Olasılık: örnek uzay, olay, bağımsız olaylar, koşullu olasılık

Olasılık, istenen durumların bütün durumlara oranıdır. Örnek uzayı doğru kurmayı, “en az bir” kalıbını, bağımsız olayları ve koşullu olasılığı tablolarla anlatıyoruz.

6 durakTYT · KPSS
12 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 12tamamlanan etkinlik
3 sorubu konuda çözebileceğin
KAVRAM · ÖRNEK UZAY

Deney, çıktı, örnek uzay ve olay: önce bütün durumları say

MEB 9. sınıf · Veriden olasılığa · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKüme nedir, kümeler nasıl gösterilir, eleman ile alt küme arasındaki fark nedir?Bağlantılı konudan (Kümeler ve mantık). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Küme, iyi tanımlanmış nesnelerin topluluğudur; bir nesnenin kümeye ait olup olmadığı kesin söylenebilmelidir. Kümeler liste (A = {2, 3, 5}), ortak özellik (A = {x : x, 6’dan küçük asal sayı}) ya da Venn şemasıyla gösterilir. Eleman sayısı s(A) ile yazılır; elemanı olmayan kümeye boş küme denir: ∅ ya da { }.

Küme ve gösterimler

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Olasılıkta deney, çıktı, örnek uzay ve olay nedir?

Kısa cevap: Sonucu önceden kesin bilinmeyen işleme deney, deneyin her olası sonucuna çıktı, bütün çıktıların kümesine örnek uzay (E) denir. Örnek uzayın her alt kümesi bir olaydır. E'nin kendisi kesin olay, boş küme imkânsız olaydır. Bir zar atma deneyinde E = {1, 2, 3, 4, 5, 6}, “asal gelme” olayı {2, 3, 5}'tir.

Bir zarı atmadan önce hangi yüzün geleceğini bilemezsiniz ama gelebilecek her şeyi bilirsiniz; olasılık bu ikisinin arasındaki boşluğu ölçer.

Olasılık hesabının ilk adımı örnek uzayı doğru kurmaktır. Bir zar 6, bir madeni para 2 çıktı verir. Birden çok deney birlikte yapılırsa permütasyon ve kombinasyon sayfasında gördüğümüz çarpma ilkesi işler: iki zarın atılmasında örnek uzay 6 · 6 = 36 sıralı ikiliden oluşur. (2, 5) ile (5, 2) farklı çıktılardır, çünkü zarlar birbirinden ayırt edilebilir.

Toplam 8 olan çıktılar bir köşegen üzerindedir. (3, 5) ve (5, 3) ayrı hücrelerdir; ikisini tek çıktı saymak en sık hatadır.Görsel: Sınav Defteri
A ⊂ E kesin olay: E imkânsız olay: ∅İki deney birlikte: s(E) = s(E₁) · s(E₂).
Çözümlü örnek

Bir zar atılıyor. Örnek uzayı, “asal sayı gelme” olayını ve “7 gelme” olayını yazınız.

  1. E = {1, 2, 3, 4, 5, 6}; asal gelme A = {2, 3, 5}.
  2. 7 gelme olayı boş kümedir: imkânsız olay.

Cevap: s(E) = 6, s(A) = 3, 7 gelme = ∅

Çözümlü örnek · sınav düzeyi

Bir masa oyununda iki zar birlikte atılıyor; zarlardan birinin üst yüzündeki sayı diğerininkinin 2 katı gelirse oyuncu ödül kazanıyor. Ödül kazanma olayının eleman sayısı kaçtır?

  1. Örnek uzay 6 · 6 = 36 sıralı ikiliden oluşur; zarlar ayırt edilebilir.
  2. Biri diğerinin 2 katı olan sayı çiftleri: 1 ile 2, 2 ile 4, 3 ile 6 (8 ve 10 zarda yok).
  3. Her çift iki sıralı ikili verir: (1, 2), (2, 1), (2, 4), (4, 2), (3, 6), (6, 3). Sırasız sayıp 3 demek en sık hatadır.

Cevap: 6

✔ Doğru

  • İki zarda 36 çıktı vardır.
  • (2, 5) ve (5, 2) farklı çıktılardır.
  • Olay, örnek uzayın bir alt kümesidir.

✘ Sık yapılan hata

  • İki zarda örnek uzayı 21 ya da 11 eleman saymak.
  • (2, 5) ile (5, 2)'yi tek çıktı saymak.
  • Olayı örnek uzay dışındaki bir sonuçla tanımlamak.
Akılda kalsın: Olasılık sorusunun yarısı paydadır: önce örnek uzayın eleman sayısını yaz. Birden çok zar ya da para varsa onları renklendir (kırmızı zar, mavi zar): sıra önemli hâle gelir.
Sınavda

Nasıl sorulurİki zar ya da birkaç para atma, torbadan top çekme ve kişilerden seçim deneylerinde örnek uzayı ve istenen olayın eleman sayısını bulmak her olasılık sorusunun ilk adımıdır.

TuzakZarlar ayırt edilebilir olduğu hâlde (2, 5) ile (5, 2)'yi tek çıktı saymaktır.

⇄Bilgi eşleştirme örnek uzayın eleman sayısı

?Soru çöz

İki zar birlikte atılıyor. Üst yüzlerdeki sayıların toplamının 9 olduğu olayın eleman sayısı kaçtır?

✓ B. (3, 6), (4, 5), (5, 4), (6, 3): 4 çıktı. A 2, sıralı ikili yerine {3, 6} ve {4, 5} diye sırasız saymaktır; C 6, en sık toplam olan 7'nin çıktı sayısını ezberden yazmaktır; D 9, toplamın kendisini eleman sayısı sanmaktır.
FORMÜL · OLASILIK

Olasılık: istenen durumların bütün durumlara oranı

MEB 9. sınıf · Veriden olasılığa · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaSayma problemlerinde toplama ve çarpma yolu ne zaman kullanılır?Bağlantılı konudan (Permütasyon ve kombinasyon). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Bir iş birbirinin yerine geçen ayrık seçeneklerden biriyle yapılıyorsa seçenek sayıları toplanır (toplama yoluyla sayma). İş art arda gelen aşamalardan oluşuyorsa her aşamadaki seçenek sayıları çarpılır (çarpma yoluyla sayma). 3 gömlek ve 4 pantolonla 3 · 4 = 12 farklı kombin yapılır.

Toplama ve çarpma yoluyla sayma

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Olasılık nasıl hesaplanır, eş olası ve eş olası olmayan durumlarda olasılık nedir?

Kısa cevap: Çıktıların hepsi eşit şansa sahipse (eş olası) A olayının olasılığı P(A) = s(A)/s(E)'dir: istenen çıktı sayısı bölü bütün çıktı sayısı. Olasılık 0 ile 1 arasındadır; imkânsız olayın olasılığı 0, kesin olayın 1'dir. Eş olası olmayan durumlarda (hileli zar) her çıktıya ağırlığına göre olasılık verilir ve hepsinin toplamı 1 olur.

Torbada 3 kırmızı ve 5 mavi top varsa elinizi daldırdığınızda kırmızının gelme şansı 8'de 3'tür; her top eşit şansa sahip olduğu sürece.

Olasılık, bir olayın gerçekleşme şansını 0 ile 1 arasında bir sayıyla söyler. Bütün çıktılar eşit şansa sahipse hesap bir saymadır: istenenleri say, hepsine böl. Kişiler ya da nesneler seçiliyorsa pay ve payda çoğu zaman permütasyon ve kombinasyon sayfasında gördüğümüz kombinasyonlarla bulunur. Eş olası olmayan durumda önce her çıktının olasılığı, toplamları 1 olacak biçimde belirlenir.

P(A) = s(A)s(E) 0 ≤ P(A) ≤ 1 P(E) = 1, P(∅) = 0
Çözümlü örnek

Bir torbada 3 kırmızı ve 5 mavi top vardır. Rastgele çekilen bir topun kırmızı olma olasılığı kaçtır?

  1. s(E) = 8, s(A) = 3.
  2. P(A) = 3/8.

Cevap: 3/8

Çözümlü örnek · sınav düzeyi

Hileli bir zarda her çift sayının gelme olasılığı her tek sayının gelme olasılığının 2 katıdır. Bu zar atıldığında 3'ten büyük bir sayı gelme olasılığı kaçtır?

  1. Her tek sayının olasılığı p ise her çift sayınınki 2p: üç tek ve üç çift yüz için 3p + 3 · 2p = 9p.
  2. Bütün çıktıların olasılıkları toplamı 1'dir: 9p = 1 → p = 1/9; tek yüz 1/9, çift yüz 2/9.
  3. 3'ten büyükler 4, 5, 6: 2/9 + 1/9 + 2/9 = 5/9. Eş olası sanıp 3/6 = 1/2 demek yanlıştır.

Cevap: 5/9

Her yüzün parçası şansıyla orantılı: şerit 9 eşit parça, her parça 1/9. Eş olası sanılsaydı altı parça eşit olurdu ve cevap 1/2 çıkardı.Görsel: Sınav Defteri

✔ Doğru

  • Olasılık 0 ile 1 arasındadır.
  • Eş olası olmayan çıktıların olasılıkları toplamı 1'dir.
  • Seçim sorularında pay ve payda aynı yöntemle sayılır.

✘ Sık yapılan hata

  • Hileli zarda çıktıları eş olası saymak.
  • Payı kombinasyonla, paydayı permütasyonla saymak.
  • Olasılığı 1'den büyük bulup fark etmemek.
Akılda kalsın: Olasılık = istenen ÷ hepsi, ama yalnız her çıktının şansı eşitse. Pay ile paydayı aynı dille say: biri sıralı ise öteki de sıralı olsun.
Sınavda

Nasıl sorulurTorbadan top, kartlardan kart, kişilerden seçim ve hileli zar soruları en sık kalıplardır; TYT soruları çoğu zaman bir gündelik durum (çekiliş, kura, otel seçimi) içinde gelir.

TuzakEş olası olmayan durumu eş olası sanmak ve pay ile paydayı farklı yöntemle (biri sıralı, biri sırasız) saymaktır.

▭Sen çöz örnekle aynı yapı

Bir torbada 4 kırmızı, 6 mavi ve 2 yeşil top vardır. Rastgele çekilen topun kırmızı olma olasılığı 1/, mavi olmama olasılığı 1/ olur.

3246

?Soru çöz

Ali'nin de bulunduğu 5 kişilik bir gruptan rastgele 2 kişi seçiliyor. Ali'nin seçilenler arasında olma olasılığı kaçtır?

✓ D. Bütün seçimler C(5, 2) = 10; Ali'yi içerenler: Ali sabit, kalan 4 kişiden 1: 4. Olasılık 4/10 = 2/5. A 1/5, yalnız bir kişi seçiliyor sanmaktır; B 1/10, Ali ile belirli bir kişinin birlikte seçilmesidir; C 3/5, Ali'nin seçilmeme olasılığıdır.
YÖNTEM · TÜMLEYEN

Tümleyen olay: “en az bir” sorusunun kısa yolu

MEB 9. sınıf · Veriden olasılığa · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKümelerde birleşim, kesişim, fark ve tümleme nedir, De Morgan kuralları nelerdir?Bağlantılı konudan (Kümeler ve mantık). Önce kendin cevapla, sonra aç.

A ∪ B, A'da ya da B'de olan; A ∩ B, hem A'da hem B'de olan; A \ B, A'da olup B'de olmayan elemanların kümesidir. A′ (tümleyen), evrensel kümede olup A'da olmayanlardır. Kesişimi boş olan kümelere ayrık küme denir. De Morgan kuralları: (A ∪ B)′ = A′ ∩ B′ ve (A ∩ B)′ = A′ ∪ B′.

Küme işlemleri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Bir olayın tümleyeninin olasılığı nedir, “en az bir” olasılığı nasıl hesaplanır?

Kısa cevap: A olayının tümleyeni A′, A'nın gerçekleşmemesidir ve P(A′) = 1 − P(A)'dır. “En az bir” olayının tümleyeni “hiç” olayıdır: P(en az bir) = 1 − P(hiç). Üç para atıldığında en az bir tura gelme olasılığı 1 − 1/8 = 7/8'dir; doğrudan saymaktan çok daha kısadır.

“En az bir” sorusunu doğrudan çözmek için bir, iki, üç… durumları tek tek toplamak gerekir; tersini sormak ise tek bir hesaptır.

Bir olay ile tümleyeni birlikte örnek uzayı tam olarak doldurur ve ortak çıktıları yoktur; bu yüzden olasılıklarının toplamı 1'dir. Kümeler ve mantık sayfasında gördüğümüz tümleme işleminin olasılıktaki karşılığı budur. “En az bir”, “en az iki”, “en çok” gibi çok durumlu sorularda önce tümleyenin daha az durum içerip içermediğine bak.

P(A′) = 1 − P(A) P(en az bir) = 1 − P(hiç)
Çözümlü örnek

İki madeni para atılıyor. En az birinin yazı gelme olasılığı kaçtır?

  1. Tümleyen: hiç yazı gelmemesi, yani TT: 1/4.
  2. 1 − 1/4 = 3/4. Kontrol: YY, YT, TY → 3/4.

Cevap: 3/4

Çözümlü örnek · sınav düzeyi

Bir sınavda 8 konudan rastgele 2'si sorulacaktır. Bir öğrenci bu 8 konudan 5'ine çalışmıştır. Sorulan konulardan en az birine çalışmış olma olasılığı kaçtır?

  1. Bütün seçimler: 8 konudan 2'si, C(8, 2) = 28.
  2. Tümleyen “hiç”: iki konunun da çalışılmayan 3 konudan gelmesi, C(3, 2) = 3; olasılığı 3/28.
  3. 1 − 3/28 = 25/28. Doğrudan saymak da aynı sonucu verir (biri çalışılmış 5 · 3 = 15, ikisi çalışılmış C(5, 2) = 10; 25) ama daha uzundur.

Cevap: 25/28

25 altın hücreyi tek tek saymak yerine 3 kesikli hücreyi sayıp bütünden çıkarmak tümleyenin kısa yoludur.Görsel: Sınav Defteri

✔ Doğru

  • En az bir tura = 1 − hiç tura.
  • P(A) + P(A′) = 1.
  • “En az iki”nin tümleyeni “en çok bir”dir.

✘ Sık yapılan hata

  • “En az bir”i “tam bir” ile karıştırmak.
  • “En az bir”in tümleyenini “hepsi” sanmak.
  • Tümleyeni bulup 1'den çıkarmayı unutmak.
Akılda kalsın: “En az bir” gördüğünde aklına “1 eksi hiç” gelsin. Hiç olmama durumu çoğu zaman tek bir çarpım ya da tek bir kombinasyondur.
Sınavda

Nasıl sorulurBirkaç para ya da zar atma, birden çok kişiden en az birinin bir özelliği taşıması ve sınavda çalışılan konulardan soru gelmesi en sık kalıplardır.

Tuzak“en az bir” ile “tam olarak bir” olasılığını karıştırmaktır; şıklarda ikisi de bulunur.

?Soru çöz

Üç madeni para birlikte atılıyor. En az birinin tura gelme olasılığı kaçtır?

✓ A. Hiç tura gelmemesi YYY, olasılığı 1/8; en az bir tura 1 − 1/8 = 7/8. B 3/8, tam olarak bir tura gelme olasılığıdır; C 1/2, tek bir paranın tura gelme olasılığını üç paraya genellemektir; D 1/8, tümleyeni bulup 1'den çıkarmayı unutmaktır.

↕Olasılığı küçükten büyüğe sırala

  1. İki madeni paranın aynı yüzle gelmesi
  2. İki zarın toplamının 12 olması
  3. Bir zarın 6 gelmemesi
  4. İki zardan en az birinin 6 gelmesi
  5. Bir zarın 6 gelmesi
KURAL · BİRLEŞİM

Ayrık ve ayrık olmayan olaylar: ortak çıktıyı bir kez say

MEB 9. sınıf · Veriden olasılığa · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKüme problemlerinde birleşimin eleman sayısı nasıl bulunur, en az ve en çok kaç kişi soruları nasıl çözülür?Bağlantılı konudan (Kümeler ve mantık). Önce kendin cevapla, sonra aç.

İki kümenin birleşiminin eleman sayısı s(A ∪ B) = s(A) + s(B) − s(A ∩ B)'dir; ortak elemanlar iki kez sayıldığı için bir kez çıkarılır. Problemlerde Venn şeması içten dışa doldurulur: önce kesişim, sonra “yalnız” bölgeler, en son hiçbirinde olmayanlar. Kesişim en çok küçük kümenin eleman sayısı, en az s(A) + s(B) − s(E) kadardır.

Eleman sayısı ve Venn problemleri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Ayrık olay nedir, A veya B olayının olasılığı nasıl hesaplanır?

Kısa cevap: Ortak çıktısı olmayan olaylara ayrık olay denir; ayrık olaylarda P(A ∪ B) = P(A) + P(B)'dir. Ayrık değilse kesişim iki kez sayıldığı için bir kez çıkarılır: P(A ∪ B) = P(A) + P(B) − P(A ∩ B). 1–30 arasından çekilen sayının 4'e ya da 6'ya bölünme olasılığı 7/30 + 5/30 − 2/30 = 1/3'tür.

Bir zarda “2 gelmesi” ile “5 gelmesi” aynı anda olamaz; “çift gelmesi” ile “asal gelmesi” ise 2 geldiğinde birlikte olur.

“A veya B” olayı, kümelerdeki birleşimdir; kümeler ve mantık sayfasında gördüğümüz s(A ∪ B) = s(A) + s(B) − s(A ∩ B) formülünün her terimi s(E)'ye bölünürse olasılık formülü çıkar. Olaylar ayrıksa kesişim boştur ve olasılıklar doğrudan toplanır.

12 ve 24 iki dairede de var; toplarken iki kez sayılırlar, bu yüzden bir kez çıkarılır.Görsel: Sınav Defteri
P(A ∪ B) = P(A) + P(B) − P(A ∩ B) ayrıksa: P(A ∪ B) = P(A) + P(B)
Çözümlü örnek

Bir zar atılıyor. Zarın asal ya da çift gelme olasılığı kaçtır?

  1. Asal {2, 3, 5}, çift {2, 4, 6}; ortak çıktı 2, olaylar ayrık değil.
  2. 3/6 + 3/6 − 1/6 = 5/6.

Cevap: 5/6

Çözümlü örnek · sınav düzeyi

1'den 30'a kadar numaralanmış kartlardan biri rastgele çekiliyor. Kartın 4'e ya da 6'ya bölünen bir sayı olma olasılığı kaçtır?

  1. 4'ün katları 4, 8, …, 28: 7 tane; 6'nın katları 6, 12, …, 30: 5 tane.
  2. İkisinin de katı olanlar EKOK(4, 6) = 12'nin katlarıdır: 12 ve 24, 2 tane. 4 · 6 = 24'ün katlarını alan yalnız 24'ü sayar.
  3. (7 + 5 − 2) ÷ 30 = 10/30 = 1/3.

Cevap: 1/3

✔ Doğru

  • Ayrık olaylarda olasılıklar toplanır.
  • Ortak çıktı varsa kesişim bir kez çıkarılır.
  • 4'e ve 6'ya bölünen = 12'ye bölünen (EKOK).

✘ Sık yapılan hata

  • Ayrık olmayan olayların olasılıklarını doğrudan toplamak.
  • Ortak katları 24'ün katı sanmak (4 · 6).
  • Ayrık olay ile bağımsız olayı karıştırmak.
Akılda kalsın: “veya” = birleşim: topla, ortağı bir kez çıkar. İki olay aynı anda gerçekleşemiyorsa ayrıktır; çıkarılacak bir şey kalmaz.
Sınavda

Nasıl sorulurKartlardan “a'ya ya da b'ye bölünen” sayı çekme, iki özellikten en az birine sahip kişi seçme ve yüzdeyle verilen gruplardan olasılık en sık kalıplardır.

TuzakOrtak katları EBOB ve EKOK sayfasında gördüğümüz EKOK yerine sayıların çarpımıyla bulmak ve kesişimi çıkarmamaktır.

▭Sen çöz örnekle aynı yapı

1'den 20'ye kadar numaralı kartlardan çekilen kartın 3'e bölünme olasılığı /20, 3'e ya da 5'e bölünme olasılığı /20 olur.

69104

?Soru çöz

Bir sınıftaki öğrencilerin %60'ı İngilizce, %30'u Almanca biliyor; %20'si iki dili de biliyor. Rastgele seçilen bir öğrencinin bu dillerden en az birini bilme olasılığı kaçtır?

✓ C. 0,60 + 0,30 − 0,20 = 0,70 = 7/10. A 9/10, iki dili bilenleri çıkarmadan toplamaktır; B 1/2, yalnız bir dili bilenlerin (0,40 + 0,10) olasılığıdır; D 3/10, hiçbir dili bilmeme olasılığıdır.
KURAL · BAĞIMSIZ OLAY

Bağımsız olaylar ve iadeli-iadesiz çekim: “ve” olasılıkları çarpar

MEB 10. sınıf · Veriden olasılığa · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaOlasılık nasıl hesaplanır, eş olası ve eş olası olmayan durumlarda olasılık nedir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Çıktıların hepsi eşit şansa sahipse (eş olası) A olayının olasılığı P(A) = s(A)/s(E)'dir: istenen çıktı sayısı bölü bütün çıktı sayısı. Olasılık 0 ile 1 arasındadır; imkânsız olayın olasılığı 0, kesin olayın 1'dir. Eş olası olmayan durumlarda (hileli zar) her çıktıya ağırlığına göre olasılık verilir ve hepsinin toplamı 1 olur.

Eş olası durumlarda olasılık

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Bağımsız olaylarda olasılık nasıl hesaplanır, iadeli ve iadesiz çekim arasındaki fark nedir?

Kısa cevap: Birinin gerçekleşmesi diğerinin olasılığını değiştirmiyorsa olaylar bağımsızdır ve P(A ∩ B) = P(A) · P(B)'dir. Torbadan iadeli çekimde çekimler bağımsızdır; iadesiz çekimde ikinci çekimin olasılığı ilkine bağlıdır ve pay ile payda azalır. Bileşik olaylarda ağaç şemasının dallarındaki olasılıklar çarpılır, istenen dallar toplanır.

Bir zarın 6 gelmesi, havaya atılan paranın yazı gelme şansını değiştirmez; ama torbadan çekilen top geri konmazsa torbanın içi değişir.

Bağımsız olaylarda her olay kendi olasılığıyla gerçekleşir; ikisinin birlikte gerçekleşmesi için olasılıklar çarpılır. Ayrık olaylar ise birlikte gerçekleşemez; bu iki kavram çoğu zaman karıştırılır. İadesiz çekimde ilk çekimden sonra torbadaki top sayısı azalır; bu yüzden ikinci kesrin hem payı hem paydası değişebilir. Ağaç şeması bu adımları gösterir.

Dal boyunca olasılıklar çarpılır; istenen dalların (KK ve MM) sonuçları toplanır. Dört dalın toplamı 20/20 = 1'dir.Görsel: Sınav Defteri
bağımsız: P(A ∩ B) = P(A) · P(B) iadesiz: P(1. ve 2.) = P(1.) · P(2. | 1.)
Çözümlü örnek

Bir zar ve bir madeni para birlikte atılıyor. Zarın 6, paranın yazı gelme olasılığı kaçtır?

  1. Olaylar bağımsız: 1/6 · 1/2 = 1/12.

Cevap: 1/12

Çözümlü örnek · sınav düzeyi

Bir torbada 3 kırmızı ve 2 mavi top vardır. Torbadan geri atılmamak üzere art arda iki top çekiliyor. Çekilen iki topun aynı renkte olma olasılığı kaçtır?

  1. İki kırmızı: 3/5 · 2/4 = 6/20.
  2. İki mavi: 2/5 · 1/4 = 2/20.
  3. Ayrık iki durum toplanır: 8/20 = 2/5.

Cevap: 2/5

✔ Doğru

  • İadeli çekimler bağımsızdır.
  • İadesizde ikinci kesrin paydası bir azalır.
  • Ağaçta dal içi çarp, dallar arası topla.

✘ Sık yapılan hata

  • İadesiz çekimde paydayı azaltmamak.
  • Bağımsız olayı ayrık olay sanmak.
  • İstenen dalların olasılıklarını çarpmak.
Akılda kalsın: “Ve” (art arda, birlikte) çarp; “ya da” (farklı yollar) topla. İadesiz çekimde torba küçülür: ikinci kesrin paydası bir eksiktir.
Sınavda

Nasıl sorulurİadeli ve iadesiz top çekme, birden çok sepet ya da torbadan birer çekim, birden çok atış ve “aynı renk / farklı renk” soruları en sık kalıplardır.

Tuzakİadesiz çekimde ikinci olasılığı ilk çekimdeki torbaya göre yazmak ve iki farklı dalı toplamak yerine çarpmaktır.

?Soru çöz

Bir torbada 4 kırmızı ve 6 beyaz top vardır. Torbadan geri atılmamak üzere art arda iki top çekiliyor. İki topun da kırmızı olma olasılığı kaçtır?

✓ B. 4/10 · 3/9 = 12/90 = 2/15. A 4/25, iadeli çekim sanıp 4/10 · 4/10 almaktır; C 3/25, ikinci çekimde payı azaltıp paydayı azaltmamaktır (4/10 · 3/10); D 2/3, en az birinin kırmızı olma olasılığıdır.

▭Boşluk doldurma

Bir zar ve bir madeni para atılıyor: zarın çift, paranın yazı gelme olasılığı 1/ olur. İki zar atılıyor: ikisinin de 6 gelme olasılığı 1/ olur.

436126
KAVRAM · KOŞULLU OLASILIK

Koşullu olasılık: bilgi geldikçe örnek uzay daralır

MEB 10. sınıf · Veriden olasılığa · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaOlasılıkta deney, çıktı, örnek uzay ve olay nedir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Sonucu önceden kesin bilinmeyen işleme deney, deneyin her olası sonucuna çıktı, bütün çıktıların kümesine örnek uzay (E) denir. Örnek uzayın her alt kümesi bir olaydır. E'nin kendisi kesin olay, boş küme imkânsız olaydır. Bir zar atma deneyinde E = {1, 2, 3, 4, 5, 6}, “asal gelme” olayı {2, 3, 5}'tir.

Deney, çıktı, örnek uzay

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Koşullu olasılık nedir, nasıl hesaplanır, deneysel olasılık ile teorik olasılık arasındaki fark nedir?

Kısa cevap: B olayının gerçekleştiği biliniyorsa A'nın olasılığına koşullu olasılık denir: P(A | B) = P(A ∩ B)/P(B) = s(A ∩ B)/s(B). Bilgi, örnek uzayı B'ye daraltır. Deneysel olasılık bir olayın denemelerde gerçekleşme sayısının deneme sayısına oranıdır; deneme sayısı arttıkça teorik olasılığa yaklaşır.

Atılan zarın çift geldiğini öğrenen biri için 4 gelmiş olma şansı artık 6'da 1 değil, 3'te 1'dir.

Koşullu olasılıkta “… olduğu bilindiğine göre” sözü yeni örnek uzayı belirler: payda artık bütün çıktılar değil, yalnız koşulu sağlayanlardır. İki yönlü tablolarda bu çok açık görülür: “gözlüklü olduğu bilinen” öğrenci sorulursa yalnız gözlüklü sütununa bakılır. P(A | B) ile P(B | A) genellikle farklıdır; payları aynı, paydaları farklıdır.

40 öğrenci: cinsiyet ve gözlük
GözlüklüGözlüksüzToplam
Kız61218
Erkek41822
Toplam103040
P(A | B) = P(A ∩ B)P(B) = s(A ∩ B)s(B) deneysel olasılık = olayın gözlenme sayısıdeneme sayısı
Çözümlü örnek

Bir zar atılıyor ve çift sayı geldiği biliniyor. Gelen sayının 4 olma olasılığı kaçtır?

  1. Yeni örnek uzay: {2, 4, 6}, 3 eleman.
  2. P(4 | çift) = 1/3.

Cevap: 1/3

Çözümlü örnek · sınav düzeyi

Tablodaki sınıftan rastgele seçilen öğrencinin gözlüklü olduğu bilindiğine göre kız olma olasılığı kaçtır? Kız olduğu bilinen öğrencinin gözlüklü olma olasılığı kaçtır?

  1. “Gözlüklü olduğu bilindiğine göre”: örnek uzay gözlüklü sütununa daralır, 10 öğrenci.
  2. Bunların 6'sı kız: P(kız | gözlüklü) = 6/10 = 3/5.
  3. “Kız olduğu bilinen”: örnek uzay kız satırı, 18 öğrenci: P(gözlüklü | kız) = 6/18 = 1/3. Pay aynı (6), payda farklı.

Cevap: 3/5 ve 1/3

Deneysel ve teorik olasılık

Bir zar 200 kez atılır ve 46 kez 6 gelirse 6 gelmenin deneysel olasılığı 46/200 = 0,23'tür; teorik olasılık ise 1/6 ≈ 0,17'dir. Deneme sayısı arttıkça deneysel olasılık teorik olasılığa yaklaşır; büyük bir fark sürerse zarın hileli olduğundan şüphelenilir. Veri ve istatistik sayfasında veriyi özetlemenin yollarını göreceğiz.

✔ Doğru

  • Koşul paydayı belirler.
  • P(K | G) = 6/10, P(G | K) = 6/18.
  • Deneysel olasılık deneme arttıkça teoriğe yaklaşır.

✘ Sık yapılan hata

  • Koşullu olasılıkta paydayı bütün örnek uzay almak.
  • P(A | B) ile P(B | A)'yı eşit sanmak.
  • Az sayıda denemeden kesin yargıya varmak.
Akılda kalsın: “… olduğu bilindiğine göre” sözünden sonra gelen şey yeni paydadır. Tabloda koşul bir satırı ya da sütunu seçer; yalnız oraya bak.
Sınavda

Nasıl sorulurİki yönlü tablodan koşullu olasılık, iki zar ya da paralarda bir bilgi verildikten sonra olasılık ve deneysel sonuçların teorik olasılıkla karşılaştırılması en sık kalıplardır.

TuzakKoşulu fark etmeyip paydayı bütün örnek uzay almak ve koşulun yönünü ters okumaktır.

?Soru çöz

İki zar atılıyor ve üst yüzlerdeki sayıların toplamının 8 olduğu biliniyor. Zarlardan birinin 3 gelmiş olma olasılığı kaçtır?

✓ A. Koşul örnek uzayı toplamı 8 olan 5 çıktıya daraltır; bunlardan (3, 5) ve (5, 3) bir 3 içerir: 2/5. B 1/18, koşulu yok sayıp 2/36 hesaplamaktır; C 11/36, koşulsuz “en az bir zarın 3 gelmesi” olasılığıdır; D 1/5, yalnız (3, 5)'i sayıp (5, 3)'ü unutmaktır.

▭Sen çöz örnekle aynı yapı

Bir kulübün 50 üyesinin 30'u kadındır; kadınların 12'si, erkeklerin 8'i satranç oynar. Satranç oynadığı bilinen bir üyenin kadın olma olasılığı /5, kadın olduğu bilinen bir üyenin satranç oynama olasılığı /5 olur.

32126

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Bir çember üzerinde alınan 7 farklı noktadan köşeleri bu noktalar olan kaç farklı üçgen çizilebilir?

✓ D. Çember üzerindeki hiçbir üç nokta doğrusal değildir; her üçlü bir üçgendir: C(7, 3) = 35. A 210, köşelerin sırasını önemseyip P(7, 3) almaktır; B 21, iki nokta seçip doğru sayısını (C(7, 2)) bulmaktır; C 7, nokta sayısını cevap sanmaktır.Kaynak: Permütasyon ve kombinasyon · Kombinasyon problemleri

?Soru 2

A = {1, {2}, 3} kümesi için aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

✓ C. A'nın elemanları 1, {2} ve 3'tür; 2 tek başına eleman değildir, yalnız {2} elemanının içindedir. A doğrudur, 1 listede yer alır; B doğrudur, {2} bir bütün olarak elemandır; D doğrudur, 1 ve 3'ün ikisi de A'da olduğu için {1, 3} bir alt kümedir.Kaynak: Kümeler ve mantık · Küme ve gösterimler

?Soru 3

{0, 1, 2, 3, 4, 5} rakamlarıyla yazılabilen, rakamları birbirinden farklı üç basamaklı sayılardan kaç tanesi 5 ile tam bölünür?

✓ A. Birler 0 ise 5 · 4 = 20; birler 5 ise yüzlere 0 ve 5 gelemez, 4 · 4 = 16; toplam 36. B 40, iki durumda da yüzlere 5 seçenek verip 2 · 5 · 4 yapmaktır; C 20, yalnız birler 0 durumunu saymaktır; D 16, yalnız birler 5 durumunu saymaktır.Kaynak: Permütasyon ve kombinasyon · Rakamlarla sayı yazma

?Soru 4

f(x) = 3x − 1 ve g(x) = 2 − x olduğuna göre (f ∘ g)(4) kaçtır?

✓ C. Önce g: g(4) = −2; sonra f: f(−2) = −7. A −9, sırayı ters uygulayıp (g ∘ f)(4) = g(11) hesaplamaktır; B −22, bileşkeyi çarpım sanıp f(4) · g(4) = 11 · (−2) yapmaktır; D 9, f(4) + g(4) toplamıdır.Kaynak: Fonksiyonlar · Fonksiyonlarda işlemler, bileşke

?Soru 5

Gerçek sayılarda tanımlı f fonksiyonu için f(x + 2) = 3x − 1 olduğuna göre f(5) kaçtır?

✓ D. x + 2 = 5 → x = 3; f(5) = 3 · 3 − 1 = 8 (ya da f(x) = 3x − 7). A 14, içi eşitlemeden x = 5 yazmaktır; B 20, kaydırmayı ters yöne yapıp f(x) = 3x + 5 bulmaktan çıkar; C 12, kaydırmayı yalnız sabite uygulayıp f(x) = 3x − 3 yazmaktır.Kaynak: Fonksiyonlar · f(a) hesaplama

?Soru 6

p ≡ 1, q ≡ 0 ve r ≡ 1 olduğuna göre aşağıdaki önermelerden hangisinin doğruluk değeri 0'dır?

✓ C. p ∧ r ≡ 1 olduğundan değili 0'dır. A 1'dir, veya bağlacında bir doğru bileşen yeter; B 1'dir, q′ ≡ 1 ve r ≡ 1; D 1'dir, ya da bağlacında bileşenlerden yalnız biri (r) doğrudur. q ≡ 0 görüp ilgili her önermeyi 0 saymak A, B ve D'ye götüren hatadır.Kaynak: Kümeler ve mantık · Önermeler ve bağlaçlar

?Soru 7

Ece ile Can'ın da bulunduğu 6 kişi bir sıraya dizilecektir. Ece ile Can yan yana olmamak koşuluyla kaç farklı diziliş vardır?

✓ C. Bütün dizilişler 6! = 720; yan yana olanlar 5! · 2! = 240; olmayanlar 720 − 240 = 480. A 240, yan yana olanları cevap sanmaktır; B 600, paketin içindeki sıralamayı (2!) unutup 720 − 120 yapmaktır; D 720, koşulu hiç uygulamamaktır.Kaynak: Permütasyon ve kombinasyon · Tekrarlı diziliş, yan yana olma

?Soru 8

35 kişilik bir sınıfta 20 öğrenci futbol, 18 öğrenci basketbol oynuyor; 6 öğrenci bu iki sporu da oynamıyor. Yalnız futbol oynayan kaç öğrenci vardır?

✓ D. Spor yapan 35 − 6 = 29; kesişim 20 + 18 − 29 = 9; yalnız futbol 20 − 9 = 11. A 14, hiçbir spor yapmayan 6 kişiyi kesişim sanıp 20 − 6 yapmaktır; B 20, “yalnız” sözünü atlayıp futbol oynayanların tamamını vermektir; C 9, iki sporu da oynayanların sayısıdır.Kaynak: Kümeler ve mantık · Eleman sayısı ve Venn problemleri

?Soru 9

f(x) = 5 − 2x olduğuna göre f⁻¹(x) aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. y = 5 − 2x → 2x = 5 − y → x = (5 − y)/2; kontrol: f(1) = 3 ve (5 − 3)/2 = 1. A, 2x = y − 5 diye işaret hatası yapmaktır; C, f⁻¹'i çarpmaya göre ters (1/f) sanmaktır; D, yalnız işaretleri değiştirip tersi bulduğunu sanmaktır.Kaynak: Fonksiyonlar · Ters fonksiyon

?Soru 10

(x + 3)⁴ ifadesinin açılımında x²'li terimin katsayısı kaçtır?

✓ B. x² için 3 iki kez seçilir: C(4, 2) · 3² = 6 · 9 = 54. A 6, yalnız Pascal sayısını alıp 3²'yi unutmaktır; C 18, 3'ün kuvvetini almayı unutup 6 · 3 yapmaktır; D 108, x'li terimin katsayısını (C(4, 3) · 3³) hesaplamaktır.Kaynak: Permütasyon ve kombinasyon · Pascal üçgeni ve binom açılımı
3
Daha fazla soru çözmek ister misin?Permütasyon, kombinasyon ve olasılık konusundan 3 soru seni bekliyor. Çözümlü; yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →