Üstel fonksiyon: her adımda aynı oranla büyüyen nicelikler
MEB 12. sınıf · Üstel ve Logaritmik Fonksiyonlar · Okuma 4 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaFonksiyon nedir, tanım kümesi, değer kümesi ve görüntü kümesi neyi ifade eder?Bağlantılı konudan (Fonksiyonlar). Önce kendin cevapla, sonra aç.
A ve B boş olmayan iki küme olmak üzere A'nın her elemanını B'nin yalnız bir elemanıyla eşleyen bağıntıya A'dan B'ye fonksiyon denir ve f: A → B ile gösterilir. A tanım kümesi, B değer kümesidir. A'daki elemanların eşlendiği elemanların oluşturduğu f(A) kümesine görüntü kümesi denir ve f(A) ⊆ B'dir.
Fonksiyon, tanım ve görüntü kümesi
✎Konu anlatımı
Üstel fonksiyon nedir, tabanı neden pozitif ve 1'den farklı olmalıdır?
Kısa cevap: a pozitif ve 1'den farklı bir gerçek sayı olmak üzere f(x) = aˣ biçimindeki fonksiyonlara üstel fonksiyon denir. Tanım kümesi bütün gerçek sayılar, görüntü kümesi pozitif gerçek sayılardır. Doğrusal fonksiyon her adımda aynı miktarı eklerken üstel fonksiyon aynı oranla çarpar; bakteri çoğalması, nüfus ve faiz bu yüzden üstel modellenir.Her saat ikiye bölünen bir bakteri, bir günün sonunda tek hücreden on altı milyonu aşkın hücreye ulaşır; bu hızı yalnız üstel fonksiyon anlatabilir.
Doğrusal büyümede her adımda aynı sayı eklenir, üstel büyümede her adımda aynı sayıyla çarpılır. Başta doğrusal büyüme önde gibi görünür, ama çarpan kısa sürede farkı kapatır ve açar. Bu yüzden sabit oranlı değişen her nicelik üstel fonksiyonla anlatılır.
| Adım (x) | 0 | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 |
|---|---|---|---|---|---|---|
| 3x + 1 (her adımda +3) | 1 | 4 | 7 | 10 | 13 | 16 |
| 2ˣ (her adımda ×2) | 1 | 2 | 4 | 8 | 16 | 32 |
Taban neden pozitif ve 1'den farklı?
Taban negatif olsaydı (−4)1/2 gibi değerler gerçek sayı olmazdı; fonksiyon pek çok x'te tanımsız kalırdı. Taban 1 olsaydı 1x = 1 sabit fonksiyonu çıkardı; büyüme de azalma da olmazdı. Hesaplarda Temel Matematik serisindeki üslü sayılar sayfasında çalıştığın kurallar kullanılır.
f(x) = 3x−1 için f(3), f(0) ve f(−1) kaçtır?
- f(3) = 32 = 9.
- f(0) = 3−1 = 13, f(−1) = 3−2 = 19.
Cevap: 9, 1/3, 1/9
f(x) = 23x+1 olduğuna göre f(a + 1)f(a − 1) kaçtır?
- f(a + 1) = 23a+4, f(a − 1) = 23a−2.
- Aynı tabanda bölmede üsler çıkarılır: 2(3a+4) − (3a−2) = 26.
Cevap: 64 (a'dan bağımsız)
✔ Doğru
- f(x) = (1/3)ˣ bir üstel fonksiyondur.
- 82/3 = (∛8)² = 4.
- Üstel fonksiyon hiçbir x'te 0 ya da negatif olmaz.
✘ Sık yapılan hata
- f(x) = x² ile 2ˣ'i karıştırmak: ilkinde değişken tabanda, ikincisinde üstedir.
- 2⁻³'ü −8 sanmak; doğrusu 1/8.
- (2³)² ile 2^(3²)'yi aynı sanmak: 64 ile 512.
Nasıl sorulurÜstel fonksiyonda değer hesabı, iki değerin oranı ya da üslü ifade sadeleştirmesi sorulur; çoğu zaman cevap parametreden bağımsız çıkar.
TuzakNegatif üssü negatif sayı sanmak ve tabanın 1 olamayacağını unutmaktır: “f(x) = (m − 2)ˣ üstel fonksiyon ise” sorusunda m ≠ 3 şartı da yazılır.
⇄Bilgi eşleştirme üslü ifadeler
▭Sen çöz değer hesabı
f(x) = 4x için f(32) = ve f(−12) = olur.