Üs kavramı: tekrarlanan çarpmanın kısaltması
MEB 9. sınıf · Sayılar · Okuma 5 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaNegatif sayılarla çarpma, bölme ve üs almada işaret kuralı nedir?Bağlantılı konudan (Temel kavramlar). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Çarpma ve bölmede işaretleri aynı olan iki sayının sonucu pozitif, işaretleri farklı olanların sonucu negatiftir. Negatif bir sayının çift kuvveti pozitif, tek kuvveti negatiftir. −a² ile (−a)² farklıdır: −3² = −9, (−3)² = 9.
✎Konu anlatımı
Üslü sayı nedir, sıfırıncı kuvvet neden 1'dir, negatif sayıların kuvvetlerinin işareti nasıl bulunur?
Kısa cevap: aⁿ, a sayısının kendisiyle n kez çarpımıdır; a'ya taban, n'ye üs (kuvvet) denir: 2⁵ = 2 · 2 · 2 · 2 · 2 = 32. Sıfırdan farklı her sayının sıfırıncı kuvveti 1'dir, 0⁰ tanımsızdır. Negatif tabanın çift kuvveti pozitif, tek kuvveti negatiftir; −2⁴ = −16 iken (−2)⁴ = 16'dır.Bir kâğıdı ikiye katla, sonra yine ikiye: on katlamadan sonra 2¹⁰ = 1 024 kat üst üste biner.
Aynı sayıyı art arda çarpmayı kısaca yazmanın yolu üstür: 3 · 3 · 3 · 3 = 34. Tekrar eden sayıya taban, kaç kez tekrar ettiğine üs denir. Üs, toplamanın değil çarpmanın kısaltmasıdır: 34 = 81, 3 · 4 = 12 değil. Üslü sayılarla yapılan bütün işlemler bu tanımdan çıkar; bir kural unutulduğunda tanıma dönmek yeter.
Sıfırıncı kuvvet ve özel durumlar
2'nin kuvvetlerini büyükten küçüğe yaz: 16, 8, 4, 2. Üs bir azaldıkça değer 2'ye bölünür. Bir adım daha: 2 ÷ 2 = 1, yani 20 = 1. Aynı akıl yürütme sıfırdan farklı her taban için geçerlidir. 0'ın kendisinde ise iki kural çatışır (0'ın kuvvetleri 0, sıfırıncı kuvvet 1); bu yüzden 0⁰ tanımsızdır.
| İfade | Değer | Neden? |
|---|---|---|
| a⁰ (a ≠ 0) | 1 | aⁿ ÷ aⁿ = 1 |
| 0ⁿ (n > 0) | 0 | 0 ile çarpım hep 0 |
| 1ⁿ | 1 | 1 çarpımı değiştirmez |
| 0⁰ | tanımsız | iki kural çelişir |
| (−1)ⁿ | n çiftse 1, tekse −1 | eksiler çift çift eşlenir |
Negatif taban ve parantez
Negatif sayıların çarpımında işaret kuralını temel kavramlar sayfasında görmüştük: eksiler çift sayıdaysa sonuç pozitif, tek sayıdaysa negatiftir. Bu yüzden negatif tabanın çift kuvveti pozitif, tek kuvveti negatiftir: (−2)4 = 16, (−2)3 = −8. Parantez yoksa üs yalnız sayıya aittir: −24 = −(24) = −16.
(−2)3 + (−3)2 − 24 işleminin sonucu kaçtır?
- Tek kuvvet işareti korur: (−2)3 = −8. Çift kuvvet işareti siler: (−3)2 = 9.
- 24 = 16. Toplam: −8 + 9 − 16 = −15.
Cevap: −15
(−1)1 + (−1)2 + (−1)3 + … + (−1)25 toplamı kaçtır?
- Tek üsler −1, çift üsler +1 verir; terimleri ikişer eşle: (−1 + 1) + (−1 + 1) + …
- 1'den 24'e kadar 12 çift vardır, her biri 0 eder.
- Geriye 25. terim kalır: (−1)25 = −1.
Cevap: −1
✔ Doğru
- 34 = 81
- (−5)0 = 1, −50 = −1
- (−2)4 = 16, −24 = −16
✘ Sık yapılan hata
- 34 = 12 (taban ile üssü çarpmak).
- 50 = 0 sanmak.
- −24 = 16 (eksiyi üsse katmak).
Nasıl sorulurNegatif tabanlar, sıfırıncı kuvvetler ve parantezsiz eksiler bir arada verilir; şıklar işaret hatalarının sonuçlarıdır. Ardışık kuvvetlerin toplamı da (−1'in kuvvetleri gibi) sık görülür.
TuzakTuzak, (−3)⁰ ile −3⁰'ı aynı sanmaktır: ilki 1, ikincisi −1'dir.
?Soru çöz
−24 + (−2)4 + (−3)0 − 30 işleminin sonucu kaçtır?
▭Sen çöz örnekle aynı yapı
(−1)1 + (−1)2 + … + (−1)40 = ve (−1)1 + … + (−1)41 = olur.