Rutin olmayan problemler: örüntü, tanımlı işlem, tablo ve mantıksal akıl yürütme

Kalıba uymayan sorular için hazır formül yoktur ama hazır strateji vardır. Örüntü bulmayı, tanımlı işlemleri, geriye doğru çalışmayı ve yerleştirme sorularını serinin bütün konularıyla karıştırarak çalışıyoruz.

7 durakTYT · KPSS
14 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 14tamamlanan etkinlik
9 sorubu konuda çözebileceğin
YÖNTEM · STRATEJİ

Problem çözme stratejileri: formül yoksa yöntem var

MEB 9. sınıf · Algoritma ve bilişim · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaProblemlerde sözel ifade denkleme nasıl çevrilir?Bağlantılı konudan (Sayı, kesir ve yaş problemleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Problemi denkleme çevirmek için önce bilinmeyene bir harf ver, sonra cümleyi parça parça cebire çevir: “fazlası” toplama, “eksiği” çıkarma, “katı” çarpma, “yarısı” 2'ye bölme olur. Sıra önemlidir: bir sayının 3 fazlasının yarısı (x + 3)/2, yarısının 3 fazlası x/2 + 3'tür.

Sözel ifadeden denkleme

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Rutin olmayan problemler nasıl çözülür, hangi problem çözme stratejileri kullanılır?

Kısa cevap: Rutin olmayan problem, hazır bir formülle değil bir stratejiyle çözülen problemdir. Dört adım izlenir: problemi anla, plan seç, uygula, sonucu kontrol et. En sık stratejiler tablo yapmak, şekil çizmek, geriye doğru çalışmak, tahmin edip kontrol etmek, sistematik liste yapmak ve örüntü aramaktır.

Bir problemi ilk okuyuşta tanımıyorsan sorun bilgisizlik değildir; doğru soruyu sormadığın içindir: “Bunu tabloya dökebilir miyim, sondan başlayabilir miyim, küçük bir örnekte deneyebilir miyim?”

Serinin önceki sayfalarındaki problemlerin çoğu tanıdık bir kalıba uyuyordu: işçi, hareket, yüzde. Bu sayfadaki sorular kalıp yerine strateji ister ve çoğu zaman serinin farklı konularını birlikte kullanır. Strateji seçmenin ipucu sorunun dilindedir: “başlangıçta kaç” geriye doğru çalışmayı, “kaç farklı” sistematik listeyi, “100. terim” örüntüyü, çok kişili koşullar tabloyu çağırır.

Strateji seçimi
StratejiNe zaman?Sorudaki ipucu
Tablo yapmakçok kişi, çok özellik“… ile … aynı yerde değil”
Şekil çizmekkonum, uzunluk, yerleşimsokak, raf, pist
Geriye doğru çalışmakson durum biliniyor“sonunda … kaldı, başta kaç?”
Tahmin et ve kontrol etaz sayıda olası değerrakam, küçük tam sayı
Sistematik listebütün olasılıkları saymak“kaç farklı”, “kaç tane”
Örüntü aramaktekrar eden yapı“100. adım”, “n. şekil”
Çözümlü örnek

İki basamaklı bir sayının rakamları toplamı 11'dir. Rakamlarının yeri değiştirilince sayı 27 artıyor. Bu sayı kaçtır?

  1. Sayı basamakları sayfasında gördüğümüz kalıp: BA − AB = 9(B − A) = 27 → B − A = 3.
  2. A + B = 11 ile birlikte: A = 4, B = 7. Tahmin edip kontrol: 47 → 74, fark 27.

Cevap: 47

Çözümlü örnek · sınav düzeyi

Toplamları 10 olan üç pozitif tam sayıdan, sıra önemsiz olmak üzere, kaç farklı üçlü oluşturulabilir?

  1. Sistematik liste: en küçük sayıyı sabitle, ötekileri küçükten büyüğe yaz (a ≤ b ≤ c).
  2. a = 1: (1, 1, 8), (1, 2, 7), (1, 3, 6), (1, 4, 5). a = 2: (2, 2, 6), (2, 3, 5), (2, 4, 4). a = 3: (3, 3, 4).
  3. Toplam 4 + 3 + 1 = 8; a = 4 olursa b ve c en az 4 olur, toplam 10'u aşar.

Cevap: 8

✔ Doğru

  • Listeyi bir kurala göre (küçükten büyüğe) yaz.
  • Sonucu sorudaki her koşulla kontrol et.
  • Strateji tutmazsa başka bir stratejiye geç.

✘ Sık yapılan hata

  • Rastgele listeleyip bazı durumları atlamak ya da iki kez saymak.
  • İlk bulunan değeri kontrol etmeden işaretlemek.
  • Formül arayıp soruyu boş bırakmak.
Akılda kalsın: Tanımadığın soruda kendine üç soru sor: Tabloya dökebilir miyim? Sondan başlayabilir miyim? Küçük bir örnekte deneyebilir miyim? Listeyi her zaman düzenli yaz.
Sınavda

Nasıl sorulurKPSS'nin sayısal ve mantıksal akıl yürütme bölümü ile TYT'nin son soruları uzun bir durumla gelir; çoğu bir strateji ve serinin birkaç konusunu birlikte ister.

TuzakSistematik olmayan listeyle bir durumu atlamaktır. Bu sorular süre yer; ilk turda atlayıp sona bırakmak çoğu zaman kazandırır.

⇄Bilgi eşleştirme durum → strateji

?Soru çöz

Rakamlarının çarpımı 12 olan kaç tane iki basamaklı doğal sayı vardır?

✓ C. 12'yi iki rakamın çarpımı olarak yaz: 2 · 6 ve 3 · 4 (1 · 12 olmaz, 12 rakam değil). Her çift iki sayı verir: 26, 62, 34, 43. A 2, rakamların yerini değiştirmeyi unutmaktır; B 6, 12'nin pozitif bölen sayısıdır; D 3, 1 · 12'yi de sayıp yer değiştirmeyi unutmaktır.
KAVRAM · ÖRÜNTÜ

Sayı örüntüleri: farklara bak, döngüyü say

KPSS / TYT Matematik · Rutin olmayan problemler · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırla100 gün sonra hangi gün olur, periyodik problemler nasıl çözülür?Bağlantılı konudan (Bölme ve bölünebilme). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Düzenli aralıklarla tekrar eden durumlarda (haftanın günleri 7, günün saatleri 24) geçen süre periyoda bölünür. Bölüm tam turları gösterir ve sonucu değiştirmez; kalan, başlangıçtan kaç adım ilerleneceğini söyler. Örneğin bugün salıysa 100 = 7 · 14 + 2 olduğundan 100 gün sonra haftanın perşembe günüdür.

Periyodik durumlar: gün ve saat

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Sayı örüntülerinde kural nasıl bulunur, n. terim ve periyodik örüntüler nasıl hesaplanır?

Kısa cevap: Örüntünün kuralını bulmak için ardışık terimlerin farklarına bakılır. Fark sabitse (5, 9, 13, …) n. terim = ilk terim + (n − 1) · fark'tır. Farklar düzenli artıyorsa ikinci farka bakılır. Belli bir düzen tekrar ediyorsa (periyodik örüntü) sıra numarası döngü uzunluğuna bölünür ve kalana bakılır.

Bir kolyedeki boncuk dizisi “kırmızı, mavi, mavi, sarı” diye tekrar ediyorsa 50. boncuğun rengini bulmak için 50 boncuk saymaya gerek yoktur.

Temel kavramlar sayfasında gördüğümüz ardışık sayılar en basit örüntüdür: farkı sabit olan diziler. Farklar sabit değilse farkların farkına bakılır; 1, 2, 4, 7, 11, … dizisinde farklar 1, 2, 3, 4 diye artar. Döngülü örüntülerde ise bölme ve bölünebilme sayfasında gördüğümüz periyodik durum kuralı işler: sıra numarasının döngü uzunluğuna bölümünden kalan, döngüdeki yeri verir.

an = a1 + (n − 1) · d periyodik: n ÷ döngü uzunluğu → kalan = döngüdeki yerKalan 0 ise döngünün son elemanıdır.
Çözümlü örnek

5, 9, 13, 17, … örüntüsünün 50. terimi kaçtır?

  1. Fark sabit: 4. İlk terimden 50. terime 49 adım vardır.
  2. 5 + 49 · 4 = 201.

Cevap: 201

Çözümlü örnek · sınav düzeyi

Bir kolyenin boncukları kırmızı, mavi, mavi, sarı düzeniyle dizilmiş ve bu düzen tekrar ediyor. 30. mavi boncuk kolyenin kaçıncı boncuğudur? Bu boncuğa kadar kaç sarı boncuk dizilmiştir?

  1. Dönem 4 boncuk; her dönemde 2 mavi vardır (dönemin 2. ve 3. boncuğu).
  2. 30 mavi 15 dönem eder; 30. mavi, 15. dönemin ikinci mavisidir: 14 · 4 + 3 = 59. boncuk.
  3. İlk 14 dönem tamdır ve her birinde 1 sarı vardır: 14 sarı. 15. dönemin sarısı 60. boncuktur, henüz gelmemiştir.

Cevap: 59. boncuk; 14 sarı

Dönemli düzende önce dönem uzunluğunu ve bir dönemde aranan öğeden kaç tane olduğunu bul; sonra tam dönemleri say, artanı dönemin içinde yerleştir.Görsel: Sınav Defteri

✔ Doğru

  • n. terime n − 1 adımda gidilir.
  • Farklar değişiyorsa ikinci farka bak.
  • Kalan 0 ise döngünün son elemanı.

✘ Sık yapılan hata

  • n. terimi a₁ + n · d diye bir adım fazla almak.
  • Farklar artarken farkı sabit sanmak.
  • Kalan 0'ı döngünün ilk elemanı sanmak.
Akılda kalsın: Örüntüde ilk iş farkları yazmaktır. Döngüde ilk iş döngünün uzunluğunu bulmak, sonra sıra numarasını ona bölmektir; kalan sana döngüdeki yeri söyler.
Sınavda

Nasıl sorulurn. terimi bulma, verilen bir sayının örüntünün kaçıncı terimi olduğunu bulma, periyodik dizilerde belirli bir sıradaki eleman ve belirli bir elemanın kaç kez geçtiği en sık kalıplardır; KPSS bunları ev, küp, boncuk gibi nesnelerle verir.

TuzakN − 1 yerine n adım almaktır.

▭Sen çöz örnekle aynı yapı

3, 7, 11, 15, … örüntüsünün 20. terimi ; 1, 4, 9, 16, … örüntüsünün 12. terimi olur.

791448324

?Soru çöz

1, 2, 4, 7, 11, 16, … örüntüsünün 10. terimi kaçtır?

✓ A. Farklar 1, 2, 3, 4, 5, … diye artıyor: 16'dan sonra 22, 29, 37, 46; 10. terim 46 (1 + 1 + 2 + … + 9 = 1 + 45). B 37, bir terim eksik sayıp 9. terimde durmaktır; C 56, bir terim fazla sayıp 11. terimi bulmaktır; D 36, farkın 5'te sabit kaldığını sanmaktır.
KAVRAM · ŞEKİL ÖRÜNTÜSÜ

Şekil örüntüleri: her adımda ne ekleniyor?

KPSS / TYT Matematik · Rutin olmayan problemler · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaArdışık sayıların toplamı nasıl bulunur, terim sayısı formülü nedir?Bağlantılı konudan (Temel kavramlar). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Ardışık sayılar, eşit aralıklarla artan sayılardır: n, n + 1, n + 2 ardışık tam sayılar; 2n, 2n + 2 ardışık çift; 2n + 1, 2n + 3 ardışık tek sayılardır. Terim sayısı = (son terim − ilk terim) ÷ artış + 1; toplam = (ilk terim + son terim) × terim sayısı ÷ 2. 1'den n'ye kadar olan sayıların toplamı n(n + 1)/2'dir.

Ardışık sayılar ve toplamlar

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Şekil örüntülerinde n. adımdaki çöp ya da nokta sayısı nasıl bulunur?

Kısa cevap: Şekil örüntülerinde ilk birkaç şeklin parça sayısı (çöp, nokta, küp) yazılır ve bir adımdan ötekine ne eklendiği bulunur. Yan yana kareler için çöp sayısı 4, 7, 10, … diye 3'er artar: n kare için 3n + 1. Kare biçimindeki nokta dizilişleri 1, 4, 9, … (n²), üçgen dizilişler 1, 3, 6, 10, … (n(n + 1)/2) diye büyür.

Kibrit çöpleriyle yan yana kareler yapan biri her yeni kare için 4 değil 3 çöp kullanır; dördüncü kenarı bir önceki kareden ödünç alır.

Şekil örüntüsünü sayıya çevirmenin yolu, şeklin neden o kadar büyüdüğünü görmektir. Yan yana karelerde ilk kare 4 çöp ister, sonraki her kare ortak kenar sayesinde 3 çöp ekler: 4 + 3(n − 1) = 3n + 1. Formül bulunduktan sonra iki tür soru gelir: n. şeklin parça sayısı ve belirli sayıda parçayla en çok kaç şekil yapılabileceği.

Yeni kare, bir kenarını önceki kareyle paylaşır; bu yüzden 4 değil 3 çöp ekler. Formüldeki +1, ilk karenin sol kenarıdır.Görsel: Sınav Defteri
yan yana kareler: 3n + 1 kare sayılar: n2 üçgen sayılar: n(n + 1)2
Çözümlü örnek

Kibrit çöpleriyle yan yana 20 kare yapmak için kaç çöp gerekir?

  1. Kural 3n + 1: 3 · 20 + 1 = 61.

Cevap: 61

Çözümlü örnek · sınav düzeyi

Kibrit çöpleriyle kare ızgaralar yapılıyor: 1 × 1 ızgara 4, 2 × 2 ızgara 12, 3 × 3 ızgara 24 çöple kuruluyor. 5 × 5 ızgara için kaç çöp gerekir?

  1. n × n ızgarada yatay çöpler n + 1 sıradır, her sırada n çöp: n(n + 1).
  2. Dikey çöpler de aynı sayıdadır; toplam 2n(n + 1). Kontrol: n = 1, 2, 3 için 4, 12, 24.
  3. n = 5 için 2 · 5 · 6 = 60.

Cevap: 60

✔ Doğru

  • Ortak kenarlar bir kez sayılır.
  • Formülü ilk birkaç şekilde kontrol et.
  • “En çok” sorusunda eşitsizlik kur, tam sayıya yuvarla (aşağı).

✘ Sık yapılan hata

  • Her kare için 4 çöp sayıp 4n bulmak.
  • n. şekilden n + 1. şekle eklenen sayıyı n. şeklin kendisiyle karıştırmak.
  • “En çok” sorusunda yukarı yuvarlamak.
Akılda kalsın: Şekil örüntüsünde sor: ilk şekil kaç parça, her adımda kaç parça ekleniyor? Kural: ilk + ekleme · (n − 1). Formülü bulunca ilk üç şekille sına.
Sınavda

Nasıl sorulurÇöp, nokta, kare ya da küp örüntülerinde n. şeklin parça sayısı, belirli bir parça sayısıyla en çok kaç şekil yapılabileceği ve iki şekil arasındaki fark en sık kalıplardır.

TuzakOrtak kenarları iki kez saymak ve eklenen miktarı şeklin kendisiyle karıştırmaktır.

⇄Bilgi eşleştirme yan yana kareler

?Soru çöz

Noktalarla kare biçiminde şekiller yapılıyor: 1. şekil 1, 2. şekil 4, 3. şekil 9 noktadan oluşuyor. 8. şekilden 9. şekle geçerken kaç nokta eklenir?

✓ D. 9. şekil 81, 8. şekil 64 nokta; eklenen 81 − 64 = 17 (2 · 9 − 1). A 15, 7. şekilden 8. şekle geçişi (2 · 8 − 1) hesaplamaktır; B 81, 9. şeklin tamamıdır; C 64, 8. şeklin tamamıdır.
KURAL · TANIMLI İŞLEM

Tanımlı işlemler: kural ne diyorsa harfiyen o

KPSS / TYT Matematik · Rutin olmayan problemler · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaFonksiyonda f(a) değeri nasıl hesaplanır, f(2x − 1) gibi ifadelerden f(7) nasıl bulunur?Bağlantılı konudan (Fonksiyonlar). Önce kendin cevapla, sonra aç.

f(a) değeri, kuraldaki her x yerine a yazılarak bulunur: f(x) = 3x − 4 ise f(2) = 2, f(a + 1) = 3a − 1. Kural f(2x − 1) = 4x + 5 gibi verilmişse önce parantezin içi istenen sayıya eşitlenir: 2x − 1 = 7 → x = 4, sonra sağ tarafta x = 4 yazılır: f(7) = 21.

f(a) hesaplama

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Tanımlı işlem soruları nasıl çözülür, yeni tanımlanan bir işlemde sıra ve parantez neden önemlidir?

Kısa cevap: Tanımlı işlem, soruda yeni bir sembolle verilen kuraldır: a ∆ b = 2a − b gibi. Kuraldaki a yerine işlemin solundaki, b yerine sağındaki sayı yazılır. Bu işlemler genellikle değişme özelliğine sahip değildir (3 ∆ 5 ≠ 5 ∆ 3), bu yüzden sıra korunur; iç içe işlemde önce parantezin içi hesaplanır.

Bir oyunun kurallarını ilk kez okuyan biri, kendi bildiği oyunun kurallarıyla oynamaz; tanımlı işlem de soruda yazılan kuralla oynanır.

Tanımlı işlem, fonksiyonlar sayfasında gördüğümüz f(a) hesabının iki girdili hâlidir: kural, iki sayıyı alıp tek bir sonuç üretir. Kuraldaki harflerin yeri önemlidir; a ∆ b ile b ∆ a farklı sonuç verebilir. Bilinmeyen içeren sorularda kural uygulanıp bir denklem kurulur; bu denklem çoğu zaman birinci derecedendir.

a ∆ b = 2a − b 3 ∆ 5 = 1 5 ∆ 3 = 7Değişme özelliği yok: sıra korunur. İç içe işlemde önce parantez.
Çözümlü örnek

a ∆ b = 2a − b olarak tanımlanıyor. 3 ∆ 5 ve (3 ∆ 5) ∆ 4 değerlerini bulunuz.

  1. 3 ∆ 5 = 2 · 3 − 5 = 1.
  2. 1 ∆ 4 = 2 · 1 − 4 = −2.

Cevap: 1 ve −2

Çözümlü örnek · sınav düzeyi

a ∆ b = 2a − b işlemi tanımlanıyor. (x ∆ 3) ∆ x = 9 olduğuna göre x kaçtır?

  1. İçteki işlem: x ∆ 3 = 2x − 3.
  2. Dıştaki işlemde ilk eleman 2x − 3, ikinci eleman x: (2x − 3) ∆ x = 2(2x − 3) − x = 3x − 6.
  3. 3x − 6 = 9 → x = 5. Kontrol: 5 ∆ 3 = 7, 7 ∆ 5 = 9.

Cevap: 5

Tanımdaki a ve b yalnız yer tutucudur: önce içteki işlem yapılır, çıkan sonuç dıştaki işlemin ilk elemanı olur.Görsel: Sınav Defteri

✔ Doğru

  • Sol sayı a'nın, sağ sayı b'nin yerine.
  • İç içe işlemde önce parantez.
  • Bilinmeyen varsa kuralı uygulayıp denklem kur.

✘ Sık yapılan hata

  • a ile b'nin yerini karıştırmak.
  • Parantezsiz yazımda sağdaki işlemi önce yapmak.
  • Kuraldaki işlemi bilinen bir işlemle (toplama, çarpma) değiştirmek.
Akılda kalsın: Tanımlı işlemde kural bir kalıptır: kalıptaki a'nın yerine soldakini, b'nin yerine sağdakini koy, başka hiçbir şey ekleme. Sıra ve parantez korunur.
Sınavda

Nasıl sorulurDeğer hesaplama, iç içe işlem, bilinmeyen bulma ve “aşağıdakilerden hangisi her zaman doğrudur” biçiminde özellik sorgulama en sık kalıplardır; kural bazen EBOB-EKOK, kalan ya da basamak gibi serinin başka bir konusuyla tanımlanır.

Tuzakİşlemin değişme özelliği olduğunu varsaymaktır.

Sınavda işaretletanımlı işlem KPSS'de sık görülen ayrı bir soru tipidir; TYT'de daha seyrektir.

▭Sen çöz kuralı uygula

a ∗ b = a² − 3b olarak tanımlanıyor. 4 ∗ 2 = ve 2 ∗ 4 = olur.

10−8814

?Soru çöz

Pozitif tam sayılarda a ◊ b işlemi, a ile b'nin EKOK'undan EBOB'unun çıkarılmasıyla elde edilen sayı olarak tanımlanıyor. (4 ◊ 6) ◊ 5 kaçtır?

✓ B. 4 ◊ 6 = EKOK 12 − EBOB 2 = 10; 10 ◊ 5 = 10 − 5 = 5. A 115, parantezi yok sayıp önce 6 ◊ 5 = 29, sonra 4 ◊ 29 = 115 hesaplamaktır; C 109, EKOK yerine sayıların çarpımını kullanmaktır (24 − 2 = 22, 110 − 1 = 109); D 10, ilk işlemde durmaktır.
YÖNTEM · GERİYE DOĞRU

Geriye doğru çalışma: sondan başa, ters işlemlerle

KPSS / TYT Matematik · Rutin olmayan problemler · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKesir problemlerinde “kalanın 1/3'ü” nasıl hesaplanır?Bağlantılı konudan (Sayı, kesir ve yaş problemleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

“Kalanın” sözcüğü kesrin bütüne değil, bir önceki adımdan geriye kalana uygulandığını söyler. Parasının 1/3'ünü, sonra kalanın 1/4'ünü harcayan kişinin elinde bütünün 2/3 · 3/4 = 1/2'si kalır. Bütünü paydaların EKOK'u kadar birim almak kesirlerden kurtarır.

Kesir problemleri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Geriye doğru çalışma stratejisi nedir, son durumu verilen problemler nasıl çözülür?

Kısa cevap: Son durumu bilinip başlangıcı sorulan problemlerde işlemler ters sırayla ve ters işlemle uygulanır: toplama çıkarmaya, çarpma bölmeye, “yarısını harcadı” “2 katına çıkar”a dönüşür. Bir sayıya 5 eklenip 3 ile çarpılıp 4 çıkarılınca 29 bulunuyorsa sayı (29 + 4) ÷ 3 − 5 = 6'dır.

Ayakkabıyı giyerken önce çorap, sonra ayakkabı; çıkarırken önce ayakkabı, sonra çorap. Geriye doğru çalışmak, son yapılanı ilk geri almaktır.

Geriye doğru çalışmada iki kural vardır: sıra tersine döner ve her işlem tersiyle yer değiştirir. Bu yöntem, sayı, kesir ve yaş problemleri sayfasında gördüğümüz “kalanın kesri” zincirlerinde de işe yarar: “kalanın yarısından 10 fazlasını harcadı” adımı geri alınırken önce 10 eklenir, sonra 2 ile çarpılır.

Üstteki oklar soruda anlatılan işlemleri, alttaki altın oklar çözümü gösterir: son işlem (− 4) ilk geri alınır.Görsel: Sınav Defteri
Çözümlü örnek

Bir sayıya 5 eklenip sonuç 3 ile çarpılıyor, sonra 4 çıkarılıyor ve 29 bulunuyor. Sayı kaçtır?

  1. Son işlem − 4: geri al, 29 + 4 = 33.
  2. · 3'ü geri al: 33 ÷ 3 = 11; + 5'i geri al: 11 − 5 = 6.

Cevap: 6

Çözümlü örnek · sınav düzeyi

Bir kişi cüzdanındaki paranın yarısından 10 TL fazlasını harcıyor, sonra kalan paranın yarısından 10 TL fazlasını harcıyor ve 20 TL'si kalıyor. Başlangıçta kaç TL'si vardı?

  1. İkinci harcamadan önce: kalan = önceki ÷ 2 − 10 = 20 → önceki (20 + 10) · 2 = 60.
  2. Birinci harcamadan önce: (60 + 10) · 2 = 140.
  3. Kontrol: 140 → 70 + 10 = 80 harcar, 60 kalır → 30 + 10 = 40 harcar, 20 kalır.

Cevap: 140 TL

✔ Doğru

  • Son işlem ilk geri alınır.
  • “Yarısından 10 fazlası harcandı” → önce +10, sonra · 2.
  • Sonucu ileri giderek kontrol et.

✘ Sık yapılan hata

  • İşlemleri tersine çevirip sırayı korumak.
  • “Yarısı” adımını geri alırken 2'ye bölmek.
  • Ters işlemde işareti değiştirmeyi unutmak.
Akılda kalsın: Son giren ilk çıkar. Geriye doğru çalışmada zincir sağdan sola okunur ve her işlem kendi tersine dönüşür: + ↔ −, · ↔ ÷.
Sınavda

Nasıl sorulurArt arda harcama-kalan, sayıya uygulanan işlemler zinciri, oyunlarda el değiştiren bilye ya da para ve adım adım değişen depo miktarı en sık kalıplardır.

TuzakTers işlemleri bulup sırayı tersine çevirmemektir; “kalanın yarısından fazlası” gibi iki işlemli adımlarda hata en çok burada yapılır.

?Soru çöz

Bir sayının 3 katının 6 fazlasının yarısı 21'dir. Bu sayı kaçtır?

✓ A. Geri: 21 · 2 = 42, 42 − 6 = 36, 36 ÷ 3 = 12. B 5, “yarısı” adımını geri almayı unutup 21 − 6 = 15'i 3'e bölmektir; C 8, sırayı ters çevirmeyip önce 3'e bölüp sonra 6 çıkarmaktır; D 16, 6'yı geri alırken eklemektir (42 + 6 = 48).

▭Sen çöz örnekle aynı yapı

Ali bilyelerinin yarısını Ece'ye, kalanlardan 5 tanesini Can'a veriyor ve 7 bilyesi kalıyor. Ali'nin Can'a vermeden önce bilyesi, başlangıçta bilyesi vardı.

12241914
YÖNTEM · AKIL YÜRÜTME

Sıralama, yerleştirme ve doğru-yalan: kesin bilgiden başla

KPSS / TYT Matematik · Rutin olmayan problemler · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaSayma problemlerinde toplama ve çarpma yolu ne zaman kullanılır?Bağlantılı konudan (Permütasyon ve kombinasyon). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Bir iş birbirinin yerine geçen ayrık seçeneklerden biriyle yapılıyorsa seçenek sayıları toplanır (toplama yoluyla sayma). İş art arda gelen aşamalardan oluşuyorsa her aşamadaki seçenek sayıları çarpılır (çarpma yoluyla sayma). 3 gömlek ve 4 pantolonla 3 · 4 = 12 farklı kombin yapılır.

Toplama ve çarpma yoluyla sayma

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Sıralama ve yerleştirme soruları ile doğru-yalan akıl yürütme soruları nasıl çözülür?

Kısa cevap: Yerleştirme sorularında önce kesin bilgi (“D 4. sırada”) yerleştirilir, sonra koşullar tabloyla tek tek elenir. Koşul iki seçenek bırakıyorsa her seçenek ayrı denenir; çelişki veren elenir. Doğru-yalan sorularında “şu kişi doğruyu söylüyor” diye varsayım yapılır ve sayı koşulunu (yalnız biri doğru) bozan varsayım reddedilir.

Dedektif önce kesin olanı yazar: “katil sol elini kullanıyor”. Şüpheliler sonra bu bilgiye göre elenir.

Bu sorular hesap değil düzen ister. Kişileri satıra, yerleri sütuna yazan bir tablo kur; kesin bilgilere ✓, imkânsızlara ✗ koy. Koşullu bilgilerde (“A, B'nin hemen sağında”) olası her durumu dene; bir durum başka bir koşulla çelişirse elenir. Doğru-yalan sorularında ise her kişiyi sırayla “suçlu” ya da “doğru söyleyen” varsayıp kaç ifadenin doğru olduğunu say.

Çözümlü örnek

A, B, C ve D yan yana dört sandalyeye (soldan 1, 2, 3, 4) oturacaktır. D 4. sandalyededir; A, B'nin hemen sağındadır; C 1. sandalyede değildir. Herkes nereye oturur?

  1. Kesin bilgi: D = 4. Kalan 1, 2, 3 sandalyelerine A, B, C.
  2. B–A bitişik ve A sağda: (B, A) = (1, 2) ya da (2, 3).
  3. (2, 3) olursa C 1'e oturur, oysa C 1'de olamaz: çelişki. O hâlde B = 1, A = 2, C = 3.

Cevap: B, A, C, D

Eleme tablosu (örnekteki son durum)
Kişi1234
A✗✓✗✗
B✓✗✗✗
C✗ (koşul)✗✓✗
D✗✗✗✓ (kesin)
Çözümlü örnek · sınav düzeyi

Üç kardeşten biri vazoyu kırmıştır. Ali: “Ben kırmadım.” Banu: “Ali kırdı.” Can: “Ben kırmadım.” Bu üç ifadeden yalnız biri doğruysa vazoyu kim kırmıştır?

  1. Ali kırdıysa: Ali yalan, Banu doğru, Can doğru → 2 doğru, olmaz.
  2. Banu kırdıysa: Ali doğru, Banu yalan, Can doğru → 2 doğru, olmaz.
  3. Can kırdıysa: Ali doğru, Banu yalan, Can yalan → 1 doğru. Koşul sağlanır.

Cevap: Can

✔ Doğru

  • Önce kesin bilgiyi yerleştir.
  • İki seçenekli koşulda iki durumu da dene.
  • Doğru-yalanda her varsayımda doğru sayısını say.

✘ Sık yapılan hata

  • “Hemen sağında” koşulunu “sağında bir yerde” diye okumak.
  • İlk uyan durumda durup ötekini denememek.
  • Doğru-yalanda yalnız suçlunun ifadesine bakmak.
Akılda kalsın: Akıl yürütme sorusunda sıra: kesin bilgi → tablo → durumları dene → çelişkiyi ele. “Hemen” sözcüğü bitişikliği, “yalnız biri” sözcüğü sayımı zorunlu kılar.
Sınavda

Nasıl sorulurKPSS'de bir bilgi metnine bağlı iki üç soruluk sıralama, oturma düzeni, takvim ve eşleştirme setleri; ayrıca kart ya da sayı seçen kişilerin ifadelerinden akıl yürütme soruları sık gelir.

Tuzak“hemen”, “en az”, “yalnız” gibi sözcükleri gözden kaçırmak ve tek bir durumu deneyip ötekini atlamaktır.

?Soru çöz

Arda, Berk, Cem ve Duru bir yarışta ilk dört sırayı almıştır. Berk, Cem'den önce bitirmiştir; Duru, Arda'dan hemen sonra bitirmiştir; Arda üçüncüdür. Yarışta ikinci olan kimdir?

✓ C. Arda 3. ve Duru hemen sonra 4.; kalan 1. ve 2. sıralara Berk ile Cem gelir, Berk Cem'den önce olduğundan Berk 1., Cem 2. A Arda üçüncüdür; B Berk birincidir, “önce” koşulunu “sonra” okumak bu cevaba götürür; D Duru, “hemen sonra” koşulunu “hemen önce” okumaktan gelir.

↕Kısadan uzuna sırala boy sırası

Can en kısadır. Ece, Ali'den uzundur. Deniz, Ece'den uzun ama Bora'dan kısadır.

  1. Deniz
  2. Ali
  3. Bora
  4. Can
  5. Ece
PROBLEM · KARMA

Kutulara yerleştirme ve karma sorular: en kötü durumu düşün

KPSS / TYT Matematik · Rutin olmayan problemler · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaBir olayın tümleyeninin olasılığı nedir, “en az bir” olasılığı nasıl hesaplanır?Bağlantılı konudan (Olasılık). Önce kendin cevapla, sonra aç.

A olayının tümleyeni A′, A'nın gerçekleşmemesidir ve P(A′) = 1 − P(A)'dır. “En az bir” olayının tümleyeni “hiç” olayıdır: P(en az bir) = 1 − P(hiç). Üç para atıldığında en az bir tura gelme olasılığı 1 − 1/8 = 7/8'dir; doğrudan saymaktan çok daha kısadır.

Tümleyen ve en az bir

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

“En az kaç top çekilmeli ki kesinlikle” soruları nasıl çözülür, serinin konularını birleştiren sorular nasıl çözülür?

Kısa cevap: “En az kaç tane alınmalı ki kesinlikle …” sorularında en şanssız durum düşünülür: koşulu sağlamadan alınabilecek en çok nesne sayısı bulunur ve 1 eklenir. 3 renkten toplar varsa kesinlikle aynı renkten 2 top için 3 + 1 = 4 top gerekir. Karma sorularda problem parçalara ayrılır; her parça serinin bir konusuyla çözülür.

Karanlıkta çekmeceden çorap alan biri, şansına güvenirse ilk iki çorapta bir çift bulabilir; ama kesin bir çift istiyorsa en kötü durumu hesaba katmalıdır.

“Kesinlikle” sözcüğü şansı dışarıda bırakır. Soru, en kötü durumda bile koşulun sağlanmasını ister. Bu yüzden önce koşulu sağlamadan ne kadar ileri gidilebileceği sorulur: her renkten birer top almak aynı renkten iki top içermez; bir top daha alınınca çift kaçınılmaz olur. Bu ilkeye güvercin yuvası (kutulara yerleştirme) ilkesi denir.

kesinlikle → (koşulu sağlamayan en çok seçim) + 1Aynı renkten k tane için: her renkten k − 1 (o renkte yeterince varsa) + 1.
Çözümlü örnek

Bir torbada 5 kırmızı, 4 mavi ve 3 yeşil top vardır. Bakmadan en az kaç top çekilmeli ki kesinlikle aynı renkten 2 top olsun? Kesinlikle 3 kırmızı top olması için en az kaç top çekilmelidir?

  1. Aynı renkten 2 top: en kötü durumda her renkten 1 (3 top); bir sonraki top çifti tamamlar: 3 + 1 = 4.
  2. 3 kırmızı: en kötü durumda önce bütün maviler ve yeşiller (7) ve 2 kırmızı gelir: 4 + 3 + 2 + 1 = 10.

Cevap: 4 ve 10

Çözümlü örnek · sınav düzeyi

Bir okuldaki 48 kız ve 72 erkek öğrenci, her grupta eşit sayıda kız ve eşit sayıda erkek olacak biçimde en çok kaç gruba ayrılabilir? Gruplardan birinden rastgele seçilen bir öğrencinin kız olma olasılığı kaçtır?

  1. EBOB ve EKOK sayfasında gördüğümüz eşit paylaştırma: grup sayısı EBOB(48, 72) = 24.
  2. Her grupta 48 ÷ 24 = 2 kız ve 72 ÷ 24 = 3 erkek, toplam 5 öğrenci.
  3. Olasılık sayfasında gördüğümüz gibi: P(kız) = 2/5.

Cevap: 24 grup; 2/5

Kesinlik sorularında şansın en kötü gittiği durumu kur: istenen şey gerçekleşmeden çekilebilecek en çok topu say, bir ekle.Görsel: Sınav Defteri

✔ Doğru

  • “Kesinlikle” → en kötü durum + 1.
  • Belirli bir renk isteniyorsa önce öteki renklerin tamamı.
  • Karma soruyu parçalara ayır, her parçaya bir konu.

✘ Sık yapılan hata

  • En şanslı durumu düşünüp 2 demek.
  • Belirli renk sorusunda öteki renklerin hepsini saymamak.
  • Karma soruda tek bir konuyla bütün soruyu çözmeye çalışmak.
Akılda kalsın: “Kesinlikle” gördüğünde kendini en şanssız insan olarak düşün: istemediğin her şey önce gelsin; sonra bir tane daha ekle.
Sınavda

Nasıl sorulurTorbadan top, çekmeceden çorap ya da eldiven, kutulara yerleştirme ve bir kenti ziyaret eden kişilerin doğum günleri gibi en kötü durum soruları; ayrıca EBOB, yüzde, oran ve olasılığın aynı metinde birleştiği karma sorular KPSS ve TYT'nin son sorularında sık görülür.

Tuzak“kesinlikle” sözcüğünü atlayıp en şanslı durumu hesaplamaktır.

?Soru çöz

Bir çekmecede 6 siyah, 4 beyaz ve 2 gri çorap vardır. Karanlıkta en az kaç çorap alınmalı ki kesinlikle aynı renkten bir çift olsun?

✓ B. En kötü durumda ilk üç çorap üç farklı renkte olur; dördüncü çorap mutlaka bunlardan biriyle aynı renktedir: 3 + 1 = 4. A 2, en şanslı durumu düşünmektir; C 3, renk sayısında durup 1 eklemeyi unutmaktır; D 7, en kalabalık rengin (siyah) sayısına 1 eklemektir, o hesap “kesinlikle 1 beyaz ya da gri” sorusunun cevabıdır.

▭Sen çöz EBOB ile karma

Bir kitapçı 84 roman ve 36 hikâye kitabını, her rafta yalnız bir tür ve her rafta eşit sayıda kitap olacak biçimde en az sayıda rafa yerleştiriyor. Her rafta kitap olur ve raf kullanılır.

12102524

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

n bir doğal sayı olmak üzere C(n, 3) = C(n, 5) olduğuna göre n kaçtır?

✓ A. 3 ≠ 5 olduğundan 3 + 5 = n, yani n = 8 (3 seçmek 5 bırakmaktır). B 2, alt indislerin farkını almaktır; C 15, alt indisleri çarpmaktır; D 4, alt indislerin ortalamasını almaktır.Kaynak: Permütasyon ve kombinasyon · Kombinasyon ve özellikleri

?Soru 2

Aşağıdakilerden hangisi sürekli veriye örnektir?

✓ C. Ağırlık ölçülür ve iki değer arasındaki her değeri (3,25 kg, 3,251 kg…) alabilir: sürekli veri. A, B ve D sayılarak bulunur ve yalnız tam sayı değerleri alır; üçü de kesikli veridir, “sayı” sözcüğü verinin sayıldığını gösterir.Kaynak: Veri ve istatistik · Veri türleri, ortalama ve ortanca

?Soru 3

İki zar atılıyor ve üst yüzlerdeki sayıların toplamının 8 olduğu biliniyor. Zarlardan birinin 3 gelmiş olma olasılığı kaçtır?

✓ A. Koşul örnek uzayı toplamı 8 olan 5 çıktıya daraltır; bunlardan (3, 5) ve (5, 3) bir 3 içerir: 2/5. B 1/18, koşulu yok sayıp 2/36 hesaplamaktır; C 11/36, koşulsuz “en az bir zarın 3 gelmesi” olasılığıdır; D 1/5, yalnız (3, 5)'i sayıp (5, 3)'ü unutmaktır.Kaynak: Olasılık · Koşullu, deneysel ve teorik olasılık

?Soru 4

Ece ile Can'ın da bulunduğu 6 kişi bir sıraya dizilecektir. Ece ile Can yan yana olmamak koşuluyla kaç farklı diziliş vardır?

✓ C. Bütün dizilişler 6! = 720; yan yana olanlar 5! · 2! = 240; olmayanlar 720 − 240 = 480. A 240, yan yana olanları cevap sanmaktır; B 600, paketin içindeki sıralamayı (2!) unutup 720 − 120 yapmaktır; D 720, koşulu hiç uygulamamaktır.Kaynak: Permütasyon ve kombinasyon · Tekrarlı diziliş, yan yana olma

?Soru 5

Açıklığı 24 olan bir veri grubu 6 gruplu bir histogramla gösterilecektir. Grup genişliği kaçtır?

✓ B. 24 ÷ 6 = 4 ve genişlik bu değerden kesin büyük olan en küçük doğal sayıdır: 5. A 4, eşitliği kabul edip bölümü almaktır, en büyük veri dışarıda kalır; C 6, grup sayısını genişlik sanmaktır; D 24, açıklığı genişlik sanmaktır.Kaynak: Veri ve istatistik · Histogram ve grup genişliği

?Soru 6

İki zar birlikte atılıyor. Üst yüzlerdeki sayıların toplamının 9 olduğu olayın eleman sayısı kaçtır?

✓ B. (3, 6), (4, 5), (5, 4), (6, 3): 4 çıktı. A 2, sıralı ikili yerine {3, 6} ve {4, 5} diye sırasız saymaktır; C 6, en sık toplam olan 7'nin çıktı sayısını ezberden yazmaktır; D 9, toplamın kendisini eleman sayısı sanmaktır.Kaynak: Olasılık · Deney, çıktı, örnek uzay

?Soru 7

Standart sapması 4 olan bir veri grubundaki her veri 3 ile çarpılıp sonra her birinden 2 çıkarılıyor. Yeni veri grubunun standart sapması kaçtır?

✓ D. Çarpma uzaklıkları 3 katına çıkarır (4 · 3 = 12), çıkarma grubu yalnız kaydırır. A 10, çıkarılan 2'yi standart sapmadan da düşmektir; B 4, çarpmanın da standart sapmayı değiştirmediğini sanmaktır; C 36, karekök almadan önceki değerle karıştırıp 3² · 4 yapmaktır.Kaynak: Veri ve istatistik · Standart sapma

?Soru 8

Bir çember üzerinde alınan 7 farklı noktadan köşeleri bu noktalar olan kaç farklı üçgen çizilebilir?

✓ D. Çember üzerindeki hiçbir üç nokta doğrusal değildir; her üçlü bir üçgendir: C(7, 3) = 35. A 210, köşelerin sırasını önemseyip P(7, 3) almaktır; B 21, iki nokta seçip doğru sayısını (C(7, 2)) bulmaktır; C 7, nokta sayısını cevap sanmaktır.Kaynak: Permütasyon ve kombinasyon · Kombinasyon problemleri

?Soru 9

Bir öğrencinin 2 400 TL'lik aylık harcaması bir daire grafiğiyle gösteriliyor; ulaşım dilimi 54°'dir. Bu öğrenci ayda ulaşıma kaç TL harcar?

✓ C. 54° bütünün 54/360 = 0,15'idir; 2 400 · 0,15 = 360 TL. A 1 296, açıyı yüzde sanıp 2 400'ün %54'ünü almaktır; B 720, daireyi 180° üzerinden oranlamaktır; D 540, her derecenin 10 TL olduğunu varsaymaktır (gerçekte 2 400 ÷ 360 ≈ 6,67 TL).Kaynak: Veri ve istatistik · Sütun, daire ve çizgi grafiği

?Soru 10

Bir sınıftaki öğrencilerin %60'ı İngilizce, %30'u Almanca biliyor; %20'si iki dili de biliyor. Rastgele seçilen bir öğrencinin bu dillerden en az birini bilme olasılığı kaçtır?

✓ C. 0,60 + 0,30 − 0,20 = 0,70 = 7/10. A 9/10, iki dili bilenleri çıkarmadan toplamaktır; B 1/2, yalnız bir dili bilenlerin (0,40 + 0,10) olasılığıdır; D 3/10, hiçbir dili bilmeme olasılığıdır.Kaynak: Olasılık · Ayrık ve ayrık olmayan olaylar
9
Daha fazla soru çözmek ister misin?Problemler konusundan 9 soru seni bekliyor. Çözümlü; yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →