karesi (a + b)² = a² + 2ab + b², farkının karesi (a − b)² = a² − 2ab + b²'dir. Ortadaki 2ab terimi unutulamaz; (a + b)² hiçbir zaman a² + b² değildir. Bu özdeşliklerden a² + b² = (a + b)² − 2ab ve x² + 1/x² = (x + 1/x)² − 2 kalıpları çıkar.

Tam kare özdeşlikleri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Pascal üçgeni nedir, (a + b)ⁿ binom açılımında katsayılar ve terimler nasıl bulunur?

Kısa cevap: Pascal üçgeninde her sayı üstündeki iki sayının toplamıdır; n. satırdaki sayılar C(n, 0), C(n, 1), …, C(n, n)'dir. (a + b)ⁿ açılımının katsayıları bu satırdır: n + 1 terim vardır, genel terim C(n, r) · aⁿ⁻ʳ · bʳ'dir. Katsayılar toplamı, değişkenlere 1 yazılarak bulunur; (a + b)ⁿ için 2ⁿ'dir.

Çarpanlara ayırma sayfasında gördüğümüz (a + b)² = a² + 2ab + b² özdeşliğindeki 1, 2, 1 katsayıları, sonsuza uzanan bir sayı üçgeninin bir satırıdır.

(a + b)ⁿ çarpımı açılırken her parantezden a ya da b seçilir; b'nin r kez seçildiği terimler C(n, r) tanedir. Bu yüzden katsayılar kombinasyonlardır. Pascal üçgeni bu katsayıları toplama ile üretir: C(n, r) = C(n − 1, r − 1) + C(n − 1, r). Üçgen, Pascal'dan yüzyıllar önce Ömer Hayyam'ın da aralarında bulunduğu Hint, Çin ve İslam dünyası matematikçilerince biliniyordu.

5. satır (1, 5, 10, 10, 5, 1), (a + b)⁵ açılımının katsayılarıdır. Satır toplamı 2ⁿ, aynı zamanda n elemanlı kümenin alt küme sayısıdır.Görsel: Sınav Defteri
(a + b)n = Σ C(n, r) · an − r · br terim sayısı n + 1Katsayılar toplamı: değişkenlerin yerine 1 yaz.
Çözümlü örnek

(x + 2)³ ifadesinin açılımını yazınız.

  1. 3. satır: 1, 3, 3, 1. Terimler: x3 + 3x2 · 2 + 3x · 22 + 23.
  2. x3 + 6x2 + 12x + 8.

Cevap: x³ + 6x² + 12x + 8

Çözümlü örnek · sınav düzeyi

(3x − 2)4 ifadesinin açılımında x2'li terimin katsayısı, katsayılar toplamı ve sabit terim kaçtır?

  1. x2 için (3x) 2 kez, (−2) 2 kez seçilir: C(4, 2) · (3x)2 · (−2)2 = 6 · 9x2 · 4; katsayı 216.
  2. Katsayılar toplamı x = 1 için değerdir: (3 − 2)4 = 1.
  3. Sabit terim x = 0 için değerdir: (−2)4 = 16. (−2)'nin işaretini atlamak çift kuvvette sonucu değiştirmez, tek kuvvette değiştirir.

Cevap: 216; 1; 16

✔ Doğru

  • (a + b)ⁿ'de n + 1 terim vardır.
  • Katsayıya terimdeki sayıların kuvvetleri de girer.
  • Katsayılar toplamı: değişkenlere 1 yaz.

✘ Sık yapılan hata

  • Terim sayısını n sanmak.
  • Katsayı olarak yalnız C(n, r) yazıp sabitin kuvvetini unutmak.
  • Eksi işaretli terimin tek kuvvetinde işareti kaybetmek.
Akılda kalsın: Pascal üçgeni kendi kendini kurar: kenarlar 1, içi üstteki iki komşunun toplamı. Binom katsayısı = Pascal sayısı × sabitlerin kuvveti.
Sınavda

Nasıl sorulurAçılımdaki terim sayısı, belirli bir terimin katsayısı, sabit terim, katsayılar toplamı ve Pascal üçgeninde bir satırdaki sayıların toplamı en sık kalıplardır.

TuzakKatsayıyı yalnız kombinasyon olarak yazıp terimdeki sabitin kuvvetini katmamaktır.

?Soru çöz

(x + 3)⁴ ifadesinin açılımında x²'li terimin katsayısı kaçtır?

✓ B. x² için 3 iki kez seçilir: C(4, 2) · 3² = 6 · 9 = 54. A 6, yalnız Pascal sayısını alıp 3²'yi unutmaktır; C 18, 3'ün kuvvetini almayı unutup 6 · 3 yapmaktır; D 108, x'li terimin katsayısını (C(4, 3) · 3³) hesaplamaktır.

▭Boşluk doldurma

(a + b)⁶ açılımında terim vardır ve katsayıların toplamı olur.

764612

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

f(x) = 5 − 2x olduğuna göre f⁻¹(x) aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. y = 5 − 2x → 2x = 5 − y → x = (5 − y)/2; kontrol: f(1) = 3 ve (5 − 3)/2 = 1. A, 2x = y − 5 diye işaret hatası yapmaktır; C, f⁻¹'i çarpmaya göre ters (1/f) sanmaktır; D, yalnız işaretleri değiştirip tersi bulduğunu sanmaktır.Kaynak: Fonksiyonlar · Ters fonksiyon

?Soru 2

f(x) = 3x − 1 ve g(x) = 2 − x olduğuna göre (f ∘ g)(4) kaçtır?

✓ C. Önce g: g(4) = −2; sonra f: f(−2) = −7. A −9, sırayı ters uygulayıp (g ∘ f)(4) = g(11) hesaplamaktır; B −22, bileşkeyi çarpım sanıp f(4) · g(4) = 11 · (−2) yapmaktır; D 9, f(4) + g(4) toplamıdır.Kaynak: Fonksiyonlar · Fonksiyonlarda işlemler, bileşke

?Soru 3

A ve B, E evrensel kümesinin alt kümeleridir. (A ∪ B)′ kümesi aşağıdakilerden hangisine eşittir?

✓ B. Birleşimin dışında kalan eleman hem A'nın hem B'nin dışındadır: A′ ∩ B′ (De Morgan). A, tümlemeyi dağıtıp ∪'yi ∩'ye çevirmeyi unutmaktır; C, yalnız ortak bölgedir, birleşimin içinde kalır; D, (A ∩ B)′'dir, yalnız birinde olan elemanları da içerir.Kaynak: Kümeler ve mantık · Küme işlemleri

?Soru 4

Gerçek sayılarda tanımlı f fonksiyonu için f(x + 2) = 3x − 1 olduğuna göre f(5) kaçtır?

✓ D. x + 2 = 5 → x = 3; f(5) = 3 · 3 − 1 = 8 (ya da f(x) = 3x − 7). A 14, içi eşitlemeden x = 5 yazmaktır; B 20, kaydırmayı ters yöne yapıp f(x) = 3x + 5 bulmaktan çıkar; C 12, kaydırmayı yalnız sabite uygulayıp f(x) = 3x − 3 yazmaktır.Kaynak: Fonksiyonlar · f(a) hesaplama

?Soru 5

Peşin fiyatı 5 000 TL olan bir telefon, %18 vade farkıyla 10 eşit taksitle satılıyor. Bir taksit kaç TL'dir?

✓ C. Taksitli toplam 5 000 · 1,18 = 5 900 TL; 10 taksit: 590 TL. A 500, vade farkını unutmaktır; B 518, yüzdeyi TL sanıp her taksite 18 TL eklemektir; D 900, vade farkı tutarını taksit sanmaktır.Kaynak: Yüzde, kâr-zarar ve karışım problemleri · Etiket, indirim, KDV, vade farkı

?Soru 6

%30'u tuz olan 50 gram tuzlu suya kaç gram su eklenirse karışımın %20'si tuz olur?

✓ D. Tuz sabit: 15 gram; yeni karışım 15 ÷ 0,20 = 75 gram, eklenen su 75 − 50 = 25 gram. A 75, yeni karışımın toplamını eklenen su sanmaktır; B 5, yüzde farkını (%10) 50 grama uygulamaktır; C 50, karışım kadar su ekleyince yüzdenin istenen değere ineceğini sanmaktır, o zaman oran %15 olur.Kaynak: Yüzde, kâr-zarar ve karışım problemleri · Su ekleme, buharlaştırma

?Soru 7

A = {1, 2, 3, 4, 5} kümesinin alt kümelerinden kaç tanesinde 2 bulunur ama 5 bulunmaz?

✓ A. 2 kesin var, 5 kesin yok; kalan 3 eleman serbest: 2³ = 8. B 16, yalnız bir koşulu uygulayıp 2⁴ hesaplamaktır; C 7, sonucu öz alt küme gibi düşünüp 1 çıkarmaktır; D 32, koşulları hiç uygulamadan bütün alt kümeleri saymaktır.Kaynak: Kümeler ve mantık · Alt küme ve alt küme sayısı

?Soru 8

Bir ürün %20 kârla 540 TL'ye satılmaktadır. Bu ürünün maliyeti kaç TL'dir?

✓ B. Satış maliyetin %120'sidir: 540 ÷ 1,20 = 450. A 432, kârı satış fiyatı üzerinden alıp 540'ın %20'sini düşmekten çıkar; C 648, %20'yi düşmek yerine eklemektir; D 520, yüzdeyi TL sanıp 540 − 20 yapmaktır.Kaynak: Yüzde, kâr-zarar ve karışım problemleri · Kâr ve zarar

?Soru 9

A = {2, 3, 4, 5} ve B = {1, 2, 3} olduğuna göre A × B kümesinin kaç elemanında birinci bileşen ikinci bileşenden büyüktür?

✓ A. Birinci bileşen 2 iken 1 ikili, 3 iken 2, 4 iken 3, 5 iken 3 ikili: 1 + 2 + 3 + 3 = 9. B 11, (2, 2) ve (3, 3) gibi eşit bileşenli ikilileri de saymaktır; C 12, koşulu uygulamadan bütün ikilileri saymaktır; D 1, koşulu ters okuyup ikinci bileşeni büyük olanları (yalnız (2, 3)) saymaktır.Kaynak: Kümeler ve mantık · Kartezyen çarpım

?Soru 10

Koordinat düzleminde çizilen şu grafiklerden hangisi bir fonksiyonun grafiği olamaz?

✓ A. x = 3 doğrusunu x = 3 dikey doğrusu sonsuz noktada keser; 3'ün sonsuz görüntüsü olur. B yatay doğrudur, sabit fonksiyondur ve her dikey doğru onu bir kez keser; C doğrusal fonksiyondur; D mutlak değer fonksiyonudur, bire bir değildir ama fonksiyondur.Kaynak: Fonksiyonlar · Grafik ve doğrusal fonksiyon
3
Daha fazla soru çözmek ister misin?Permütasyon, kombinasyon ve olasılık konusundan 3 soru seni bekliyor. Çözümlü; yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →