Üslü sayılar: üs kuralları, negatif üs, üslü denklemler, bilimsel gösterim

Üs, tekrarlanan çarpmanın kısaltmasıdır; bütün kurallar buradan çıkar. Negatif üsten bilimsel gösterime, ortak çarpana almadan üslü denklemlere kadar her kuralı nedeniyle anlatıyoruz.

6 durakTYT · KPSS
13 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 13tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
KAVRAM · ÜS

Üs kavramı: tekrarlanan çarpmanın kısaltması

MEB 9. sınıf · Sayılar · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaNegatif sayılarla çarpma, bölme ve üs almada işaret kuralı nedir?Bağlantılı konudan (Temel kavramlar). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Çarpma ve bölmede işaretleri aynı olan iki sayının sonucu pozitif, işaretleri farklı olanların sonucu negatiftir. Negatif bir sayının çift kuvveti pozitif, tek kuvveti negatiftir. −a² ile (−a)² farklıdır: −3² = −9, (−3)² = 9.

Pozitif ve negatif sayılar

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Üslü sayı nedir, sıfırıncı kuvvet neden 1'dir, negatif sayıların kuvvetlerinin işareti nasıl bulunur?

Kısa cevap: aⁿ, a sayısının kendisiyle n kez çarpımıdır; a'ya taban, n'ye üs (kuvvet) denir: 2⁵ = 2 · 2 · 2 · 2 · 2 = 32. Sıfırdan farklı her sayının sıfırıncı kuvveti 1'dir, 0⁰ tanımsızdır. Negatif tabanın çift kuvveti pozitif, tek kuvveti negatiftir; −2⁴ = −16 iken (−2)⁴ = 16'dır.

Bir kâğıdı ikiye katla, sonra yine ikiye: on katlamadan sonra 2¹⁰ = 1 024 kat üst üste biner.

Aynı sayıyı art arda çarpmayı kısaca yazmanın yolu üstür: 3 · 3 · 3 · 3 = 34. Tekrar eden sayıya taban, kaç kez tekrar ettiğine üs denir. Üs, toplamanın değil çarpmanın kısaltmasıdır: 34 = 81, 3 · 4 = 12 değil. Üslü sayılarla yapılan bütün işlemler bu tanımdan çıkar; bir kural unutulduğunda tanıma dönmek yeter.

Sıfırıncı kuvvet ve özel durumlar

2'nin kuvvetlerini büyükten küçüğe yaz: 16, 8, 4, 2. Üs bir azaldıkça değer 2'ye bölünür. Bir adım daha: 2 ÷ 2 = 1, yani 20 = 1. Aynı akıl yürütme sıfırdan farklı her taban için geçerlidir. 0'ın kendisinde ise iki kural çatışır (0'ın kuvvetleri 0, sıfırıncı kuvvet 1); bu yüzden 0⁰ tanımsızdır.

Özel durumlar
İfadeDeğerNeden?
a⁰ (a ≠ 0)1aⁿ ÷ aⁿ = 1
0ⁿ (n > 0)00 ile çarpım hep 0
1ⁿ11 çarpımı değiştirmez
0⁰tanımsıziki kural çelişir
(−1)ⁿn çiftse 1, tekse −1eksiler çift çift eşlenir

Negatif taban ve parantez

Negatif sayıların çarpımında işaret kuralını temel kavramlar sayfasında görmüştük: eksiler çift sayıdaysa sonuç pozitif, tek sayıdaysa negatiftir. Bu yüzden negatif tabanın çift kuvveti pozitif, tek kuvveti negatiftir: (−2)4 = 16, (−2)3 = −8. Parantez yoksa üs yalnız sayıya aittir: −24 = −(24) = −16.

Çözümlü örnek

(−2)3 + (−3)2 − 24 işleminin sonucu kaçtır?

  1. Tek kuvvet işareti korur: (−2)3 = −8. Çift kuvvet işareti siler: (−3)2 = 9.
  2. 24 = 16. Toplam: −8 + 9 − 16 = −15.

Cevap: −15

Çözümlü örnek · sınav düzeyi

(−1)1 + (−1)2 + (−1)3 + … + (−1)25 toplamı kaçtır?

  1. Tek üsler −1, çift üsler +1 verir; terimleri ikişer eşle: (−1 + 1) + (−1 + 1) + …
  2. 1'den 24'e kadar 12 çift vardır, her biri 0 eder.
  3. Geriye 25. terim kalır: (−1)25 = −1.

Cevap: −1

✔ Doğru

  • 34 = 81
  • (−5)0 = 1, −50 = −1
  • (−2)4 = 16, −24 = −16

✘ Sık yapılan hata

  • 34 = 12 (taban ile üssü çarpmak).
  • 50 = 0 sanmak.
  • −24 = 16 (eksiyi üsse katmak).
Akılda kalsın: Üs bir çarpma sayacıdır. Üs bir azalınca tabana bölünür; bu yüzden a⁰ = 1. Eksi işaretinde önce parantez var mı diye bak.
Sınavda

Nasıl sorulurNegatif tabanlar, sıfırıncı kuvvetler ve parantezsiz eksiler bir arada verilir; şıklar işaret hatalarının sonuçlarıdır. Ardışık kuvvetlerin toplamı da (−1'in kuvvetleri gibi) sık görülür.

TuzakTuzak, (−3)⁰ ile −3⁰'ı aynı sanmaktır: ilki 1, ikincisi −1'dir.

?Soru çöz

−24 + (−2)4 + (−3)0 − 30 işleminin sonucu kaçtır?

✓ D. −2⁴ = −16, (−2)⁴ = 16, (−3)⁰ = 1, 3⁰ = 1: −16 + 16 + 1 − 1 = 0. A 32, parantezsiz −2⁴'ü de 16 almaktan; B −2, (−3)⁰'ı −1 sanıp eksiyi kuvvetin dışına taşımaktan; C 1, 3⁰'ı 0 sanmaktan çıkar.

▭Sen çöz örnekle aynı yapı

(−1)1 + (−1)2 + … + (−1)40 = ve (−1)1 + … + (−1)41 = olur.

0−1140−41
KURAL · NEGATİF ÜS

Negatif üs: sayıyı ters çevir

MEB 9. sınıf · Sayılar · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKesirlerde toplama, çıkarma, çarpma ve bölme nasıl yapılır?Bağlantılı konudan (Rasyonel ve ondalık sayılar). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Kesirlerde toplama ve çıkarma için paydalar EKOK'ta eşitlenir, paylar toplanır ya da çıkarılır. Çarpmada pay payla, payda paydayla çarpılır. Bölmede birinci kesir aynen yazılır, ikinci kesir ters çevrilip çarpılır. Çarpmadan önce çapraz sadeleştirme yapmak hesabı küçültür ve hata riskini azaltır.

Kesirlerde dört işlem

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Negatif üs ne demektir, kesirli ve ondalık tabanlarda negatif üs nasıl hesaplanır?

Kısa cevap: Negatif üs, tabanın tersinin pozitif kuvveti demektir: a⁻ⁿ = 1/aⁿ (a ≠ 0). Kesirli tabanda kesir ters çevrilir ve üs pozitife döner: (2/3)⁻² = (3/2)² = 9/4. Ondalık taban önce kesre çevrilir: (0,2)⁻¹ = (1/5)⁻¹ = 5. Negatif üs sonucu negatif yapmaz; 2⁻³ = 1/8 pozitiftir.

2'nin kuvvetleri merdiveninden inmeye devam et: 1'den sonra 1/2, sonra 1/4 gelir.

Önceki konuda üs bir azaldıkça değerin tabana bölündüğünü gördük. Sıfırın altına inince bölme sürer: 20 = 1, 2−1 = 12, 2−2 = 14. Yani negatif üs “ters çevir” demektir, “negatif yap” değil. Kesirli tabanda ters çevirmek pay ile paydanın yer değiştirmesidir.

Negatif üsler merdivenin devamıdır; değer küçülür ama sıfırın altına inmez, hep pozitif kalır.Görsel: Sınav Defteri
a−n = 1an (ab)−n = (ba)na ≠ 0, b ≠ 0. Ondalık tabanı önce kesre çevir: 0,5 = 1/2, 0,25 = 1/4, 0,2 = 1/5.
Çözümlü örnek

2−3 + (13)−2 − (25)−1 işleminin sonucu kaçtır?

  1. Her terimi ters çevir: 18 + 32 − 52 = 18 + 9 − 52.
  2. Payda 8: 1 + 72 − 208 = 538.

Cevap: 53/8

Çözümlü örnek · sınav düzeyi

Bir maddenin kütlesi her saat yarıya iniyor ve şu anda 3 gramdır. t saat sonraki kütle 3 · 2−t gram ile hesaplanıyor (t negatifse geçmiş). Maddenin 2 saat önceki kütlesi, 3 saat sonraki kütlesinin kaç katıdır?

  1. 2 saat önce t = −2: 3 · 22 = 12 gram.
  2. 3 saat sonra t = 3: 3 · 2−3 = 38 gram.
  3. 12 ÷ 38 = 32 = 25 kat. Kısa yol: 22 − (−3) = 25; 3'ler sadeleşir.

Cevap: 32

✔ Doğru

  • 2−3 = 1/8 (pozitif).
  • (−4)−1 = −1/4
  • (0,1)−2 = 100

✘ Sık yapılan hata

  • 2−3 = −8 (negatif üssü negatif sayı sanmak).
  • (2/3)−2 = −4/9
  • Ondalık tabanı kesre çevirmeden işlem yapmak.
Akılda kalsın: Negatif üs ters çevir demektir, eksi yap değil. Sonucun işaretini üs değil taban belirler: (−4)⁻¹ negatif, 4⁻¹ pozitiftir.
Sınavda

Nasıl sorulurKesirli ve ondalık tabanlı negatif üsler bir işlem içinde toplanır, çarpılır ya da birbirine bölünür. Önce her terimi ters çevirip pozitif üslü yaz, sonra kesir işlemine geç.

TuzakNegatif üssü sonucu negatif yapmak sanmak ve (−2)⁻² ile −2⁻²'yi karıştırmaktır.

⇄Bilgi eşleştirme negatif üs

?Soru çöz

(12)−3 − (−2)−2 işleminin sonucu kaçtır?

✓ A. (1/2)⁻³ = 2³ = 8; (−2)⁻² = 1/(−2)² = 1/4; 8 − 1/4 = 31/4. B 33/4, (−2)⁻²'yi −1/4 sanıp çıkarınca eklemekten; C −1/8, (1/2)⁻³'ü ters çevirmeden 1/8 alıp 1/4 çıkarmaktan; D 4, negatif üssü yok sayıp (−2)² = 4 almaktan çıkar.
KURAL · ÇARPMA-BÖLME

Çarpma ve bölme: üsler toplanır, çıkarılır, çarpılır

MEB 9. sınıf · Sayılar · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaBir sayı asal çarpanlarına nasıl ayrılır, tam kare ve tam küp yapma soruları nasıl çözülür?Bağlantılı konudan (EBOB ve EKOK). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Asal çarpanlara ayırma, bir sayıyı asal sayıların çarpımı olarak yazmaktır: 360 = 2³ · 3² · 5. Sayı en küçük asal bölenine art arda bölünür, 1'e inince durulur. 1'den büyük her doğal sayının asal çarpanlara ayrılışı tektir; bölen sayısı, EBOB, EKOK, tam kare ve tam küp soruları bu yazılıştan çözülür.

Asal çarpanlara ayırma

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Üslü sayılarda çarpma ve bölme kuralları nelerdir, tabanlar nasıl eşitlenir?

Kısa cevap: Tabanları aynı üslü sayılar çarpılırken üsler toplanır (aᵐ · aⁿ = aᵐ⁺ⁿ), bölünürken çıkarılır (aᵐ ÷ aⁿ = aᵐ⁻ⁿ). Kuvvetin kuvvetinde üsler çarpılır: (aᵐ)ⁿ = aᵐⁿ. Üsleri aynı sayılar çarpılırken tabanlar çarpılır: aⁿ · bⁿ = (ab)ⁿ. Tabanlar farklıysa önce 4 = 2², 27 = 3³ gibi asal tabanlara çevrilir.

2³ · 2⁴ kaç tane 2'nin çarpımıdır? Üç tane ve dört tane: toplam yedi.

Kuralların hepsi üssün tanımından gelir. 23 · 24, üç 2 ile dört 2'nin yan yana çarpımıdır; 2'lerin sayısı toplanır: 27. Bölmede pay ile paydadaki 2'ler sadeleşir, sayılar çıkarılır. (22)3 ise üç tane 2²'nin çarpımıdır: 2 + 2 + 2 = 6, yani üsler çarpılır. Bu kurallar yalnız aynı tabanda ya da aynı üste işler.

Üs kuralları ve sık hatalar
KuralÖrnekSık hata
aᵐ · aⁿ = aᵐ⁺ⁿ2³ · 2⁴ = 2⁷2³ · 2⁴ = 2¹² (üsleri çarpmak)
aᵐ ÷ aⁿ = aᵐ⁻ⁿ3⁵ ÷ 3² = 3³3⁵ ÷ 3² = 1³ (tabanları bölmek)
(aᵐ)ⁿ = aᵐ·ⁿ(2²)³ = 2⁶(2²)³ = 2⁵ (üsleri toplamak)
aⁿ · bⁿ = (a · b)ⁿ2⁴ · 5⁴ = 10⁴2⁴ · 5⁴ = 10⁸
aⁿ ÷ bⁿ = (a ÷ b)ⁿ6³ ÷ 2³ = 3³6³ ÷ 2³ = 3⁰

Tabanları eşitlemek

Tabanlar farklıysa kurallar doğrudan uygulanamaz; önce sayılar ortak bir asal tabana çevrilir: 4 = 22, 8 = 23, 27 = 33, 12 = 22 · 3. Bu, EBOB ve EKOK sayfasında gördüğümüz asal çarpanlara ayırmanın üslü sayılardaki karşılığıdır. Bir uyarı: 232 yazılışında önce üst kat hesaplanır, 29 olur; (23)2 = 26 ise başka bir sayıdır.

Çözümlü örnek

83 · 4−216 işleminin sonucu kaçtır?

  1. 2 tabanına çevir: 83 = 29, 4−2 = 2−4, 16 = 24.
  2. Üsleri işle: 9 + (−4) − 4 = 1 → 21 = 2.

Cevap: 2

Çözümlü örnek · sınav düzeyi

184 · 12367 işleminin sonucu kaçtır?

  1. Asallara ayır: 18 = 2 · 32, 12 = 22 · 3, 6 = 2 · 3.
  2. Pay: 24 · 38 · 26 · 33 = 210 · 311. Payda: 27 · 37.
  3. Böl: 23 · 34 = 8 · 81 = 648.

Cevap: 648

✔ Doğru

  • 23 · 24 = 27
  • (22)3 = 26
  • 24 · 54 = 104

✘ Sık yapılan hata

  • 23 · 32 = 65 (farklı taban, farklı üs).
  • (22)3 = 25
  • 23 + 24 = 27 (toplamaya çarpma kuralı).
Akılda kalsın: Kuralı hatırlamazsan sayıları tek tek yaz ve say: 2³ · 2⁴ yedi tane 2'dir. Tabanlar farklıysa ilk iş asal tabana inmek.
Sınavda

Nasıl sorulurFarklı tabanlı (8, 12, 18, 27…) üslü sayıların çarpımı ve bölümü verilir; sonuç ya bir sayı ya da “2ᵃ · 3ᵇ ise a + b” biçiminde sorulur.

TuzakKuvvetin kuvvetinde üsleri toplamak ve çarpma kuralını toplamaya uygulamaktır.

?Soru çöz

25 · 4383 işleminin sonucu kaçtır?

✓ B. 4³ = 2⁶, 8³ = 2⁹; 2⁵ · 2⁶ ÷ 2⁹ = 2^(5 + 6 − 9) = 2² = 4. A 2, (2²)³'te üsleri toplayıp 4³'ü 2⁵ almaktan; C 32, 8³'ü 2⁶ almaktan (3 + 3); D 1/4, üsleri ters çıkarıp 2⁹ ÷ 2¹¹ yapmaktan çıkar.

▭Sen çöz üssü yaz

34 · 92 = 3m ise m = ve 210 ÷ 43 = 2k ise k = olur.

846716
YÖNTEM · ORTAK ÇARPAN

Toplama ve çıkarma: üsler toplanmaz, ortak çarpan alınır

MEB 9. sınıf · Sayılar · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaRasyonel ve ondalık sayılarla uzun işlemler nasıl kısaltılır?Bağlantılı konudan (Rasyonel ve ondalık sayılar). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Uzun ondalık ve kesirli işlemler üç yolla kısaltılır: ortak çarpanı paranteze almak (3,7 · 4,2 + 3,7 · 5,8 = 3,7 · 10 = 37), kareler farkını çarpıma çevirmek (6,5² − 3,5² = 3 · 10 = 30) ve ondalıkları kesre çevirmek (0,25 ile çarpmak 4'e bölmektir). Sınav bu soruları çoğu zaman hesap makinesiz kısa yola göre kurar.

Akıllı hesap: ortak çarpan, kareler farkı

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Üslü sayılarda toplama ve çıkarma nasıl yapılır, ortak çarpan parantezine nasıl alınır?

Kısa cevap: Üslü sayılarda toplama ve çıkarma için üsler toplanmaz; aynı taban ve aynı üslü terimler benzer terim gibi toplanır (3 · 2⁵ + 2⁵ = 4 · 2⁵). Üsleri farklı terimlerde en küçük kuvvet ortak çarpan parantezine alınır: 2ˣ⁺¹ + 2ˣ = 2ˣ(2 + 1) = 3 · 2ˣ. Üslü denklemlerin çoğu bu adımla tek bir kuvvete iner.

2⁵ + 2⁵ kaçtır? İki tane 2⁵: yani 2 · 2⁵ = 2⁶. Peki 2⁵ + 2⁶?

Çarpma kuralları toplamada işlemez: 23 + 24 = 8 + 16 = 24, 2⁷ = 128 değil. Toplamada üslü ifade bir harf gibi düşünülür: 3 · 25 + 25 = 4 · 25, tıpkı 3x + x = 4x gibi. Üsler farklıysa terimler birbirine benzetilir: en küçük kuvvet her terimden çekilip paranteze alınır. Ortak çarpan parantezi bu konunun anahtarıdır.

ax+k = ax · ak 2x+1 + 2x = 2x(2 + 1) = 3 · 2xEn küçük kuvveti dışarı al; parantezin içinde küçük sayılar kalır.
Çözümlü örnek

57 + 5656 − 55 işleminin sonucu kaçtır?

  1. Pay: en küçük kuvvet 5⁶ → 56(5 + 1) = 6 · 56.
  2. Payda: en küçük kuvvet 5⁵ → 55(5 − 1) = 4 · 55.
  3. Sadeleştir: 6 · 564 · 55 = 6 · 54 = 152.

Cevap: 15/2

Çözümlü örnek · sınav düzeyi

2x+2 − 2x−1 = 56 olduğuna göre x kaçtır?

  1. En küçük kuvvet 2x−1: 2x+2 = 2x−1 · 23.
  2. 2x−1(8 − 1) = 56 → 2x−1 = 8 = 23.
  3. x − 1 = 3 → x = 4.

Cevap: 4

En küçük üslü terim birim olur; büyük terim onun kaç katıysa o kadar parça. Parçalar eşit uzunlukta.Görsel: Sınav Defteri

✔ Doğru

  • 25 + 25 = 26
  • 3x+2 = 9 · 3x
  • Ortak çarpan en küçük kuvvettir.

✘ Sık yapılan hata

  • 25 + 25 = 210 ya da 45
  • 3x+2 = 3x + 9
  • Parantez içinde 2³ yerine 3 yazmak (üssü katsayı sanmak).
Akılda kalsın: Toplamada üslü ifade bir harf gibidir: benzerleri topla, benzemeyenleri benzet. Benzetmenin yolu en küçük kuvveti dışarı almak.
Sınavda

Nasıl sorulurKesir çizgisinin üstünde ve altında üsleri ardışık terimlerin toplamı ya da farkı verilir; ya da 2ˣ⁺³ + 2ˣ⁺¹ = 80 gibi bir denklemle 2ˣ ya da x sorulur.

TuzakX'i bulmuşken soru 2ˣ'i istiyorsa yanlış değeri işaretlemek ve parantezdeki 2³'ü 3 yazmaktır.

?Soru çöz

2x+3 + 2x+1 = 80 olduğuna göre 2x kaçtır?

✓ A. 2ˣ ortak: 2ˣ(2³ + 2¹) = 2ˣ · 10 = 80, 2ˣ = 8. B 20, üsteki 3 ve 1'i katsayı sanıp 2ˣ(3 + 1) yazmaktan; C 3, x'i bulup sorunun 2ˣ'i istediğini kaçırmaktan; D 10, parantezdeki 8 + 2'yi sonuç sanmaktan çıkar.

▭Sen çöz katsayıyı yaz

5n+1 − 5n = · 5n ve 6 · 2n + 2n+1 = · 2n olur.

48571
YÖNTEM · DENKLEM VE SIRALAMA

Üslü denklemler ve sıralama: tabanı ya da üssü eşitle

MEB 9. sınıf · Sayılar · Okuma 5 dk · 3 etkinlik

Önce hatırlaNegatif üs ne demektir, kesirli ve ondalık tabanlarda negatif üs nasıl hesaplanır?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Negatif üs, tabanın tersinin pozitif kuvveti demektir: a⁻ⁿ = 1/aⁿ (a ≠ 0). Kesirli tabanda kesir ters çevrilir ve üs pozitife döner: (2/3)⁻² = (3/2)² = 9/4. Ondalık taban önce kesre çevrilir: (0,2)⁻¹ = (1/5)⁻¹ = 5. Negatif üs sonucu negatif yapmaz; 2⁻³ = 1/8 pozitiftir.

Negatif üs ve kesirli taban

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Üslü denklemler nasıl çözülür, üslü sayılar nasıl sıralanır?

Kısa cevap: Tabanları eşit iki üslü ifade eşitse üsleri de eşittir: aˣ = aʸ ise x = y (a ≠ 0, 1, −1). Bu yüzden üslü denklemde önce tabanlar eşitlenir: 8ˣ⁻¹ = 4ˣ⁺¹ → 2³ˣ⁻³ = 2²ˣ⁺² → x = 5. Sıralamada ise ya tabanlar ya da üsler eşitlenir: 2⁶⁰ = 8²⁰ ve 3⁴⁰ = 9²⁰ olduğundan 5²⁰ < 2⁶⁰ < 3⁴⁰'tır.

2⁶⁰ mı büyük, 3⁴⁰ mı? Hesap makinesi taşar; ama bir satırlık düzenleme cevabı verir.

1'den büyük bir tabanın kuvvetleri üs büyüdükçe büyür ve iki farklı üs asla aynı değeri vermez. Bu yüzden tabanlar eşitse üsler eşitlenir. Taban 1 ya da −1 olsaydı farklı üsler aynı sonucu verebilirdi (1⁵ = 1⁸); bu yüzden kural bu tabanları dışarıda bırakır. Denklem çözmenin ilk adımı, iki yanı aynı asal tabana çevirmektir; bunu çarpma ve bölme kurallarında gördük.

Sıralama: neyi eşitleyeceksin?

Üslü sayıları karşılaştırmak için ya tabanlar ya da üsler eşitlenir. Tabanlar eşitse (ve 1'den büyükse) üssü büyük olan büyüktür. Üsler eşitse tabanı büyük olan büyüktür. 2⁶⁰, 3⁴⁰ ve 5²⁰'de üslerin EBOB'u 20'dir; hepsi 20. kuvvete çevrilir: 260 = (23)20 = 820, 340 = 920. Üsler eşitlendi, tabanlar karşılaştırılır: 5 < 8 < 9.

ax = ay ⇒ x = y (a ≠ 0, 1, −1) an < bn ⇔ a < b (a, b > 0, n > 0)
Çözümlü örnek

8x−1 = 4x+1 olduğuna göre x kaçtır?

  1. 2 tabanına çevir: (23)x−1 = (22)x+1 → 23x−3 = 22x+2.
  2. Üsleri eşitle: 3x − 3 = 2x + 2 → x = 5. Kontrol: 8⁴ = 4⁶ = 4 096.

Cevap: 5

Çözümlü örnek · sınav düzeyi

a = 1615, b = 8110 ve c = 2510 sayılarının küçükten büyüğe sıralaması nedir?

  1. Tabanları asala indir: a = (24)15 = 260, b = (34)10 = 340, c = (52)10 = 520.
  2. 60, 40 ve 20'nin ortak böleni 20: a = 820, b = 920, c = 520.
  3. Üsler eşitse tabanı büyük olan büyüktür: 5 < 8 < 9 → c < a < b.

Cevap: c < a < b

Sıralama: tabanları asala indir, üsleri eşitle
SayıAsal tabanÜs 20'de
a = 1615260(23)20 = 820
b = 8110340(32)20 = 920
c = 2510520520
Sıra5 < 8 < 9 → c < a < b

✔ Doğru

  • Önce tabanları eşitle, sonra üsleri.
  • Sıralamada üslerin EBOB'una çevir.
  • Sonucu yerine koyarak kontrol et.

✘ Sık yapılan hata

  • Tabanlar farklıyken üsleri eşitlemek (8ˣ⁻¹ = 4ˣ⁺¹ → x − 1 = x + 1).
  • Üssü dağıtmamak: (2³)ˣ⁻¹ = 2³ˣ⁻¹.
  • Yalnız tabana ya da yalnız üsse bakarak sıralamak.
Akılda kalsın: Denklemde tabanı eşitle, sıralamada tabanı ya da üssü eşitle. Üs dağıtırken parantezi unutma: (2³)ˣ⁻¹ = 2³ˣ⁻³.
Sınavda

Nasıl sorulur“27ˣ⁺¹ = 9²ˣ ise x kaçtır?” ya da “a = 3²⁰, b = 2³⁰, c = 5¹⁰ için doğru sıralama hangisidir?” biçiminde gelir.

TuzakYalnız tabanlara (2 < 3 < 5) ya da yalnız üslere bakarak sıralamak ve üssü parantezin tamamına dağıtmamaktır.

?Soru çöz

a = 320, b = 230, c = 510 olduğuna göre aşağıdaki sıralamalardan hangisi doğrudur?

✓ D. Üslerin EBOB'u 10: a = 9¹⁰, b = 8¹⁰, c = 5¹⁰; tabanlar 5 < 8 < 9 → c < b < a. A, yalnız tabanlara (2 < 3 < 5) bakmaktan; B, yalnız üslere (10 < 20 < 30) bakmaktan; C, doğru sırayı ters yazmaktan çıkar.

▭Sen çöz örnekle aynı yapı

25x = 125x−1 olduğuna göre x = olur.

31−35

↕Küçükten büyüğe sırala tabanı eşitle

  1. 410
  2. 323
  3. 87
  4. 218
  5. 164
KURAL · 10'UN KUVVETLERİ

10'un kuvvetleri: bilimsel gösterim ve basamak sayısı

MEB 9. sınıf · Sayılar · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaOndalık sayılarda çarpma ve bölme nasıl yapılır, virgül nasıl kaydırılır?Bağlantılı konudan (Rasyonel ve ondalık sayılar). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Ondalık sayı, paydası 10, 100, 1 000 olan bir kesrin virgüllü yazılışıdır: 0,36 = 36/100 = 9/25. Toplamada virgüller alt alta yazılır. Çarpmada virgüller yokmuş gibi çarpılır, sonuçta virgülden sonra çarpanlardaki ondalık basamak sayılarının toplamı kadar basamak ayrılır. Bölmede bölen tam sayı olana kadar iki sayının virgülü aynı miktarda kaydırılır.

Ondalık sayılarda işlemler

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Bilimsel gösterim nedir, 2ⁿ · 5ᵐ biçimindeki bir sayı kaç basamaklıdır?

Kısa cevap: Bilimsel gösterimde bir sayı a · 10ⁿ biçiminde yazılır; burada 1 ≤ |a| < 10 ve n tam sayıdır: 3 200 000 = 3,2 · 10⁶, 0,00045 = 4,5 · 10⁻⁴. 2 ile 5'in kuvvetleri eşleşince 10 oluşur; bu yüzden 2¹² · 5¹⁰ = 4 · 10¹⁰ sayısı 11 basamaklıdır. Basamak sayısı sorularında hep 2 · 5 = 10 eşleşmesi aranır.

Güneş'e uzaklık yaklaşık 150 000 000 km; bilim insanları bunu 1,5 · 10⁸ diye yazar, sıfır saymakla uğraşmaz.

10 ile çarpmak virgülü bir basamak sağa, 10'a bölmek bir basamak sola kaydırır. Bilimsel gösterim, sayıyı virgülün solunda tek bir sıfır olmayan rakam kalacak biçimde yazmak ve kaydırma miktarını 10'un üssüne aktarmaktır. Virgül sola kaydıysa üs pozitif, sağa kaydıysa negatiftir: 48 000 = 4,8 · 104, 0,000 52 = 5,2 · 10−4. Bu gösterimde çarpma ve bölme kolaylaşır: sayılar kendi aralarında, 10'un kuvvetleri kendi aralarında işlenir.

a · 10n 1 ≤ |a| < 10 2n · 5n = 10n12 · 10⁵ bilimsel gösterim değildir; doğrusu 1,2 · 10⁶.

Basamak sayısı ve birler basamağı

2'nin ve 5'in kuvvetlerinin çarpımında her 2 bir 5 ile eşleşip 10 olur. Eşleşmeyen kısım sayının başına gelir, 10'un kuvveti ise sonuna sıfırlar ekler. 212 · 510 = 22 · 1010 = 4 · 1010: 4'ün ardından 10 sıfır, toplam 11 basamak. Bir kuvvetin birler basamağı da periyodik tekrar eder; bölme ve bölünebilme sayfasında gördüğümüz periyodik durumlar gibi. 7'nin kuvvetlerinin son rakamı 7, 9, 3, 1 diye 4'lük bir döngüdür; 23 = 4 · 5 + 3 olduğundan 7²³'ün birler basamağı döngünün 3. elemanı olan 3'tür.

Çözümlü örnek

0,000 36 · 5 0000,012 işleminin sonucu kaçtır?

  1. Bilimsel gösterime çevir: 3,6 · 10−4 · 5 · 1031,2 · 10−2.
  2. Sayılar: 3,6 · 51,2 = 15. 10'un kuvvetleri: 10−4 + 3 − (−2) = 101.
  3. 15 · 10 = 150.

Cevap: 150

Çözümlü örnek · sınav düzeyi

48 · 515 sayısı kaç basamaklıdır?

  1. 48 = 216; çarpım 216 · 515.
  2. 15 tane 2 ile 15 tane 5 eşleşir: 2 · 1015.
  3. 2'nin ardından 15 sıfır: 1 + 15 = 16 basamak.

Cevap: 16

Her 2 · 5 çifti bir 10 yapar ve sayının sonuna bir sıfır ekler; eşsiz kalan çarpanlar sayının başındaki kısmı verir.Görsel: Sınav Defteri

✔ Doğru

  • 0,000 52 = 5,2 · 10−4
  • 212 · 510 11 basamaklıdır.
  • Virgül sağa kayınca üs negatif olur.

✘ Sık yapılan hata

  • 52 · 10−5'i bilimsel gösterim sanmak.
  • Basamak sayısını 10'un üssü sanmak (10 basamak).
  • Eşleşmeyen 2'leri unutmak.
Akılda kalsın: Basamak sayısında 2 ile 5'i eşleştir: her çift bir sıfırdır; artan kısmın basamak sayısını sıfırlara ekle. Bilimsel gösterimde virgülün solunda tek rakam kalır.
Sınavda

Nasıl sorulurÇok küçük ya da çok büyük sayılarla yapılan bir işlem bilimsel gösterimle sorulur; ya da “2ⁿ · 5ᵐ sayısı kaç basamaklıdır?”, “rakamları toplamı kaçtır?” gibi gelir.

TuzakTuzak, 10'un üssünü doğrudan basamak sayısı sanmak ve eşleşmeyen çarpanın basamaklarını eklememektir.

?Soru çöz

212 · 510 sayısı kaç basamaklıdır?

✓ C. 10 tane 2 ile 10 tane 5 eşleşir: 2² · 10¹⁰ = 4 · 10¹⁰; 4'ün ardından 10 sıfır, 11 basamak. A 10, yalnız 10'un üssüne bakıp başta kalan 4'ü saymamaktan; B 12, büyük üssü cevap sanmaktan; D 22, üsleri toplamaktan çıkar.

▭Boşluk doldurma

0,000 52 = 5,2 · 10n ise n = ve 48 000 = 4,8 · 10m ise m = olur.

−44−53

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

0,250,05 + 0,30,06 işleminin sonucu kaçtır?

✓ C. Her kesirde iki sayının virgülü bölendeki basamak kadar (2) kaydırılır: 25 ÷ 5 = 5 ve 30 ÷ 6 = 5; toplam 10. A 5,5, ikinci kesirde virgülü bir basamak eksik kaydırıp 3 ÷ 6 yapmaktan; B 0,4, kesirleri ters çevirip bölen ile böleneni karıştırmaktan; D 1, iki kesirde de virgülü bir basamak eksik kaydırmaktan (0,5 + 0,5) çıkar.Kaynak: Rasyonel ve ondalık sayılar · Ondalık sayılarda işlemler

?Soru 2

EBOB'u 12, EKOK'u 360 olan iki pozitif tam sayıdan biri 72'dir. Diğer sayı kaçtır?

✓ D. EBOB · EKOK = a · b → 12 · 360 = 72 · b → b = 4 320 ÷ 72 = 60 (EBOB(72, 60) = 12, EKOK = 360). A 5, EKOK'u doğrudan 72'ye bölmekten; B 4 320, EBOB · EKOK'u bulup 72'ye bölmeyi unutmaktan; C 6, 72'yi EBOB'a bölmekten çıkar.Kaynak: EBOB ve EKOK · EKOK ve EBOB · EKOK = a · b

?Soru 3

x doğal sayısının 9 ile bölümünden kalan 7'dir. x2 + 2x ifadesinin 9 ile bölümünden kalan kaçtır?

✓ C. x yerine kalanı koy: 7² + 2 · 7 = 49 + 14 = 63 = 9 · 7, kalan 0. A 4, yalnız x²'nin kalanını (49 → 4) alıp 2x'i unutmaktan; B 7, x'in kalanını sonuç sanmaktan; D 63, kalanlarla bulunan sonucu 9'a bölmeden bırakmaktan çıkar.Kaynak: Bölme ve bölünebilme · Kalanlarla işlem, art arda bölme

?Soru 4

4, 6 ve 10 ile bölündüğünde sırasıyla 2, 4 ve 8 kalanını veren en küçük pozitif tam sayı kaçtır?

✓ A. Kalanların her biri bölenden 2 eksik; n + 2, 4, 6 ve 10'a tam bölünür: n + 2 = EKOK = 60, n = 58. B 62, eksik olan 2'yi çıkarmak yerine eklemekten; C 60, EKOK'u cevap sanmaktan; D 238, EKOK yerine çarpımı (240) kullanmaktan çıkar.Kaynak: EBOB ve EKOK · EKOK problemleri ve kalanlı EKOK

?Soru 5

Altı basamaklı 3A5182 sayısının 11 ile bölümünden kalan 6 olduğuna göre A kaçtır?

✓ A. Sağdan +, −, +, −: 2 − 8 + 1 − 5 + A − 3 = A − 13; A − 13'ün 11 ile kalanı 6 ise A = 8 (8 − 13 = −5, −5 + 11 = 6). B 7, işaretlere soldan başlamaktan; C 9, rakamları düz toplamaktan (3 ve 9 kuralı gibi); D 6, kalanı doğrudan A sanmaktan çıkar.Kaynak: Bölme ve bölünebilme · 11 ile bölünebilme

?Soru 6

3 − 2 ÷ 12 + 12 · 4 işleminin sonucu kaçtır?

✓ D. Önce bölme ve çarpma: 2 ÷ 1/2 = 4, 1/2 · 4 = 2; sonra soldan sağa 3 − 4 + 2 = 1. A 10, işlemi baştan sona sırayla yapmaktan; B 4, 2 ÷ 1/2'yi 1 sanmaktan (yarıya bölme ile yarıyla bölmeyi karıştırmak); C −3, çıkarmayı 4 + 2'nin tamamına uygulamaktan çıkar.Kaynak: Rasyonel ve ondalık sayılar · İşlem önceliği, merdivenli kesir

?Soru 7

6,52 − 3,52 işleminin sonucu kaçtır?

✓ B. Kareler farkı: (6,5 − 3,5)(6,5 + 3,5) = 3 · 10 = 30. A 9, a² − b²'yi (a − b)² sanmaktan; C 3, yalnız farkı alıp toplamla çarpmayı unutmaktan; D 100, (a + b)²'yi hesaplamaktan çıkar.Kaynak: Rasyonel ve ondalık sayılar · Akıllı hesap: ortak çarpan, kareler farkı

?Soru 8

(1 + 13)(1 + 14)(1 + 15) … (1 + 111) çarpımı kaçtır?

✓ C. Parantezler 4/3 · 5/4 · 6/5 · … · 12/11; her payda bir sonraki payla sadeleşir, geriye 12/3 = 4 kalır. A 4/11, ilk payı son paydaya bölmekten (yön ters); B 9, çarpan sayısını sonuç sanmaktan; D 12/11, yalnız son çarpanı yazmaktan çıkar.Kaynak: Rasyonel ve ondalık sayılar · Kesirlerde dört işlem

?Soru 9

180 sayısının asal olmayan pozitif bölenlerinin sayısı kaçtır?

✓ B. 180 = 2² · 3² · 5; pozitif bölen sayısı 3 · 3 · 2 = 18; asal bölenler 2, 3, 5: 18 − 3 = 15 (1 dâhil). A 18, asal bölenleri çıkarmayı unutmaktan; C 14, 1'i de çıkarıp “bileşik bölen” saymaktan; D 36, negatif bölenleri de katıp tam sayı bölen sayısını vermekten çıkar.Kaynak: EBOB ve EKOK · Pozitif bölen sayısı

?Soru 10

Dört basamaklı 3A7B sayısı 9 ile tam bölünüyor. A ile B'nin toplamı en çok kaç olabilir?

✓ B. 3 + 7 + A + B = 10 + A + B, 9'un katı olmalı: 18 ya da 27 → A + B = 8 ya da 17; en çok 17 (ör. 3 978). A 8, yalnız ilk katı (18) denemekten; C 18, A = B = 9 alıp koşulu kontrol etmemekten (10 + 18 = 28 bölünmez); D 26, rakamların en çok 9 olduğunu unutup 36'ya tamamlamaktan çıkar.Kaynak: Bölme ve bölünebilme · 3 ve 9 ile bölünebilme
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?Üslü sayılar soruları uygulamaya ekleniyor; şimdilik diğer derslerin sorularını çözebilirsin. Yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →