Rasyonel ve ondalık sayılar: kesirler, sıralama, işlem önceliği, devirli ondalık

Kesirlerle dört işlem, işlem önceliği ve iç içe kesirler; ondalık sayılarda virgül kaydırma ve devirli ondalığı kesre çevirme. Sınavın en sık hesap sorularını adım adım çözüyoruz.

7 durakTYT · KPSS
14 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 14tamamlanan etkinlik
57 sorubu konuda çözebileceğin
KAVRAM · KESİR

Kesirler: aynı sayının farklı yazılışları

MEB 9. sınıf · Sayılar · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaEBOB nedir, iki sayının en büyük ortak böleni nasıl bulunur?Bağlantılı konudan (EBOB ve EKOK). Önce kendin cevapla, sonra aç.

EBOB (en büyük ortak bölen), verilen sayıların hepsini tam bölen en büyük pozitif tam sayıdır. Asal çarpanlara ayrılmış yazılışta yalnız ortak asallar, küçük üsleriyle alınıp çarpılır: 84 = 2² · 3 · 7 ve 120 = 2³ · 3 · 5 için EBOB = 2² · 3 = 12. Aralarında asal sayıların EBOB'u 1'dir.

EBOB: en büyük ortak bölen

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Basit, bileşik ve tam sayılı kesir nedir, kesirler nasıl sadeleştirilir ve genişletilir?

Kısa cevap: Payı paydasından küçük kesre basit kesir, payı paydasına eşit ya da büyük olana bileşik kesir, bir tam sayı ile basit kesrin birlikte yazılışına tam sayılı kesir denir (3 2/5 = 17/5). Pay ve payda aynı sayıyla çarpılırsa kesir genişler, bölünürse sadeleşir; değeri değişmez. Bu yüzden 2/3, 4/6 ve 10/15 denk kesirlerdir.

Bir pizzanın 2/3'ünü yemekle 4/6'sını yemek arasında fark yoktur; yalnızca dilimler küçülmüştür.

Rasyonel sayıları temel kavramlar sayfasında a/b (b ≠ 0) biçiminde yazılabilen sayılar diye tanımlamıştık. Kesirde payda bütünün kaç eş parçaya bölündüğünü, pay kaç parça alındığını söyler. Payı paydasından küçük kesir 1'den küçüktür ve basit kesir adını alır; payı paydasına eşit ya da büyük olan bileşik kesirdir. Bileşik bir kesir tam sayılı yazılabilir: 175 = 3 25, çünkü 17 içinde üç tane 5 ve 2 artık vardır. Geri dönüşte tam kısım paydayla çarpılıp paya eklenir: 3 · 5 + 2 = 17.

Genişletme ve sadeleştirme

Pay ve paydayı aynı sıfırdan farklı sayıyla çarpmak dilimleri küçültüp sayısını artırmaktır; kesrin değeri değişmez. Bölmek ise tersidir ve sadeleştirme adını alır. Pay ile payda EBOB'larına bölünürse kesir en sade hâline gelir; EBOB ve EKOK sayfasında gördüğümüz gibi EBOB(18, 42) = 6 olduğundan 1842 = 37. En sade kesrin payı ile paydası aralarında asaldır.

ab = a · kb · k (k ≠ 0)Sadeleşmiş kesir a/b ise asıl kesir ak/bk biçimindedir; k bilinmeyen ortak çarpandır.
Çözümlü örnek

4 37 tam sayılı kesrini bileşik kesir olarak yazınız.

  1. Tam kısmı paydayla çarp, payı ekle: 4 · 7 + 3 = 31.
  2. Payda aynı kalır: 317.

Cevap: 31/7

Çözümlü örnek · sınav düzeyi

Payı ile paydasının toplamı 56 olan bir kesir sadeleştirildiğinde 35 oluyor. Bu kesrin payı kaçtır?

  1. Sadeleşmeden önce kesir 3k5k biçimindedir.
  2. 3k + 5k = 56 → k = 7.
  3. Kesir 2135; payı 21.

Cevap: 21

Sadeleşmiş kesir 3/5 ise asıl kesir 3k/5k'dir; k, sadeleştirmede bölünen ortak çarpandır. Parça uzunlukları eşit.Görsel: Sınav Defteri

✔ Doğru

  • 3 25 = 175
  • Sadeleşmiş 3/5 ise kesir 3k/5k.
  • En sade kesrin payı ve paydası aralarında asaldır.

✘ Sık yapılan hata

  • 3 25'i 3 · 2/5 diye çarpım okumak.
  • Pay ve paydaya aynı sayıyı eklemek: 2/3 ≠ 3/4.
  • Sadeleşmiş kesri asıl kesir sanmak (pay 3 sanmak).
Akılda kalsın: Genişletme ve sadeleştirme çarpma ve bölmedir, toplama değil. Sadeleşmiş bir kesir gördüğünde asıl kesri hemen 3k / 5k diye yaz.
Sınavda

Nasıl sorulurSadeleşmiş hâli ve pay–payda arasında bir ilişki (toplam, fark, çarpım) verilen kesrin kendisi sorulur. Tam sayılı kesirler işlem sorularında da karşına çıkar; önce bileşik kesre çevir.

TuzakSadeleşmiş kesrin payını cevap sanmak ve pay ile paydaya aynı sayıyı eklemenin kesri değiştirdiğini unutmaktır.

⇄Bilgi eşleştirme denk kesirler

?Soru çöz

Paydası ile payının farkı 24 olan bir kesir sadeleştirildiğinde 58 oluyor. Bu kesrin payı kaçtır?

✓ A. Kesir 5k/8k; 8k − 5k = 3k = 24, k = 8; kesir 40/64, payı 40. B 5, sadeleşmiş kesrin payını cevap sanmaktan; C 64, pay yerine paydayı yazmaktan; D 15, k'yi bulmadan 24'ü 5/8 ile çarpmaktan çıkar.
YÖNTEM · SIRALAMA

Kesirlerde sıralama: hangi kesir daha büyük?

MEB 9. sınıf · Sayılar · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaRakamları toplamı verilen en büyük ve en küçük sayı nasıl bulunur?Bağlantılı konudan (Sayı basamakları). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Rakamları toplamı verilen en büyük sayıyı bulmak için soldaki basamaklara olabildiğince büyük rakam (9) yazılır. En küçük sayı için ise en soldaki basamak olabildiğince küçük tutulur ve 9'lar sağdan yerleştirilir. Rakamları toplamı 20 olan en büyük üç basamaklı sayı 992, en küçüğü 299'dur.

Rakam koşullu en büyük–en küçük

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Kesirler nasıl sıralanır, paydaları farklı kesirlerden hangisi büyüktür?

Kısa cevap: Paydaları eşit kesirlerden payı büyük olan, payları eşit kesirlerden paydası küçük olan daha büyüktür. Paylar ve paydalar farklıysa ya payda eşitlenir ya da kesirler ondalığa çevrilir. Paydası payından hep 1 fazla olan kesirlerde (4/5, 6/7, 9/10) 1'e en yakın olan en büyüktür. Negatif kesirlerde sıralama tersine döner.

Bir pastanın 1/3'ü mü büyüktür, 1/4'ü mü? Payda büyüdükçe dilim küçülür.

Kesirleri karşılaştırmanın temel yolu onları aynı birime getirmektir. Paydalar eşitse dilimler aynı büyüklüktedir; çok dilim alan büyüktür: 59 > 49. Paylar eşitse dilim sayısı aynıdır; dilimi büyük olan, yani paydası küçük olan büyüktür: 37 > 38. İkisi de farklıysa paydaları EKOK'ta eşitlemek, ya da kesirleri ondalığa çevirmek işe yarar.

Kısa yollar: 1'e uzaklık ve çapraz çarpım

Paydası payından hep aynı miktar fazla olan kesirlerde (45, 67, 910) her kesrin 1'e uzaklığına bakılır: 15, 17, 110. 1'e en yakın olan en büyüktür. İki kesirden hangisinin büyük olduğunu bulmak için çapraz çarpım da kullanılabilir: 57 ile 34 için 5 · 4 = 20 ve 3 · 7 = 21; 21 büyük olduğu için 3/4 büyüktür.

Üç kesir de 1'den bir parça eksiktir; eksik parça küçüldükçe kesir 1'e yaklaşır ve büyür.Görsel: Sınav Defteri

Negatif kesirler

Sayı doğrusunda 0'ın solunda düzen tersine döner: pozitifken büyük olan, eksi işaretini alınca küçük olur. Bu yüzden negatif kesirler önce işaretsiz sıralanır, sonra sıra ters çevrilir.

Çözümlü örnek

45, 67, 910 kesirlerini küçükten büyüğe sıralayınız.

  1. Her birinde payda paydan 1 fazla; 1'e uzaklıklar 1/5, 1/7, 1/10.
  2. En büyük uzaklık 1/5: en küçük kesir 4/5. En küçük uzaklık 1/10: en büyük kesir 9/10.

Cevap: 4/5 < 6/7 < 9/10

Çözümlü örnek · sınav düzeyi

a = 1113, b = 1517, c = 1921 ve d = 1311 sayılarının büyükten küçüğe sıralaması nedir?

  1. d'nin payı paydasından büyüktür: d > 1. Diğer üç kesir 1'den küçüktür; en büyük d.
  2. a, b ve c'de payda paydan 2 fazladır; 1'e uzaklıkları 213, 217, 221. Payları eşit kesirlerde paydası büyük olan küçüktür: 221 < 217 < 213.
  3. 1'e en yakın olan en büyüktür: c > b > a. Sıra: d > c > b > a.

Cevap: d > c > b > a

✔ Doğru

  • 37 > 38 (pay eşit, payda küçük).
  • 9/10 > 6/7 > 4/5.
  • Negatiflerde sıra ters döner.

✘ Sık yapılan hata

  • Paydası büyük kesri büyük sanmak.
  • Negatif kesirleri işaretsizmiş gibi sıralamak.
  • Çapraz çarpımda sonucu yanlış kesre bağlamak.
Akılda kalsın: Önce neyin eşit olduğuna bak: payda eşitse paya, pay eşitse paydaya (ters yönde), ikisi de farklıysa 1'e uzaklığa ya da ondalığa. Eksi işareti gördüğünde sırayı en sonda ters çevir.
Sınavda

Nasıl sorulur“a = 37/38, b = 52/53, c = 71/72 olduğuna göre doğru sıralama hangisidir?” gibi 1'e yakın kesirlerle ya da negatif kesirlerle gelir. Paydaları eşitlemek zaman alır; önce kısa yolu ara.

TuzakNegatif sayılarda büyüklük sırasını ters çevirmeyi unutmaktır.

↕Küçükten büyüğe sırala kesirler

  1. 23
  2. 35
  3. 710
  4. 47
  5. 58

?Soru çöz

a = 1112, b = 1314, c = 78 olduğuna göre a, b ve c'den hangisi en büyüktür?

✓ B. 1'e uzaklıklar a için 1/12, b için 1/14, c için 1/8; 1'e en yakın olan b en büyüktür (sıra c < a < b). A, 1/14'ü 1/12'den büyük sanıp a'yı 1'e daha yakın görmekten; C, 1'e uzaklığı en büyük olanı en büyük kesir sanmaktan; D, payda ile pay arasındaki farkın ikisinde de 1 olmasına bakıp kesirleri eşit sanmaktan çıkar.
KURAL · DÖRT İŞLEM

Kesirlerde dört işlem: payda eşitle, ters çevir, sadeleştir

MEB 9. sınıf · Sayılar · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaEKOK nedir, EBOB ile EKOK arasındaki ilişki nedir?Bağlantılı konudan (EBOB ve EKOK). Önce kendin cevapla, sonra aç.

EKOK (en küçük ortak kat), verilen sayıların hepsine tam bölünen en küçük pozitif tam sayıdır. Asal çarpanlardan bulunurken bütün asallar büyük üsleriyle alınır: 84 ve 120 için EKOK = 2³ · 3 · 5 · 7 = 840. İki pozitif tam sayı için EBOB · EKOK = a · b eşitliği her zaman geçerlidir.

EKOK ve EBOB · EKOK = a · b

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Kesirlerde toplama, çıkarma, çarpma ve bölme nasıl yapılır?

Kısa cevap: Kesirlerde toplama ve çıkarma için paydalar EKOK'ta eşitlenir, paylar toplanır ya da çıkarılır. Çarpmada pay payla, payda paydayla çarpılır. Bölmede birinci kesir aynen yazılır, ikinci kesir ters çevrilip çarpılır. Çarpmadan önce çapraz sadeleştirme yapmak hesabı küçültür ve hata riskini azaltır.

Yarım elma ile üçte bir elmayı toplamak için önce ikisini de aynı büyüklükte dilimlere kesmen gerekir.

Toplama ve çıkarmada yalnız aynı büyüklükteki dilimler toplanabilir; bu yüzden paydalar eşitlenir. En küçük ortak payda, paydaların EKOK'udur: 12 + 13 = 36 + 26 = 56. Paydaları toplamak (1/2 + 1/3 = 2/5) en eski hatadır; 2/5, 1/2'den bile küçüktür.

Çarpmada payda eşitlemek gerekmez: yarımın üçte biri altıda birdir, 12 · 13 = 16. Bölmede “içinde kaç tane var?” diye sorulur: 3'ün içinde kaç tane yarım var? Altı. Bu yüzden bir kesre bölmek, onun tersiyle çarpmaktır: 3 ÷ 12 = 3 · 2 = 6.

ab · cd = acbd ab ÷ cd = ab · dcToplamada ortak payda EKOK'tur; çarpmada önce çapraz sadeleştir.
Çözümlü örnek

56 − 38 + 14 işleminin sonucu kaçtır?

  1. EKOK(6, 8, 4) = 24: 2024 − 924 + 624.
  2. Payları işle: 20 − 9 + 6 = 17.

Cevap: 17/24

Çözümlü örnek · sınav düzeyi

(1 − 12)(1 − 13)(1 − 14) … (1 − 120) çarpımı kaçtır?

  1. Her parantezi tek kesir yap: 12 · 23 · 34 · … · 1920.
  2. Her pay bir önceki kesrin paydasıyla sadeleşir (zincirleme sadeleştirme).
  3. Geriye ilk pay ve son payda kalır: 120.

Cevap: 1/20

EKOK(6, 8, 4) = 24 olduğu için üç kesir de 24 eşit parçalı aynı şeritte gösterilebilir; sonra yalnız parça sayıları toplanıp çıkarılır.Görsel: Sınav Defteri

✔ Doğru

  • 1/2 + 1/3 = 5/6
  • 3 ÷ 1/2 = 6
  • Çarpmadan önce çapraz sadeleştirme.

✘ Sık yapılan hata

  • Paydaları toplamak: 1/2 + 1/3 = 2/5.
  • Bölmede birinci kesri ters çevirmek.
  • Bir kesre bölmeyi yarıya indirmek sanmak (3 ÷ 1/2 = 1,5).
Akılda kalsın: Toplarken dilimleri eşitle, çarparken düz çarp, bölerken ikinciyi ters çevir. Zincirleme çarpımlarda önce sadeleşenleri sil; geriye çoğu zaman ilk pay ile son payda kalır.
Sınavda

Nasıl sorulurPaydaları farklı üç kesirle işlem, parantezli kesir çarpımları ve zincirleme sadeleşen çarpımlar (1 + 1/2)(1 + 1/3)… sık gelir. Önce her parantezi tek kesre çevir.

TuzakToplamada paydaları da toplamak ve bölmede yanlış kesri ters çevirmektir.

?Soru çöz

(1 + 13)(1 + 14)(1 + 15) … (1 + 111) çarpımı kaçtır?

✓ C. Parantezler 4/3 · 5/4 · 6/5 · … · 12/11; her payda bir sonraki payla sadeleşir, geriye 12/3 = 4 kalır. A 4/11, ilk payı son paydaya bölmekten (yön ters); B 9, çarpan sayısını sonuç sanmaktan; D 12/11, yalnız son çarpanı yazmaktan çıkar.

▭Sen çöz kesir yaz: a/b

23 ÷ 49 = ve 34 · 89 = olur.

3/22/38/2724/36
KURAL · İŞLEM ÖNCELİĞİ

İşlem önceliği ve merdivenli kesirler: hangi işlem önce?

MEB 9. sınıf · Sayılar · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaNegatif sayılarla çarpma, bölme ve üs almada işaret kuralı nedir?Bağlantılı konudan (Temel kavramlar). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Çarpma ve bölmede işaretleri aynı olan iki sayının sonucu pozitif, işaretleri farklı olanların sonucu negatiftir. Negatif bir sayının çift kuvveti pozitif, tek kuvveti negatiftir. −a² ile (−a)² farklıdır: −3² = −9, (−3)² = 9.

Pozitif ve negatif sayılar

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Kesirlerde işlem önceliği nedir, iç içe (merdivenli) kesirler nasıl çözülür?

Kısa cevap: İşlem sırası parantez, üs, çarpma ve bölme (soldan sağa), toplama ve çıkarma (soldan sağa) biçimindedir. İç içe kesirlerde (merdivenli kesir) işleme en alttaki kesirden başlanır ve yukarı doğru çıkılır. Bu sıraya uyulmazsa aynı ifadeden farklı sonuçlar çıkar: 1/2 + 1/2 ÷ 1/2 işleminin sonucu 2 değil, 3/2'dir.

Bir işlem satırı bir cümle gibidir: sözcüklerin sırası değişince anlamı da değişir.

Matematikte herkesin aynı sonucu bulması için bir okuma sırası kabul edilmiştir. Önce parantez, sonra üs, sonra çarpma ve bölme, en son toplama ve çıkarma yapılır. Çarpma ile bölme, toplama ile çıkarma aynı düzeydedir; aralarında öncelik yoktur, soldan sağa yapılır. 8 ÷ 4 · 2 işlemi 1 değil, 4'tür: önce 8 ÷ 4 = 2, sonra 2 · 2.

( ) → üs → · ve ÷ (soldan sağa) → + ve − (soldan sağa)Kesir çizgisi bir parantez gibidir: pay ve payda ayrı ayrı hesaplanıp sonra bölünür.

Merdivenli kesirler: aşağıdan yukarı

Paydasında başka bir kesir bulunan kesre merdivenli (iç içe) kesir denir. En alttaki basamak, üstündekinin paydasıdır; bu yüzden işleme en alttan başlanır. Her basamakta önce payda tek kesre çevrilir, sonra 1 ÷ ab = ba kuralıyla ters çevrilir.

Çözümlü örnek

1 + 11 + 11 + 12 işleminin sonucu kaçtır?

  1. En alttan başla: 1 + 12 = 32; tersi 23.
  2. Bir üst basamak: 1 + 23 = 53; tersi 35.
  3. En üst: 1 + 35 = 85.

Cevap: 8/5

Çözümlü örnek · sınav düzeyi

11 − 11 + 12 − 34 ÷ 38 · 12 işleminin sonucu kaçtır?

  1. Merdivende en alttan başla: 1 + 12 = 32; tersi 23.
  2. 1 − 23 = 13; tersi 3. Merdivenin değeri 3.
  3. Bölme ve çarpma soldan sağa: 34 ÷ 38 = 34 · 83 = 2; 2 · 12 = 1.
  4. 3 − 1 = 2. Çarpmayı önce yapıp 34 ÷ 316 = 4 almak −1 verir; yanlıştır.

Cevap: 2

Her basamakta iki iş var: toplamı bul, tersini al ve bir üst basamağa taşı. Yukarıdan başlamak kesirleri yanlış yere böler.Görsel: Sınav Defteri

✔ Doğru

  • 8 ÷ 4 · 2 = 4 (soldan sağa).
  • Merdivende en alttan başlanır.
  • 1 ÷ (3/2) = 2/3

✘ Sık yapılan hata

  • İşlemi baştan sona sırayla yapmak: 1/2 + 1/2 = 1, 1 ÷ 1/2 = 2 …
  • Çarpmayı bölmeden önce yapmak: 8 ÷ (4 · 2) = 1.
  • Merdivene en üstten başlamak.
Akılda kalsın: Önce parantez, sonra üs, sonra çarp-böl, en son topla-çıkar; aynı düzeydekiler soldan sağa. Merdivenli kesirde merdivenden aşağıdan yukarı çık.
Sınavda

Nasıl sorulurUzun bir kesirli işlem ya da iki üç basamaklı bir merdivenli kesir verilir, şıklar sık yapılan sıra hatalarının sonuçlarından oluşur.

Tuzakİşlemi soldan sağa düz okumak ve bölme ile çarpmanın aynı düzeyde olduğunu unutmaktır.

?Soru çöz

3 − 2 ÷ 12 + 12 · 4 işleminin sonucu kaçtır?

✓ D. Önce bölme ve çarpma: 2 ÷ 1/2 = 4, 1/2 · 4 = 2; sonra soldan sağa 3 − 4 + 2 = 1. A 10, işlemi baştan sona sırayla yapmaktan; B 4, 2 ÷ 1/2'yi 1 sanmaktan (yarıya bölme ile yarıyla bölmeyi karıştırmak); C −3, çıkarmayı 4 + 2'nin tamamına uygulamaktan çıkar.

▭Sen çöz kesir yaz: a/b

2 − 12 − 12 işleminin sonucu olur.

4/32/33/21
KURAL · ONDALIK GÖSTERİM

Ondalık sayılar: virgülü doğru yere koymak

MEB 9. sınıf · Sayılar · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaBasit, bileşik ve tam sayılı kesir nedir, kesirler nasıl sadeleştirilir ve genişletilir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Payı paydasından küçük kesre basit kesir, payı paydasına eşit ya da büyük olana bileşik kesir, bir tam sayı ile basit kesrin birlikte yazılışına tam sayılı kesir denir (3 2/5 = 17/5). Pay ve payda aynı sayıyla çarpılırsa kesir genişler, bölünürse sadeleşir; değeri değişmez. Bu yüzden 2/3, 4/6 ve 10/15 denk kesirlerdir.

Kesir türleri ve sadeleştirme

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Ondalık sayılarda çarpma ve bölme nasıl yapılır, virgül nasıl kaydırılır?

Kısa cevap: Ondalık sayı, paydası 10, 100, 1 000 olan bir kesrin virgüllü yazılışıdır: 0,36 = 36/100 = 9/25. Toplamada virgüller alt alta yazılır. Çarpmada virgüller yokmuş gibi çarpılır, sonuçta virgülden sonra çarpanlardaki ondalık basamak sayılarının toplamı kadar basamak ayrılır. Bölmede bölen tam sayı olana kadar iki sayının virgülü aynı miktarda kaydırılır.

0,5 ile 0,2'yi çarpınca sonuç neden ikisinden de küçük çıkar? Çünkü bir sayının yarısının beşte birini alıyorsun.

Virgülden sonraki basamaklar onda birler, yüzde birler, binde birler diye adlandırılır; sayı basamakları sayfasında gördüğümüz düzen virgülün sağında da sürer, her basamak solundakinin onda biridir. Bu yüzden her ondalık sayı paydası 10'un kuvveti olan bir kesirdir: 0,36 = 36100 = 925.

Çarpma ve bölme

Çarpmada sayılar kesre çevrilmiş gibi düşünülür: 0,2 · 0,03 = 210 · 3100 = 61 000 = 0,006. Paydalar çarpıldığı için ondalık basamak sayıları toplanır: 1 + 2 = 3 basamak. Bölmede pay ve payda aynı sayıyla çarpılınca bölüm değişmez; bu yüzden iki sayının virgülü aynı miktarda sağa kaydırılır: 0,24 ÷ 0,006 = 240 ÷ 6 = 40. Kaydırma miktarını bölendeki basamak sayısı belirler.

Sık kullanılan kesir–ondalık karşılıkları
KesirOndalıkKesirOndalık
1/20,51/80,125
1/40,251/200,05
3/40,751/250,04
1/50,21/500,02
Çözümlü örnek

1,2 · 0,05 ve 0,48 ÷ 0,012 işlemlerinin sonuçları kaçtır?

  1. Çarpma: 12 · 5 = 60; ondalık basamaklar 1 + 2 = 3 → 0,060 = 0,06.
  2. Bölme: bölende 3 ondalık basamak var; iki sayıyı da 1 000 ile çarp: 480 ÷ 12 = 40.

Cevap: 0,06 ve 40

Çözümlü örnek · sınav düzeyi

0,4 · 1,50,02 + 0,090,003 işleminin sonucu kaçtır?

  1. Birinci payı hesapla: 0,4 · 1,5 = 0,6; 0,6 ÷ 0,02 = 60 ÷ 2 = 30.
  2. İkinci kesir: bölende 3 basamak; 90 ÷ 3 = 30.
  3. Toplam: 30 + 30 = 60.

Cevap: 60

✔ Doğru

  • 0,2 · 0,03 = 0,006
  • 0,24 ÷ 0,006 = 40
  • 1'den küçük bir sayıyla çarpmak sonucu küçültür.

✘ Sık yapılan hata

  • 0,2 · 0,03 = 0,06 (basamakları toplamamak).
  • Bölmede yalnız bölenin virgülünü kaydırmak.
  • 1'den küçük bir sayıya bölünce sonucun küçüleceğini sanmak.
Akılda kalsın: Çarparken virgül basamakları toplar, bölerken virgül ikisinde birden kayar. Sonucu bir kez daha tahminle kontrol et: 0,24 ÷ 0,006'da bölen çok küçük, sonuç büyük olmalı.
Sınavda

Nasıl sorulurKesir çizgisinin üstünde ve altında ondalık sayılar bulunan işlemler sık gelir: “(0,6 / 0,02) + (0,15 / 0,005) kaçtır?” Her kesri ayrı ayrı tam sayıya çevir.

TuzakBir kesirde virgülü yanlış sayıda basamak kaydırmak ve çarpımda ondalık basamakları eksik saymaktır.

?Soru çöz

0,250,05 + 0,30,06 işleminin sonucu kaçtır?

✓ C. Her kesirde iki sayının virgülü bölendeki basamak kadar (2) kaydırılır: 25 ÷ 5 = 5 ve 30 ÷ 6 = 5; toplam 10. A 5,5, ikinci kesirde virgülü bir basamak eksik kaydırıp 3 ÷ 6 yapmaktan; B 0,4, kesirleri ters çevirip bölen ile böleneni karıştırmaktan; D 1, iki kesirde de virgülü bir basamak eksik kaydırmaktan (0,5 + 0,5) çıkar.

▭Boşluk doldurma

0,36 sayısı en sade kesir olarak 9 / biçiminde yazılır. 0,3 · 0,4 = olur.

250,121001,20,012
FORMÜL · DEVİRLİ ONDALIK

Devirli ondalıklar: sonsuz tekrarı kesre çevirmek

MEB 9. sınıf · Sayılar · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaDoğal sayılar, tam sayılar, rasyonel ve irrasyonel sayılar nedir, sayı kümeleri birbirini nasıl kapsar?Bağlantılı konudan (Temel kavramlar). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Doğal sayılar N = {0, 1, 2, 3, …} kümesidir ve 0'dan başlar. Tam sayılar (Z) negatif tam sayıları, 0'ı ve pozitif tam sayıları içerir; rasyonel sayılar (Q), a ve b tam sayı ve b ≠ 0 olmak üzere a/b biçiminde yazılabilen sayılardır. √2 ve π gibi rasyonel olmayan sayılar irrasyoneldir (Q′); gerçek sayılar (R) rasyonel ve irrasyonel sayıların birleşimidir ve N ⊂ Z ⊂ Q ⊂ R'dir.

Sayı kümeleri: N, Z, Q, R

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Devirli ondalık sayı kesre nasıl çevrilir, 0,999… neden 1'e eşittir?

Kısa cevap: Virgülden sonra bir basamak grubu sonsuza kadar tekrar ediyorsa sayı devirli ondalıktır ve rasyoneldir. Kesre çevirmek için sayının virgülsüz yazılışından devretmeyen kısmı çıkarılır; paydaya devreden her basamak için 9, devretmeyen her ondalık basamak için 0 yazılır: 0,1666… = (16 − 1)/90 = 1/6. Aynı kurala göre 0,999… = 9/9 = 1'dir.

1'i 3'e böl: 0,3333… Hesap makinesi bir yerde durur, ama 3'ler hiç bitmez.

Bazı kesirler ondalığa çevrilince bir basamak grubu sonsuza kadar tekrar eder: 13 = 0,333…, 511 = 0,4545…. Tekrar eden gruba devreden denir ve üstüne çizgi çekilerek yazılır: 0,3, 0,45. Temel kavramlar sayfasında gördüğümüz gibi devirli ondalıklar rasyoneldir; irrasyonel sayıların açılımı ise sonsuz ama devirsizdir.

Kural nereden geliyor?

x = 0,4545… olsun. 100 ile çarpınca 100x = 45,4545… olur; virgülden sonraki kısımlar aynı olduğu için çıkarınca kaybolur: 99x = 45, x = 4599 = 511. Devreden iki basamak olduğu için 99 çıktı; devreden üç basamak olsaydı 999. Devretmeyen bir ondalık basamak varsa ondan kurtulmak için önce 10 ile çarpılır; paydaya bir 0 eklenmesinin nedeni budur.

devirli ondalık = virgülsüz sayı − devretmeyen kısımdevreden kadar 9, devretmeyen ondalık kadar 0
Devirli ondalıktan kesre
DevirliKuralKesir
0,33 / 91/3
0,4545 / 995/11
0,16(16 − 1) / 901/6
1,2(12 − 1) / 911/9
0,99 / 91
Çözümlü örnek

0,83 devirli ondalığını kesre çeviriniz.

  1. Virgülsüz sayı 83, devretmeyen kısım 8: pay 83 − 8 = 75.
  2. Bir basamak devrediyor (9), bir ondalık basamak devretmiyor (0): payda 90.
  3. 7590 = 56.

Cevap: 5/6

Çözümlü örnek · sınav düzeyi

(0,1 + 0,01) ÷ 0,03 işleminin sonucu kaçtır?

  1. 0,1 = 19 = 1199 ve 0,01 = 199.
  2. Toplam 1299; bölen 0,03 = 399.
  3. 1299 ÷ 399 = 123 = 4: aynı paydalı kesirlerin bölümü payların bölümüdür.

Cevap: 4

✔ Doğru

  • 0,45 = 45/99
  • 0,16 = 15/90 = 1/6
  • 0,9 = 1

✘ Sık yapılan hata

  • Devirli sayıyı sonlu gibi kesre çevirmek: 0,3 = 3/10.
  • Devretmeyen kısmı çıkarmamak: 0,16 = 16/90.
  • Paydaya 0 yerine 9 yazmak: 0,16 = 15/99.
Akılda kalsın: Paydada devreden 9 olur, devretmeyen 0 olur. Payda ise “hepsi eksi devretmeyen”: 0,16 → 16 − 1.
Sınavda

Nasıl sorulurİki üç devirli ondalıkla dört işlem yapılır ya da “0,27 sayısının kesir karşılığı” sorulur. Önce her sayıyı kesre çevir, sonra işlem yap.

TuzakDevirli sayıyı sonlu ondalık gibi kesre çevirmek ve devretmeyen kısmı çıkarmayı unutmaktır.

⇄Bilgi eşleştirme devirli ↔ kesir

?Soru çöz

0,16 ÷ 0,3 işleminin sonucu kaçtır?

✓ A. 0,1(6) = 1/6 ve 0,(3) = 1/3; 1/6 ÷ 1/3 = 1/6 · 3 = 1/2. B 16/33, 0,1(6)'yı devretmeyen kısmı çıkarmadan ve 99 paydasıyla (16/99) yazmaktan; C 5/9, 0,(3)'ü sonlu ondalık gibi 3/10 almaktan; D 2, bölmeyi ters kurup 1/3 ÷ 1/6 yapmaktan çıkar.
YÖNTEM · PRATİK HESAP

Akıllı hesap: uzun işlemi kısaltmanın üç yolu

KPSS / TYT Matematik · Rasyonel ve ondalık sayılar · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKesirlerde toplama, çıkarma, çarpma ve bölme nasıl yapılır?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Kesirlerde toplama ve çıkarma için paydalar EKOK'ta eşitlenir, paylar toplanır ya da çıkarılır. Çarpmada pay payla, payda paydayla çarpılır. Bölmede birinci kesir aynen yazılır, ikinci kesir ters çevrilip çarpılır. Çarpmadan önce çapraz sadeleştirme yapmak hesabı küçültür ve hata riskini azaltır.

Kesirlerde dört işlem

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Rasyonel ve ondalık sayılarla uzun işlemler nasıl kısaltılır?

Kısa cevap: Uzun ondalık ve kesirli işlemler üç yolla kısaltılır: ortak çarpanı paranteze almak (3,7 · 4,2 + 3,7 · 5,8 = 3,7 · 10 = 37), kareler farkını çarpıma çevirmek (6,5² − 3,5² = 3 · 10 = 30) ve ondalıkları kesre çevirmek (0,25 ile çarpmak 4'e bölmektir). Sınav bu soruları çoğu zaman hesap makinesiz kısa yola göre kurar.

3,7 · 4,2 + 3,7 · 5,8 işlemini iki çarpma ve bir toplamayla yapmak bir dakika sürer; görmesini bilen için beş saniye.

Sınavdaki ondalık işlemlerin çoğu, uzun yoldan da çözülebilir ama kısa yol düşünülerek kurulmuştur. İlk yol dağılma özelliğinin tersidir: aynı sayı iki çarpımda geçiyorsa paranteze alınır, a · b + a · c = a(b + c). Örnekte 3,7 ortak, 4,2 + 5,8 = 10.

İkinci yol kareler farkıdır: a2 − b2 = (a − b)(a + b). Bu özdeşliğin nereden geldiğini çarpanlara ayırma sayfasında göreceğiz; burada yalnız hesabı nasıl kısalttığına bakıyoruz: 6,52 − 3,52 = 3 · 10 = 30. Üçüncü yol ondalığı kesre çevirmektir: 0,25 ile çarpmak 4'e bölmek, 0,5'e bölmek 2 ile çarpmaktır.

ab + ac = a(b + c) a2 − b2 = (a − b)(a + b) · 0,25 = ÷ 4 ÷ 0,5 = · 2
Çözümlü örnek

0,25 · 48 + 0,25 · 52 işleminin sonucu kaçtır?

  1. 0,25 ortak: 0,25 · (48 + 52) = 0,25 · 100.
  2. 0,25 ile çarpmak 4'e bölmektir: 100 ÷ 4 = 25.

Cevap: 25

Çözümlü örnek · sınav düzeyi

(3,6 · 4,8 + 3,6 · 5,2) ÷ (0,62 − 0,42) işleminin sonucu kaçtır?

  1. Ortak çarpan: 3,6 · (4,8 + 5,2) = 3,6 · 10 = 36.
  2. Kareler farkı: 0,62 − 0,42 = (0,6 − 0,4)(0,6 + 0,4) = 0,2 · 1 = 0,2 (alan modeline bak).
  3. 36 ÷ 0,2 = 360 ÷ 2 = 180.

Cevap: 180

Büyük kareden küçük kare çıkınca kalan L parçası, kısa kenarı a − b, uzun kenarı a + b olan bir dikdörtgene dönüşür. Ölçekli: 1 birim = 300 piksel.Görsel: Sınav Defteri

✔ Doğru

  • 6,5² − 3,5² = 3 · 10 = 30
  • x · 0,25 = x ÷ 4
  • Ortak çarpan iki terimde de aynen bulunmalı.

✘ Sık yapılan hata

  • 6,5² − 3,5² = 3² = 9 sanmak.
  • a² − b²'yi (a − b)² ile karıştırmak.
  • Kareleri tek tek hesaplayıp zaman kaybetmek.
Akılda kalsın: Uzun bir işlem görünce önce tekrar eden sayıyı ara (ortak çarpan), sonra iki kare arasında eksi ara (kareler farkı), en son ondalıkları kesre çevir.
Sınavda

Nasıl sorulurKesir çizgisinin üstünde kareler farkı, altında ortak çarpanlı bir toplam bulunan işlemler gelir; şıklar uzun yolda yapılan hataların sonuçlarıdır.

TuzakTuzak, a² − b² ifadesini (a − b)² sanmak ve ortak çarpanı yalnız bir terimden çıkarmaktır.

?Soru çöz

6,52 − 3,52 işleminin sonucu kaçtır?

✓ B. Kareler farkı: (6,5 − 3,5)(6,5 + 3,5) = 3 · 10 = 30. A 9, a² − b²'yi (a − b)² sanmaktan; C 3, yalnız farkı alıp toplamla çarpmayı unutmaktan; D 100, (a + b)²'yi hesaplamaktan çıkar.

▭Sen çöz kısa yolla

3,7 · 4,2 + 3,7 · 5,8 = ve 18 ÷ 0,5 = olur.

373693,7370

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Dört basamaklı 3A2B sayısı 45 ile tam bölünebildiğine göre A'nın alabileceği değerlerin toplamı kaçtır?

✓ C. 45 = 5 · 9. B = 0 dalı: 5 + A = 9 → A = 4; B = 5 dalı: 10 + A = 18 → A = 8. Toplam 12. A 4, yalnız B = 0 dalını incelemekten; B 8, yalnız B = 5 dalını incelemekten; D 27, 9 yerine 3 kuralını uygulayıp altı değeri (1, 4, 7, 2, 5, 8) toplamaktan çıkar.Kaynak: Bölme ve bölünebilme · Birleşik kurallar: 6, 12, 15, 36…

?Soru 2

A ve B sıfırdan farklı rakamlardır. Dört basamaklı 3A5B sayısında A'nın basamak değeri, B'nin basamak değerinin 40 katı olduğuna göre bu sayı kaçtır?

✓ D. 100A = 40B'den 5A = 2B; rakam olarak yalnız A = 2, B = 5 sağlar: 3 255. A 3 552, 5A = 2B'de katsayıları cevap sanıp A = 5, B = 2 yazmaktan; B 3 451, B'yi onlar basamağında sanıp 100A = 400B kurmaktan; C 3 050, A = B = 0 da denklemi sağlar ama “sıfırdan farklı” şartını atlamaktan çıkar.Kaynak: Sayı basamakları · Basamak değeri ve çözümleme

?Soru 3

Üç basamaklı bir sayının yüzler basamağındaki rakam 3 artırılır, birler basamağındaki rakam 5 azaltılırsa sayı nasıl değişir?

✓ C. Yüzlerdeki +3, sayıyı 300 artırır; birlerdeki −5, 5 azaltır: 300 − 5 = 295 artar. A 2 azalır, rakamları basamak değeri olmadan toplamaktan (3 − 5); B 250 artar, birlerdeki azalışı onlar basamağındaymış gibi 50 almaktan; D 305 artar, azalışı artış gibi eklemekten çıkar.Kaynak: Sayı basamakları · Rakam ekleme ve basamak değiştirme

?Soru 4

EBOB'u 12, EKOK'u 360 olan iki pozitif tam sayıdan biri 72'dir. Diğer sayı kaçtır?

✓ D. EBOB · EKOK = a · b → 12 · 360 = 72 · b → b = 4 320 ÷ 72 = 60 (EBOB(72, 60) = 12, EKOK = 360). A 5, EKOK'u doğrudan 72'ye bölmekten; B 4 320, EBOB · EKOK'u bulup 72'ye bölmeyi unutmaktan; C 6, 72'yi EBOB'a bölmekten çıkar.Kaynak: EBOB ve EKOK · EKOK ve EBOB · EKOK = a · b

?Soru 5

a ve b pozitif tam sayılardır. EBOB(a, b) = 8 ve a · b = 768 ise a + b en az kaç olabilir?

✓ C. a = 8x, b = 8y; 64xy = 768 → xy = 12, x ile y aralarında asal: (1, 12) ya da (3, 4). Toplamlar 104 ve 56; en az 56. A 104, en az yerine en çoğu seçmekten; B 64, aralarında asal olmayan (2, 6) ikilisini almaktan (EBOB 16 olur); D 7, x + y'yi bulup 8 ile çarpmayı unutmaktan çıkar.Kaynak: EBOB ve EKOK · EBOB: en büyük ortak bölen

?Soru 6

Beş basamaklı 2357A sayısının 4 ile bölümünden kalan 3 olduğuna göre A'nın alabileceği değerlerin toplamı kaçtır?

✓ D. 4 ile kalan son iki basamaktan bulunur: 7A'nın kalanı 3 olmalı; 71, 75, 79 sağlar, A = 1, 5, 9, toplam 15. A 10, yalnız birler basamağına bakıp A = 3 ve 7 almaktan; B 6, 79'u gözden kaçırıp 1 + 5 yazmaktan; C 3, değerlerin toplamı yerine kaç tane olduğunu yazmaktan çıkar.Kaynak: Bölme ve bölünebilme · 2, 4, 5, 8 ve 10 ile bölünebilme

?Soru 7

Bugün günlerden çarşambadır. 250 gün sonra haftanın hangi günü olur?

✓ D. 250 = 7 · 35 + 5; 35 tam hafta günü değiştirmez, çarşambadan 5 gün ileri: pazartesi. A pazar, bugünü de sayıp 4 gün ilerlemekten; B cuma, kalanı geriye doğru saymaktan; C çarşamba, kalanı yok sayıp yalnız tam haftaları (bölümü) dikkate almaktan çıkar.Kaynak: Bölme ve bölünebilme · Periyodik durumlar: gün ve saat

?Soru 8

180 sayısının asal olmayan pozitif bölenlerinin sayısı kaçtır?

✓ B. 180 = 2² · 3² · 5; pozitif bölen sayısı 3 · 3 · 2 = 18; asal bölenler 2, 3, 5: 18 − 3 = 15 (1 dâhil). A 18, asal bölenleri çıkarmayı unutmaktan; C 14, 1'i de çıkarıp “bileşik bölen” saymaktan; D 36, negatif bölenleri de katıp tam sayı bölen sayısını vermekten çıkar.Kaynak: EBOB ve EKOK · Pozitif bölen sayısı

?Soru 9

4, 6 ve 10 ile bölündüğünde sırasıyla 2, 4 ve 8 kalanını veren en küçük pozitif tam sayı kaçtır?

✓ A. Kalanların her biri bölenden 2 eksik; n + 2, 4, 6 ve 10'a tam bölünür: n + 2 = EKOK = 60, n = 58. B 62, eksik olan 2'yi çıkarmak yerine eklemekten; C 60, EKOK'u cevap sanmaktan; D 238, EKOK yerine çarpımı (240) kullanmaktan çıkar.Kaynak: EBOB ve EKOK · EKOK problemleri ve kalanlı EKOK

?Soru 10

AB ve BA iki basamaklı doğal sayılardır. AB + BA = 132 olduğuna göre kaç farklı AB sayısı yazılabilir?

✓ B. 11(A + B) = 132'den A + B = 12; A ve B en az 1: 39, 48, 57, 66, 75, 84, 93 → 7 sayı. A 6, 66'yı “rakamlar farklı olmalı” sanıp atmaktan; C 8, A'yı 2'den başlatıp B ≤ 9 sınırını unutmaktan (2 + 10); D 12, A + B toplamını sayı adedi sanmaktan çıkar.Kaynak: Sayı basamakları · AB + BA ve çözümleme kalıpları
57
Daha fazla soru çözmek ister misin?Rasyonel ve ondalık sayılar konusundan 57 soru seni bekliyor. Çözümlü; yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →