Türevin uygulamaları: artan-azalan, ekstremum, grafik ve maksimum-minimum

Türevin işaretinden fonksiyonun ne zaman yükselip ne zaman alçaldığını okuyor, tepe ve çukur noktalarını buluyor, grafik çiziyor ve en iyi değeri arayan problemleri çözüyoruz.

6 durakAYT · 12. sınıf
12 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 12tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
KURAL · ARTAN-AZALAN

Artan ve azalan aralıklar: türevin işareti yönü söyler

MEB 12. sınıf · Türev · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaÇarpım ya da bölüm biçimindeki eşitsizlikler işaret tablosuyla nasıl çözülür?Bağlantılı konudan (Eşitsizlikler). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Çarpım ya da bölüm biçimindeki eşitsizlikte bütün çarpanların kökleri tek bir işaret tablosuna yazılır. En sağdaki aralığın işareti, çarpanların başkatsayılarının işaretlerinin çarpımıdır; sonra her kökte işaret değişir, çift katlı kökte değişmez. Paydayı sıfır yapan değer çözüm kümesine hiçbir zaman girmez.

Çarpım ve bölüm eşitsizlikleri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Türev yardımıyla bir fonksiyonun artan ve azalan olduğu aralıklar nasıl bulunur?

Kısa cevap: Bir aralıkta f′(x) pozitifse f bu aralıkta artan, negatifse azalandır. Bunun nedeni türevin teğetin eğimi olmasıdır: eğim pozitifken grafik yükselir, negatifken alçalır. Aralıkları bulmak için f′(x) = 0 denkleminin kökleri bulunur, işaret tablosu kurulur ve her aralıkta türevin işaretine bakılır. Yön yalnız bu köklerde değişebilir.

Yokuş yukarı çıkan bir yolun her noktasında eğim pozitiftir; türevin işareti de grafiğin o aralıkta yokuş mu iniş mi olduğunu söyler.

Türev sayfasında gördük: f′(a), grafiğe a'da çizilen teğetin eğimidir. Bir aralığın her noktasında teğet yukarı bakıyorsa (eğim pozitif) fonksiyon o aralıkta artandır; aşağı bakıyorsa azalandır. Yön ancak türevin sıfır olduğu (ya da türevin olmadığı) noktalarda değişebilir. Bu yüzden önce f′(x) = 0 çözülür, kökler sayı doğrusunu aralıklara böler ve her aralıkta bir deneme değeriyle işaret bulunur; Eşitsizlikler sayfasında kurduğun işaret tablosunun aynısıdır.

f(x) = x³ − 3x² − 9x + 1 için işaret tablosu
x−1'den küçük−1−1 ile 3 arası33'ten büyük
f′(x) = 3(x + 1)(x − 3)+0−0+
f(x)↗ artan6↘ azalan−26↗ artan
f′(x) > 0 ⇒ f artan f′(x) < 0 ⇒ f azalan“Her x için artan” sorusunda f′(x) ≥ 0 her x için sağlanmalı; ikinci dereceden f′ için başkatsayı pozitif ve Δ ≤ 0.
Çözümlü örnek

f(x) = x3 − 3x2 − 9x + 1 fonksiyonunun artan ve azalan olduğu aralıkları bulunuz.

  1. f′(x) = 3x2 − 6x − 9 = 3(x + 1)(x − 3); kökler −1 ve 3.
  2. Başkatsayı pozitif: köklerin dışında +, arasında −.

Cevap: artan (−∞, −1) ve (3, ∞); azalan (−1, 3)

Çözümlü örnek · sınav düzeyi

f(x) = x3 + ax2 + 3x fonksiyonu gerçek sayılarda daima artan olduğuna göre a'nın alabileceği kaç tam sayı değeri vardır?

  1. f′(x) = 3x2 + 2ax + 3 ≥ 0 her x için sağlanmalı.
  2. Başkatsayı 3 pozitif; Δ = 4a2 − 36 ≤ 0 → −3 ≤ a ≤ 3.

Cevap: 7 (−3, −2, …, 3)

✔ Doğru

  • Yön yalnız f′ = 0 ya da türevsiz noktalarda değişebilir.
  • x³ daima artandır; f′(0) = 0 olsa da.
  • Δ = 0 durumu “daima artan”a dahildir.

✘ Sık yapılan hata

  • f(x)'in işaretine bakıp artan-azalan söylemek.
  • Daima artan için Δ < 0 yazıp uç değerleri atmak.
  • İşaret tablosunda başkatsayıyı hesaba katmamak.
Akılda kalsın: f′ artı, f yükselir; f′ eksi, f alçalır. İşaret tablosunda f′'yü yaz, altına okları çiz; okların döndüğü yerler bir sonraki konunun ekstremumlarıdır.
Sınavda

Nasıl sorulurFonksiyonun azalan olduğu en geniş aralık ya da “daima artan” olması için parametre aralığı sorulur.

TuzakTuzak, f'nin işaretini f′'nün işaretiyle karıştırmak ve diskriminant şartında eşitliği atmaktır.

?Soru çöz

f(x) = 2x3 − 6x + 1 fonksiyonunun azalan olduğu en geniş aralık aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. f′(x) = 6x² − 6 = 6(x − 1)(x + 1); başkatsayı pozitif, kökler arasında negatif. A, artan aralığı yazmaktan; C, yalnız x = 1 kökünü kullanmaktan; D, işareti ters okuyup yalnız bir kolu almaktan çıkar.

▭Sen çöz işaret tablosu

f(x) = x3 − 12x fonksiyonu ( , ) aralığında azalandır.

−22−124
KAVRAM · YEREL EKSTREMUM

Yerel maksimum ve minimum: türevin işaret değiştirdiği yerler

MEB 12. sınıf · Türev · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaTürev ile teğetin eğimi arasında nasıl bir ilişki vardır, teğet denklemi nasıl yazılır?Bağlantılı konudan (Türev). Önce kendin cevapla, sonra aç.

f′(a), f fonksiyonunun grafiğine (a, f(a)) noktasında çizilen teğet doğrusunun eğimidir. Kesen doğrunun ikinci noktası değme noktasına yaklaştıkça kesen teğete dönüşür. Teğet denklemi y − f(a) = f′(a)·(x − a) ile yazılır. Teğet yatay ise f′(a) = 0'dır; Rolle teoremi böyle bir noktanın ne zaman kesin var olduğunu söyler.

Teğet doğrusu ve eğim

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Yerel maksimum ve yerel minimum noktaları türevle nasıl bulunur?

Kısa cevap: f′(x) bir noktada pozitiften negatife geçiyorsa fonksiyon orada yerel maksimum, negatiften pozitife geçiyorsa yerel minimum değer alır. Türevlenebilir bir fonksiyonun yerel ekstremum noktasında f′ = 0'dır; ama f′(a) = 0 olması tek başına yetmez: f(x) = x³ için f′(0) = 0'dır, işaret değişmediğinden 0'da ekstremum yoktur.

Tepeye çıkan yol önce yükselir, sonra iner; tepe noktası, yükselişin bitip inişin başladığı yerdir.

Yerel maksimum, çevresindeki bütün noktalardan yüksek olan noktadır; bütün grafiğin en yükseği olması gerekmez. Fonksiyon artmaktan azalmaya geçtiği yerde tepe, azalmaktan artmaya geçtiği yerde çukur yapar. Bu geçiş türevin işaret değiştirmesidir. Teğet orada yataydır, ama yatay teğet her zaman tepe ya da çukur demek değildir: x³ grafiği 0'da yatay teğetle düzleşip yükselmeye devam eder.

Tepe ve çukurda teğet yataydır (f′ = 0). Tepeden önce f′ pozitif, sonra negatif; çukurda tersi.Görsel: Sınav Defteri
f′: + → − ⇒ yerel maksimum f′: − → + ⇒ yerel minimumYerel maksimum değeri f(a), yerel maksimum noktası (a, f(a)). Soruda hangisinin istendiğine bak.
Çözümlü örnek

f(x) = x3 − 3x2 − 9x + 1 fonksiyonunun yerel ekstremum değerleri nelerdir?

  1. Önceki konunun işaret tablosu: −1'de + → −, 3'te − → +.
  2. f(−1) = −1 − 3 + 9 + 1 = 6 (yerel maks.), f(3) = 27 − 27 − 27 + 1 = −26 (yerel min.).

Cevap: yerel maksimum 6, yerel minimum −26

Çözümlü örnek · sınav düzeyi

f(x) = 2x3 − 3x2 − 12x + k fonksiyonunun yerel maksimum değeri 10 olduğuna göre yerel minimum değeri kaçtır?

  1. f′(x) = 6x2 − 6x − 12 = 6(x − 2)(x + 1); −1'de + → − (maks.), 2'de − → + (min.).
  2. f(−1) = −2 − 3 + 12 + k = 7 + k = 10 → k = 3.
  3. f(2) = 16 − 12 − 24 + 3.

Cevap: −17

✔ Doğru

  • Ekstremum için işaret değişimi şart.
  • Yerel maksimum değeri yerel minimum değerinden küçük olabilir.
  • Çift katlı kökte f′ işaret değiştirmez.

✘ Sık yapılan hata

  • f′(a) = 0 olan her noktayı ekstremum saymak.
  • Yerel maksimum değeri sorulunca apsisi (a) yazmak.
  • Yerel maksimumu grafiğin en yüksek noktası sanmak.
Akılda kalsın: Ok yönü döndü mü? ↗ sonra ↘ ise tepe, ↘ sonra ↗ ise çukur, ↗ sonra yine ↗ ise ekstremum yok.
Sınavda

Nasıl sorulurYerel ekstremum değeri verilip parametre, ya da ekstremum noktalarının koordinatları, ya da iki ekstremum arasındaki uzaklık sorulur.

TuzakTuzak, yerel maksimum değeri ile noktasını karıştırmak ve f′ = 0 olan ama işaret değiştirmeyen noktayı saymaktır.

?Soru çöz

f(x) = x3 − 6x2 + 9x + 2 fonksiyonunun yerel maksimum değeri kaçtır?

✓ C. f′(x) = 3(x − 1)(x − 3); 1'de + → −, yerel maksimum f(1) = 1 − 6 + 9 + 2 = 6. A, değer yerine apsisi yazmaktan; B, yerel minimum değerini (f(3) = 2) vermekten; D, yerel minimumun apsisini yazmaktan çıkar.

↕Yerel ekstremum bulma adımlarını sırala

  1. İşaret tablosu kur, işaret değişimlerine bak
  2. f′(x)'i bul
  3. Ekstremum değerini f(a) ile hesapla
  4. f′(x) = 0 denkleminin köklerini bul
KAVRAM · MUTLAK EKSTREMUM

Mutlak maksimum ve minimum: kritik noktalar ve uç noktalar yarışır

MEB 12. sınıf · Türev · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaBir fonksiyon bir noktada ne zaman süreklidir, grafikte süreksizlik nasıl anlaşılır?Bağlantılı konudan (Limit ve süreklilik). Önce kendin cevapla, sonra aç.

f fonksiyonunun x = a noktasında sürekli olması için üç şart birlikte sağlanmalıdır: f(a) tanımlı olmalı, x a'ya giderken limit var olmalı ve bu limit f(a)'ya eşit olmalıdır. Grafikte boşluk, sıçrama ya da tanımsız nokta süreksizliktir. Polinom fonksiyonlar her yerde, rasyonel fonksiyonlar paydayı sıfır yapmayan her noktada süreklidir.

Süreklilik

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Kapalı bir aralıkta fonksiyonun en büyük ve en küçük değeri nasıl bulunur?

Kısa cevap: Kapalı [a, b] aralığında sürekli bir fonksiyon bu aralıkta en büyük ve en küçük değerini mutlaka alır. Bu değerler ya türevin sıfır olduğu ya da türevin olmadığı kritik noktalarda ya da aralığın uç noktalarındadır. Adaylar listelenir ve hepsinde f hesaplanır; en büyüğü mutlak maksimum, en küçüğü mutlak minimum değerdir.

Bir dağ yolunda en yüksek nokta bir zirve olabilir, ama yol yokuş yukarı bitiyorsa en yüksek nokta yolun sonudur.

Yerel ekstremumlar yalnız komşularıyla yarışır; mutlak ekstremum bütün aralıkla yarışır. Kapalı aralıkta fonksiyon uçlarda da değer aldığı için uç noktalar da adaydır. Aşağıdaki grafikte [−2, 3] aralığında yerel maksimum 2'dir, ama aralığın sağ ucunda fonksiyon 18'e çıkar; mutlak maksimum orada gerçekleşir.

[−2, 3]'te adaylar: −2, −1, 1, 3. Değerler −2, 2, −2, 18. Mutlak maksimum 18 (uçta), mutlak minimum −2 (iki noktada).Görsel: Sınav Defteri
adaylar: f′(x) = 0 olan noktalar + türevsiz noktalar + a + bYalnız [a, b] içindeki kritik noktalar aday olur; dışındakiler atılır.
Çözümlü örnek

f(x) = x3 − 3x fonksiyonunun [−2, 3] aralığındaki en büyük ve en küçük değeri nedir?

  1. f′(x) = 3x2 − 3 = 0 → x = ±1 (ikisi de aralıkta).
  2. Adaylar: f(−2) = −2, f(−1) = 2, f(1) = −2, f(3) = 18.

Cevap: en büyük 18, en küçük −2

Çözümlü örnek · sınav düzeyi

f(x) = 2x3 − 3x2 − 12x + 5 fonksiyonunun [0, 3] aralığındaki en büyük ve en küçük değerlerinin toplamı kaçtır?

  1. f′(x) = 6(x − 2)(x + 1): x = −1 aralık dışında, x = 2 içinde.
  2. f(0) = 5, f(2) = 16 − 12 − 24 + 5 = −15, f(3) = 54 − 27 − 36 + 5 = −4.

Cevap: 5 + (−15) = −10

✔ Doğru

  • Uç noktalar her zaman aday.
  • Aralık dışındaki kritik nokta atılır.
  • Mutlak minimum birden fazla noktada alınabilir.

✘ Sık yapılan hata

  • Yalnız f′ = 0 noktalarını hesaplayıp uçları unutmak.
  • Aralık dışındaki kritik noktanın değerini cevaba katmak.
  • Yerel maksimumu mutlak maksimum sanmak.
Akılda kalsın: Kapalı aralıkta yarışma: içerideki kritikler + iki uç. Hepsinde f'yi hesapla, en büyüğü ve en küçüğü seç; işaret tablosuna bile gerek kalmaz.
Sınavda

Nasıl sorulurKapalı aralıkta en büyük ya da en küçük değer, ya da ikisinin toplamı sorulur; kritik noktalardan biri bilerek aralık dışına konur.

TuzakTuzak, uç noktaları hesaplamayı unutmak ve aralık dışındaki kritik noktayı katmaktır.

?Soru çöz

f(x) = x2 − 4x + 1 fonksiyonunun [−1, 3] aralığındaki en büyük ve en küçük değerlerinin toplamı kaçtır?

✓ B. f′(x) = 2x − 4 = 0 → x = 2, f(2) = −3; uçlar f(−1) = 6, f(3) = −2. En büyük 6, en küçük −3, toplam 3. A, sol ucu unutup en büyüğü f(3) = −2 almaktan; C, yalnız en büyük değeri yazmaktan; D, yalnız en küçük değeri yazmaktan çıkar.

▭Sen çöz aday listesi

f(x) = x3 − 3x fonksiyonunun [0, 2] aralığındaki en büyük değeri ve en küçük değeri olur.

2−2018
GRAFİK · TÜREV GRAFİĞİ

f′ grafiğinden okumak: eksenin üstü artan, altı azalan

MEB 12. sınıf · Türev · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaTürev nedir, anlık değişim oranı limitle nasıl tanımlanır?Bağlantılı konudan (Türev). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Bir fonksiyonun [a, a + h] aralığındaki ortalama değişim hızı (f(a + h) − f(a))/h'dir. h sıfıra yaklaşırken bu oranın limiti varsa bu limite f'nin x = a noktasındaki türevi denir ve f′(a) ile gösterilir. Türev, fonksiyonun o andaki değişim hızıdır; konum fonksiyonunun türevi anlık hızı verir.

Değişim hızı ve türevin tanımı

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Türevin grafiği verildiğinde fonksiyon hakkında ne söylenebilir?

Kısa cevap: f′'nün grafiği verildiğinde f'nin davranışı eksene göre okunur: f′ grafiği x ekseninin üstündeyse f artan, altındaysa azalandır. f′'nün x eksenini kesip işaret değiştirdiği noktalar f'nin yerel ekstremum noktalarıdır; eksene yalnız değip işaret değiştirmediği noktada ekstremum yoktur. f′ grafiğinin tepe ve çukurları f'nin ekstremumu değildir.

Hız göstergesinin kaydını izleyen biri, aracın konumunu görmeden ne zaman ileri ne zaman geri gittiğini söyleyebilir.

f′ grafiğinde yükseklik, f'nin eğimidir. Bu yüzden soru hep aynıdır: f′ pozitif mi, negatif mi? Grafiğin eksenin üstünde kaldığı aralıklarda f artar, altında kaldığı aralıklarda azalır. f′'nün eksenle kesiştiği yerler f'nin yatay teğetli noktalarıdır; işaret değişiyorsa ekstremum, değişmiyorsa değildir. En sık yapılan hata, f′ grafiğinin tepe noktasını f'nin tepesi sanmaktır; f′ grafiğinin tepesi yalnız f'nin en hızlı arttığı yeri gösterir.

f′, −2'de + → − (f'de yerel maksimum), 3'te − → + (yerel minimum). 1'de eksene değer ama geçmez: ekstremum yok.Görsel: Sınav Defteri
f′ eksenin üstünde ⇒ f artan f′ eksenin altında ⇒ f azalan f′ ekseni keser ⇒ f'de ekstremumf′ eksene değip dönüyorsa (çift katlı kök) ekstremum yok.
Çözümlü örnek

Yukarıdaki f′ grafiğine göre f'nin artan ve azalan olduğu aralıkları yazınız.

  1. Üstte: x < −2 ve x > 3. Altta: −2 ile 3 arası (1'de yalnız sıfır).

Cevap: artan (−∞, −2) ve (3, ∞); azalan (−2, 3)

Çözümlü örnek · sınav düzeyi

Aynı grafiğe göre f(−1), f(2) ve f(3) değerlerini sıralayınız.

  1. f, [−2, 3] aralığının tamamında azalandır (1'de yalnız bir an durur, yön değişmez).
  2. Azalan fonksiyonda büyük x küçük değer verir: −1 < 2 < 3.

Cevap: f(3) < f(2) < f(−1)

✔ Doğru

  • f′'nün işareti f'nin yönünü verir.
  • f′'nün işaret değiştirdiği kök f'de ekstremumdur.
  • f′ eksene değip dönerse f yönünü korur.

✘ Sık yapılan hata

  • f′'nün tepe noktasını f'nin yerel maksimumu sanmak.
  • f′ grafiğinin azaldığı yerde f'yi azalan sanmak.
  • Eksene değen her kökü ekstremum saymak.
Akılda kalsın: f′ grafiğinde yalnız işarete bak: üst artan, alt azalan, geçiş ekstremum. f′'nün kendi inişleri ve çıkışları başka bir sorunun konusudur.
Sınavda

Nasıl sorulurTürev grafiği verilip f'nin artan olduğu aralık, yerel ekstremum sayısı ya da değer sıralaması sorulur; “aşağıdakilerden hangisi kesinlikle doğrudur?” kalıbı yaygındır.

TuzakTuzak, f′ ile f'nin grafiğini karıştırmak ve eksene değen çift katlı kökü ekstremum saymaktır.

?Soru çöz

Yukarıdaki f′ grafiğine göre f fonksiyonunun yerel ekstremum noktalarının apsisleri toplamı kaçtır?

✓ C. İşaret değişen kökler −2 (maks.) ve 3 (min.); toplam 1. A, işaret değiştirmeyen x = 1'i de ekstremum saymaktan; B, yalnız yerel minimumu almaktan; D, x = 1 ile x = 3'ü alıp −2'yi atmaktan çıkar.

⇄Bilgi eşleştirme f′ ve f

YÖNTEM · GRAFİK ÇİZİMİ

Polinom grafiği çizmek: kökler, işaret tablosu ve ekstremumlar

MEB 12. sınıf · Türev · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaBir polinomun derecesi, katsayılar toplamı ve sabit terimi nasıl bulunur?Bağlantılı konudan (Polinomlar). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Bir polinomda x'in en büyük üssü polinomun derecesidir ve der[P(x)] ile gösterilir; bu terimin katsayısı başkatsayıdır. Katsayılar toplamı P(1), sabit terim P(0) ile bulunur. Çift dereceli terimlerin katsayıları toplamı [P(1) + P(−1)]/2, tek dereceli terimlerinki [P(1) − P(−1)]/2'dir. Bu değerleri bulmak için polinomu açmaya gerek yoktur.

Derece ve katsayılar toplamı

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Türev yardımıyla bir polinom fonksiyonun grafiği nasıl çizilir?

Kısa cevap: Bir polinomun grafiği için eksenleri kestiği noktalar bulunur, f′'nün işaret tablosu kurulur, yerel ekstremum değerleri hesaplanır ve x çok büyüdüğünde ya da çok küçüldüğünde grafiğin hangi yöne gittiğine başkatsayının işaretiyle karar verilir. Çift katlı kökte grafik x eksenine teğet olur, tek katlı kökte ekseni keser.

Bir şehrin silüetini çizmek için önce en yüksek binaları ve yerle buluşan noktaları işaretlersin; grafik çizmek de böyledir.

Polinomlar sayfasında gördük: P(a) = 0 ise a bir köktür. Kök çift katlıysa (x − a)² çarpanı işaret değiştirmez ve grafik eksene değip döner; tek katlıysa ekseni keser. Uçlarda en büyük dereceli terim baskındır: x³'lü bir polinom başkatsayı pozitifse sağda yukarı, solda aşağı gider. Bu bilgilerle değişim tablosu kurulur ve noktalar doğru sırayla birleştirilir.

f(x) = x³ − 3x + 2 = (x − 1)²(x + 2) için değişim tablosu
x−2−101
f′(x) = 3(x − 1)(x + 1)+0 (+ → −)−0 (− → +)
f(x)0 (kök)4 (yerel maks.)2 (y kesişimi)0 (yerel min., çift kök)
−2'de tek katlı kök (keser), 1'de çift katlı kök (değip döner). Tepe (−1, 4), çukur (1, 0).Görsel: Sınav Defteri
Çözümlü örnek

f(x) = x3 − 3x + 2 grafiğinin temel noktalarını bulunuz.

  1. Kökler: (x − 1)2(x + 2) = 0 → −2 ve 1 (çift); y kesişimi f(0) = 2.
  2. f′ = 3x2 − 3: −1'de yerel maks. f(−1) = 4, 1'de yerel min. f(1) = 0.

Cevap: grafik tablo ve şekildeki gibi

Çözümlü örnek · sınav düzeyi

x3 − 3x + k = 0 denkleminin birbirinden farklı üç gerçek kökü olduğuna göre k'nin alabileceği kaç tam sayı değeri vardır?

  1. g(x) = x3 − 3x + k: yerel maks. g(−1) = 2 + k, yerel min. g(1) = −2 + k.
  2. Üç kesişim için tepe eksenin üstünde, çukur altında: 2 + k > 0 ve k − 2 < 0.
  3. −2 < k < 2: −1, 0, 1.

Cevap: 3

✔ Doğru

  • Çift katlı kökte grafik eksene teğettir.
  • Üç kök için yerel maks. ile yerel min. farklı işaretli olmalı.
  • Uç davranışı başkatsayı ve derece belirler.

✘ Sık yapılan hata

  • Çift katlı kökte grafiği ekseni kesiyor çizmek.
  • Kök sayısı sorusunda eşitliği dahil etmek (k = 2'de iki farklı kök).
  • Yerel ekstremum değeri yerine apsisini kullanmak.
Akılda kalsın: Grafik için dört işaret: kökler, y kesişimi, tepe-çukur, uçlar. Kök sayısı sorusunda tepe ve çukurun x eksenine göre yerine bak.
Sınavda

Nasıl sorulurGrafiği verilen polinomun katsayıları ya da kurallardan birinin grafiği seçtirilir; denklemin kök sayısı yerel ekstremum değerleriyle tartışılır.

TuzakTuzak, çift katlı kökü keserek çizmek ve “farklı üç kök” şartında sınır değerleri katmaktır. Bu seride yalnız polinom grafikleri çizilir.

?Soru çöz

x3 − 3x − 1 = 0 denkleminin kaç farklı gerçek kökü vardır?

✓ A. f(x) = x³ − 3x − 1 için yerel maks. f(−1) = 1 (pozitif), yerel min. f(1) = −3 (negatif): grafik ekseni üç kez keser. B, yalnız işaret değişimini bir kez görmekten; C, tepe ya da çukurun eksene değdiğini sanmaktan; D, kübik denklemin her zaman en az bir gerçek kökü olduğunu gözden kaçırmaktan çıkar.

▭Sen çöz tepe noktası

f(x) = −x3 + 3x2 fonksiyonunun yerel maksimum noktası x = apsislidir ve yerel maksimum değeri olur.

2408
PROBLEM · OPTİMİZASYON

Maksimum-minimum problemleri: en iyiyi türevle bulmak

MEB 12. sınıf · Türev · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaİkinci dereceden fonksiyonlarla en büyük veya en küçük değer problemleri nasıl çözülür?Bağlantılı konudan (Parabol). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Bir nicelik başka bir niceliğin ikinci dereceden fonksiyonu olarak yazılabiliyorsa en büyük ya da en küçük değeri tepe noktasından bulunur. Önce değişkeni seç, niceliği f(x) = ax² + bx + c biçiminde yaz, sonra r = −b/2a ve f(r)'yi hesapla; bulunan x'in bağlamın sınırları içinde kaldığını kontrol et.

Parabolle modelleme problemleri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Maksimum ve minimum problemleri türevle nasıl çözülür?

Kısa cevap: Optimizasyon probleminde önce en büyük ya da en küçük yapılacak nicelik tek değişkenli bir fonksiyon olarak yazılır ve değişkenin anlamlı olduğu aralık belirlenir. Sonra türevin sıfır olduğu noktalar bulunur, işaret tablosuyla en büyük ya da en küçük değerin hangisi olduğuna karar verilir ve gerekirse aralığın uçları da kontrol edilir.

Bir kartonun köşelerinden kare kesip kutu yapacaksın: kesik çok küçükse kutu yassı, çok büyükse dar olur; arada bir en iyi değer var.

Problemin zor kısmı türev almak değil, fonksiyonu kurmaktır. Önce şekil çizilir, değişken adlandırılır, sabit olan bilgi (çevre, malzeme, toplam) değişkenlerden birini ötekine bağlamak için kullanılır. Böylece istenen nicelik tek değişkenli olur. Değişken uzunluksa pozitiftir ve şeklin izin verdiği sınırı aşamaz; bu sınırlar aralığı belirler.

Köşelerden x kadar kesilince kutunun yüksekliği x, tabanı (12 − 2x) kenarlı kare olur: V(x) = x(12 − 2x)², 0 < x < 6.Görsel: Sınav Defteri
1) nicelik = f(x) 2) x'in aralığı 3) f′(x) = 0 4) işaret tablosu ve uçlarCevabın istenen nicelik (alan, hacim, uzaklık) mı yoksa x mi olduğuna dikkat et.
Çözümlü örnek

12 cm × 12 cm kare kartonun köşelerinden eş kareler kesilerek üstü açık bir kutu yapılıyor. Kutunun hacmi en çok kaç cm³ olur?

  1. V(x) = x(12 − 2x)2, 0 < x < 6.
  2. V′(x) = (12 − 2x)2 − 4x(12 − 2x) = (12 − 2x)(12 − 6x): aralıkta x = 2.
  3. 2'de V′ + → −: maksimum. V(2) = 2·82 = 128.

Cevap: 128 cm³

Çözümlü örnek · sınav düzeyi

y = 12 − x2 parabolü ile x ekseni arasına, bir kenarı x ekseni üzerinde ve üst köşeleri parabol üzerinde olan bir dikdörtgen çiziliyor. Dikdörtgenin alanı en çok kaçtır?

  1. Simetriden köşeler (±x, 12 − x²): A(x) = 2x(12 − x2) = 24x − 2x3, 0 < x < √12.
  2. A′(x) = 24 − 6x2 = 0 → x = 2 (+ → −, maksimum).
  3. A(2) = 4·8.

Cevap: 32

✔ Doğru

  • Önce tek değişkenli fonksiyonu kur.
  • Aralık dışındaki kritik noktayı at (x = 6 kutuyu yok eder).
  • Cevap çoğu zaman x değil, f(x)'tir.

✘ Sık yapılan hata

  • Simetrik şekilde genişliği x alıp 2x yerine x yazmak.
  • x'i bulup alanı ya da hacmi hesaplamadan bırakmak.
  • Kritik noktanın maksimum mu minimum mu olduğunu kontrol etmemek.
Akılda kalsın: Çiz, adlandır, bağla, türev al. Sabit verilen bilgi iki değişkeni bağlayan köprüdür; köprü kurulmadan türev alınamaz.
Sınavda

Nasıl sorulurKutu, çit, pencere, parabol içine dikdörtgen ya da iki sayı arasındaki ilişki üzerinden en büyük-en küçük değer sorulur.

TuzakTuzak, istenen niceliğin kendisi yerine x'i işaretlemek ve şekildeki simetrik uzunluğu (2x) eksik yazmaktır.

?Soru çöz

Bir kenarı uzun bir duvar olan dikdörtgen biçimli bir bahçenin diğer üç kenarı 40 m tel ile çevrilecektir. Bahçenin alanı en çok kaç m² olur?

✓ D. Duvara dik kenarlar x, paralel kenar 40 − 2x: A = 40x − 2x², A′ = 40 − 4x = 0, x = 10, A = 10·20 = 200. A, dört kenarı da telle çevirip kare (10 × 10) almaktan; B, dik kenarlardan birini unutup x(40 − x) yazmaktan; C, alan yerine paralel kenarın uzunluğunu vermekten çıkar.

▭Sen çöz kutu

18 cm × 18 cm kare kartonun köşelerinden kenarı x olan kareler kesilip üstü açık kutu yapılıyor. Hacim en büyük olduğunda x = cm ve hacim cm³ olur.

34329324

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

f(x) = {x2 + 1, x < 2; 4x + k, x ≥ 2} fonksiyonu x = 2'de türevlenebilir olduğuna göre k kaçtır?

✓ A. Türevler eşit (2x → 4 ve 4); süreklilik 5 = 8 + k, k = −3. B, x² + 1'deki +1'i unutup 4 = 8 + k yazmaktan; C, son adımda işareti çevirmemekten; D, 5 ile 8'i toplamaktan çıkar.Kaynak: Türev · Türevlenebilirlik

?Soru 2

f(x) = {2x + a, x < 3; ax − 1, x ≥ 3} fonksiyonunun x = 3'te limiti olduğuna göre a kaçtır?

✓ C. Soldan 6 + a, sağdan 3a − 1; 6 + a = 3a − 1, 2a = 7, a = 7/2. A, 2a = 7'de 2'ye bölmeyi unutmaktan; B, a'ları toplarken işareti çevirmekten; D, sağdaki ifadede −1'i +1 okumaktan (6 + a = 3a + 1) çıkar.Kaynak: Limit ve süreklilik · Parçalı ve mutlak değerli fonksiyonda limit

?Soru 3

f(x) = x3 − 4√x olduğuna göre f′(4) kaçtır?

✓ B. f′(x) = 3x² − 2/√x; f′(4) = 48 − 1 = 47. A, (√x)′'yü 1/√x alıp 4/2 = 2 çıkarmaktan; C, 4√x'i sabit sanıp türevini 0 almaktan; D, −4√x'in türevini artı işaretle eklemekten çıkar.Kaynak: Türev · Temel türev kuralları

?Soru 4

Σk=110 (2k + 1) toplamı kaçtır?

✓ D. Terimler 3, 5, …, 21; 10 terim: 10·(3 + 21)/2 = 120. A, yalnız 2k'ları toplayıp +1'leri unutmaktan; B, +1'i yalnız bir kez eklemekten; C, son terimi (k = 10) toplam sanmaktan çıkar.Kaynak: Diziler · İlk n terim toplamı ve Σ

?Soru 5

Bir aritmetik dizide a5 + a11 = 42 olduğuna göre a₈ kaçtır?

✓ A. 5 ve 11'in ortası 8: a₅ + a₁₁ = 2·a₈, a₈ = 21. B, toplamı terim sanmaktan; C, sıra numaralarının ortalamasını (8) terimin değeri sanmaktan; D, 42'yi üç terime bölmekten çıkar.Kaynak: Diziler · Aritmetik dizi

?Soru 6

f(2) = 3, f′(2) = −1, g(2) = 4 ve g′(2) = 5 olduğuna göre (fg)′(2) kaçtır?

✓ C. (f′g − fg′)/g² = (−1·4 − 3·5)/16 = −19/16. A, paydaki çıkarmayı toplama yapmaktan (−4 + 15); B, f′(2)/g′(2) diye türevleri bölmekten; D, paydaki sırayı ters kurup fg′ − f′g yazmaktan çıkar.Kaynak: Türev · Çarpım ve bölüm kuralı

?Soru 7

an+2 = an+1 + an, a1 = 2 ve a3 = 7 olduğuna göre a₅ kaçtır?

✓ C. n = 1: a₃ = a₂ + a₁, a₂ = 5; a₄ = 7 + 5 = 12; a₅ = 12 + 7 = 19. A, a₄'ü cevap sanmaktan; B, a₂'yi a₃ + a₁ = 9 diye toplayıp devam etmekten; D, a₅'i a₄'ün iki katı sanmaktan çıkar.Kaynak: Diziler · Genel terim ve indirgeme bağıntısı

?Soru 8

f(x) = 3x2 − x olduğuna göre limh→0 f(1 + h) − f(1)h kaçtır?

✓ A. f(1 + h) − f(1) = 5h + 3h²; h'ye bölünce 5 + 3h, limit 5 = f′(1). B, limit yerine f(1)'i yazmaktan; C, −x teriminin katkısını unutmaktan; D, h = 0'ı doğrudan yazıp 0/0'ı 0 saymaktan çıkar.Kaynak: Türev · Değişim hızı ve türevin tanımı

?Soru 9

limx→π/2 (3 sin x − cos 2x) kaçtır?

✓ B. 3·sin(π/2) − cos π = 3·1 − (−1) = 4. A, cos π'yi 1 almaktan; C, cos 2x yerine cos x yazıp cos(π/2) = 0 almaktan; D, sin(π/2)'yi 0 sanmaktan çıkar.Kaynak: Limit ve süreklilik · Limit özellikleri

?Soru 10

limx→−1 x2 + 4x + 3x2 − 1 kaçtır?

✓ D. (x + 1)(x + 3) / ((x + 1)(x − 1)) = (x + 3)/(x − 1) → 2/(−2) = −1. A, x − 1 = −2'nin işaretini kaçırmaktan; B, sadeleştirdikten sonra x yerine −1 değil 0 yazmaktan; C, 0/0'ı limitin olmaması sanmaktan çıkar.Kaynak: Limit ve süreklilik · 0/0 belirsizliği
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?AYT Matematik soruları uygulamaya ekleniyor; şimdilik diğer derslerin sorularını çözebilirsin. Yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →