Çarpanlara ayırma: ortak çarpan, özdeşlikler, üç terimliler, sadeleştirme

Toplamı çarpıma çevirmek sadeleştirmenin ve hızlı hesabın anahtarıdır. Ortak çarpandan iki kare farkına, tam kareden üç terimlilere kadar özdeşlikleri nereden geldikleriyle anlatıyoruz.

7 durakTYT · KPSS
15 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 15tamamlanan etkinlik
3 sorubu konuda çözebileceğin
YÖNTEM · ORTAK ÇARPAN

Ortak çarpan ve gruplandırma: toplamı çarpıma çevirmek

KPSS / TYT Matematik · Çarpanlara ayırma · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaRasyonel ve ondalık sayılarla uzun işlemler nasıl kısaltılır?Bağlantılı konudan (Rasyonel ve ondalık sayılar). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Uzun ondalık ve kesirli işlemler üç yolla kısaltılır: ortak çarpanı paranteze almak (3,7 · 4,2 + 3,7 · 5,8 = 3,7 · 10 = 37), kareler farkını çarpıma çevirmek (6,5² − 3,5² = 3 · 10 = 30) ve ondalıkları kesre çevirmek (0,25 ile çarpmak 4'e bölmektir). Sınav bu soruları çoğu zaman hesap makinesiz kısa yola göre kurar.

Akıllı hesap: ortak çarpan, kareler farkı

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Ortak çarpan parantezine alma ve gruplandırma yöntemiyle çarpanlara ayırma nasıl yapılır?

Kısa cevap: Çarpanlara ayırma, bir toplamı çarpım olarak yazmaktır. Bütün terimlerde ortak olan çarpan parantezin dışına alınır: 6x²y − 9xy² = 3xy(2x − 3y). Ortak çarpan bütün terimlerde yoksa terimler ikişerli gruplanır; her gruptan ortak çarpan alınınca ortaya çıkan aynı parantez yeniden dışarı alınır: ax + ay + bx + by = (x + y)(a + b).

98 · 100 + 2 · 100 işlemini kimse tek tek yapmaz: 100 ortak, (98 + 2) · 100 = 10 000.

Dağılma özelliği a(b + c) = ab + ac der; çarpanlara ayırma aynı eşitliği sağdan sola okumaktır. Rasyonel ve ondalık sayılar sayfasında bunu sayılarla gördük; harflerle de iş aynıdır. Ortak çarpan seçilirken katsayıların EBOB'u ve her harfin en küçük kuvveti alınır: 6x2y − 9xy2'de EBOB(6, 9) = 3, x'in en küçük kuvveti x, y'nin y: 3xy(2x − 3y).

Gruplandırma

Dört terimli bir ifadede ortak çarpan bütün terimlerde yoksa terimler ikişer gruplanır. Her gruptan kendi ortak çarpanı alınır; doğru gruplama yapıldıysa iki grupta aynı parantez ortaya çıkar ve o parantez dışarı alınır: ax + ay + bx + by = a(x + y) + b(x + y) = (x + y)(a + b). Parantezler aynı çıkmazsa gruplar değiştirilir ya da işaret için −1 dışarı alınır.

ab + ac = a(b + c) ax + ay + bx + by = (x + y)(a + b)Sonucu kontrol etmenin yolu: çarpımı yeniden dağıt, ilk ifadeyi bulmalısın.
Çözümlü örnek

12a3b − 18a2b2 + 6a2b ifadesini çarpanlarına ayırınız.

  1. Katsayıların EBOB'u 6; a'nın en küçük kuvveti a², b'nin b: ortak çarpan 6a2b.
  2. Her terimi ortak çarpana böl: 2a, −3b, 1.

Cevap: 6a²b(2a − 3b + 1)

Çözümlü örnek · sınav düzeyi

x3 − 2x2 − 9x + 18 ifadesini çarpanlarına ayırınız.

  1. İkişer grupla: x2(x − 2) − 9(x − 2). İkinci gruptan −9 alındığı için +18 parantez içinde −2 olur.
  2. Ortak parantez: (x − 2)(x2 − 9).
  3. x2 − 9 iki kare farkıdır (sonraki konu): (x − 3)(x + 3).

Cevap: (x − 2)(x − 3)(x + 3)

Gruplandırma, dört terimin hangi dikdörtgenin parçaları olduğunu bulmaktır: üst sıra a(b + 3), alt sıra 2(b + 3); ortak çarpan (b + 3).Görsel: Sınav Defteri

✔ Doğru

  • Ortak çarpan: EBOB ve en küçük kuvvetler.
  • Terim tamamen dışarı çıkarsa yerine 1 kalır.
  • −9 dışarı alınınca +18 → −2 olur.

✘ Sık yapılan hata

  • Dışarı çıkan terimin yerine hiçbir şey yazmamak (1'i unutmak).
  • Eksi dışarı alınınca içteki işaretleri değiştirmemek.
  • Gruplamada iki farklı parantezle bırakmak.
Akılda kalsın: Çarpanlara ayırmanın ilk sorusu her zaman aynıdır: bütün terimlerde ortak ne var? Yoksa ikişer grupla, aynı parantezi bekle.
Sınavda

Nasıl sorulur“Aşağıdakilerden hangisi … ifadesinin çarpanlarından biridir?” ya da sayısal değeri verilmiş harflerle hızlı hesap (ab − 3a + 2b − 6 için a = 7, b = 13) sorulur.

TuzakEksi işaretli ortak çarpan dışarı alınınca parantez içindeki işaretleri çevirmeyi unutmaktır.

?Soru çöz

ab − 3a + 2b − 6 ifadesinin çarpanlarından biri aşağıdakilerden hangisidir?

✓ C. a(b − 3) + 2(b − 3) = (b − 3)(a + 2); çarpanlar b − 3 ve a + 2. A, ikinci gruptan +2 yerine −2 alıp işaret hatası yapmaktan; B, b − 3 parantezinin işaretini çevirmekten; D, a ile b'nin rolünü karıştırıp 2'yi b'nin yanına yazmaktan çıkar.

▭Sen çöz ortak çarpanla hesap

x2 + 2x = x(x + ) olduğundan x = 98 için ifadenin değeri olur.

298009604196
FORMÜL · İKİ KARE FARKI

İki kare farkı: a² − b² = (a − b)(a + b)

MEB 9. sınıf · Sayılar · Okuma 5 dk · 3 etkinlik

Önce hatırlaEşlenik nedir, paydadaki kök nasıl kaldırılır?Bağlantılı konudan (Köklü sayılar). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Bir köklü ifadeyi kendisiyle çarpınca kökten kurtaran ifadeye eşlenik denir. √a'nın eşleniği √a'dır; √a + √b'nin eşleniği √a − √b'dir, çünkü (√a + √b)(√a − √b) = a − b olur. Paydada kök varsa pay ve payda eşlenikle çarpılır: 2/(√5 − √3) = 2(√5 + √3)/(5 − 3) = √5 + √3.

Eşlenik ve paydayı rasyonel yapma

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

İki kare farkı özdeşliği nedir, a² − b² neden (a − b)(a + b)'ye eşittir?

Kısa cevap: İki terimin karelerinin farkı, terimlerin farkı ile toplamının çarpımına eşittir: a² − b² = (a − b)(a + b). Özdeşlik hem cebirde (x² − 9 = (x − 3)(x + 3)) hem hızlı hesapta (101² − 99² = 2 · 200 = 400) kullanılır. İki karenin toplamı (a² + b²) ise gerçek sayılarda bu yolla çarpanlarına ayrılmaz.

47 · 53'ü akılda hesaplamanın yolu: 50² − 3² = 2 500 − 9 = 2 491.

Özdeşliği çarpıp görmek kolaydır: (a − b)(a + b) = a2 + ab − ab − b2 = a2 − b2; ortadaki terimler birbirini götürür. Şekille de görülür: kenarı a olan bir kareden kenarı b olan bir kare kesilince kalan parça, kenarları a − b ve a + b olan bir dikdörtgene dönüştürülebilir. Bu eşitliği rasyonel ve ondalık sayılar sayfasında kısa yol olarak, köklü sayılar sayfasında eşlenik olarak kullanmıştık.

Kesilen kareden kalan iki parça yan yana konunca kısa kenarı a − b, uzun kenarı a + b olan bir dikdörtgen olur.Görsel: Sınav Defteri
a2 − b2 = (a − b)(a + b)Terimlerin ikisi de tam kare olmalı ve aralarında eksi bulunmalı. a² + b² bu yolla ayrılmaz.
Çözümlü örnek

x4 − 16 ifadesini çarpanlarına ayırınız.

  1. (x2)2 − 42 = (x2 − 4)(x2 + 4).
  2. İlk çarpan yine iki kare farkı: x2 − 4 = (x − 2)(x + 2). x2 + 4 iki kare toplamıdır, ayrılmaz.

Cevap: (x − 2)(x + 2)(x² + 4)

Çözümlü örnek · sınav düzeyi

Kenarı a cm olan kare biçimli bir kartonun bir köşesinden kenarı b cm olan kare bir parça kesiliyor. Kalan parçanın alanı 39 cm2 ve a − b = 3 olduğuna göre kesilen karenin kenarı kaç cm'dir?

  1. Kalan alan büyük kareden küçük kare çıkınca kalandır: a2 − b2 = 39.
  2. İki kare farkı: (a − b)(a + b) = 39 → 3(a + b) = 39 → a + b = 13.
  3. a − b = 3 ve a + b = 13 taraf tarafa toplanır: 2a = 16, a = 8, b = 5.

Cevap: 5 cm

✔ Doğru

  • 101² − 99² = 2 · 200 = 400
  • 9x2 − 4 = (3x − 2)(3x + 2)
  • x2 + 4 ayrılmaz.

✘ Sık yapılan hata

  • a2 − b2 = (a − b)2
  • x2 + 9 = (x + 3)(x − 3)
  • 9x² − 4'te katsayının kökünü almamak (9x − 2).
Akılda kalsın: İki kare farkı bir fark × toplamdır. Büyük sayıların kareleri arasında eksi görürsen hesaplamadan önce bu kalıbı dene: 2025² − 2024² = 1 · 4 049.
Sınavda

Nasıl sorulurBüyük sayıların kareleri farkıyla hesap, a − b ile a² − b² verilip a + b'nin bulunması ya da x⁴ − 16 gibi ifadelerin çarpanları sorulur.

TuzakA² − b²'yi (a − b)² ile karıştırmak ve iki kare toplamını da çarpanlarına ayırmaya çalışmaktır.

?Soru çöz

x ve y pozitif sayılardır. x + y = 12 ve x2 − y2 = 48 olduğuna göre x kaçtır?

✓ A. 12(x − y) = 48 → x − y = 4; x + y = 12 ile toplanınca 2x = 16, x = 8. B 4, x − y farkını x sanmaktan; C 6, toplamı ikiye bölüp x = y varsaymaktan; D 2, y'yi bulmak için yapılan bölmeyi (4 ÷ 2) sonuç sanmaktan çıkar.

▭Sen çöz iki kare farkıyla hesap

53 · 47 = ve 10012 − 9992 = olur.

24914000250042000

↕Küçükten büyüğe sırala iki kare farkı

  1. 1012 − 992
  2. 132 − 122
  3. 10012 − 9992
  4. 512 − 492
  5. 262 − 242
FORMÜL · TAM KARE

Tam kare: (a + b)² neden a² + b² değildir?

MEB 9. sınıf · Sayılar · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaÜslü sayı nedir, sıfırıncı kuvvet neden 1'dir, negatif sayıların kuvvetlerinin işareti nasıl bulunur?Bağlantılı konudan (Üslü sayılar). Önce kendin cevapla, sonra aç.

aⁿ, a sayısının kendisiyle n kez çarpımıdır; a'ya taban, n'ye üs (kuvvet) denir: 2⁵ = 2 · 2 · 2 · 2 · 2 = 32. Sıfırdan farklı her sayının sıfırıncı kuvveti 1'dir, 0⁰ tanımsızdır. Negatif tabanın çift kuvveti pozitif, tek kuvveti negatiftir; −2⁴ = −16 iken (−2)⁴ = 16'dır.

Üs kavramı ve işaret

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

(a + b)² ve (a − b)² nasıl açılır, a² + b² ve x² + 1/x² nasıl bulunur?

Kısa cevap: İki terimin toplamının karesi (a + b)² = a² + 2ab + b², farkının karesi (a − b)² = a² − 2ab + b²'dir. Ortadaki 2ab terimi unutulamaz; (a + b)² hiçbir zaman a² + b² değildir. Bu özdeşliklerden a² + b² = (a + b)² − 2ab ve x² + 1/x² = (x + 1/x)² − 2 kalıpları çıkar.

Kenarı 3 + 2 olan bir karenin alanı 9 + 4 = 13 değil, 25'tir. Aradaki 12 nereye gitti?

Kenarı a + b olan bir kare çizip kenarları a ve b noktasından bölersek dört parça çıkar: bir a², bir b² ve iki tane ab dikdörtgeni. Kayıp 12, bu iki dikdörtgenin alanıdır: 2 · 3 · 2 = 12. Bu yüzden (a + b)² = a² + 2ab + b²; ortadaki 2ab, “karenin içindeki iki dikdörtgen”dir.

Büyük karenin alanı dört parçanın toplamıdır; iki ab dikdörtgeni özdeşlikteki 2ab terimidir.Görsel: Sınav Defteri

Türetilen kalıplar

Toplam ve çarpım biliniyorsa kareler toplamı açılımı hiç yapmadan bulunur: a2 + b2 = (a + b)2 − 2ab. Aynı fikir x + 1x kalıbında da işler; burada çarpım x · 1x = 1 olduğu için x2 + 1x2 = (x + 1x)2 − 2, eksi işaretlisinde + 2 olur.

Çözümlü örnek

a + b = 7 ve a · b = 10 olduğuna göre a2 + b2 kaçtır?

  1. (a + b)2 = a2 + b2 + 2ab → 49 = a2 + b2 + 20.
  2. a2 + b2 = 29. (Kontrol: a = 5, b = 2 → 25 + 4.)

Cevap: 29

Çözümlü örnek · sınav düzeyi

x − 1x = 3 olduğuna göre x2 + 1x2, (x + 1x)2 ve x4 + 1x4 kaçtır?

  1. İki tarafın karesi: x2 − 2 + 1x2 = 9 → x2 + 1x2 = 11.
  2. (x + 1x)2 = x2 + 2 + 1x2 = 11 + 2 = 13: fark ile toplamın kareleri 4 farklıdır.
  3. 11'in karesini al: x4 + 2 + 1x4 = 121 → x4 + 1x4 = 119.

Cevap: 11, 13 ve 119

✔ Doğru

  • (x + 3)2 = x2 + 6x + 9
  • (2x − 3)2 = 4x2 − 12x + 9
  • x − 1/x verilince x² + 1/x² için 2 eklenir.

✘ Sık yapılan hata

  • (x + 3)2 = x2 + 9
  • Ortadaki terimde 2'yi unutmak: (2x − 3)² → −6x.
  • x − 1/x kalıbında da 2 çıkarmak.
Akılda kalsın: Kare açarken üç terim yaz: birincinin karesi, iki katı çarpım, ikincinin karesi. Ortadaki terimin işareti parantezdeki işaretle aynıdır; uçlar her zaman artıdır.
Sınavda

Nasıl sorulurToplam ve çarpım verilip kareler toplamı, fark verilip x² + 1/x² ya da bir ifadenin tam kare olması için eksik terim (x² + 10x + k → k = 25) sorulur.

TuzakTuzak, 2ab terimini unutmak ve x + 1/x ile x − 1/x kalıplarında ±2'yi karıştırmaktır.

⇄Bilgi eşleştirme özdeşlik ↔ açılım

?Soru çöz

(2x − 3)2 ifadesinin açılımında x'in katsayısı kaçtır?

✓ D. (2x − 3)² = 4x² − 2 · 2x · 3 + 9 = 4x² − 12x + 9; x'in katsayısı −12. A −6, iki katı çarpımdaki 2'yi unutmaktan; B 12, ortadaki terimin işaretini artı yazmaktan; C 9, sabit terimi x'in katsayısı sanmaktan çıkar.
FORMÜL · KÜP

Küp özdeşlikleri: a³ + b³ ve (a + b)³

KPSS / TYT Matematik · Çarpanlara ayırma · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaÜslü sayılarda çarpma ve bölme kuralları nelerdir, tabanlar nasıl eşitlenir?Bağlantılı konudan (Üslü sayılar). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Tabanları aynı üslü sayılar çarpılırken üsler toplanır (aᵐ · aⁿ = aᵐ⁺ⁿ), bölünürken çıkarılır (aᵐ ÷ aⁿ = aᵐ⁻ⁿ). Kuvvetin kuvvetinde üsler çarpılır: (aᵐ)ⁿ = aᵐⁿ. Üsleri aynı sayılar çarpılırken tabanlar çarpılır: aⁿ · bⁿ = (ab)ⁿ. Tabanlar farklıysa önce 4 = 2², 27 = 3³ gibi asal tabanlara çevrilir.

Çarpma, bölme, kuvvetin kuvveti

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

İki terimin küpü ve küpleri toplamı, küpleri farkı özdeşlikleri nelerdir?

Kısa cevap: İki terimin küpü (a + b)³ = a³ + 3a²b + 3ab² + b³'tür. Küpler toplamı a³ + b³ = (a + b)(a² − ab + b²), küpler farkı a³ − b³ = (a − b)(a² + ab + b²) biçiminde çarpanlarına ayrılır. Toplam ve çarpım verildiğinde a³ + b³ = (a + b)³ − 3ab(a + b) kalıbı açılım yapmadan sonuca götürür.

x³ − 8 ifadesi x = 2'de sıfır olur; o hâlde içinde mutlaka bir (x − 2) çarpanı saklıdır.

(a + b)³, (a + b)² ile bir kez daha (a + b)'nin çarpımıdır; katsayılar 1, 3, 3, 1 diye gelir. Küpler toplamı ve farkında ise işaret sırası önemlidir: a3 − b3 = (a − b)(a2 + ab + b2); ilk parantezde orijinal işaret, ikinci parantezin ortasında ters işaret, sonda hep artı. İkinci parantez hiçbir zaman tam kare değildir: ortada 2ab değil, ab vardır.

(a ± b)3 = a3 ± 3a2b + 3ab2 ± b3 a3 ± b3 = (a ± b)(a2 ∓ ab + b2) a3 + b3 = (a + b)3 − 3ab(a + b)
Çözümlü örnek

x3 − 8 ifadesini çarpanlarına ayırınız.

  1. 8 = 23: küpler farkı, a = x, b = 2.
  2. (x − 2)(x2 + 2x + 4); ortada ters işaret (+), sonda artı.

Cevap: (x − 2)(x² + 2x + 4)

Çözümlü örnek · sınav düzeyi

Ayrıt uzunlukları a cm ve b cm olan iki küp için a + b = 7 ve a · b = 12'dir. Küplerin hacimleri toplamı ve yüzey alanları toplamı kaçtır?

  1. a2 + b2 = (a + b)2 − 2ab = 49 − 24 = 25.
  2. Hacimler toplamı a3 + b3 = (a + b)3 − 3ab(a + b) = 343 − 252 = 91 cm3.
  3. Yüzey alanları toplamı 6a2 + 6b2 = 6 · 25 = 150 cm2. Kontrol: a = 3, b = 4.

Cevap: 91 cm³ ve 150 cm²

Küp özdeşlikleri ve a = 3, b = 4 ile kontrol
Özdeşlika = 3, b = 4
(a + b)3 = a3 + 3a2b + 3ab2 + b3343 = 27 + 108 + 144 + 64
a3 + b3 = (a + b)(a2 − ab + b2)91 = 7 · 13
a3 − b3 = (a − b)(a2 + ab + b2)−37 = (−1) · 37
a3 + b3 = (a + b)3 − 3ab(a + b)91 = 343 − 252

✔ Doğru

  • x3 + 27 = (x + 3)(x2 − 3x + 9)
  • (a + b)³ katsayıları 1, 3, 3, 1.
  • İkinci parantezin ortasında ab var, 2ab değil.

✘ Sık yapılan hata

  • (a + b)3 = a3 + b3
  • Küpler farkında ikinci parantezi (a − b)² sanmak.
  • Ortadaki işareti ters çevirmeyi unutmak.
Akılda kalsın: Küpler toplamı ve farkında işaret sırası aynı – ters – artı: a³ − b³ = (a − b)(a² + ab + b²).
Sınavda

Nasıl sorulurToplam (ya da fark) ve çarpımı verilen iki sayının küpleri toplamı (ya da farkı), ya da x³ ± 8 türü ifadelerin çarpanları sorulur.

Tuzak(a + b)³'ü a³ + b³ sanmak ve ikinci parantezin ortasındaki işareti karıştırmaktır.

?Soru çöz

a − b = 2 ve a · b = 3 olduğuna göre a3 − b3 kaçtır?

✓ A. a³ − b³ = (a − b)³ + 3ab(a − b) = 8 + 3 · 3 · 2 = 26 (a = 3, b = 1 ile 27 − 1). B 8, yalnız (a − b)³'ü yazıp 3ab(a − b)'yi unutmaktan; C −10, bu terimi eklemek yerine çıkarmaktan; D 10, a² + b² = (a − b)² + 2ab değerini sonuç sanmaktan çıkar.

▭Sen çöz örnekle aynı yapı

x3 + 27 = (x + 3)(x2 − x + )

39627
YÖNTEM · ÜÇ TERİMLİ

Üç terimliler: çarpımı c, toplamı b olan iki sayı

KPSS / TYT Matematik · Çarpanlara ayırma · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaOrtak çarpan parantezine alma ve gruplandırma yöntemiyle çarpanlara ayırma nasıl yapılır?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Çarpanlara ayırma, bir toplamı çarpım olarak yazmaktır. Bütün terimlerde ortak olan çarpan parantezin dışına alınır: 6x²y − 9xy² = 3xy(2x − 3y). Ortak çarpan bütün terimlerde yoksa terimler ikişerli gruplanır; her gruptan ortak çarpan alınınca ortaya çıkan aynı parantez yeniden dışarı alınır: ax + ay + bx + by = (x + y)(a + b).

Ortak çarpan ve gruplandırma

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

x² + bx + c ve ax² + bx + c biçimindeki üç terimli ifadeler nasıl çarpanlarına ayrılır?

Kısa cevap: x² + bx + c ifadesini çarpanlarına ayırmak için çarpımı c, toplamı b olan iki sayı (m ve n) aranır; ifade (x + m)(x + n) olur: x² − 5x − 14 = (x − 7)(x + 2). Baş katsayı 1 değilse (ax² + bx + c), çarpımı a · c, toplamı b olan iki sayı bulunur ve ortadaki terim ikiye bölünüp gruplandırılır.

(x + 3)(x + 4)'ü çarp: x² + 7x + 12. 7 = 3 + 4 ve 12 = 3 · 4. Çarpanlara ayırma bu bilgiyi tersten okur.

(x + m)(x + n) = x2 + (m + n)x + mn olduğundan x'in katsayısı iki sayının toplamı, sabit terim çarpımıdır. Arama sırası önemlidir: önce çarpımı c olan tam sayı çiftleri yazılır (sonlu sayıdadır), sonra toplamı b olan seçilir. c negatifse sayılar ters işaretli, c pozitif ve b negatifse ikisi de negatiftir.

x² − 5x − 14 için çarpımı −14 olan çiftler
mnm · nm + n
1−14−14−13
−114−1413
2−7−14−5 ✓
−27−145

Baş katsayı 1 değilse

ax² + bx + c'de çarpımı a · c, toplamı b olan iki sayı bulunur; ortadaki bx bu iki sayıya bölünür ve gruplandırılır. 6x² + x − 2'de a · c = −12; toplamı 1 olan çift 4 ve −3: 6x2 + 4x − 3x − 2 = 2x(3x + 2) − (3x + 2) = (2x − 1)(3x + 2).

Çözümlü örnek

x2 − 5x − 14 ifadesini çarpanlarına ayırınız.

  1. Çarpımı −14, toplamı −5 olan çift tablodan: 2 ve −7.
  2. (x + 2)(x − 7). Kontrol: x² − 7x + 2x − 14.

Cevap: (x − 7)(x + 2)

Çözümlü örnek · sınav düzeyi

6x2 + x − 2 ifadesini çarpanlarına ayırınız.

  1. a · c = 6 · (−2) = −12; toplamı 1 olan çift 4 ve −3.
  2. Ortadaki terimi böl: 6x2 + 4x − 3x − 2.
  3. Grupla: 2x(3x + 2) − 1(3x + 2) = (3x + 2)(2x − 1).

Cevap: (2x − 1)(3x + 2)

✔ Doğru

  • x2 + x − 12 = (x + 4)(x − 3)
  • c < 0 ise sayılar ters işaretli.
  • ax² + bx + c'de çarpım a · c.

✘ Sık yapılan hata

  • İşaretleri ters yazmak: (x − 4)(x + 3).
  • Toplamı b yerine c'ye eşit aramak.
  • a ≠ 1 iken çarpımı yalnız c'ye eşit aramak.
Akılda kalsın: Üç terimlide iki soru sor: “çarpımı c, toplamı b olan sayılar hangileri?” Önce çarpımın çiftlerini yaz; bulduğun çarpanları her zaman geri çarparak kontrol et.
Sınavda

Nasıl sorulurBir rasyonel ifadenin sadeleşmesi içinde ya da “aşağıdakilerden hangisi … ifadesinin bir çarpanıdır?” biçiminde gelir. İkinci dereceden denklemlerin çözümü de AYT Matematik serisinde bu adıma dayanır.

TuzakTuzak, işaretleri ters yazmaktır: toplam −5 iken (x − 2)(x + 7) yazmak.

?Soru çöz

x2 + x − 12 ifadesinin çarpanlarına ayrılmış biçimi aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. Çarpımı −12, toplamı +1 olan çift 4 ve −3: (x + 4)(x − 3). A, sayıları doğru bulup işaretleri ters yazmaktan (toplam −1 olur); C, çarpımı −12 tutturup toplamı (4) kontrol etmemekten; D, yine yalnız çarpıma bakmaktan (toplam 11) çıkar.

▭Sen çöz örnekle aynı yapı

x2 − 7x + 10 = (x − 2)(x − )

5−5810
YÖNTEM · DEĞİŞKEN DEĞİŞTİRME

Değişken değiştirme: karmaşık ifadeye yeni bir ad vermek

KPSS / TYT Matematik · Çarpanlara ayırma · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırla(a + b)² ve (a − b)² nasıl açılır, a² + b² ve x² + 1/x² nasıl bulunur?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

İki terimin toplamının karesi (a + b)² = a² + 2ab + b², farkının karesi (a − b)² = a² − 2ab + b²'dir. Ortadaki 2ab terimi unutulamaz; (a + b)² hiçbir zaman a² + b² değildir. Bu özdeşliklerden a² + b² = (a + b)² − 2ab ve x² + 1/x² = (x + 1/x)² − 2 kalıpları çıkar.

Tam kare özdeşlikleri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Değişken değiştirme yöntemiyle çarpanlara ayırma nasıl yapılır?

Kısa cevap: Bir ifadede aynı parça (x², x² + x ya da 2ˣ gibi) tekrar ediyorsa o parçaya yeni bir harf (t) verilir; ifade tanıdık bir üç terimliye döner ve çarpanlarına ayrılır, sonra t yerine eski parça yazılır. x⁴ − 5x² + 4'te t = x² alınınca t² − 5t + 4 = (t − 1)(t − 4) = (x² − 1)(x² − 4) bulunur.

Uzun bir adı olan birine kısaca lakabıyla seslenmek gibi: karmaşık parçaya bir harf ver, işin bitince gerçek adını geri yaz.

x⁴ − 5x² + 4 dördüncü dereceden görünür ama aslında x²'nin ikinci dereceden bir ifadesidir: x4 = (x2)2. x² yerine t yazılınca önceki konudaki gibi çarpanlarına ayrılır: t2 − 5t + 4 = (t − 1)(t − 4). Sonra t yerine x² geri yazılır ve çıkan parçalar iki kare farkıysa yeniden ayrılır: (x − 1)(x + 1)(x − 2)(x + 2). Aynı yol üslü sayılarda da işler: 4ˣ = (2ˣ)² olduğundan 2ˣ'e t denir.

Çözümlü örnek

(x2 + x)2 − 8(x2 + x) + 12 ifadesini çarpanlarına ayırınız.

  1. t = x2 + x: t2 − 8t + 12 = (t − 2)(t − 6).
  2. Geri yaz: (x2 + x − 2)(x2 + x − 6).
  3. Her parantez yeniden ayrılır: (x + 2)(x − 1)(x + 3)(x − 2).

Cevap: (x + 2)(x − 1)(x + 3)(x − 2)

Çözümlü örnek · sınav düzeyi

x4 − 13x2 + 36 = 0 denkleminin çözüm kümesi nedir?

  1. t = x2 de: t2 − 13t + 36 = 0.
  2. Toplamı 13, çarpımı 36 olan sayılar 4 ve 9: (t − 4)(t − 9) = 0 → t = 4 ya da t = 9.
  3. x'e geri dön: x2 = 4 → x = ±2; x2 = 9 → x = ±3.

Cevap: {−3, −2, 2, 3}

Yeni değişken yalnız ara adımdır; cevap her zaman asıl değişkene dönülerek verilir.Görsel: Sınav Defteri

✔ Doğru

  • t ile çözdükten sonra eski parçayı geri yaz.
  • Geri yazınca çıkan parçaları yeniden ayır.
  • 2ˣ = negatif sayı çözümü atılır.

✘ Sık yapılan hata

  • t değerlerini x'in değeri sanmak.
  • Geri yazmayı unutup (t − 1)(t − 4)'te kalmak.
  • 2ˣ = −1'den bir çözüm çıkarmaya çalışmak.
Akılda kalsın: Tekrar eden parçayı gördüğünde ona t de; işin bitince t'yi geri yaz. İki adımdan birini atlamak bu konudaki bütün hataların kaynağıdır.
Sınavda

Nasıl sorulurx⁴ − 10x² + 9 gibi “çift üslü” ifadeler, (x² + x)² içeren ifadeler ya da 9ˣ − 4 · 3ˣ + 3 = 0 gibi üslü denklemler sorulur.

TuzakTuzak, t'nin değerlerini x'in değerleri diye işaretlemek ve geri yazdıktan sonra iki kare farkını ayırmamaktır.

?Soru çöz

9x − 4 · 3x + 3 = 0 denklemini sağlayan x değerlerinin toplamı kaçtır?

✓ B. t = 3ˣ: t² − 4t + 3 = (t − 1)(t − 3) = 0; 3ˣ = 1 → x = 0, 3ˣ = 3 → x = 1; toplam 1. A 4, t değerlerinin toplamını (1 + 3) x'in toplamı sanmaktan; C 3, t = 3'ü x sanmaktan; D 0, 3ˣ = 1'den çıkan tek kökü alıp ikincisini unutmaktan çıkar.

▭Sen çöz örnekle aynı yapı

x4 − 10x2 + 9 = (x2 − 1)(x2 − )

9103−9
YÖNTEM · SADELEŞTİRME

Rasyonel ifadeler: önce ayır, sonra sadeleştir

KPSS / TYT Matematik · Çarpanlara ayırma · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaBasit, bileşik ve tam sayılı kesir nedir, kesirler nasıl sadeleştirilir ve genişletilir?Bağlantılı konudan (Rasyonel ve ondalık sayılar). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Payı paydasından küçük kesre basit kesir, payı paydasına eşit ya da büyük olana bileşik kesir, bir tam sayı ile basit kesrin birlikte yazılışına tam sayılı kesir denir (3 2/5 = 17/5). Pay ve payda aynı sayıyla çarpılırsa kesir genişler, bölünürse sadeleşir; değeri değişmez. Bu yüzden 2/3, 4/6 ve 10/15 denk kesirlerdir.

Kesir türleri ve sadeleştirme

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Rasyonel ifadeler nasıl sadeleştirilir, ifadeyi tanımsız yapan değerler nelerdir?

Kısa cevap: Payı ve paydası polinom olan kesre rasyonel ifade denir. Sadeleştirmek için pay ve payda önce çarpanlarına ayrılır, sonra yalnız ortak çarpanlar sadeleştirilir; terimler tek tek silinemez. Paydayı sıfır yapan değerlerde ifade tanımsızdır: (x² − 9)/(x² + x − 6) = (x − 3)/(x − 2) eşitliği x ≠ −3 ve x ≠ 2 için geçerlidir.

(2 + 3)/(2 + 5) kesrinde 2'leri silip 3/5 yazmak 5/7'yi bozar; harflerle de aynısı olur.

Sadeleştirme, pay ve paydayı aynı sayıya bölmektir; bu yalnız çarpanlar için yapılabilir. x + 3x + 5'te x'ler sadeleşmez, çünkü x burada bir çarpan değil, toplamın bir terimidir. Bu yüzden önce çarpanlarına ayır, sonra sadeleştir. Rasyonel ve ondalık sayılar sayfasında kesirleri sadeleştirirken yaptığımız da buydu: 18/42'de 6 hem payın hem paydanın çarpanıydı.

A · CB · C = AB (B ≠ 0, C ≠ 0) a − b = −(b − a)Sadeleşen çarpanı sıfır yapan değer de tanımsızlık listesinde kalır.

Bir uyarı daha: 3 − x ile x − 3 birbirinin negatifidir; sadeleşince −1 kalır: 3 − xx − 3 = −1.

Çözümlü örnek

x2 − 9x2 + x − 6 ifadesini sadeleştiriniz.

  1. Pay iki kare farkı: (x − 3)(x + 3). Payda üç terimli: (x + 3)(x − 2).
  2. Ortak çarpan (x + 3) sadeleşir: x − 3x − 2; x ≠ −3, x ≠ 2.

Cevap: (x − 3)/(x − 2)

Çözümlü örnek · sınav düzeyi

x2 − 9x2 + 3x ÷ x2 − 6x + 9x2 ifadesinin en sade biçimi nedir?

  1. Çarpanlara ayır: x2 − 9 = (x − 3)(x + 3), x2 + 3x = x(x + 3), x2 − 6x + 9 = (x − 3)2.
  2. Bölme, ikinci kesri ters çevirip çarpmaktır: (x − 3)(x + 3)x(x + 3) · x2(x − 3)2.
  3. Sadeleştir: xx − 3; x ≠ −3, 0, 3 (ilk paydalar ve bölen sıfır olamaz).

Cevap: xx − 3

Sadeleştirme, sıfıra bölme yasağını kaldırmaz: koşullar ilk ifadenin bütün paydalarından (bölen dahil) okunur. Ölçekli.Görsel: Sınav Defteri

✔ Doğru

  • Önce çarpanlarına ayır.
  • (3 − x)/(x − 3) = −1
  • Tanımsızlık değerleri sadeleşmeden önce bulunur.

✘ Sık yapılan hata

  • (x + 3)/(x + 5) = 3/5
  • (x2 − 2x)/(x2 − 4) = −2x/−4 (terim silmek).
  • (3 − x)/(x − 3)'ü 1 sanmak.
Akılda kalsın: Sadeleştirmede yalnız çarpanlar silinir, terimler değil. Bu konu, bu sayfadaki bütün yöntemlerin sınavıdır: ortak çarpan, iki kare farkı, tam kare, üç terimli.
Sınavda

Nasıl sorulurPay ve paydası farklı yöntemlerle ayrılan bir ya da iki rasyonel ifadenin çarpımı, bölümü ya da sadeleşmiş hâli sorulur.

TuzakÇarpanlara ayırmadan terim silmek ve x − 3 ile 3 − x'in sadeleşince −1 bıraktığını unutmaktır.

?Soru çöz

x2 − 2xx2 − 4 ifadesinin en sade biçimi aşağıdakilerden hangisidir?

✓ C. x(x − 2) / [(x − 2)(x + 2)] → ortak çarpan x − 2 sadeleşir: x/(x + 2). A, x²'leri terim olarak silip −2x/−4 bırakmaktan; B, paydadaki yanlış çarpanı (x + 2) sadeleştirmekten; D, paydaki x'i de sadeleştirip yalnız 1 bırakmaktan çıkar.

▭Sen çöz örnekle aynı yapı

x2 − 25x2 − 5x = x + ax ise a = olur; ifadeyi tanımsız yapan pozitif değer x = olur.

5−5250

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

a = 1112, b = 1314, c = 78 olduğuna göre a, b ve c'den hangisi en büyüktür?

✓ B. 1'e uzaklıklar a için 1/12, b için 1/14, c için 1/8; 1'e en yakın olan b en büyüktür (sıra c < a < b). A, 1/14'ü 1/12'den büyük sanıp a'yı 1'e daha yakın görmekten; C, 1'e uzaklığı en büyük olanı en büyük kesir sanmaktan; D, payda ile pay arasındaki farkın ikisinde de 1 olmasına bakıp kesirleri eşit sanmaktan çıkar.Kaynak: Rasyonel ve ondalık sayılar · Kesirlerde sıralama

?Soru 2

4√7 − √3 ifadesinin eşiti aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. Eşlenikle çarp: 4(√7 + √3) / (7 − 3) = 4(√7 + √3)/4 = √7 + √3. A, payı eşlenik yerine paydanın kendisiyle çarpmaktan; C, paydada 7 − 3 = 4'ün kökünü alıp 2'ye bölmekten; D, paydayı 7 + 3 = 10 diye toplamaktan çıkar.Kaynak: Köklü sayılar · Eşlenik ve paydayı rasyonel yapma

?Soru 3

(12)−3 − (−2)−2 işleminin sonucu kaçtır?

✓ A. (1/2)⁻³ = 2³ = 8; (−2)⁻² = 1/(−2)² = 1/4; 8 − 1/4 = 31/4. B 33/4, (−2)⁻²'yi −1/4 sanıp çıkarınca eklemekten; C −1/8, (1/2)⁻³'ü ters çevirmeden 1/8 alıp 1/4 çıkarmaktan; D 4, negatif üssü yok sayıp (−2)² = 4 almaktan çıkar.Kaynak: Üslü sayılar · Negatif üs ve kesirli taban

?Soru 4

0,250,05 + 0,30,06 işleminin sonucu kaçtır?

✓ C. Her kesirde iki sayının virgülü bölendeki basamak kadar (2) kaydırılır: 25 ÷ 5 = 5 ve 30 ÷ 6 = 5; toplam 10. A 5,5, ikinci kesirde virgülü bir basamak eksik kaydırıp 3 ÷ 6 yapmaktan; B 0,4, kesirleri ters çevirip bölen ile böleneni karıştırmaktan; D 1, iki kesirde de virgülü bir basamak eksik kaydırmaktan (0,5 + 0,5) çıkar.Kaynak: Rasyonel ve ondalık sayılar · Ondalık sayılarda işlemler

?Soru 5

√((−6)2) + ∛((−2)3) − √(32) işleminin sonucu kaçtır?

✓ A. √((−6)²) = |−6| = 6, ∛((−2)³) = −2, √(3²) = 3: 6 − 2 − 3 = 1. B −11, √((−6)²)'yi −6 almaktan; C 5, küp kökte de işareti silip 2 almaktan; D 3, tek dereceli kökü negatif sayıda tanımsız sanıp atlamaktan çıkar.Kaynak: Köklü sayılar · Kök tanımı ve tanımlı olma

?Soru 6

25 · 4383 işleminin sonucu kaçtır?

✓ B. 4³ = 2⁶, 8³ = 2⁹; 2⁵ · 2⁶ ÷ 2⁹ = 2^(5 + 6 − 9) = 2² = 4. A 2, (2²)³'te üsleri toplayıp 4³'ü 2⁵ almaktan; C 32, 8³'ü 2⁶ almaktan (3 + 3); D 1/4, üsleri ters çıkarıp 2⁹ ÷ 2¹¹ yapmaktan çıkar.Kaynak: Üslü sayılar · Çarpma, bölme, kuvvetin kuvveti

?Soru 7

√48 − √27 + √75 işleminin sonucu kaçtır?

✓ C. √48 = 4√3, √27 = 3√3, √75 = 5√3; (4 − 3 + 5)√3 = 6√3. A 4√6, kök içlerini toplayıp √(48 − 27 + 75) = √96 yazmaktan; B 6, katsayıları bulup √3'ü atmaktan; D 12√3, çıkarma işaretini görmeyip katsayıları toplamaktan çıkar.Kaynak: Köklü sayılar · Köklü ifadelerde dört işlem

?Soru 8

√(8 + 2√15) ifadesinin eşiti aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. Toplamı 8, çarpımı 15 olan sayılar 5 ve 3: √5 + √3. B, artı işaretli kalıbı eksi işaretliyle karıştırmaktan; C, kökü toplamın terimlerine dağıtmaktan (√(a + b) = √a + √b sanmak); D, yalnız toplamı 8 tutturup çarpımın 15 olmasını (6 · 2 = 12) kontrol etmemekten çıkar.Kaynak: Köklü sayılar · İç içe kök ve köklü denklem

?Soru 9

(1 + 13)(1 + 14)(1 + 15) … (1 + 111) çarpımı kaçtır?

✓ C. Parantezler 4/3 · 5/4 · 6/5 · … · 12/11; her payda bir sonraki payla sadeleşir, geriye 12/3 = 4 kalır. A 4/11, ilk payı son paydaya bölmekten (yön ters); B 9, çarpan sayısını sonuç sanmaktan; D 12/11, yalnız son çarpanı yazmaktan çıkar.Kaynak: Rasyonel ve ondalık sayılar · Kesirlerde dört işlem

?Soru 10

−24 + (−2)4 + (−3)0 − 30 işleminin sonucu kaçtır?

✓ D. −2⁴ = −16, (−2)⁴ = 16, (−3)⁰ = 1, 3⁰ = 1: −16 + 16 + 1 − 1 = 0. A 32, parantezsiz −2⁴'ü de 16 almaktan; B −2, (−3)⁰'ı −1 sanıp eksiyi kuvvetin dışına taşımaktan; C 1, 3⁰'ı 0 sanmaktan çıkar.Kaynak: Üslü sayılar · Üs kavramı ve işaret
3
Daha fazla soru çözmek ister misin?Çarpanlara ayırma ve özdeşlikler konusundan 3 soru seni bekliyor. Çözümlü; yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →