Köklü sayılar: kök kuralları, kök dışına çıkarma, eşlenik, köklü denklemler

Kök, üssün kesirli hâlidir. Kök dışına çıkarma, toplama-çarpma kuralları, paydayı eşlenikle kökten kurtarma ve köklü sayıları sıralamayı çözümlü örneklerle anlatıyoruz.

6 durakTYT · KPSS
13 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 13tamamlanan etkinlik
4 sorubu konuda çözebileceğin
KAVRAM · KÖK

Kök: üssün ters işlemi

MEB 9. sınıf · Sayılar · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaÜslü sayı nedir, sıfırıncı kuvvet neden 1'dir, negatif sayıların kuvvetlerinin işareti nasıl bulunur?Bağlantılı konudan (Üslü sayılar). Önce kendin cevapla, sonra aç.

aⁿ, a sayısının kendisiyle n kez çarpımıdır; a'ya taban, n'ye üs (kuvvet) denir: 2⁵ = 2 · 2 · 2 · 2 · 2 = 32. Sıfırdan farklı her sayının sıfırıncı kuvveti 1'dir, 0⁰ tanımsızdır. Negatif tabanın çift kuvveti pozitif, tek kuvveti negatiftir; −2⁴ = −16 iken (−2)⁴ = 16'dır.

Üs kavramı ve işaret

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Karekök ve küp kök nedir, köklü ifade hangi durumda tanımsızdır, √(a²) neden |a|'dır?

Kısa cevap: √a, karesi a olan negatif olmayan sayıdır: √49 = 7. n. dereceden kök ⁿ√a, n. kuvveti a olan sayıdır. Çift dereceli kökün içi gerçek sayılarda negatif olamaz (√−4 tanımsız); tek dereceli kökte olabilir (∛−8 = −2). Karekök hiçbir zaman negatif değer vermediği için √(a²) = |a|'dır: √((−5)²) = 5.

Alanı 49 m² olan kare bir odanın kenarı kaç metredir? Bu soruyu sorduğunda karekök alırsın.

Üs bir sayıyı kendisiyle çarpar; kök bu işi geri alır. 72 = 49 olduğundan √49 = 7, 23 = 8 olduğundan ∛8 = 2. Kök işaretinin küçük sayısına kök derecesi denir; karekökte 2 yazılmaz. (−7)² de 49 eder ama √49 yalnız 7'dir: karekök işareti tanım gereği negatif olmayan sonucu gösterir.

Kök ne zaman tanımlı?

Hiçbir gerçek sayının karesi negatif olmadığından çift dereceli kökün (√, ⁴√, …) içi negatif olamaz: √−4 gerçek sayılarda tanımsızdır. Tek dereceli kökte (∛, ⁵√, …) bu sınır yoktur, çünkü negatif bir sayının küpü negatiftir: ∛−8 = −2. Bu yüzden “ifade bir gerçek sayı belirtiyorsa” diye başlayan sorular, çift dereceli köklerin içini sıfıra eşit ya da sıfırdan büyük yaptırır.

√a = b ⇔ b2 = a ve b ≥ 0 √(a2) = |a| ∛(a3) = aÇift dereceli kökün içi ≥ 0 olmalı; tek dereceli kökte koşul yok.

√(a²) = |a| eşitliği, kökten çıkan sonucun negatif olamamasından gelir: √((−5)2) = √25 = 5 = |−5|. Mutlak değeri mutlak değer sayfasında ayrıntılı göreceğiz; şimdilik “içinin işaretine bak, negatifse eksiyle çıkar” demek yeter.

Çözümlü örnek

√49 + ∛−27 − 4√16 işleminin sonucu kaçtır?

  1. √49 = 7; (−3)3 = −27 olduğundan ∛−27 = −3; 24 = 16 olduğundan 4√16 = 2.
  2. 7 − 3 − 2 = 2.

Cevap: 2

Çözümlü örnek · sınav düzeyi

√(x − 3) + 4√(7 − x) ifadesi bir gerçek sayı belirttiğine göre x'in alabileceği tam sayı değerlerinin toplamı kaçtır?

  1. İki kök de çift dereceli: x − 3 ≥ 0 ve 7 − x ≥ 0.
  2. 3 ≤ x ≤ 7: tam sayılar 3, 4, 5, 6, 7.
  3. Toplam 3 + 4 + 5 + 6 + 7 = 25.

Cevap: 25

Çift dereceli her kökün içi ayrı ayrı 0 ya da pozitif olmalı; iki koşulun ortak kısmı alınır. Uçlar dahil, çünkü kökün içi 0 olabilir. Ölçekli.Görsel: Sınav Defteri

✔ Doğru

  • √49 = 7 (−7 değil).
  • ∛−8 = −2
  • √((−5)²) = 5

✘ Sık yapılan hata

  • √49 = ±7 yazmak.
  • Tek dereceli kökte de içi negatif olamaz sanmak.
  • √((−5)²) = −5
Akılda kalsın: Karekök bir uzunluk gibidir, negatif çıkmaz. Çift dereceli kökün içine negatif giremez; tek dereceli kök işareti olduğu gibi dışarı taşır.
Sınavda

Nasıl sorulur“Köklü ifade bir gerçek sayı belirttiğine göre x'in alabileceği değerler” ya da √(a²) içeren ifadelerin sadeleştirilmesi sorulur.

Tuzak√(x²)'yi doğrudan x yazmak ve tek dereceli kökte de içi negatif olamaz sanmaktır.

?Soru çöz

√((−6)2) + ∛((−2)3) − √(32) işleminin sonucu kaçtır?

✓ A. √((−6)²) = |−6| = 6, ∛((−2)³) = −2, √(3²) = 3: 6 − 2 − 3 = 1. B −11, √((−6)²)'yi −6 almaktan; C 5, küp kökte de işareti silip 2 almaktan; D 3, tek dereceli kökü negatif sayıda tanımsız sanıp atlamaktan çıkar.

▭Sen çöz örnekle aynı yapı

√(x − 2) + √(10 − x) bir gerçek sayı ise x en az , en çok olabilir.

21039−2
KURAL · KÖK-ÜS İLİŞKİSİ

Kesirli üs ve kök dışına çıkarma: √72 neden 6√2'dir?

MEB 9. sınıf · Sayılar · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaÜslü sayılarda çarpma ve bölme kuralları nelerdir, tabanlar nasıl eşitlenir?Bağlantılı konudan (Üslü sayılar). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Tabanları aynı üslü sayılar çarpılırken üsler toplanır (aᵐ · aⁿ = aᵐ⁺ⁿ), bölünürken çıkarılır (aᵐ ÷ aⁿ = aᵐ⁻ⁿ). Kuvvetin kuvvetinde üsler çarpılır: (aᵐ)ⁿ = aᵐⁿ. Üsleri aynı sayılar çarpılırken tabanlar çarpılır: aⁿ · bⁿ = (ab)ⁿ. Tabanlar farklıysa önce 4 = 2², 27 = 3³ gibi asal tabanlara çevrilir.

Çarpma, bölme, kuvvetin kuvveti

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Köklü ifade üslü ifadeye nasıl çevrilir, kök dışına çıkarma nasıl yapılır?

Kısa cevap: Kök, kesirli bir üstür: ⁿ√(aᵐ) = a^(m/n); √a = a^(1/2), ∛a = a^(1/3). Bu yüzden üs kuralları köklerde de geçerlidir. Kök dışına çıkarmak için kök içi, biri tam kare olan iki çarpana ayrılır: √72 = √(36 · 2) = 6√2. Ters yönde katsayı karesi alınarak köke girer: 3√2 = √18.

√2 · √2 = 2 ise √2, “karesi 2 eden sayı”dır; ama aynı zamanda 2'nin “yarım kuvveti”dir.

Üslü sayılar sayfasında gördüğümüz (am)n = amn kuralı bir ipucu verir: (21/2)2 = 21 = 2. Karesi 2 olan sayı √2 olduğuna göre √2 = 21/2'dir. Genel olarak kök derecesi paydaya, içteki üs paya gider: ∛(82) = 82/3 = 4. Bu çeviri sayesinde köklü ifadelerde bütün üs kuralları kullanılır.

Kök kuralları
KuralÖrnek
ⁿ√(aᵐ) = a^(m/n)16^(3/4) = (⁴√16)³ = 2³ = 8
√a · √b = √(ab)√3 · √12 = √36 = 6
√a ÷ √b = √(a/b)√50 ÷ √2 = √25 = 5
√(a² · b) = |a|√b√72 = √(36 · 2) = 6√2
√(a + b) ≠ √a + √b√(9 + 16) = 5, ama √9 + √16 = 7

Kök dışına çıkarma ve içine alma

Kök içindeki sayı, içindeki en büyük tam kare çarpanla ikiye ayrılır; tam kare kısım kökten kurtulup dışarı çıkar: √75 = √(25 · 3) = 5√3. Asal çarpanlarla bakmak daha da kolaydır: her çift aynı asaldan biri dışarı çıkar. Ters yönde, dıştaki katsayı karesi alınarak içeri girer: 5√3 = √(25 · 3) = √75. Küp kökte üçlü gruplar çıkar: ∛54 = ∛(27 · 2) = 3∛2.

Çözümlü örnek

82/3 + 163/4 işleminin sonucu kaçtır?

  1. Payda kök derecesi, pay üs: 82/3 = (∛8)2 = 22 = 4.
  2. 163/4 = (4√16)3 = 23 = 8.
  3. 4 + 8 = 12.

Cevap: 12

Çözümlü örnek · sınav düzeyi

√18 · 4√4 · 21/2 işleminin sonucu kaçtır?

  1. Kök dışına çıkar: √18 = √(9 · 2) = 3√2.
  2. Kesirli üs: 4√4 = 41/4 = 22/4 = 21/2 = √2; 21/2 = √2.
  3. 3√2 · √2 · √2 = 3 · 2 · √2 = 6√2.

Cevap: 6√2

✔ Doğru

  • √72 = 6√2
  • 3√2 = √18
  • 82/3 = 4

✘ Sık yapılan hata

  • √(9 + 16) = 3 + 4
  • 3√2 = √6 (katsayıyı karesini almadan içeri sokmak).
  • 82/3 = 16/3 (üssü çarpan sanmak).
Akılda kalsın: Kök derecesi paydaya, iç üs paya: ⁿ√(aᵐ) = a^(m/n). Dışarı çıkan sayı “kökü alınmış” olarak çıkar, içeri giren sayı “karesi alınmış” olarak girer.
Sınavda

Nasıl sorulurKesirli üslü sayılarla işlem (8^(2/3), 27^(−1/3)) ve kök içi büyük sayıların sadeleştirilmesi sık gelir. Önce kesirli üssü köke ya da kökü kesirli üsse çevir.

Tuzak√(a + b)'yi √a + √b diye dağıtmak ve katsayıyı köke kare almadan sokmaktır.

⇄Bilgi eşleştirme kök dışına çıkar

?Soru çöz

82/3 · 9−1/2 işleminin sonucu kaçtır?

✓ D. 8^(2/3) = (∛8)² = 4; 9^(−1/2) = 1/√9 = 1/3; 4 · 1/3 = 4/3. A 16/9, kesirli üssü çarpan sanıp 8 · 2/3 = 16/3 almaktan; B −12, negatif üssü negatif sayı sanmaktan (−3); C 12, 9^(−1/2)'de ters çevirmeyi unutup 3 almaktan çıkar.
KURAL · DÖRT İŞLEM

Köklülerde dört işlem: benzerleri topla, içleri çarp

MEB 9. sınıf · Sayılar · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaÜslü sayılarda toplama ve çıkarma nasıl yapılır, ortak çarpan parantezine nasıl alınır?Bağlantılı konudan (Üslü sayılar). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Üslü sayılarda toplama ve çıkarma için üsler toplanmaz; aynı taban ve aynı üslü terimler benzer terim gibi toplanır (3 · 2⁵ + 2⁵ = 4 · 2⁵). Üsleri farklı terimlerde en küçük kuvvet ortak çarpan parantezine alınır: 2ˣ⁺¹ + 2ˣ = 2ˣ(2 + 1) = 3 · 2ˣ. Üslü denklemlerin çoğu bu adımla tek bir kuvvete iner.

Toplama-çıkarma, ortak çarpan

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Köklü ifadelerde toplama, çıkarma, çarpma ve bölme nasıl yapılır?

Kısa cevap: Köklü ifadelerde yalnız kök içi ve derecesi aynı olan terimler toplanıp çıkarılır: 5√2 + 3√2 = 8√2. Bunun için önce her kök sadeleştirilir. Çarpma ve bölmede dereceler aynıysa kök içleri çarpılır ya da bölünür: √2 · √18 = √36 = 6. Dereceler farklıysa önce ortak dereceye (EKOK) getirilir.

√2 + √3 neden √5 değildir? Çünkü 1,41 + 1,73 = 3,14 ama √5 ≈ 2,24.

√2 bir harf gibi davranır: 5√2 + 3√2 = 8√2, tıpkı 5x + 3x = 8x gibi. √2 ile √3 ise farklı “harfler”dir, toplanıp tek terim yapılamaz. Bu yüzden toplamadan önce her kökü sadeleştir: sadeleşince benzer çıkabilirler. √50 + √18 − √8 ilk bakışta benzemez; sadeleşince 5√2 + 3√2 − 2√2 = 6√2 olur.

Çarpma, bölme ve derece eşitleme

Aynı dereceli kökler çarpılırken içler çarpılır: √3 · √12 = √36 = 6. Dereceler farklıysa kesirli üsse çevirip ortak payda bulunur; ortak derece, derecelerin EKOK'udur: √2 · ∛4 = 6√(23) · 6√(42) = 6√128 = 2 · 6√2.

a√x ± b√x = (a ± b)√x √a · √b = √(ab) m√a = mk√(ak)Toplamada içler toplanmaz: √a + √b ≠ √(a + b).
Çözümlü örnek

√50 + √18 − √8 işleminin sonucu kaçtır?

  1. Sadeleştir: √50 = 5√2, √18 = 3√2, √8 = 2√2.
  2. Benzer terimler: (5 + 3 − 2)√2 = 6√2.

Cevap: 6√2

Çözümlü örnek · sınav düzeyi

Kenar uzunlukları √12 + √27 ve √48 − √3 birim olan bir dikdörtgenin çevresi ve alanı kaçtır?

  1. √12 + √27 = 2√3 + 3√3 = 5√3.
  2. √48 − √3 = 4√3 − √3 = 3√3.
  3. Çevre 2(5√3 + 3√3) = 16√3; alan 5√3 · 3√3 = 15 · 3 = 45. Köklüyü kendisiyle çarpmak kökü kaldırır: √3 · √3 = 3.

Cevap: çevre 16√3 birim, alan 45 birimkare

Kök dışına çıkar, benzer terimleri topla: √50 + √18 − √8
TerimTam kare çarpanSade biçim
√5025 · 25√2
√189 · 23√2
√84 · 22√2
Sonuçhepsinde √25√2 + 3√2 − 2√2 = 6√2

✔ Doğru

  • 5√2 + 3√2 = 8√2
  • √2 · √18 = 6
  • Önce sadeleştir, sonra topla.

✘ Sık yapılan hata

  • √2 + √3 = √5
  • 5√2 + 3√2 = 8√4 (kökleri de toplamak).
  • Farklı dereceli kökleri doğrudan çarpmak: √2 · ∛4 = √8.
Akılda kalsın: Toplamada kök bir soyadıdır: aynı soyadlılar birleşir. Çarpmada kök bir kapıdır: aynı dereceli kapılardan içerisi birlikte geçer.
Sınavda

Nasıl sorulurBirkaç köklü terimin toplamı ve farkı, parantezli çarpımlar ya da bir köklü ifadenin başka bir kökle bölümü sorulur.

TuzakŞıklarda çoğu zaman kök içleri toplanmış bir çeldirici bulunur. Tuzak, sadeleştirmeden benzemiyor diye toplamayı bırakmak ya da kök içlerini toplamaktır.

?Soru çöz

√48 − √27 + √75 işleminin sonucu kaçtır?

✓ C. √48 = 4√3, √27 = 3√3, √75 = 5√3; (4 − 3 + 5)√3 = 6√3. A 4√6, kök içlerini toplayıp √(48 − 27 + 75) = √96 yazmaktan; B 6, katsayıları bulup √3'ü atmaktan; D 12√3, çıkarma işaretini görmeyip katsayıları toplamaktan çıkar.

▭Boşluk doldurma

√2 · √18 = ve √45 ÷ √5 = olur.

63√20936
YÖNTEM · EŞLENİK

Eşlenik: paydadaki kökten kurtulmak

MEB 9. sınıf · Sayılar · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaRasyonel ve ondalık sayılarla uzun işlemler nasıl kısaltılır?Bağlantılı konudan (Rasyonel ve ondalık sayılar). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Uzun ondalık ve kesirli işlemler üç yolla kısaltılır: ortak çarpanı paranteze almak (3,7 · 4,2 + 3,7 · 5,8 = 3,7 · 10 = 37), kareler farkını çarpıma çevirmek (6,5² − 3,5² = 3 · 10 = 30) ve ondalıkları kesre çevirmek (0,25 ile çarpmak 4'e bölmektir). Sınav bu soruları çoğu zaman hesap makinesiz kısa yola göre kurar.

Akıllı hesap: ortak çarpan, kareler farkı

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Eşlenik nedir, paydadaki kök nasıl kaldırılır?

Kısa cevap: Bir köklü ifadeyi kendisiyle çarpınca kökten kurtaran ifadeye eşlenik denir. √a'nın eşleniği √a'dır; √a + √b'nin eşleniği √a − √b'dir, çünkü (√a + √b)(√a − √b) = a − b olur. Paydada kök varsa pay ve payda eşlenikle çarpılır: 2/(√5 − √3) = 2(√5 + √3)/(5 − 3) = √5 + √3.

6/√2 ile 3√2 aynı sayıdır; ama ikincisini hesaplamak çok daha kolaydır.

Paydada kök bulunan bir kesirle işlem yapmak zordur; bu yüzden payda rasyonel yapılır, yani kökten kurtarılır. Tek terimli paydada pay ve payda aynı kökle çarpılır: 6√2 = 6√22 = 3√2. İki terimli paydada ise rasyonel ve ondalık sayılar sayfasında gördüğümüz kareler farkı kullanılır: (√a + √b)(√a − √b) = a − b. Ortadaki terimler birbirini götürür, kökler kaybolur.

Eşlenikler
İfadeEşleniğiÇarpımı
√a√aa
√a + √b√a − √ba − b
a + √ba − √ba² − b
√5 + 2√5 − 25 − 4 = 1

Pay ve payda aynı ifadeyle çarpıldığı için kesrin değeri değişmez; yalnız görünüşü değişir. Eşlenik, ortadaki işaretin tersidir; terimlerin yeri ya da işareti başka hiçbir yerde değişmez.

Çözümlü örnek

2√5 − √3 kesrinin paydasını rasyonel yapınız.

  1. Eşlenik: √5 + √3. Pay ve paydayı bununla çarp.
  2. Payda: (√5)2 − (√3)2 = 5 − 3 = 2. Pay: 2(√5 + √3).
  3. Sadeleştir: √5 + √3.

Cevap: √5 + √3

Çözümlü örnek · sınav düzeyi

x = 1√5 − 2 olduğuna göre x − 1x kaçtır?

  1. Paydayı eşleniği √5 + 2 ile genişlet: x = √5 + 2(√5)2 − 22 = √5 + 21 = √5 + 2.
  2. 1x = √5 − 2 (aynı eşlenik çarpımı 1 olduğu için).
  3. (√5 + 2) − (√5 − 2) = 4.

Cevap: 4

✔ Doğru

  • √5 − √3'ün eşleniği √5 + √3'tür.
  • Pay da eşlenikle çarpılır.
  • (√5 + 2)(√5 − 2) = 1

✘ Sık yapılan hata

  • Yalnız paydayı eşlenikle çarpmak.
  • Paydayı 5 + 3 diye toplamak.
  • Eşlenikte ilk terimin işaretini değiştirmek (−√5 − √3).
Akılda kalsın: Eşlenik ortadaki işareti çevirir, başka hiçbir şeye dokunmaz. Çarpınca kareler farkı oluşur ve kök kaybolur.
Sınavda

Nasıl sorulurPaydası iki terimli köklü olan bir ya da iki kesirli işlemler verilir; çoğu zaman paydalardaki çarpım 1 çıkacak biçimde seçilir (√5 + 2, √3 − √2).

TuzakPayı eşlenikle çarpmayı unutmak ve paydadaki çarpımı a + b diye yazmaktır.

?Soru çöz

4√7 − √3 ifadesinin eşiti aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. Eşlenikle çarp: 4(√7 + √3) / (7 − 3) = 4(√7 + √3)/4 = √7 + √3. A, payı eşlenik yerine paydanın kendisiyle çarpmaktan; C, paydada 7 − 3 = 4'ün kökünü alıp 2'ye bölmekten; D, paydayı 7 + 3 = 10 diye toplamaktan çıkar.

▭Sen çöz örnekle aynı yapı

1√5 + 2 = √5 − olur; çünkü paydadaki çarpım çıkar.

21943
YÖNTEM · SIRALAMA

Köklü sayıları sıralama: hepsini kökün içine al

MEB 9. sınıf · Sayılar · Okuma 4 dk · 3 etkinlik

Önce hatırlaÜslü denklemler nasıl çözülür, üslü sayılar nasıl sıralanır?Bağlantılı konudan (Üslü sayılar). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Tabanları eşit iki üslü ifade eşitse üsleri de eşittir: aˣ = aʸ ise x = y (a ≠ 0, 1, −1). Bu yüzden üslü denklemde önce tabanlar eşitlenir: 8ˣ⁻¹ = 4ˣ⁺¹ → 2³ˣ⁻³ = 2²ˣ⁺² → x = 5. Sıralamada ise ya tabanlar ya da üsler eşitlenir: 2⁶⁰ = 8²⁰ ve 3⁴⁰ = 9²⁰ olduğundan 5²⁰ < 2⁶⁰ < 3⁴⁰'tır.

Üslü denklemler ve sıralama

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Köklü sayılar nasıl sıralanır, √2 ve √3 sayı doğrusunda nerededir?

Kısa cevap: Köklü sayılar sıralanırken katsayılar kökün içine alınır ve dereceler eşitlenir; sonra kök içleri karşılaştırılır: 2√5 = √20, 3√2 = √18, 4 = √16 olduğundan 4 < 3√2 < 2√5. Bir kökün hangi iki tam sayı arasında olduğu, içindeki sayının iki tam kare arasında olmasından bulunur: 49 < 50 < 64 olduğundan 7 < √50 < 8.

√2 sayı doğrusunda nerede durur? Kenarı 1 olan bir karenin köşegenini sayı doğrusuna yatırırsan tam orada.

√2, √3, √5 gibi irrasyonel sayıların ondalık açılımı bitmez ama sayı doğrusunda kesin bir yerleri vardır. Kenarı 1 birim olan karenin köşegeni Pisagor bağıntısıyla √2 birimdir; pergelle bu uzunluk sayı doğrusuna taşınabilir. Tahmin için tam kareler kullanılır: 1 < 2 < 4 olduğundan 1 < √2 < 2; 2, 4'ten çok 1'e yakın olduğu için √2 de 1'e daha yakındır (≈ 1,41).

Köşegen √2 birimdir; pergelle sayı doğrusuna taşınınca 1 ile 2 arasında, 1'e daha yakın bir noktaya düşer.Görsel: Sınav Defteri

Sıralamanın yolu: kökün içine al

Katsayılı köklü sayılar katsayı kökün içine alınarak karşılaştırılır: 2√5 = √20, 3√2 = √18, 4 = √16. Kök içi büyük olan büyüktür. Dereceler farklıysa ortak dereceye geçilir; bu, üslü sayılar sayfasında gördüğümüz “üsleri eşitleyip tabanları karşılaştırma” yönteminin aynısıdır: √2 ile ∛2'yi altıncı dereceden köke çevir.

Çözümlü örnek

a = 2√5, b = 3√2, c = 4 sayılarını küçükten büyüğe sıralayınız.

  1. Kök içine al: a = √20, b = √18, c = √16.
  2. 16 < 18 < 20.

Cevap: c < b < a

Çözümlü örnek · sınav düzeyi

a = ∛3, b = √2 ve c = 6√10 sayılarını küçükten büyüğe sıralayınız.

  1. Kök dereceleri 3, 2 ve 6; ortak derece EKOK(3, 2, 6) = 6.
  2. a = 6√(32) = 6√9, b = 6√(23) = 6√8, c = 6√10.
  3. Dereceler eşitse içi büyük olan büyüktür: 8 < 9 < 10 → b < a < c.

Cevap: b < a < c

✔ Doğru

  • 3√2 = √18
  • 7 < √50 < 8
  • Farklı derecede önce EKOK dereceye geç.

✘ Sık yapılan hata

  • Yalnız katsayılara bakmak: 3√2 > 2√5 sanmak.
  • Yalnız kök içlerine bakmak: √5 > 3√2 sanmak.
  • Derece büyüdükçe sayının büyüdüğünü sanmak (∛2 > √2).
Akılda kalsın: Köklü sayıları sıralarken her şeyi aynı kökün altına topla: katsayı içeri, derece eşit. Sonra yalnız kök içlerini karşılaştır.
Sınavda

Nasıl sorulurKatsayılı köklü sayıların sıralaması, farklı dereceli köklerin karşılaştırılması ya da “√n, 5 ile 6 arasında olacak biçimde kaç tam sayı n vardır?” gibi aralık soruları gelir.

TuzakYalnız katsayıya ya da yalnız kök içine bakmak ve aralık sorusunda uç değerleri de saymaktır.

↕Küçükten büyüğe sırala köklü sayılar

  1. √10
  2. 2√2
  3. 2√3
  4. 3
  5. ∛30

?Soru çöz

n pozitif tam sayıdır. 5 < √n < 6 eşitsizliğini sağlayan kaç tane n vardır?

✓ D. Kareleri al: 25 < n < 36; n = 26, 27, …, 35 → 35 − 26 + 1 = 10 tane. A 11, n = 25'i de saymaktan (√25 = 5, eşitsizlik kesin); B 9, terim sayısında +1'i unutmaktan; C 12, iki ucu da (25 ve 36) saymaktan çıkar.

▭Boşluk doldurma

√50 sayısı ile ardışık tam sayıları arasındadır.

78256
YÖNTEM · İÇ İÇE KÖK

İç içe kökler ve köklü denklemler: karesini al, kontrol et

MEB 9. sınıf · Sayılar · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKöklü ifade üslü ifadeye nasıl çevrilir, kök dışına çıkarma nasıl yapılır?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Kök, kesirli bir üstür: ⁿ√(aᵐ) = a^(m/n); √a = a^(1/2), ∛a = a^(1/3). Bu yüzden üs kuralları köklerde de geçerlidir. Kök dışına çıkarmak için kök içi, biri tam kare olan iki çarpana ayrılır: √72 = √(36 · 2) = 6√2. Ters yönde katsayı karesi alınarak köke girer: 3√2 = √18.

Kesirli üs, kök dışına çıkarma

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

√(a + 2√b) biçimindeki iç içe kökler nasıl açılır, köklü denklemler nasıl çözülür?

Kısa cevap: √(a + 2√b) biçimindeki iç içe kök, toplamı a ve çarpımı b olan iki sayı x ve y bulunarak √x + √y diye açılır: √(5 + 2√6) = √3 + √2. Eksi işaretlisinde büyük kök önce yazılır: √(7 − 2√10) = √5 − √2. Köklü denklemde iki tarafın karesi alınır; bulunan değer denklemde mutlaka kontrol edilir.

(√3 + √2)² kaç eder? 3 + 2 + 2√6 = 5 + 2√6. Öyleyse √(5 + 2√6), geriye doğru okumaktan ibarettir.

İki kökün toplamının karesi (√x + √y)2 = x + y + 2√(xy) olur. Bu eşitliği tersten okumak iç içe kökü açar: kök içindeki sayı a + 2√b biçimindeyse toplamı a, çarpımı b olan iki sayı aranır. Eksi işaretinde (√x − √y)2 kullanılır ve sonuç pozitif olsun diye büyük sayının kökü önce yazılır. Kökün önündeki 2 yoksa, örneğin √(8 + √60), önce √60 = 2√15 yapılarak 2 ortaya çıkarılır. Sonsuza giden iç içe kökler sınav kapsamında değildir.

√(a + 2√b) = √x + √y √(a − 2√b) = √x − √y (x + y = a, x · y = b, x > y)

Köklü denklemler

Bilinmeyeni kök içinde olan denklemde kök yalnız bırakılır ve iki tarafın kökün derecesi kadar kuvveti alınır: √(3x − 2) = 4 → 3x − 2 = 16 → x = 6. Karekökün sonucu negatif olamayacağı için √x = −3 gibi bir denklemin çözümü yoktur; kare alma bu bilgiyi gizleyebilir, bu yüzden bulunan değer yerine konup kontrol edilir.

Çözümlü örnek

√(7 − 2√10) ifadesinin eşiti nedir?

  1. Toplamı 7, çarpımı 10 olan sayılar: 5 ve 2.
  2. Eksi işaretli olduğu için büyük olan önce: √5 − √2.
  3. Kontrol: (√5 − √2)2 = 5 + 2 − 2√10 = 7 − 2√10.

Cevap: √5 − √2

Çözümlü örnek · sınav düzeyi

√(x + 1) + √(x − 4) = 5 olduğuna göre x kaçtır?

  1. a = √(x + 1), b = √(x − 4) de: a + b = 5 ve a2 − b2 = (x + 1) − (x − 4) = 5.
  2. Kareler farkı: (a − b)(a + b) = 5 → a − b = 1. O hâlde a = 3, b = 2.
  3. √(x + 1) = 3 → x = 8. Kontrol: √9 + √4 = 5.

Cevap: 8

√(7 − 2√10): toplamı 7, çarpımı 10 olan iki sayıyı ara
Çarpımı 10 olan çiftToplamUygun mu?
1 ve 1011hayır
2 ve 57evet: √5 − √2 (büyük önce)

✔ Doğru

  • √(5 + 2√6) = √3 + √2
  • Eksi işaretlide büyük kök önce.
  • Bulunan kökü denklemde dene.

✘ Sık yapılan hata

  • √(7 − 2√10) = √2 − √5 (negatif sonuç).
  • Toplamı ve çarpımı yer değiştirmek (x + y = b).
  • Kare alınca çıkan değeri kontrol etmemek.
Akılda kalsın: İç içe kökte iki soru: “toplamı kaç, çarpımı kaç?” Köklü denklemde de iki adım: karesini al, sonra yerine koyup dene.
Sınavda

Nasıl sorulur√(8 + 2√15) gibi bir ifadenin eşiti ya da iki iç içe kökün toplamı sorulur; köklü denklemlerde kökler kareler farkıyla bağlanır.

TuzakEksi işaretli ifadede küçük kökü önce yazmak ve kökün önündeki 2'yi ortaya çıkarmadan toplam-çarpım aramaktır.

?Soru çöz

√(8 + 2√15) ifadesinin eşiti aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. Toplamı 8, çarpımı 15 olan sayılar 5 ve 3: √5 + √3. B, artı işaretli kalıbı eksi işaretliyle karıştırmaktan; C, kökü toplamın terimlerine dağıtmaktan (√(a + b) = √a + √b sanmak); D, yalnız toplamı 8 tutturup çarpımın 15 olmasını (6 · 2 = 12) kontrol etmemekten çıkar.

▭Sen çöz köklü denklem

√(2x + 5) = 7 ise x = ; ∛(x − 1) = −2 ise x = olur.

22−71−927

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

a ve b pozitif tam sayılardır. EBOB(a, b) = 8 ve a · b = 768 ise a + b en az kaç olabilir?

✓ C. a = 8x, b = 8y; 64xy = 768 → xy = 12, x ile y aralarında asal: (1, 12) ya da (3, 4). Toplamlar 104 ve 56; en az 56. A 104, en az yerine en çoğu seçmekten; B 64, aralarında asal olmayan (2, 6) ikilisini almaktan (EBOB 16 olur); D 7, x + y'yi bulup 8 ile çarpmayı unutmaktan çıkar.Kaynak: EBOB ve EKOK · EBOB: en büyük ortak bölen

?Soru 2

6,52 − 3,52 işleminin sonucu kaçtır?

✓ B. Kareler farkı: (6,5 − 3,5)(6,5 + 3,5) = 3 · 10 = 30. A 9, a² − b²'yi (a − b)² sanmaktan; C 3, yalnız farkı alıp toplamla çarpmayı unutmaktan; D 100, (a + b)²'yi hesaplamaktan çıkar.Kaynak: Rasyonel ve ondalık sayılar · Akıllı hesap: ortak çarpan, kareler farkı

?Soru 3

Paydası ile payının farkı 24 olan bir kesir sadeleştirildiğinde 58 oluyor. Bu kesrin payı kaçtır?

✓ A. Kesir 5k/8k; 8k − 5k = 3k = 24, k = 8; kesir 40/64, payı 40. B 5, sadeleşmiş kesrin payını cevap sanmaktan; C 64, pay yerine paydayı yazmaktan; D 15, k'yi bulmadan 24'ü 5/8 ile çarpmaktan çıkar.Kaynak: Rasyonel ve ondalık sayılar · Kesir türleri ve sadeleştirme

?Soru 4

a = 320, b = 230, c = 510 olduğuna göre aşağıdaki sıralamalardan hangisi doğrudur?

✓ D. Üslerin EBOB'u 10: a = 9¹⁰, b = 8¹⁰, c = 5¹⁰; tabanlar 5 < 8 < 9 → c < b < a. A, yalnız tabanlara (2 < 3 < 5) bakmaktan; B, yalnız üslere (10 < 20 < 30) bakmaktan; C, doğru sırayı ters yazmaktan çıkar.Kaynak: Üslü sayılar · Üslü denklemler ve sıralama

?Soru 5

180 sayısının asal olmayan pozitif bölenlerinin sayısı kaçtır?

✓ B. 180 = 2² · 3² · 5; pozitif bölen sayısı 3 · 3 · 2 = 18; asal bölenler 2, 3, 5: 18 − 3 = 15 (1 dâhil). A 18, asal bölenleri çıkarmayı unutmaktan; C 14, 1'i de çıkarıp “bileşik bölen” saymaktan; D 36, negatif bölenleri de katıp tam sayı bölen sayısını vermekten çıkar.Kaynak: EBOB ve EKOK · Pozitif bölen sayısı

?Soru 6

(1 + 13)(1 + 14)(1 + 15) … (1 + 111) çarpımı kaçtır?

✓ C. Parantezler 4/3 · 5/4 · 6/5 · … · 12/11; her payda bir sonraki payla sadeleşir, geriye 12/3 = 4 kalır. A 4/11, ilk payı son paydaya bölmekten (yön ters); B 9, çarpan sayısını sonuç sanmaktan; D 12/11, yalnız son çarpanı yazmaktan çıkar.Kaynak: Rasyonel ve ondalık sayılar · Kesirlerde dört işlem

?Soru 7

Uzunlukları 180 cm, 252 cm ve 324 cm olan üç tel, hiç artmayacak biçimde eşit uzunlukta parçalara ayrılacaktır. En az kaç parça elde edilir?

✓ B. En az parça için parça en uzun olmalı: EBOB(180, 252, 324) = 36; 5 + 7 + 9 = 21 parça. A 36, parça uzunluğunu parça sayısı sanmaktan; C 42, en büyük ortak bölen yerine 18'i almaktan; D 63, aklına gelen ilk ortak böleni (12) kullanmaktan çıkar.Kaynak: EBOB ve EKOK · EBOB problemleri

?Soru 8

−24 + (−2)4 + (−3)0 − 30 işleminin sonucu kaçtır?

✓ D. −2⁴ = −16, (−2)⁴ = 16, (−3)⁰ = 1, 3⁰ = 1: −16 + 16 + 1 − 1 = 0. A 32, parantezsiz −2⁴'ü de 16 almaktan; B −2, (−3)⁰'ı −1 sanıp eksiyi kuvvetin dışına taşımaktan; C 1, 3⁰'ı 0 sanmaktan çıkar.Kaynak: Üslü sayılar · Üs kavramı ve işaret

?Soru 9

(12)−3 − (−2)−2 işleminin sonucu kaçtır?

✓ A. (1/2)⁻³ = 2³ = 8; (−2)⁻² = 1/(−2)² = 1/4; 8 − 1/4 = 31/4. B 33/4, (−2)⁻²'yi −1/4 sanıp çıkarınca eklemekten; C −1/8, (1/2)⁻³'ü ters çevirmeden 1/8 alıp 1/4 çıkarmaktan; D 4, negatif üssü yok sayıp (−2)² = 4 almaktan çıkar.Kaynak: Üslü sayılar · Negatif üs ve kesirli taban

?Soru 10

2x+3 + 2x+1 = 80 olduğuna göre 2x kaçtır?

✓ A. 2ˣ ortak: 2ˣ(2³ + 2¹) = 2ˣ · 10 = 80, 2ˣ = 8. B 20, üsteki 3 ve 1'i katsayı sanıp 2ˣ(3 + 1) yazmaktan; C 3, x'i bulup sorunun 2ˣ'i istediğini kaçırmaktan; D 10, parantezdeki 8 + 2'yi sonuç sanmaktan çıkar.Kaynak: Üslü sayılar · Toplama-çıkarma, ortak çarpan
4
Daha fazla soru çözmek ister misin?Köklü ifadeler konusundan 4 soru seni bekliyor. Çözümlü; yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →