Üstel fonksiyon ve logaritma: tanım, grafik, 10 ve e tabanı

Hızla büyüyen nicelikleri anlatan üstel fonksiyonu ve onu geri saran logaritmayı öğreniyoruz: tanım, grafik, tanım kümesi şartları, 10 ve e tabanı.

6 durakAYT · 12. sınıf
12 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 12tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
KAVRAM · ÜSTEL FONKSİYON

Üstel fonksiyon: her adımda aynı oranla büyüyen nicelikler

MEB 12. sınıf · Üstel ve Logaritmik Fonksiyonlar · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaFonksiyon nedir, tanım kümesi, değer kümesi ve görüntü kümesi neyi ifade eder?Bağlantılı konudan (Fonksiyonlar). Önce kendin cevapla, sonra aç.

A ve B boş olmayan iki küme olmak üzere A'nın her elemanını B'nin yalnız bir elemanıyla eşleyen bağıntıya A'dan B'ye fonksiyon denir ve f: A → B ile gösterilir. A tanım kümesi, B değer kümesidir. A'daki elemanların eşlendiği elemanların oluşturduğu f(A) kümesine görüntü kümesi denir ve f(A) ⊆ B'dir.

Fonksiyon, tanım ve görüntü kümesi

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Üstel fonksiyon nedir, tabanı neden pozitif ve 1'den farklı olmalıdır?

Kısa cevap: a pozitif ve 1'den farklı bir gerçek sayı olmak üzere f(x) = aˣ biçimindeki fonksiyonlara üstel fonksiyon denir. Tanım kümesi bütün gerçek sayılar, görüntü kümesi pozitif gerçek sayılardır. Doğrusal fonksiyon her adımda aynı miktarı eklerken üstel fonksiyon aynı oranla çarpar; bakteri çoğalması, nüfus ve faiz bu yüzden üstel modellenir.

Her saat ikiye bölünen bir bakteri, bir günün sonunda tek hücreden on altı milyonu aşkın hücreye ulaşır; bu hızı yalnız üstel fonksiyon anlatabilir.

Doğrusal büyümede her adımda aynı sayı eklenir, üstel büyümede her adımda aynı sayıyla çarpılır. Başta doğrusal büyüme önde gibi görünür, ama çarpan kısa sürede farkı kapatır ve açar. Bu yüzden sabit oranlı değişen her nicelik üstel fonksiyonla anlatılır.

Aynı başlangıç, iki farklı büyüme
Adım (x)012345
3x + 1 (her adımda +3)147101316
2ˣ (her adımda ×2)12481632

Taban neden pozitif ve 1'den farklı?

Taban negatif olsaydı (−4)1/2 gibi değerler gerçek sayı olmazdı; fonksiyon pek çok x'te tanımsız kalırdı. Taban 1 olsaydı 1x = 1 sabit fonksiyonu çıkardı; büyüme de azalma da olmazdı. Hesaplarda Temel Matematik serisindeki üslü sayılar sayfasında çalıştığın kurallar kullanılır.

f(x) = ax, a ∈ R+ − {1} aᵐ·an = am+n (aᵐ)n = am·n a−n = 1an am/n = naᵐa⁰ = 1 olduğundan her üstel fonksiyon x = 0'da 1 değerini alır.
Çözümlü örnek

f(x) = 3x−1 için f(3), f(0) ve f(−1) kaçtır?

  1. f(3) = 32 = 9.
  2. f(0) = 3−1 = 13, f(−1) = 3−2 = 19.

Cevap: 9, 1/3, 1/9

Çözümlü örnek · sınav düzeyi

f(x) = 23x+1 olduğuna göre f(a + 1)f(a − 1) kaçtır?

  1. f(a + 1) = 23a+4, f(a − 1) = 23a−2.
  2. Aynı tabanda bölmede üsler çıkarılır: 2(3a+4) − (3a−2) = 26.

Cevap: 64 (a'dan bağımsız)

✔ Doğru

  • f(x) = (1/3)ˣ bir üstel fonksiyondur.
  • 82/3 = (∛8)² = 4.
  • Üstel fonksiyon hiçbir x'te 0 ya da negatif olmaz.

✘ Sık yapılan hata

  • f(x) = x² ile 2ˣ'i karıştırmak: ilkinde değişken tabanda, ikincisinde üstedir.
  • 2⁻³'ü −8 sanmak; doğrusu 1/8.
  • (2³)² ile 2^(3²)'yi aynı sanmak: 64 ile 512.
Akılda kalsın: Değişken üstteyse üstel, tabandaysa polinom. Üstel fonksiyon her adımda çarpar: aynı aralıkta hep aynı oranla değişir.
Sınavda

Nasıl sorulurÜstel fonksiyonda değer hesabı, iki değerin oranı ya da üslü ifade sadeleştirmesi sorulur; çoğu zaman cevap parametreden bağımsız çıkar.

TuzakNegatif üssü negatif sayı sanmak ve tabanın 1 olamayacağını unutmaktır: “f(x) = (m − 2)ˣ üstel fonksiyon ise” sorusunda m ≠ 3 şartı da yazılır.

⇄Bilgi eşleştirme üslü ifadeler

▭Sen çöz değer hesabı

f(x) = 4x için f(32) = ve f(−12) = olur.

81/26−2
GRAFİK · ÜSTEL FONKSİYON

Üstel fonksiyonun grafiği: (0, 1)'den geçen, x eksenine değmeyen eğri

MEB 12. sınıf · Üstel ve Logaritmik Fonksiyonlar · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlay = f(x) + b ve y = f(x − a) grafikleri y = f(x) grafiğinden nasıl elde edilir?Bağlantılı konudan (Fonksiyon grafikleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

y = f(x) + b grafiği, y = f(x) grafiğinin b birim yukarı (b negatifse aşağı) ötelenmesidir. y = f(x − a) grafiği ise a birim sağa (a negatifse sola) ötelenmesidir. Parantez içindeki öteleme ters yönde çalışır: f(x − 2) sağa, f(x + 2) sola kayar, çünkü aynı değere 2 birim sonra ulaşılır.

Öteleme dönüşümleri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Üstel fonksiyonun grafiği nasıldır, taban 1'den büyük ve küçük olunca ne değişir?

Kısa cevap: f(x) = aˣ grafiği her taban için (0, 1) noktasından geçer ve x ekseninin hep üstünde kalır. Taban 1'den büyükse fonksiyon artan, 0 ile 1 arasındaysa azalandır. Grafik x eksenine yaklaşır ama onu kesmez. Üstel fonksiyon gerçek sayılardan pozitif gerçek sayılara bire bir ve örtendir; y = aˣ ile y = (1/a)ˣ grafikleri y eksenine göre simetriktir.

2ˣ ile (1/2)ˣ aynı noktadan çıkar ama biri yokuş yukarı, öbürü yokuş aşağı gider.

(1/2)ˣ = 2⁻ˣ olduğu için iki grafik y eksenine göre simetriktir. İkisi de x eksenine yaklaşır, değmez.Görsel: Sınav Defteri

Taban 1'den büyükse x arttıkça aˣ büyür: fonksiyon artandır. Taban 0 ile 1 arasındaysa her adımda 1'den küçük bir sayıyla çarpılır ve değer küçülür: fonksiyon azalandır. İki durumda da her pozitif y değeri tam bir kez alınır; Fonksiyonlar sayfasında gördüğümüz bire bir ve örten olma şartları sağlanır.

a > 1: x1 < x2 ⇔ ax1 < ax2 0 < a < 1: x1 < x2 ⇔ ax1 > ax2Karşılaştırmada önce tabanları eşitle, sonra üslere bak; taban 1'den küçükse sıra ters döner.

Ötelenmiş grafik

f(x) = 2x−1 + 3 grafiği, 2ˣ grafiğinin 1 birim sağa ve 3 birim yukarı ötelenmişidir. Fonksiyon grafikleri sayfasında gördüğümüz ötelemeler aynen geçerlidir. Grafik artık x eksenine değil, y = 3 doğrusuna yaklaşır; görüntü kümesi (3, ∞) olur.

Çözümlü örnek

(13)a < (13)b olduğuna göre a ile b arasındaki sıralama nedir?

  1. Taban 1/3, yani 0 ile 1 arasında: fonksiyon azalandır.
  2. Azalan fonksiyonda küçük değer büyük üsten gelir.

Cevap: a > b

Çözümlü örnek · sınav düzeyi

x = √2, y = ∛4, z = 58 sayılarını sıralayınız.

  1. Hepsini 2 tabanına çevir: x = 21/2, y = 22/3, z = 23/5.
  2. Taban 2 > 1, üsleri karşılaştır: 0,5 < 0,6 < 0,67.

Cevap: x < z < y

✔ Doğru

  • 3ˣ ve (1/3)ˣ, (0, 1)'de kesişir.
  • (0,2)ˣ azalan fonksiyondur.
  • 2ˣ + 3'ün görüntü kümesi (3, ∞).

✘ Sık yapılan hata

  • Grafiğin bir yerde x eksenini kestiğini sanmak.
  • Tabanı 1'den küçükken de büyük üssü büyük sayı sanmak.
  • Ötelemeden sonra görüntü kümesini yine (0, ∞) yazmak.
Akılda kalsın: Hep (0, 1), hep x ekseninin üstü. Taban 1'den büyükse yokuş yukarı, küçükse yokuş aşağı. Sıralamada önce tabanları eşitle.
Sınavda

Nasıl sorulurKökler ve kesirli üslerle yazılmış sayıların sıralaması, ötelenmiş üstel fonksiyonun görüntü kümesi ya da grafiği verilen aˣ + b'de parametre sorulur.

TuzakTuzak, taban 1'den küçükken eşitsizliğin yönünü çevirmeyi unutmaktır.

?Soru çöz

f(x) = 3x−2 + 1 fonksiyonunun görüntü kümesi aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. 3^(x−2) her x için pozitiftir ama 0 olmaz; 1 eklenince değerler 1'den büyük olur. A, düşey ötelemeyi unutmaktan; C, 1'in de alındığını sanmaktan (3^(x−2) = 0 olamaz); D, yatay öteleme sayısı −2'yi görüntü kümesine taşımaktan çıkar.

↕Küçükten büyüğe sırala

  1. ∛8
  2. (1/2)⁻³
  3. 4⁻¹
  4. √2
KAVRAM · LOGARİTMA

Logaritma: “hangi üsse yükseltmeli?” sorusunun cevabı

MEB 12. sınıf · Üstel ve Logaritmik Fonksiyonlar · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaTers fonksiyon nedir, bir fonksiyonun tersi nasıl bulunur?Bağlantılı konudan (Bileşke ve ters fonksiyon). Önce kendin cevapla, sonra aç.

f: A → B bire bir ve örten ise her y ∈ B için f(x) = y olan tek bir x vardır; y'yi bu x'e götüren f⁻¹: B → A fonksiyonuna f'nin tersi denir ve f(a) = b ⇔ f⁻¹(b) = a'dır. Tersi bulmak için y = f(x) yazılır, x yalnız bırakılır, sonra x ile y'nin yerleri değiştirilir.

Ters fonksiyon ve bulunuşu

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Logaritma nedir, bir sayının logaritması nasıl hesaplanır?

Kısa cevap: a pozitif ve 1'den farklı, b pozitif olmak üzere aᶜ = b eşitliğini sağlayan c sayısına b'nin a tabanına göre logaritması denir ve logₐ b = c yazılır. Yani logaritma bir üstür: log₂ 8 = 3, çünkü 2³ = 8. Tanımdan logₐ 1 = 0, logₐ a = 1 ve a üzeri logₐ b'nin b'ye eşit olduğu çıkar.

2'yi kaç kez kendisiyle çarparsan 1024 olur? Bu “kaç kez” sorusunun matematikteki adı logaritmadır.

Üstel fonksiyon bir üs alır ve bir sayı verir: 25 = 32. Logaritma soruyu tersine çevirir: 32'yi elde etmek için 2'nin üssü ne olmalı? Cevap 5'tir ve log2 32 = 5 yazılır. Her logaritma ifadesi bir üslü eşitliğe çevrilerek okunur; bu çeviri bütün logaritma sorularının ilk hamlesidir.

loga b = c ⇔ aᶜ = b loga 1 = 0 loga a = 1 loga an = n aloga b = ba pozitif, a ≠ 1, b pozitif. Logaritmanın sonucu (c) negatif ya da kesirli olabilir.

Sonucun negatif ya da kesirli olması şaşırtmasın: log2 18 = −3 çünkü 2−3 = 18; log4 2 = 12 çünkü 41/2 = 2. Negatif olamayan, logaritması alınan sayıdır.

Logaritma bir üstür: log₂ 32 sorusu “2’nin kaçıncı kuvveti 32 eder?” demektir.Görsel: Sınav Defteri
Çözümlü örnek

log9 27 kaçtır?

  1. log9 27 = c ⇔ 9ᶜ = 27.
  2. Ortak taban 3: 32c = 33, 2c = 3.

Cevap: 3/2

Çözümlü örnek · sınav düzeyi

logx 16 = 43 olduğuna göre x kaçtır?

  1. Üslü yaz: x4/3 = 16.
  2. İki tarafın 3/4 kuvvetini al: x = 163/4 = (4√16)3 = 23.
  3. Taban şartı: 8 pozitif ve 1'den farklı, geçerli.

Cevap: 8

Ek bilgi: Napier ve Gelenbevî

İskoç matematikçi John Napier (1550–1617), 1614'te yayımladığı eserinde 1, 2, 3, … aritmetik dizisi ile 10, 100, 1000, … geometrik dizisi arasındaki ilişkiden yola çıkarak logaritmayı tanıttı; amacı çarpma ve bölmeyi toplama ve çıkarmaya indirmekti. Osmanlı âlimi Gelenbevî İsmail Efendi (1730–1791), logaritma cetvellerinin kullanımını anlatan ve Logaritma Şerhi diye de bilinen eseriyle tanınır; III. Selim döneminde topçuların atış açılarını hesapla düzenlemiştir.

✔ Doğru

  • log₅ 1 = 0, log₇ 7 = 1.
  • log₂ (1/8) = −3.
  • 3^(log₃ 5) = 5.

✘ Sık yapılan hata

  • log₂ 8'i 8/2 = 4 sanmak.
  • log₄ 2 = 2 yazmak (taban ile sayıyı karıştırmak).
  • Logaritmanın sonucu negatif olamaz sanmak.
Akılda kalsın: Logaritma = üs. logₐ b'yi gördüğünde “a'nın kaçıncı kuvveti b eder?” diye oku ve hemen aᶜ = b yaz.
Sınavda

Nasıl sorulurLogaritma değeri hesabı, tabanı ya da içi bilinmeyen eşitlikler sorulur. Yöntem hep aynı: üslü eşitliğe çevir, tabanları eşitle.

TuzakBulunan tabanın pozitif ve 1'den farklı olup olmadığını kontrol etmemektir; negatif ya da 1 çıkan taban elenir. Napier ve Gelenbevî adı geçer ama isim-tarih eşleştirmesi sorulmaz.

▭Sen çöz tanım

log₂ 32 = ve log₅ (1/25) = olur.

5−2162

?Soru çöz

log4 8 kaçtır?

✓ C. 4ᶜ = 8 → 2^(2c) = 2³ → c = 3/2. A, üsleri ters oranlayıp 2c = 3 yerine 3c = 2 yazmaktan; B, 8'i 4'e bölmekten; D, 4^(1/2) = 2 değerini 8 sanmaktan çıkar.
KURAL · TANIM KÜMESİ

Tanım kümesi: taban pozitif ve 1'den farklı, içi pozitif

MEB 12. sınıf · Üstel ve Logaritmik Fonksiyonlar · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaİkinci dereceden bir bilinmeyenli eşitsizlik nasıl çözülür?Bağlantılı konudan (Eşitsizlikler). Önce kendin cevapla, sonra aç.

İkinci dereceden bir eşitsizliği çözmek için önce bütün terimler bir tarafa toplanır, ifadenin kökleri bulunur ve işaret tablosu yapılır. İstenen işaretin bulunduğu aralıklar çözüm kümesidir. Eşitliğe izin veren (≥ ya da ≤) eşitsizliklerde ifadeyi sıfır yapan kökler de çözüm kümesine dahil edilir, kesin eşitsizliklerde dahil edilmez.

İkinci dereceden eşitsizlik

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Logaritmik fonksiyonun en geniş tanım kümesi nasıl bulunur?

Kısa cevap: Logaritmik bir fonksiyonun tanımlı olması için üç şart birlikte sağlanmalıdır: logaritması alınan ifade pozitif, taban pozitif ve taban 1'den farklı olmalıdır. Bu şartlardan çıkan aralıkların kesişimi en geniş tanım kümesidir. Taban sabit bir sayıysa yalnız içerinin pozitif olması şartı kalır.

logₐ b, “a'nın kaçıncı kuvveti b eder?” sorusudur; bu sorunun cevabının olması için a ve b'nin uygun sayılar olması gerekir.

Üç şartın her biri bir öncekinde gördüğümüz tanımdan gelir. Pozitif bir tabanın her kuvveti pozitiftir; bu yüzden içerisi pozitif olmalıdır, 0 ya da negatif sayının logaritması yoktur. Taban negatif olsaydı kesirli üsler tanımsız olurdu. Taban 1 olsaydı her kuvvet 1 çıkardı.

logₐ b tanımlı olsun diye
ŞartNeden?Karşıt örnek
b pozitifaᶜ hiçbir zaman 0 ya da negatif olmazlog₂ (−4) tanımsız
a pozitifNegatif tabanın kesirli kuvveti tanımsızlog₋₂ 8 kabul edilmez
a ≠ 11'in her kuvveti 1'dirlog₁ 5'in cevabı yok
f(x) = logg(x) h(x) h(x) > 0, g(x) > 0, g(x) ≠ 1Üç şartın kesişimi alınır; ikinci dereceden ifadelerde işaret tablosu kullanılır.

İçerisi ikinci dereceden bir ifadeyse Eşitsizlikler sayfasında gördüğümüz işaret tablosu kurulur. Taban da x içeriyorsa şartlar ayrı ayrı çözülüp sayı doğrusunda kesiştirilir.

Çözümlü örnek

f(x) = log3 (x2 − 4) fonksiyonunun en geniş tanım kümesi nedir?

  1. Taban sabit; yalnız x2 − 4 > 0.
  2. Kökler −2 ve 2; başkatsayı pozitif, ifade köklerin dışında pozitiftir.

Cevap: (−∞, −2) ∪ (2, ∞)

Çözümlü örnek · sınav düzeyi

f(x) = logx−1 (5 − x) fonksiyonunun tanım kümesinde kaç tam sayı vardır?

  1. İçerisi: 5 − x > 0 → x < 5.
  2. Taban: x − 1 > 0 → x > 1; x − 1 ≠ 1 → x ≠ 2.
  3. Kesişim (1, 5) − {2}: tam sayılar 3 ve 4.

Cevap: 2

✔ Doğru

  • log₂ (x²)'nin tanım kümesi R − {0}.
  • Tabanda x varsa iki şart: pozitif ve 1'den farklı.
  • Uçlar dahil edilmez: eşitsizlikler kesin.

✘ Sık yapılan hata

  • Taban ≠ 1 şartını unutmak.
  • x² − 4 > 0'ı x > 2 diye tek parça çözmek.
  • İçerinin 0 olmasına izin vermek (≥ yazmak).
Akılda kalsın: Logaritmada üç bekçi var: içi pozitif, taban pozitif, taban 1 değil. Her bekçinin aralığını ayrı yaz, en sonda kesiştir.
Sınavda

Nasıl sorulur“… fonksiyonunun en geniş tanım kümesi” ya da “tanım kümesinde kaç tam sayı vardır?” sorulur; denklem sorularında da bulunan köklerin bu şartlarla elenmesi istenir.

TuzakTabanda x olan sorularda taban ≠ 1 şartını atlayıp fazladan bir tam sayı saymaktır.

⇄Bilgi eşleştirme tanım kümesi

?Soru çöz

f(x) = logx−3 (8 − x) fonksiyonunun tanım kümesindeki tam sayıların toplamı kaçtır?

✓ D. x < 8, x > 3 ve x − 3 ≠ 1 (x ≠ 4): tam sayılar 5, 6, 7; toplam 18. A, taban ≠ 1 şartını unutup 4'ü de saymaktan; B, içeriyi 8 − x ≥ 0 alıp 8'i katmaktan; C, iki hatayı birlikte yapıp 4 ile 8'i eklemekten çıkar.
GRAFİK · TERS FONKSİYON

Logaritma grafiği: üstel grafiğin y = x doğrusuna göre yansıması

MEB 12. sınıf · Üstel ve Logaritmik Fonksiyonlar · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaTers fonksiyonun grafiği nasıl çizilir, f ∘ f⁻¹ ve (f ∘ g)⁻¹ neye eşittir?Bağlantılı konudan (Bileşke ve ters fonksiyon). Önce kendin cevapla, sonra aç.

f ile f⁻¹'in grafikleri y = x doğrusuna göre simetriktir; (a, b) noktası f'nin grafiğindeyse (b, a) noktası f⁻¹'in grafiğindedir. Bir fonksiyon ile tersinin bileşkesi birim fonksiyondur: f ∘ f⁻¹ = f⁻¹ ∘ f = I. İki fonksiyonun bileşkesinin tersi ters sırayla alınır: (f ∘ g)⁻¹ = g⁻¹ ∘ f⁻¹.

Ters grafiği ve bileşkeyle ters

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Logaritma fonksiyonunun grafiği nasıldır, üstel fonksiyonla ilişkisi nedir?

Kısa cevap: f(x) = aˣ fonksiyonunun tersi f⁻¹(x) = logₐ x fonksiyonudur. Ters fonksiyonların grafikleri y = x doğrusuna göre simetrik olduğundan logaritma grafiği (1, 0) noktasından geçer, y ekseninin sağında kalır ve y eksenine yaklaşır ama değmez. Taban 1'den büyükse artan, 0 ile 1 arasındaysa azalandır.

2ˣ grafiğini y = x doğrusu boyunca bir ayna gibi katlarsan log₂ x grafiğini elde edersin.

Bileşke ve ters fonksiyon sayfasında gördük: bire bir ve örten bir fonksiyonun tersi vardır ve iki grafik y = x doğrusuna göre simetriktir. Üstel fonksiyon R'den R⁺'ya bire bir ve örten olduğu için tersi vardır; bu ters, logaritma fonksiyonudur: loga: R+ → R. Üstel grafikteki her (p, q) noktası logaritma grafiğinde (q, p) olur: (0, 1) noktası (1, 0)'a, (1, 2) noktası (2, 1)'e gider.

Üstel grafik x eksenine, logaritma grafiği y eksenine yaklaşır; eksenler de y = x'e göre yer değiştirmiştir.Görsel: Sınav Defteri
y = ax ⇔ x = loga y f(x) = ax ⇒ f−1(x) = loga xTersi bulurken: y'yi yalnız bırak, logaritmaya çevir, x ile y'nin adını değiştir.
Çözümlü örnek

f(x) = log2 (x + 3) olduğuna göre f⁻¹(x) ve f⁻¹(2) nedir?

  1. y = log2 (x + 3) ⇔ x + 3 = 2ʸ ⇔ x = 2ʸ − 3.
  2. Adları değiştir: f−1(x) = 2x − 3; f−1(2) = 4 − 3 = 1.

Cevap: f⁻¹(x) = 2ˣ − 3, f⁻¹(2) = 1

Çözümlü örnek · sınav düzeyi

f(x) = 3x−2 + 1 olduğuna göre f⁻¹(10) kaçtır?

  1. Kısa yol: f⁻¹(10) = k demek f(k) = 10 demektir.
  2. 3k−2 + 1 = 10 → 3k−2 = 9 = 32 → k = 4.
  3. Uzun yol aynı sonucu verir: f−1(x) = log3 (x − 1) + 2, log3 9 + 2 = 4.

Cevap: 4

✔ Doğru

  • log₂ x grafiği (1, 0) ve (2, 1)'den geçer.
  • Logaritma fonksiyonunun görüntü kümesi R.
  • f⁻¹(b) = k ⇔ f(k) = b.

✘ Sık yapılan hata

  • Logaritma grafiğini (0, 1)'den geçirmek.
  • f⁻¹(10) yerine f(10) hesaplamak.
  • Ters fonksiyonda ötelemelerin işaretini korumak: 2ˣ − 3'ün tersi log₂ (x + 3).
Akılda kalsın: Koordinatları yer değiştir: üstelde (0, 1) varsa logaritmada (1, 0) vardır; üstel x eksenine, logaritma y eksenine sokulur.
Sınavda

Nasıl sorulurGrafiği verilen logₐ (x + b) + c'de parametreler, üstel ya da logaritmik fonksiyonun tersi veya f⁻¹ değeri sorulur.

TuzakF⁻¹(b) istenirken f(b) hesaplamaktır; tersini bulmadan f(k) = b denklemini çözmek hem hızlı hem güvenlidir.

?Soru çöz

f(x) = 2x+1 − 3 olduğuna göre f⁻¹(5) kaçtır?

✓ A. f(k) = 5: 2^(k+1) − 3 = 5, 2^(k+1) = 8, k + 1 = 3, k = 2. B, f⁻¹(5) yerine f(5) = 64 − 3 hesaplamaktan; C, 2^(k+1) = 8'den k = 3 deyip +1'i unutmaktan; D, 3'ü eklemek yerine çıkarıp 2^(k+1) = 2 bulmaktan çıkar.

▭Sen çöz simetri

y = log₃ x grafiği x eksenini ( , 0) noktasında keser. (2, 9) noktası y = 3ˣ grafiğinde olduğuna göre ( , 2) noktası y = log₃ x grafiğindedir.

1902
KAVRAM · ONLUK VE DOĞAL LOGARİTMA

Onluk ve doğal logaritma: 10 ve e tabanı

MEB 12. sınıf · Üstel ve Logaritmik Fonksiyonlar · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaLogaritma nedir, bir sayının logaritması nasıl hesaplanır?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

a pozitif ve 1'den farklı, b pozitif olmak üzere aᶜ = b eşitliğini sağlayan c sayısına b'nin a tabanına göre logaritması denir ve logₐ b = c yazılır. Yani logaritma bir üstür: log₂ 8 = 3, çünkü 2³ = 8. Tanımdan logₐ 1 = 0, logₐ a = 1 ve a üzeri logₐ b'nin b'ye eşit olduğu çıkar.

Logaritmanın tanımı

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

log x ve ln x nedir, e sayısı neden önemlidir?

Kısa cevap: Tabanı 10 olan logaritmaya onluk (bayağı) logaritma denir ve taban yazılmadan log x diye gösterilir. Tabanı e olan logaritma doğal logaritmadır ve ln x ile gösterilir. e ≈ 2,718 irrasyonel bir sayıdır; sürekli büyüme ve azalma modellerinde doğal olarak ortaya çıkar. Örneğin log 1000 = 3 ve ln e² = 2'dir.

Hesap makinesindeki iki logaritma tuşu log ve ln'dir; biri on parmakla saymamızdan, öbürü büyümenin doğasından gelir.

Sayı sistemimiz 10 tabanlı olduğu için 10'un kuvvetleri özel bir yerdedir: log 1000 = 3, log 0,01 = −2. Onluk logaritma bir sayının “kaç basamaklı” olduğunu ölçer; ses düzeyi, pH ve deprem büyüklüğü gibi ölçekler bu yüzden log ile tanımlanır. Bunları Logaritma özellikleri sayfasında modelleyeceğiz.

e sayısı nereden çıkıyor?

Bir yılda %100 faiz veren hesaba 1 lira yatırıldığını düşün. Faiz yılda bir eklenirse 2 lira olur; ayda bir eklenirse (1 + 112)12, günde bir eklenirse (1 + 1365)365 lira olur. Ekleme sıklaştıkça sonuç büyür ama sınırsız büyümez: e ≈ 2,718 sayısına yaklaşır. e, π gibi irrasyoneldir; ondalık açılımı devirsiz ve sonsuzdur.

Faiz sıklaştıkça 1 lira ne olur?
Yılda ekleme sayısı (n)12123651 000 000
(1 + 1/n)ⁿ22,252,61302,71462,7183
log x = log10 x ln x = loge x 10log x = x eln x = x ln e = 1, ln 1 = 0e ≈ 2,718 irrasyonel · log 2 ≈ 0,301 · log 3 ≈ 0,477
Çözümlü örnek

log 0,001 + ln √e + log 1 kaçtır?

  1. 0,001 = 10−3 → −3. √e = e1/2 → 1/2. log 1 = 0.
  2. −3 + 12 + 0.

Cevap: −5/2

Çözümlü örnek · sınav düzeyi

f(x) = ln(x − 2) + 1 olduğuna göre f⁻¹(x) ve f⁻¹(1) nedir?

  1. y − 1 = ln(x − 2) ⇔ x − 2 = ey−1.
  2. f−1(x) = ex−1 + 2; f−1(1) = e0 + 2 = 3.

Cevap: f⁻¹(x) = e^(x−1) + 2, f⁻¹(1) = 3

✔ Doğru

  • ln e⁵ = 5, e^(ln 7) = 7.
  • log 10ⁿ = n.
  • e irrasyoneldir, 2,718 yalnız yaklaşık değerdir.

✘ Sık yapılan hata

  • ln x'in tabanını 10 sanmak.
  • ln 0 = 1 yazmak; ln 1 = 0'dır, ln 0 tanımsızdır.
  • e'yi rasyonel sayı (2,718) sanmak.
Akılda kalsın: log'un tabanı görünmeyen 10, ln'in tabanı e. Taban ile üs karşılaşınca birbirini götürür: 10^(log x) = x, e^(ln x) = x.
Sınavda

Nasıl sorulurlog ve ln içeren değer hesabı, e tabanlı üstel fonksiyonun tersi ya da e'nin özelliği (irrasyonel olması) sorulur.

TuzakTuzak, ln x'in tabanını 10 sanmak ve “e = 2,718” yazıp rasyonel saymaktır.

▭Sen çöz log ve ln

log 0,001 = ve ln (1/e²) = olur.

−3−232

?Soru çöz

f(x) = e2x−4 olduğuna göre f⁻¹(1) kaçtır?

✓ B. f(k) = 1: e^(2k − 4) = 1 = e⁰, 2k − 4 = 0, k = 2. A, f⁻¹(1) yerine f(1) hesaplamaktan; C, 2k − 4 = 0'da 2'ye bölmeyi unutmaktan; D, ln 1'i 1 sanıp 2k − 4 = 1 yazmaktan çıkar.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

cos(arctan(−2)) ifadesinin değeri kaçtır?

✓ B. θ = arctan(−2) IV. bölgededir; kenarları 1 ve 2 olan üçgende hipotenüs √5, kosinüs pozitif: 1/√5 = √5/5. A, tanjant negatif diye kosinüsü de negatif almaktan; C, karşı ve komşu kenarı karıştırıp sinüsün büyüklüğünü yazmaktan; D, kosinüsü kotanjantla karıştırmaktan çıkar.Kaynak: Trigonometrik grafikler · arctan ve iç içe ifadeler

?Soru 2

cos 15° kaçtır?

✓ B. cos(45° − 30°) = cos 45° cos 30° + sin 45° sin 30° = (√6 + √2)/4. A, kosinüs farkında − kullanmaktan (bu sin 15°'tir); C, cos 45° − cos 30° diye dağıtmaktan; D, √2/2·√3/2 çarpımında paydayı 4 yerine 2 almaktan çıkar ve 1'den büyük olduğu için zaten kosinüs olamaz.Kaynak: Toplam-fark ve iki kat açı · sin ve cos toplam-fark formülleri

?Soru 3

Bir kenarı 6 cm olan eşkenar üçgenin alanı kaç cm²'dir?

✓ A. ½ · 6 · 6 · sin 60° = 18 · √3/2 = 9√3. B, ½'yi unutmaktan; C, sin 60° yerine sin 30° (1/2) almaktan; D, hem ½'yi unutup hem sin 60°'yi 1/2 almaktan çıkar.Kaynak: Sinüs ve kosinüs teoremi · Trigonometrik alan formülü

?Soru 4

f(x) = 5 sin x + 12 cos x + 3 fonksiyonunun en büyük değeri kaçtır?

✓ D. R = √(25 + 144) = 13; ifade −13 ile 13 arasında, 3 eklenince en büyük 16. A, sin x ve cos x'i aynı anda 1 alıp 5 + 12 + 3 yazmaktan; B, sabit terimi eklemeyi unutmaktan; C, en küçük değeri (−13 + 3) yazmaktan çıkar.Kaynak: Toplam-fark ve iki kat açı · a sin x + b cos x = c

?Soru 5

a ve b dar açılar, tan a = 2 ve tan b = 3 olduğuna göre tan(a + b) kaçtır?

✓ D. (2 + 3)/(1 − 2·3) = 5/(−5) = −1; a + b = 135° geniş açıdır. A, tan a + tan b yazıp formülü dağıtmaktan; B, paydada 1 + tan a·tan b kullanmaktan; C, tanjantları çarpmaktan çıkar.Kaynak: Toplam-fark ve iki kat açı · Tanjant toplam-fark formülü

?Soru 6

f(x) = 64 − 2 sin x fonksiyonunun alabileceği en büyük değer kaçtır?

✓ D. Payda 4 − 2 sin x, 2 ile 6 arasındadır; kesir en büyük değerini payda en küçükken alır: 6/2 = 3. A, en büyük paydayı kullanmaktan (bu en küçük değerdir); B, sin x = 0 alıp 6/4 bulmaktan; C, sin x'in katsayısı 2'yi unutup paydayı 3 almaktan çıkar.Kaynak: Trigonometrik grafikler · En büyük ve en küçük değer

?Soru 7

sin 2x = cos x denkleminin [0, 2π) aralığında kaç farklı kökü vardır?

✓ A. 2 sin x cos x − cos x = 0, cos x·(2 sin x − 1) = 0: cos x = 0 için π/2, 3π/2; sin x = 1/2 için π/6, 5π/6. B, iki tarafı cos x'e bölüp cos x = 0 köklerini kaybetmekten; C, cos x = 0'ın yalnız π/2 kökünü almaktan; D, sin x = 1/2'ye kosinüs kuralı gibi ±π/6 köklerini de eklemekten çıkar.Kaynak: Toplam-fark ve iki kat açı · Denklem türleri ve çarpanlara ayırma

?Soru 8

Bir parktaki A, B, C noktaları için |AB| = 3 m, |AC| = 8 m ve m(BAC) = 60°'dir. B ile C arasındaki uzaklık kaç metredir?

✓ D. İki kenar ve aradaki açı: |BC|² = 9 + 64 − 2 · 3 · 8 · ½ = 49, |BC| = 7. A √73, açıyı dik sanıp Pisagor uygulamaktan; B 5, kenarların farkını almaktan; C √97, cos 60°'yi −1/2 alıp düzeltmeyi eklemekten çıkar.Kaynak: Sinüs ve kosinüs teoremi · Hangi teorem, ne zaman?

?Soru 9

f(x) = a·cos(bx) + 2 fonksiyonunun en büyük değeri 5 ve esas periyodu π/2'dir. a ve b pozitif olduğuna göre a + b kaçtır?

✓ A. En büyük değer 2 + a = 5, a = 3; 2π/b = π/2, b = 4; a + b = 7. B, periyodu π/b sanıp b = 2 bulmaktan; C, en büyük değeri doğrudan a = 5 almaktan; D, a'yı 5 + 2 = 7 diye k'yı eklemekten çıkar.Kaynak: Trigonometrik grafikler · a·sin(bx + c) + k ve katsayılar

?Soru 10

ABC üçgeninde sin A = 2 sin C ve c = 5 olduğuna göre a kaçtır?

✓ C. a/c = sin A/sin C = 2 → a = 10. A, oranı ters kurup a = c/2 yazmaktan; B, katsayıyı iki kez uygulamaktan (2 · 2 · 5); D, sinüsler farklıyken kenarları eşit sanmaktan çıkar.Kaynak: Sinüs ve kosinüs teoremi · Sinüs teoremi uygulamaları
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?AYT Matematik soruları uygulamaya ekleniyor; şimdilik diğer derslerin sorularını çözebilirsin. Yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →