Fonksiyonlar: tanım ve görüntü kümesi, fonksiyon türleri, grafik, bileşke ve ters

Fonksiyon, her girdiye tek bir çıktı veren bir kuraldır. Fonksiyon olma şartını, türlerini, grafikten okumayı, bileşke ve ters fonksiyonu şemalarla anlatıyoruz.

6 durakTYT · KPSS
12 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 12tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
KAVRAM · FONKSİYON

Fonksiyon olma şartı: her girdiye tek bir çıktı

MEB 10. sınıf · Nicelikler ve değişimler · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKartezyen çarpım nedir, sıralı ikililer ne zaman eşittir, A × B'nin eleman sayısı nasıl bulunur?Bağlantılı konudan (Kümeler ve mantık). Önce kendin cevapla, sonra aç.

A × B, birinci bileşeni A'dan, ikinci bileşeni B'den seçilen bütün sıralı ikililerin kümesidir: A × B = {(a, b) : a ∈ A, b ∈ B}. Eleman sayısı s(A × B) = s(A) · s(B)'dir. Sıralı ikilide sıra önemlidir: (a, b) = (c, d) ancak a = c ve b = d ise doğrudur; genellikle A × B ≠ B × A.

Kartezyen çarpım

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Fonksiyon nedir, bir bağıntının fonksiyon olma şartları nelerdir, tanım, değer ve görüntü kümesi neyi gösterir?

Kısa cevap: A'dan B'ye bir bağıntının fonksiyon olması için A'nın her elemanı B'nin yalnız bir elemanıyla eşlenmelidir: A'da eşlenmeyen eleman kalmaz, hiçbir eleman iki görüntüye gitmez. A tanım kümesi, B değer kümesidir; A'nın elemanlarının eşlendiği elemanların oluşturduğu f(A) kümesine görüntü kümesi denir ve f(A) ⊂ B'dir.

Bir otomata para atıp düğmeye basarsanız hep aynı ürün düşer; aynı düğme bazen çay, bazen kahve verseydi o makineye güvenmezdiniz. Fonksiyon, güvenilir bir makinedir.

Kümeler ve mantık sayfasında gördüğümüz kartezyen çarpımın her alt kümesi bir bağıntıdır. Bağıntının fonksiyon olabilmesi için iki şart vardır: tanım kümesinde açıkta eleman kalmaz ve hiçbir eleman iki farklı elemana gitmez. Değer kümesinde ise serbestlik vardır: bazı elemanlara hiç ok gelmeyebilir, bazılarına birden çok ok gelebilir.

Şartlar tanım kümesine (soldaki küme) bakar: her elemandan tam bir ok çıkmalı. Sağdaki kümede ok almayan ya da çok ok alan eleman olabilir.Görsel: Sınav Defteri
f : A → B f(A) ⊂ BA: tanım kümesi, B: değer kümesi, f(A): görüntü kümesi.
Çözümlü örnek

A = {1, 2, 3}, B = {a, b, c, d} olmak üzere f = {(1, a), (2, a), (3, c)} bağıntısı A'dan B'ye bir fonksiyon mudur? Görüntü kümesi nedir?

  1. 1, 2 ve 3'ün her biri tam bir elemana gidiyor; açıkta eleman yok: fonksiyondur.
  2. İki elemanın aynı görüntüye (a) gitmesi şartı bozmaz. Görüntü kümesi f(A) = {a, c}.

Cevap: fonksiyondur; f(A) = {a, c}

Çözümlü örnek · sınav düzeyi

f(x) = 5 − 2x fonksiyonunun tanım kümesi [−1, 3) aralığıdır. Görüntü kümesinde kaç tam sayı vardır?

  1. Fonksiyon azalandır: x büyüdükçe 5 − 2x küçülür. Bu yüzden en büyük değer sol uçta, en küçük değer sağ uçta alınır.
  2. Denklemler ve eşitsizlikler sayfasında gördüğümüz kurallarla: −1 ≤ x < 3 → −2 ile çarpınca yön döner: −6 < −2x ≤ 2 → 5 ekle: −1 < 5 − 2x ≤ 7.
  3. Görüntü kümesi (−1, 7]: f(−1) = 7 dahil, f(3) = −1 hariç (3 tanım kümesinde değil). Tam sayılar 0, 1, …, 7.

Cevap: 8

✔ Doğru

  • İki eleman aynı görüntüye gidebilir.
  • Değer kümesinde ok almayan eleman olabilir.
  • Görüntü kümesi, değer kümesinin alt kümesidir.

✘ Sık yapılan hata

  • Değer kümesinde açıkta eleman kaldığı için “fonksiyon değil” demek.
  • Görüntü kümesi ile değer kümesini aynı sanmak.
  • Bir elemanın iki görüntüsünü fark etmemek.
Akılda kalsın: Fonksiyon şartları soldaki kümeye sorulur: her elemandan tam bir ok. Sağdaki küme ok almasa da, çok ok alsa da şikâyet etmez.
Sınavda

Nasıl sorulurOk şeması ya da sıralı ikililerle verilen bağıntılardan hangisinin fonksiyon olduğunu seçmek, görüntü kümesini bulmak ve tanım aralığından görüntü aralığına geçmek en sık kalıplardır.

TuzakDeğer kümesinde ok almayan eleman görüp bağıntıyı fonksiyon saymamaktır.

?Soru çöz

A = {1, 2, 3} ve B = {4, 5, 6} olmak üzere aşağıdakilerden hangisi A'dan B'ye bir fonksiyondur?

✓ C. 1, 2 ve 3'ün her biri tek bir elemana (6'ya) gider; bu bir sabit fonksiyondur, 4 ve 5'in ok almaması sorun değildir. A'da 3 eşlenmemiş, tanım kümesinde açık var; B'de 1 hem 4'e hem 5'e gidiyor; D'de 2 hem 5'e hem 4'e gidiyor.

▭Sen çöz görüntü kümesi

f(x) = 3x − 2 fonksiyonunun tanım kümesi {0, 1, 2, 3} ise görüntü kümesinin en büyük elemanı , eleman sayısı olur.

74310
YÖNTEM · DEĞER BULMA

f(a) hesaplama: parantezin içine ne yazılıyorsa x onun yerine geçer

MEB 10. sınıf · Nicelikler ve değişimler · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaBirinci dereceden bir bilinmeyenli denklem nasıl çözülür, ax = b denkleminin çözüm kümesi ne zaman boş ya da R olur?Bağlantılı konudan (Denklemler ve eşitsizlikler). Önce kendin cevapla, sonra aç.

ax + b = 0 (a ≠ 0) biçimindeki denkleme birinci dereceden bir bilinmeyenli denklem denir; çözümü x = −b/a'dır. Denklem bir terazi gibidir: iki tarafa aynı işlem yapılırsa denge bozulmaz. ax = b'de a ≠ 0 ise tek çözüm vardır; a = 0 ve b ≠ 0 ise çözüm kümesi boş kümedir; a = 0 ve b = 0 ise her gerçek sayı çözümdür.

Birinci dereceden denklem

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Fonksiyonda f(a) değeri nasıl hesaplanır, f(2x − 1) gibi ifadelerden f(7) nasıl bulunur?

Kısa cevap: f(a) değeri, kuraldaki her x yerine a yazılarak bulunur: f(x) = 3x − 4 ise f(2) = 2, f(a + 1) = 3a − 1. Kural f(2x − 1) = 4x + 5 gibi verilmişse önce parantezin içi istenen sayıya eşitlenir: 2x − 1 = 7 → x = 4, sonra sağ tarafta x = 4 yazılır: f(7) = 21.

f(x) yazısındaki x, bir kutunun etiketi gibidir: kutuya ne konursa kuralın her yerinde o kullanılır.

Fonksiyonun kuralı, girdiye ne yapılacağını söyler. f(x) = 3x − 4 kuralı “girdiyi 3'le çarp, 4 çıkar” demektir; girdi 2 ise sonuç 2, girdi a + 1 ise sonuç 3(a + 1) − 4 = 3a − 1'dir. Kural parantezin içi x olmayan bir ifadeyle verildiğinde (f(2x − 1) gibi) iki yol vardır: içi istenen değere eşitlemek ya da değişken değiştirip f(x)'i bulmak.

Parçalı tanımlı fonksiyon

Bazı fonksiyonlar tanım kümesinin farklı parçalarında farklı kurallarla verilir: x < 0 için x + 1, x ≥ 0 için 2x gibi. Değer hesaplanırken önce girdinin hangi parçaya düştüğüne bakılır: bu fonksiyonda f(−3) = −2, f(3) = 6'dır.

f(x) = 3x − 4 → f(a) = 3a − 4 f(2x − 1) = 4x + 5 → f(x) = 2x + 7İkincisi: 2x − 1 = t dersen x = (t + 1)/2 ve f(t) = 2(t + 1) + 5 = 2t + 7.
Çözümlü örnek

f(x) = 3x − 4 olduğuna göre f(2) ve f(a + 1) değerlerini bulunuz.

  1. f(2) = 3 · 2 − 4 = 2.
  2. f(a + 1) = 3(a + 1) − 4 = 3a − 1.

Cevap: 2 ve 3a − 1

Çözümlü örnek · sınav düzeyi

Bir sayı makinesi, girilen pozitif tam sayı çiftse sayının yarısını, tekse 5 fazlasını veriyor. Makineye 12 giriliyor; çıkan sayı yeniden makineye, oradan çıkan sayı da bir kez daha makineye giriliyor. Son çıkan sayı kaçtır?

  1. Makine parçalı tanımlı bir fonksiyondur: x çiftse f(x) = x/2, tekse f(x) = x + 5. İstenen f(f(f(12))).
  2. İçten başla: 12 çift → f(12) = 6; 6 çift → f(6) = 3.
  3. 3 tek → f(3) = 8. Her adımda önce sayının tek mi çift mi olduğuna bakılır; hep aynı kuralı uygulamak (12 → 6 → 3 → 1,5) hatadır.

Cevap: 8

Tek değer soruluyorsa birinci yol kısadır; aynı kuraldan birkaç değer ya da f(x)'in kendisi soruluyorsa ikinci yol.Görsel: Sınav Defteri

✔ Doğru

  • f(a + 1) için her x yerine (a + 1) yazılır.
  • f(2x − 1) verilince önce iç eşitlenir.
  • Parçalı fonksiyonda önce girdinin parçası belirlenir.

✘ Sık yapılan hata

  • f(a + 1) = f(a) + 1 sanmak.
  • f(2x − 1) = 4x + 5 iken f(7) için x = 7 yazmak.
  • Parçalı fonksiyonda yanlış kuralı kullanmak.
Akılda kalsın: f(…) görünce parantezin içine bak: içi istenen sayı olacak şekilde x'i bul, sonra o x'i kuralın sağına yaz. Parantezin içi ile x aynı şey değildir.
Sınavda

Nasıl sorulurf(3x), f(x − 2), f(2x − 1) gibi verilen kurallardan bir değer istemek, f(f(1)) gibi iç içe değer ve tek-çift sayılara göre ayrı kurallarla verilen parçalı fonksiyonun art arda uygulanması KPSS ve TYT'nin sevdiği kalıplardır.

TuzakParantezin içini eşitlemeden x yerine doğrudan istenen sayıyı yazmaktır.

⇄Bilgi eşleştirme f(x) = 2x − 3

?Soru çöz

Gerçek sayılarda tanımlı f fonksiyonu için f(x + 2) = 3x − 1 olduğuna göre f(5) kaçtır?

✓ D. x + 2 = 5 → x = 3; f(5) = 3 · 3 − 1 = 8 (ya da f(x) = 3x − 7). A 14, içi eşitlemeden x = 5 yazmaktır; B 20, kaydırmayı ters yöne yapıp f(x) = 3x + 5 bulmaktan çıkar; C 12, kaydırmayı yalnız sabite uygulayıp f(x) = 3x − 3 yazmaktır.
KAVRAM · FONKSİYON TÜRLERİ

Fonksiyon türleri: bire bir, örten, sabit, doğrusal, tek ve çift

MEB 10. sınıf · Nicelikler ve değişimler · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaMutlak değer içindeki ifadenin işaretine göre nasıl açılır, harflerin sıralaması verilen sorular nasıl çözülür?Bağlantılı konudan (Mutlak değer). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Mutlak değerin içi pozitif ya da sıfırsa mutlak değer kaldırılır ve ifade aynen yazılır; içi negatifse ifade −1 ile çarpılarak, yani terimlerin işaretleri değiştirilerek dışarı çıkar. x < 2 ise |x − 2| = 2 − x olur. Harfli koşullu sorularda önce her mutlak değerin içinin işareti belirlenir, sonra açılır.

İçinin işaretine göre açma

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Bire bir, örten, içine, birim, sabit, doğrusal, tek ve çift fonksiyon nedir?

Kısa cevap: Farklı elemanları farklı elemanlara götüren fonksiyon bire bir, görüntü kümesi değer kümesine eşit olan örten, örten olmayan içine fonksiyondur. f(x) = x birim, f(x) = c sabit, f(x) = ax + b doğrusal fonksiyondur. f(−x) = f(x) ise fonksiyon çift (grafiği y eksenine göre simetrik), f(−x) = −f(x) ise tektir (orijine göre simetrik).

Her öğrenciye ayrı bir dolap veren okul bire bir, her dolabı bir öğrenciye veren okul örten bir eşleme yapmıştır.

Fonksiyon türleri, okların nasıl dağıldığını anlatır. Bire bir fonksiyonda iki ok aynı yere gelmez; örten fonksiyonda değer kümesinde ok almayan eleman kalmaz. İkisi birden sağlanıyorsa (bire bir ve örten) fonksiyon tersine çevrilebilir; bunu bu sayfanın son konusunda göreceğiz. Mutlak değer sayfasında gördüğümüz |x| fonksiyonu bire bir değildir: f(−3) = f(3) = 3.

Fonksiyon türleri (R'den R'ye)
TürTanımÖrnekGrafikte
Bire birx₁ ≠ x₂ ise f(x₁) ≠ f(x₂)2x + 1yatay doğrular en çok bir noktada keser
Örtenf(A) = B2x + 1her yatay doğru en az bir noktada keser
İçinef(A) ≠ B|x| (negatifler görüntü değil)bazı yatay doğrular hiç kesmez
Birimf(x) = xxy = x doğrusu
Sabitf(x) = c5yatay doğru
Doğrusalf(x) = ax + b3x − 2eğik ya da yatay doğru
Tekf(−x) = −f(x)3xorijine göre simetrik
Çiftf(−x) = f(x)|x|y eksenine göre simetrik
Çözümlü örnek

f(x) = x³ − 4x fonksiyonu tek midir, çift midir?

  1. x yerine −x yaz: f(−x) = (−x)3 − 4(−x) = −x3 + 4x.
  2. −x3 + 4x = −(x3 − 4x) = −f(x).

Cevap: tek fonksiyondur

Çözümlü örnek · sınav düzeyi

f doğrusal bir fonksiyondur. f(1) = 5 ve f(3) = 11 olduğuna göre f(10) kaçtır?

  1. f(x) = ax + b: x 2 artınca f(x) 6 artmış, a = 6 ÷ 2 = 3.
  2. f(1) = 3 + b = 5 → b = 2; f(x) = 3x + 2.
  3. f(10) = 32.

Cevap: 32

✔ Doğru

  • Sabit fonksiyon bire bir değildir.
  • a ≠ 0 iken ax + b, R'den R'ye bire bir ve örtendir.
  • Tek fonksiyonda 0 tanımlıysa f(0) = 0.

✘ Sık yapılan hata

  • Her fonksiyonun ya tek ya çift olduğunu sanmak (x + 1 ikisi de değildir).
  • |x| fonksiyonunu R'den R'ye örten saymak.
  • Bire bir ile örteni karıştırmak.
Akılda kalsın: Bire bir: iki ok aynı hedefe çarpmaz. Örten: hiçbir hedef boş kalmaz. Tek-çift testi için x yerine −x yaz: aynısı çıkarsa çift, tam tersi çıkarsa tek.
Sınavda

Nasıl sorulurVerilen fonksiyonlardan hangisinin bire bir ve örten olduğunu seçmek, iki değeri verilen doğrusal fonksiyonu bulmak ve sabit ya da birim fonksiyon olma şartından katsayı bulmak en sık kalıplardır.

TuzakDeğer kümesine bakmadan örtenlik kararı vermektir: |x| fonksiyonu R'den [0, ∞)'a örtendir, R'den R'ye değildir.

⇄Bilgi eşleştirme türü bul

?Soru çöz

Gerçek sayılardan gerçek sayılara tanımlı aşağıdaki fonksiyonlardan hangisi hem bire bir hem örtendir?

✓ B. Katsayısı sıfırdan farklı doğrusal fonksiyon her gerçek sayıya bir kez ulaşır: bire bir ve örten. A sabittir, bütün x'ler 5'e gider, ne bire bir ne örten; C'de f(−2) = f(2), bire bir değil ve negatif sayılar görüntü değil; D'de de f(−1) = f(1) ve 1'den küçük sayılar görüntü değildir.
GRAFİK · FONKSİYON

Fonksiyon grafiği: doğrusal fonksiyon ve dikey doğru testi

MEB 9. sınıf · Nicelikler ve değişimler · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaAkıntı problemleri nasıl çözülür, konum-zaman grafiğinden hız nasıl okunur?Bağlantılı konudan (Hareket problemleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Akıntılı suda teknenin hızı akıntı yönünde v + a, akıntıya karşı v − a'dır (v durgun sudaki hız, a akıntı hızı). Konum-zaman grafiğinde bir parçanın eğimi o aralıktaki hızdır: dik çizgi hızlı, yatık çizgi yavaş, yatay çizgi durmadır. İki aracın çizgilerinin kesiştiği yer, aynı anda aynı konumda oldukları andır.

Akıntı ve konum-zaman grafiği

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Doğrusal fonksiyonun grafiği nasıl çizilir, dikey doğru testi nedir, grafikten f(a) nasıl okunur?

Kısa cevap: f(x) = ax + b fonksiyonunun grafiği bir doğrudur: a eğimdir (x 1 artınca y'nin değişimi), b grafiğin y eksenini kestiği noktadır. Grafiğin x eksenini kestiği nokta f(x) = 0 denkleminin çözümüdür. Bir grafiğin fonksiyon olması için her dikey doğru onu en çok bir noktada kesmelidir (dikey doğru testi).

Taksimetre açılışta sabit bir ücret yazar, sonra her kilometrede aynı miktar ekler; ücret-yol grafiği bir doğrudur.

Doğrusal fonksiyonda x her 1 arttığında f(x) hep aynı miktar, yani a kadar değişir; bu yüzden grafik eğri değil doğru olur. Hareket problemleri sayfasında gördüğümüz konum-zaman grafiğinde eğim hızdı; burada da eğim a'dır. a > 0 ise doğru sağa doğru yükselir, a < 0 ise alçalır, a = 0 ise yataydır (sabit fonksiyon). Grafiği çizmek için iki nokta yeter: genellikle eksenleri kestiği noktalar.

Eğim üçgeni: x 1 birim artınca y 2 birim artar. Kesikli kırmızı dikey doğru grafiği bir kez keser; her dikey doğru için bu doğruysa grafik bir fonksiyondur.Görsel: Sınav Defteri
f(x) = ax + b eğim a = y2 − y1x2 − x1 y kesişimi (0, b)
Çözümlü örnek

f(x) = 2x − 4 fonksiyonunun grafiğinin eksenleri kestiği noktaları ve eğimini bulunuz.

  1. y ekseni: x = 0 → f(0) = −4, nokta (0, −4).
  2. x ekseni: f(x) = 0 → 2x − 4 = 0 → x = 2, nokta (2, 0). Eğim a = 2.

Cevap: (0, −4), (2, 0), eğim 2

Çözümlü örnek · sınav düzeyi

Grafiği (−1, 0) ve (0, 3) noktalarından geçen doğrusal fonksiyon için f(2) kaçtır?

  1. (0, 3) noktası y kesişimi: b = 3.
  2. Eğim: (3 − 0) ÷ (0 − (−1)) = 3; f(x) = 3x + 3.
  3. f(2) = 9.

Cevap: 9

✔ Doğru

  • x eksenini kesim: f(x) = 0'ın çözümü.
  • y eksenini kesim: f(0).
  • Dikey doğru (x = 3) fonksiyon grafiği değildir.

✘ Sık yapılan hata

  • y eksenini kesim noktasını bulurken y = 0 yazmak.
  • Eğimi Δx ÷ Δy diye ters kurmak.
  • Yatay doğruyu fonksiyon saymamak (sabit fonksiyondur).
Akılda kalsın: b grafiğin başladığı yükseklik, a her adımda tırmanılan miktardır. Fonksiyon testi dikey doğruyla, bire bir testi yatay doğruyla yapılır.
Sınavda

Nasıl sorulurGrafiği verilen fonksiyonda f(a) okumak, tanım ve görüntü kümesini grafikten bulmak, iki noktası verilen doğrusal fonksiyonu yazmak ve gerçek hayattan doğrusal bir durumu (taksi ücreti, fatura) grafikle yorumlamak en sık kalıplardır.

TuzakEksen kesim noktalarında x ile y'yi karıştırmaktır.

▭Sen çöz örnekle aynı yapı

f(x) = −3x + 6 fonksiyonunun grafiği y eksenini y = noktasında, x eksenini x = noktasında keser.

62−2−6

?Soru çöz

Koordinat düzleminde çizilen şu grafiklerden hangisi bir fonksiyonun grafiği olamaz?

✓ A. x = 3 doğrusunu x = 3 dikey doğrusu sonsuz noktada keser; 3'ün sonsuz görüntüsü olur. B yatay doğrudur, sabit fonksiyondur ve her dikey doğru onu bir kez keser; C doğrusal fonksiyondur; D mutlak değer fonksiyonudur, bire bir değildir ama fonksiyondur.
KURAL · BİLEŞKE

Fonksiyonlarda işlemler ve bileşke: önce içteki makine çalışır

KPSS / TYT Matematik · Fonksiyonlar · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaFonksiyonda f(a) değeri nasıl hesaplanır, f(2x − 1) gibi ifadelerden f(7) nasıl bulunur?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

f(a) değeri, kuraldaki her x yerine a yazılarak bulunur: f(x) = 3x − 4 ise f(2) = 2, f(a + 1) = 3a − 1. Kural f(2x − 1) = 4x + 5 gibi verilmişse önce parantezin içi istenen sayıya eşitlenir: 2x − 1 = 7 → x = 4, sonra sağ tarafta x = 4 yazılır: f(7) = 21.

f(a) hesaplama

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Fonksiyonlarda toplama, çarpma ve bileşke işlemi nasıl yapılır, f∘g ile g∘f neden farklıdır?

Kısa cevap: (f + g)(x) = f(x) + g(x) ve (f · g)(x) = f(x) · g(x)'tir. Bileşke (f ∘ g)(x) = f(g(x)) demektir: önce g uygulanır, çıkan sonuca f uygulanır. Bileşkenin değişme özelliği yoktur, genellikle f ∘ g ≠ g ∘ f; birleşme özelliği vardır: (f ∘ g) ∘ h = f ∘ (g ∘ h).

Kahve çekirdeği önce öğütülür, sonra demlenir; sırayı değiştirirseniz kahve olmaz. Bileşke de sırası önemli iki işlemdir.

Fonksiyonların toplamı ve çarpımı, aynı girdide değerlerin toplanması ve çarpılmasıdır. Bileşke ise iki makineyi art arda bağlamaktır: g'nin çıktısı f'nin girdisi olur. Yazılışta sağdaki fonksiyon önce çalışır; “f bileşke g” okunur ama işlem g ile başlar.

Aynı iki makine, farklı sıra, farklı sonuç: (f∘g)(5) = 5, (g∘f)(5) = 8. Bileşkede sağdaki fonksiyon önce çalışır.Görsel: Sınav Defteri
(f + g)(x) = f(x) + g(x) (f ∘ g)(x) = f(g(x))Parçalı tanımlı fonksiyonların bileşkesi kapsam dışıdır.
Çözümlü örnek

f(x) = 2x + 1 ve g(x) = x − 3 olduğuna göre (f + g)(2), (f ∘ g)(5) ve (g ∘ f)(5) değerlerini bulunuz.

  1. (f + g)(2) = 5 + (−1) = 4.
  2. (f ∘ g)(5) = f(g(5)) = f(2) = 5.
  3. (g ∘ f)(5) = g(f(5)) = g(11) = 8.

Cevap: 4, 5 ve 8

Çözümlü örnek · sınav düzeyi

g(x) = 2x + 1 ve (f ∘ g)(x) = 6x + 5 olduğuna göre f(x) fonksiyonunu ve f(4) değerini bulunuz.

  1. f(2x + 1) = 6x + 5. İçi t de: t = 2x + 1 → x = (t − 1) ÷ 2.
  2. f(t) = 3(t − 1) + 5 = 3t + 2, yani f(x) = 3x + 2.
  3. f(4) = 14. Kontrol: g(1) = 3, f(3) = 11 = 6 · 1 + 5.

Cevap: f(x) = 3x + 2, f(4) = 14

✔ Doğru

  • (f ∘ g)(x) = f(g(x)): önce g.
  • f ∘ g ile g ∘ f genellikle farklıdır.
  • (f · g)(x) değerlerin çarpımıdır, bileşke değildir.

✘ Sık yapılan hata

  • f ∘ g'de önce f'yi uygulamak.
  • Bileşkeyi çarpımla karıştırmak.
  • f ∘ g = g ∘ f diye değişme özelliği varsaymak.
Akılda kalsın: Bileşkeyi sağdan sola oku: (f ∘ g)(x)'te x önce g'nin, sonra f'nin kapısından geçer. Bileşkede iç fonksiyon bilinip dış aranıyorsa içi t'ye eşitle.
Sınavda

Nasıl sorulurİki fonksiyonun bileşkesinden değer bulmak, bileşke ve iç fonksiyondan dış fonksiyonu bulmak ve f ∘ g = g ∘ f eşitliğinden katsayı bulmak KPSS'nin sevdiği kalıplardır; TYT bunları tablo ya da grafikle verilmiş fonksiyonlarla da sorar.

TuzakBileşkede sırayı ters uygulamaktır.

↕Küçükten büyüğe sırala f(x) = x + 3, g(x) = 2x

  1. (g ∘ f)(1)
  2. (f ∘ g)(1)
  3. (f ∘ f)(1)
  4. (g ∘ g)(1)
  5. (f + g)(1)

?Soru çöz

f(x) = 3x − 1 ve g(x) = 2 − x olduğuna göre (f ∘ g)(4) kaçtır?

✓ C. Önce g: g(4) = −2; sonra f: f(−2) = −7. A −9, sırayı ters uygulayıp (g ∘ f)(4) = g(11) hesaplamaktır; B −22, bileşkeyi çarpım sanıp f(4) · g(4) = 11 · (−2) yapmaktır; D 9, f(4) + g(4) toplamıdır.
KAVRAM · TERS FONKSİYON

Ters fonksiyon: makineyi geri çalıştırmak

MEB 10. sınıf · Nicelikler ve değişimler · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaFonksiyon nedir, bir bağıntının fonksiyon olma şartları nelerdir, tanım, değer ve görüntü kümesi neyi gösterir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

A'dan B'ye bir bağıntının fonksiyon olması için A'nın her elemanı B'nin yalnız bir elemanıyla eşlenmelidir: A'da eşlenmeyen eleman kalmaz, hiçbir eleman iki görüntüye gitmez. A tanım kümesi, B değer kümesidir; A'nın elemanlarının eşlendiği elemanların oluşturduğu f(A) kümesine görüntü kümesi denir ve f(A) ⊂ B'dir.

Fonksiyon olma şartı

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Ters fonksiyon nedir, doğrusal bir fonksiyonun tersi nasıl bulunur?

Kısa cevap: Bire bir ve örten bir f fonksiyonunun oklarını ters çevirmek f⁻¹ ters fonksiyonunu verir: f(a) = b ise f⁻¹(b) = a. Doğrusal fonksiyonun tersini bulmak için y = ax + b yazılıp x yalnız bırakılır: f(x) = 2x + 1 ise f⁻¹(x) = (x − 1)/2. f ile f⁻¹'in grafikleri y = x doğrusuna göre simetriktir.

“2 ile çarp, 1 ekle” diyen bir makineyi geri çalıştırmak için işlemleri ters sırayla ve ters yönde yaparsınız: önce 1 çıkar, sonra 2'ye böl.

Ters fonksiyon, oklar ters çevrildiğinde yine bir fonksiyon elde ediliyorsa vardır. Bunun için f'nin bire bir ve örten olması gerekir: bire bir değilse geri dönüşte bir eleman iki yere gider, örten değilse geri dönüşte açıkta eleman kalır. Ters fonksiyonu bulmak, işlemleri ters sırayla geri almaktır. f⁻¹, 1/f demek değildir.

Ters fonksiyonda girdi ile çıktı yer değiştirir: (1, 3) noktası (3, 1) olur. Bu yer değiştirme, y = x doğrusuna göre yansımadır.Görsel: Sınav Defteri
f(a) = b ⇔ f−1(b) = a f(x) = ax + b → f−1(x) = x − ba (f ∘ f−1)(x) = xParçalı tanımlı fonksiyonların tersi kapsam dışıdır.
Çözümlü örnek

f(x) = 2x + 1 olduğuna göre f⁻¹(x) fonksiyonunu ve f⁻¹(7) değerini bulunuz.

  1. y = 2x + 1 → x = (y − 1) ÷ 2; harfleri değiştir: f−1(x) = (x − 1) ÷ 2.
  2. f−1(7) = 6 ÷ 2 = 3. Kontrol: f(3) = 7.

Cevap: f⁻¹(x) = (x − 1)/2, f⁻¹(7) = 3

Çözümlü örnek · sınav düzeyi

f(x) = 3x − 2 ve g(x) = x2 + 1 olduğuna göre (f−1 ∘ g)(3) + (g ∘ f−1)(7) toplamı kaçtır?

  1. (f−1 ∘ g)(3): önce g(3) = 10; f−1(10) = a ise 3a − 2 = 10 → a = 4.
  2. (g ∘ f−1)(7): önce f−1(7) = b, 3b − 2 = 7 → b = 3; sonra g(3) = 10.
  3. 4 + 10 = 14. Tersin tamamını yazmaya gerek yok; f⁻¹(c) = a demek f(a) = c demektir. Sırayı karıştırmak iki terimi eşit sanmaya götürür.

Cevap: 14

✔ Doğru

  • f⁻¹(b) = a ⇔ f(a) = b.
  • Yalnız bire bir ve örten fonksiyonun tersi fonksiyondur.
  • f⁻¹(x)'te işlemler ters sırayla geri alınır.

✘ Sık yapılan hata

  • f⁻¹(x)'i 1/f(x) sanmak.
  • f⁻¹(9) yerine f(9)'u hesaplamak.
  • Yalnız işaretleri değiştirip tersi bulduğunu sanmak.
Akılda kalsın: Ters fonksiyon geri vitestir: son yapılan işlem ilk geri alınır. Tek bir değer soruluyorsa tersin tamamını bulma: f⁻¹(b) = a için f(a) = b denklemini çöz.
Sınavda

Nasıl sorulurDoğrusal fonksiyonun tersini bulmak, f⁻¹(b) değerini istemek, f ve f⁻¹ grafiklerinin simetrisi ile (f⁻¹ ∘ g)(a) gibi ters ve bileşkenin birlikte geldiği sorular en sık kalıplardır.

TuzakF⁻¹'i çarpmaya göre ters (1/f) sanmak ve tek değer sorulduğunda gereksiz yere tersin tamamını hesaplayıp işlem hatası yapmaktır.

▭Sen çöz örnekle aynı yapı

f(x) = 4x − 3 olduğuna göre f⁻¹(9) = ve f⁻¹(−3) = olur.

3033−15

?Soru çöz

f(x) = 5 − 2x olduğuna göre f⁻¹(x) aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. y = 5 − 2x → 2x = 5 − y → x = (5 − y)/2; kontrol: f(1) = 3 ve (5 − 3)/2 = 1. A, 2x = y − 5 diye işaret hatası yapmaktır; C, f⁻¹'i çarpmaya göre ters (1/f) sanmaktır; D, yalnız işaretleri değiştirip tersi bulduğunu sanmaktır.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

35 kişilik bir sınıfta 20 öğrenci futbol, 18 öğrenci basketbol oynuyor; 6 öğrenci bu iki sporu da oynamıyor. Yalnız futbol oynayan kaç öğrenci vardır?

✓ D. Spor yapan 35 − 6 = 29; kesişim 20 + 18 − 29 = 9; yalnız futbol 20 − 9 = 11. A 14, hiçbir spor yapmayan 6 kişiyi kesişim sanıp 20 − 6 yapmaktır; B 20, “yalnız” sözünü atlayıp futbol oynayanların tamamını vermektir; C 9, iki sporu da oynayanların sayısıdır.Kaynak: Kümeler ve mantık · Eleman sayısı ve Venn problemleri

?Soru 2

Çevresi 600 m olan dairesel bir pistte aynı noktadan zıt yönlere saniyede 4 m ve 6 m hızla koşmaya başlayan iki koşucu ilk kez kaç saniye sonra karşılaşır?

✓ A. Zıt yönde bir tur birlikte kapatılır: 600 ÷ (4 + 6) = 60 saniye. B 300, aynı yön formülüyle hız farkına (2) bölmektir; C 150, yavaş koşucunun bir tur süresidir; D 100, hızlı koşucunun bir tur süresidir, karşılaşma bundan önce olur.Kaynak: Hareket problemleri · Tren, tünel ve dairesel pist

?Soru 3

Akıntı hızının saatte 3 km olduğu bir nehirde bir tekne akıntı yönünde 45 km'yi 3 saatte gidiyor. Bu tekne aynı yolu akıntıya karşı kaç saatte döner?

✓ D. Akıntı yönünde hız 45 ÷ 3 = 15 = v + 3, teknenin hızı v = 12; dönüş hızı 12 − 3 = 9, süre 45 ÷ 9 = 5 saat. A 3, akıntının etkisini yok sayıp aynı süreyi vermektir; B 3,75, 15'ten akıntıyı bir kez çıkarıp 12 km/sa ile dönmektir; C 2,5, dönüşte akıntıyı yine ekleyip 18 km/sa almaktır.Kaynak: Hareket problemleri · Akıntı ve konum-zaman grafiği

?Soru 4

Peşin fiyatı 5 000 TL olan bir telefon, %18 vade farkıyla 10 eşit taksitle satılıyor. Bir taksit kaç TL'dir?

✓ C. Taksitli toplam 5 000 · 1,18 = 5 900 TL; 10 taksit: 590 TL. A 500, vade farkını unutmaktır; B 518, yüzdeyi TL sanıp her taksite 18 TL eklemektir; D 900, vade farkı tutarını taksit sanmaktır.Kaynak: Yüzde, kâr-zarar ve karışım problemleri · Etiket, indirim, KDV, vade farkı

?Soru 5

p ⇒ q koşullu önermesinin karşıt tersi aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. Karşıt ters, bileşenlerin yerini değiştirir ve ikisinin de değilini alır: q′ ⇒ p′; asıl önermeye denktir. A, yalnız yer değiştirmektir, karşıttır; C, yalnız değil almaktır, terstir; D, yalnız sonucun değilini almaktır, bu bir türev değil, asıl önermeyle çelişir.Kaynak: Kümeler ve mantık · Koşullu önerme ve niceleyiciler

?Soru 6

A = {1, {2}, 3} kümesi için aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

✓ C. A'nın elemanları 1, {2} ve 3'tür; 2 tek başına eleman değildir, yalnız {2} elemanının içindedir. A doğrudur, 1 listede yer alır; B doğrudur, {2} bir bütün olarak elemandır; D doğrudur, 1 ve 3'ün ikisi de A'da olduğu için {1, 3} bir alt kümedir.Kaynak: Kümeler ve mantık · Küme ve gösterimler

?Soru 7

Bir ürün %20 kârla 540 TL'ye satılmaktadır. Bu ürünün maliyeti kaç TL'dir?

✓ B. Satış maliyetin %120'sidir: 540 ÷ 1,20 = 450. A 432, kârı satış fiyatı üzerinden alıp 540'ın %20'sini düşmekten çıkar; C 648, %20'yi düşmek yerine eklemektir; D 520, yüzdeyi TL sanıp 540 − 20 yapmaktır.Kaynak: Yüzde, kâr-zarar ve karışım problemleri · Kâr ve zarar

?Soru 8

p ≡ 1, q ≡ 0 ve r ≡ 1 olduğuna göre aşağıdaki önermelerden hangisinin doğruluk değeri 0'dır?

✓ C. p ∧ r ≡ 1 olduğundan değili 0'dır. A 1'dir, veya bağlacında bir doğru bileşen yeter; B 1'dir, q′ ≡ 1 ve r ≡ 1; D 1'dir, ya da bağlacında bileşenlerden yalnız biri (r) doğrudur. q ≡ 0 görüp ilgili her önermeyi 0 saymak A, B ve D'ye götüren hatadır.Kaynak: Kümeler ve mantık · Önermeler ve bağlaçlar

?Soru 9

Aralarında 510 km bulunan A ve B kentlerinden, A'dan saat 09.00'da saatte 60 km hızla, B'den saat 10.00'da saatte 90 km hızla iki araç birbirine doğru yola çıkıyor. Araçlar saat kaçta karşılaşır?

✓ C. 10.00'a kadar A 60 km gider, kalan 450 km; 450 ÷ (60 + 90) = 3 saat, 10.00 + 3 = 13.00. A 12.00, 3 saati A'nın kalkış saati 09.00'a eklemektir; B 13.24, A'nın önden gittiği 60 km'yi düşmeden 510 ÷ 150 = 3,4 saat bulup 10.00'a eklemektir; D 12.24, aynı 3,4 saati 09.00'a eklemekten çıkar.Kaynak: Hareket problemleri · Karşılaşma

?Soru 10

%20'si şeker olan 30 gram şekerli su ile %50'si şeker olan 20 gram şekerli su karıştırılıyor. Yeni karışımın yüzde kaçı şekerdir?

✓ A. Şeker 30 · 0,2 = 6 ve 20 · 0,5 = 10 gram; 16 ÷ 50 = 0,32, yani %32. B 35, yüzdelerin düz ortalamasıdır, miktarlar eşit değil; C 70, yüzdeleri toplamaktır; D 16, şeker miktarını (16 gram) yüzde sanmaktır.Kaynak: Yüzde, kâr-zarar ve karışım problemleri · Karışım yüzdesi
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?Fonksiyonlar soruları uygulamaya ekleniyor; şimdilik diğer derslerin sorularını çözebilirsin. Yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →