Fonksiyonlar: tanım, grafik okuma, fonksiyon türleri ve işlemler

Fonksiyonun ne olduğunu, grafiğinin nasıl okunduğunu ve türlerini öğreniyor; tek-çift fonksiyonları, parçalı tanımlı fonksiyonları ve fonksiyonlarla dört işlemi çözümlü örneklerle çalışıyoruz.

7 durakAYT · 10. sınıf
14 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 14tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
KAVRAM · FONKSİYON

Fonksiyon: her girdiye tek bir çıktı

MEB 10. sınıf · Fonksiyonlar · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaPolinom nedir, bir ifadenin polinom olup olmadığı nasıl anlaşılır?Bağlantılı konudan (Polinomlar). Önce kendin cevapla, sonra aç.

a₀, a₁, …, aₙ gerçek sayılar ve n bir doğal sayı olmak üzere P(x) = aₙxⁿ + … + a₁x + a₀ biçimindeki ifadelere x değişkenine bağlı polinom denir. Bir ifadenin polinom olması için x'in bütün üsleri doğal sayı olmalıdır; x paydada, kök içinde ya da üste bulunuyorsa ifade polinom değildir.

Polinom ve polinom olma şartı

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Fonksiyon nedir, tanım kümesi, değer kümesi ve görüntü kümesi neyi ifade eder?

Kısa cevap: A ve B boş olmayan iki küme olmak üzere A'nın her elemanını B'nin yalnız bir elemanıyla eşleyen bağıntıya A'dan B'ye fonksiyon denir ve f: A → B ile gösterilir. A tanım kümesi, B değer kümesidir. A'daki elemanların eşlendiği elemanların oluşturduğu f(A) kümesine görüntü kümesi denir ve f(A) ⊆ B'dir.

Bir otomata para atıp düğmeye bastığında hep aynı içeceği alırsın; aynı düğme bazen çay bazen kahve verseydi o makineye güvenmezdin.

Fonksiyon, girdiyle çıktı arasında güvenilir bir kuraldır. İki şartı vardır: tanım kümesinde açıkta eleman kalmaz (her elemanın bir görüntüsü vardır) ve hiçbir eleman iki yere gitmez. Değer kümesinde ise boşta eleman kalabilir; eşlenen elemanlar görüntü kümesini oluşturur. a'nın görüntüsü f(a) diye yazılır. Polinomlar sayfasında P(2) diye değer verdiğimiz işlem de buydu: her polinom bir fonksiyondur. Bu seride tanım ve değer kümeleri gerçek sayılardan seçilir.

A'daki her eleman tam bir ok gönderir. B'de 7'ye ok gelmemesi fonksiyon olmayı bozmaz; yalnız görüntü kümesine girmez.Görsel: Sınav Defteri
Çözümlü örnek

A = {−1, 0, 2} olmak üzere f: A → R, f(x) = x2 + 1 fonksiyonunun görüntü kümesini bulunuz.

  1. f(−1) = 2, f(0) = 1, f(2) = 5.
  2. Görüntü kümesi bu değerlerin kümesidir; tekrar eden değer bir kez yazılır.

Cevap: f(A) = {1, 2, 5}

Çözümlü örnek · sınav düzeyi

f(2x − 1) = 4x + 3 olduğuna göre f(5) kaçtır?

  1. Parantezin içini 5 yap: 2x − 1 = 5 → x = 3.
  2. Verilen eşitlikte x = 3: 4·3 + 3 = 15.
  3. Kontrol: x yerine (x + 1)/2 yazınca f(x) = 2x + 5, f(5) = 15.

Cevap: 15

✔ Doğru

  • Değer kümesinde boşta eleman kalabilir.
  • İki eleman aynı görüntüye gidebilir (f(−1) = f(1)).
  • f(A) ⊆ B.

✘ Sık yapılan hata

  • Tanım kümesinde görüntüsü olmayan eleman bırakmak.
  • Değer kümesi ile görüntü kümesini aynı sanmak.
  • f(2x − 1) verilince f(5) için x = 5 yazmak.
Akılda kalsın: Fonksiyonun iki kuralı: tanım kümesinde açıkta kimse kalmaz, kimse iki yere gitmez. Değer kümesinde boşta kalan olabilir.
Sınavda

Nasıl sorulurf(ax + b) ifadesi verilip f(c) ya da f(x) sorulur; bazen ok şemasından görüntü kümesi istenir.

TuzakTuzak, parantezin içini c'ye eşitlemeden x yerine c yazmaktır; bu f(c)'yi değil f(ac + b)'yi verir.

⇄Bilgi eşleştirme kavramlar

▭Sen çöz değer bulma

f(x + 2) = 3x − 1 olduğuna göre f(5) = olur.

8145
GRAFİK · DÜŞEY DOĞRU

Fonksiyon grafiği: düşey doğru testi ve grafikten okuma

MEB 10. sınıf · Fonksiyonlar · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaParabol x eksenini ve y eksenini nerede keser, diskriminant grafiği nasıl etkiler?Bağlantılı konudan (Parabol). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Parabol y eksenini (0, c) noktasında keser. x eksenini kestiği noktalar ax² + bx + c = 0 denkleminin gerçek kökleridir: Δ > 0 ise iki noktada keser, Δ = 0 ise tepe noktasında x eksenine teğettir, Δ < 0 ise x eksenini kesmez. Kökler simetri ekseninin iki yanında eşit uzaklıktadır.

Eksenlerle kesişim

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Bir grafiğin fonksiyon grafiği olup olmadığı nasıl anlaşılır, grafikten tanım ve görüntü kümesi nasıl okunur?

Kısa cevap: Bir eğrinin fonksiyon grafiği olması için tanım kümesindeki her x'ten çizilen düşey doğru grafiği yalnız bir noktada kesmelidir. Grafiğin x eksenine izdüşümü tanım kümesini, y eksenine izdüşümü görüntü kümesini verir. Grafiğin x eksenini kestiği noktalar f(x) = 0 denkleminin gerçek kökleridir.

Bir cetveli dik tutup grafiğin üzerinde soldan sağa kaydır: cetvel hiçbir yerde grafiğe iki noktada birden değmiyorsa karşındaki bir fonksiyondur.

y = f(x) grafiğindeki her nokta (x, f(x)) biçimindedir. Bir x'in iki görüntüsü olamayacağı için aynı düşey doğru üzerinde grafiğin iki noktası bulunamaz; düşey doğru testi bunun görsel karşılığıdır. Bu yüzden bir çember fonksiyon grafiği değildir. Grafiği yatay olarak okuyunca tanım kümesini, düşey olarak okuyunca görüntü kümesini bulursun; en büyük ve en küçük değer her zaman uç noktalarda olmayabilir, grafiğin tamamına bakılır.

Tanım kümesi [−3, 4], görüntü kümesi [−8, 6]. x eksenini kestiği −2, 1 ve 3, f(x) = 0'ın kökleridir.Görsel: Sınav Defteri
Çözümlü örnek

Yukarıdaki grafiğe göre f fonksiyonunun tanım kümesini, görüntü kümesini ve f(x) = 0 denkleminin köklerini yazınız.

  1. Grafik x = −3'ten x = 4'e uzanır, uçlar dolu: tanım kümesi [−3, 4].
  2. En alçak nokta −8, en yüksek nokta 6: görüntü kümesi [−8, 6].
  3. x eksenini kestiği yerler: −2, 1, 3.

Cevap: [−3, 4], [−8, 6], {−2, 1, 3}

Çözümlü örnek · sınav düzeyi

Aynı grafiğe göre f(x) > 0 eşitsizliğini sağlayan kaç tam sayı vardır?

  1. Grafik x ekseninin üstünde: (−2, 1) ve (3, 4] aralıkları.
  2. Bu aralıklardaki tam sayılar: −1, 0 ve 4 (kökler hariç, çünkü orada f(x) = 0).

Cevap: 3

✔ Doğru

  • Düşey doğru en çok bir noktada kesmeli.
  • f(x) = k'nin kökleri: y = k yatay doğrusunun kesim noktaları.
  • Dolu uç dahil, boş uç hariç.

✘ Sık yapılan hata

  • Yatay doğru testini fonksiyon olma testi sanmak (o bire birliği sınar).
  • f(x) = 2'nin köklerini x = 2'de aramak.
  • Görüntü kümesini yalnız uç noktalardan okumak.
Akılda kalsın: Düşey doğru fonksiyonu, yatay doğru denklemi sınar: “f(x) = k kaç köklü?” sorusunda y = k çizgisini çek ve kesim noktalarını say.
Sınavda

Nasıl sorulurGrafiği verilen fonksiyonda f(f(0)), f(x) = k denkleminin kök sayısı, f(x) > 0'ı sağlayan tam sayılar sorulur.

TuzakTuzak, f(x) = k sorusunda k'yi x ekseninde aramak ve kökleri f(x) > 0 eşitsizliğine dahil etmektir.

?Soru çöz

Yukarıdaki grafikte verilen f fonksiyonu için f(x) = 2 denkleminin kaç gerçek kökü vardır?

✓ C. y = 2 yatay doğrusu grafiği üç noktada keser: biri x = 0'da (f(0) = 2), biri −2 ile 0 arasında, biri 3 ile 4 arasında. A, yalnız f(0) = 2'yi görmekten; B, sağ kolu (3, 4] aralığını gözden kaçırmaktan; D, x = 2'deki değere (−4/3) bakıp “2 yok” demekten çıkar.

▭Sen çöz grafikten oku

Yukarıdaki grafikte tanım kümesi [−3, ] ve f(0) = olur.

426−8
KAVRAM · FONKSİYON TÜRLERİ

Bire bir, örten ve içine fonksiyon: eşlemenin üç sorusu

MEB 10. sınıf · Fonksiyonlar · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaİkinci dereceden fonksiyonun grafiği nasıldır, a katsayısı parabolü nasıl etkiler?Bağlantılı konudan (Parabol). Önce kendin cevapla, sonra aç.

f(x) = ax² + bx + c (a ≠ 0) fonksiyonunun grafiği parabol adı verilen simetrik bir eğridir. a > 0 ise kollar yukarı, a < 0 ise aşağı açılır. |a| büyüdükçe parabol daralır, küçüldükçe genişler. c ise grafiğin y eksenini kestiği noktanın ordinatıdır, yani grafik (0, c) noktasından geçer.

Parabol ve başkatsayının etkisi

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Bire bir, örten ve içine fonksiyon nedir, aralarındaki fark nasıl anlaşılır?

Kısa cevap: Tanım kümesindeki farklı elemanların görüntüleri de farklıysa fonksiyon bire birdir. Görüntü kümesi değer kümesine eşitse, yani değer kümesinde boşta eleman kalmıyorsa fonksiyon örtendir; boşta eleman kalıyorsa içinedir. Grafikte her yatay doğrunun grafiği en çok bir kez kesmesi bire birliği gösterir.

Bir sınıfta her öğrenciye ayrı sıra düşüyorsa düzen bire birdir; hiç boş sıra kalmıyorsa örtendir.

Fonksiyonun tanımı tanım kümesine şart koyar; bire bir ve örten ise değer kümesi tarafına bakar. Bire bir: değer kümesindeki hiçbir elemana iki ok gelmez; f(a) = f(b) ⇒ a = b. Örten: değer kümesindeki her elemana en az bir ok gelir; f(A) = B. İçine: örten olmayan fonksiyondur. Örtenlik değer kümesine bağlıdır: aynı kural, değer kümesi değişince örten olabilir ya da olmayabilir.

Üç türün karşılaştırması
TürTanımOk şemasındaGrafikte
Bire birf(a) = f(b) ⇒ a = bHiçbir elemana iki ok gelmezHer yatay doğru en çok bir kez keser
Örtenf(A) = BB'de boşta eleman yokDeğer kümesindeki her y için yatay doğru en az bir kez keser
İçinef(A) ≠ BB'de boşta eleman varBazı yatay doğrular hiç kesmez
Çözümlü örnek

f: R → R, f(x) = 2x + 1 ve g: R → R, g(x) = x2 fonksiyonlarını bire birlik ve örtenlik bakımından inceleyiniz.

  1. f: 2a + 1 = 2b + 1 ⇒ a = b, bire bir; her y için x = (y − 1)/2 bulunur, örten.
  2. g: g(−2) = g(2) = 4, bire bir değil; −1'in karesi alınarak elde edildiği bir x yok, örten değil (içine).

Cevap: f bire bir ve örten; g ne bire bir ne örten

Çözümlü örnek · sınav düzeyi

A = {1, 2, 3} ve B = {a, b, c, d} olmak üzere A'dan B'ye kaç fonksiyon, kaç bire bir fonksiyon ve kaç örten fonksiyon tanımlanabilir?

  1. Her elemanın 4 seçeneği var: 43 = 64 fonksiyon.
  2. Bire birde seçenekler azalır: 4 · 3 · 2 = 24.
  3. 3 eleman 4 elemanın hepsine ok gönderemez: örten fonksiyon yok.

Cevap: 64, 24, 0

✔ Doğru

  • f: R → [0, ∞), f(x) = x² örtendir ama bire bir değildir.
  • s(A) < s(B) ise örten fonksiyon yoktur.
  • Bire bir ve örten fonksiyonun tersi de fonksiyondur.

✘ Sık yapılan hata

  • Örtenliğe değer kümesine bakmadan karar vermek.
  • “Bire bir ise örtendir” sanmak.
  • Yatay doğru testini fonksiyon olma testi sanmak.
Akılda kalsın: Bire bir: farklı girdi, farklı çıktı. Örten: değer kümesinde boşta kimse yok. İkisi birden varsa fonksiyon geri sarılabilir; bunu Bileşke ve ters fonksiyon sayfasında göreceğiz.
Sınavda

Nasıl sorulur“Aşağıdaki fonksiyonlardan hangisi bire bir ve örtendir?” ya da iki sonlu küme arasında fonksiyon sayma.

TuzakTuzak, değer kümesini dikkate almamaktır: f(x) = x² R'den R'ye örten değildir, R'den [0, ∞)'a örtendir.

⇄Bilgi eşleştirme tür

?Soru çöz

s(A) = 4 ve s(B) = 5 olmak üzere A'dan B'ye kaç farklı bire bir fonksiyon tanımlanabilir?

✓ D. A'nın elemanlarına sırayla 5, 4, 3, 2 seçenek kalır: 5·4·3·2 = 120. A 625 = 5⁴, bütün fonksiyonların sayısıdır; B 1024 = 4⁵, kümelerin rolünü ters çevirmekten; C 5, yalnız hangi 4 elemanın görüntü olacağını seçip sıralamayı unutmaktan çıkar.
KAVRAM · DOĞRUSAL FONKSİYON

Birim, sabit ve doğrusal fonksiyon: ax + b'nin grafiği

MEB 10. sınıf · Fonksiyonlar · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaFonksiyon nedir, tanım kümesi, değer kümesi ve görüntü kümesi neyi ifade eder?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

A ve B boş olmayan iki küme olmak üzere A'nın her elemanını B'nin yalnız bir elemanıyla eşleyen bağıntıya A'dan B'ye fonksiyon denir ve f: A → B ile gösterilir. A tanım kümesi, B değer kümesidir. A'daki elemanların eşlendiği elemanların oluşturduğu f(A) kümesine görüntü kümesi denir ve f(A) ⊆ B'dir.

Fonksiyon, tanım ve görüntü kümesi

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Birim, sabit ve doğrusal fonksiyon nedir, f(x) = ax + b grafiğinde a ve b neyi gösterir?

Kısa cevap: f(x) = x birim (özdeşlik) fonksiyondur, her elemanı kendisine eşler. f(x) = c sabit fonksiyondur, her elemanı aynı c'ye eşler. f(x) = ax + b doğrusal fonksiyondur; grafiği bir doğrudur, a eğimi (x bir artınca f'nin değişimi), b ise y eksenini kestiği noktayı verir. Tanım kümeleri ve kuralları aynı olan fonksiyonlar eşittir.

Taksimetre açılışta sabit bir ücretle başlar, sonra her kilometrede aynı miktarda artar: bu, doğrusal bir fonksiyonun ta kendisidir.

f(x) = ax + b'de x bir artınca f(x) tam a kadar değişir; bu sabit değişim grafiği düz bir çizgi yapar. a > 0 ise doğru sağa doğru yükselir, a < 0 ise alçalır, a = 0 ise yataydır ve fonksiyon sabittir. x = 0 iken f(0) = b olduğu için doğru y eksenini b'de keser. Birim fonksiyon a = 1, b = 0 hâlidir. İki doğrusal değer verilirse a = değer farkı / x farkı ile eğim bulunur.

İki fonksiyonun eşit olması için tanım kümeleri aynı ve her elemanın iki fonksiyondaki görüntüsü aynı olmalıdır. Kural yazımları farklı olsa bile bu mümkündür: {−1, 0, 1} kümesinde f(x) = x3 ve g(x) = x eşit fonksiyonlardır.

a'nın işareti yükselip alçalmayı, b y eksenindeki kesimi gösterir. Sabit fonksiyon yatay, birim fonksiyon orijinden 45° ile geçen doğrudur.Görsel: Sınav Defteri
Çözümlü örnek

f doğrusal bir fonksiyon, f(1) = 5 ve f(3) = 11 olduğuna göre f(10) kaçtır?

  1. a = (11 − 5)/(3 − 1) = 3.
  2. 3·1 + b = 5 → b = 2; f(x) = 3x + 2.
  3. f(10) = 32.

Cevap: 32

Çözümlü örnek · sınav düzeyi

Bir taksinin açılış ücreti 40 TL, kilometre başına ücreti 25 TL'dir. Ücreti x km'nin fonksiyonu olarak yazınız; 340 TL ödeyen bir yolcu kaç km yol gitmiştir?

  1. f(x) = 25x + 40: a = 25 (km başına artış), b = 40 (başlangıç).
  2. 25x + 40 = 340 → 25x = 300.
  3. x = 12.

Cevap: 12 km

✔ Doğru

  • a = (f(x₂) − f(x₁)) / (x₂ − x₁).
  • Sabit fonksiyonun eğimi 0'dır.
  • Kuralı farklı iki fonksiyon, küçük bir kümede eşit olabilir.

✘ Sık yapılan hata

  • b'yi eğim, a'yı başlangıç değeri sanmak.
  • Eğimi yalnız değer farkı (6) alıp x farkına bölmemek.
  • Sabit fonksiyonu “sıfır fonksiyonu” sanmak.
Akılda kalsın: Doğrusal fonksiyonda a hız, b başlangıç: x bir birim artınca f(x) a kadar değişir; x = 0 iken f(x) = b'dir.
Sınavda

Nasıl sorulurİki değeri verilen doğrusal fonksiyonun başka bir değeri, ya da gerçek hayat tablosundan kural kurma.

TuzakEğimi hesaplarken x farkına bölmeyi unutmak ve gerçek hayat sorusunda sabit ücreti (b) eğimle karıştırmaktır.

?Soru çöz

f doğrusal bir fonksiyon, f(2) = 7 ve f(5) = 16 olduğuna göre f(0) kaçtır?

✓ A. a = (16 − 7)/(5 − 2) = 3; 3·2 + b = 7 → b = 1 = f(0). B 3, eğimi y kesimi sanmaktan; C 9, değer farkını x farkına bölmeden eğim almaktan; D 4, b'yi f(1) gibi 7 − 3 diye bulmaktan çıkar.

▭Sen çöz özel fonksiyon

f birim fonksiyon, g sabit fonksiyon ve g(7) = 4 olduğuna göre f(5) + g(100) = olur.

910511
KAVRAM · TEK-ÇİFT

Tek ve çift fonksiyonlar: y eksenine ve orijine göre simetri

MEB 10. sınıf · Fonksiyonlar · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaParabolün tepe noktası nasıl bulunur, fonksiyonun en küçük veya en büyük değeri nedir?Bağlantılı konudan (Parabol). Önce kendin cevapla, sonra aç.

f(x) = ax² + bx + c parabolünün tepe noktası T(r, k)'dir; r = −b/2a ve k = f(r) olur. x = r doğrusu parabolün simetri eksenidir. a > 0 ise k fonksiyonun en küçük değeri, a < 0 ise en büyük değeridir. Parabol f(x) = a(x − r)² + k biçiminde de yazılabilir.

Tepe noktası ve simetri ekseni

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Tek fonksiyon ve çift fonksiyon nedir, grafikleri hangi simetriye sahiptir?

Kısa cevap: Her x için f(−x) = f(x) ise f çift fonksiyondur ve grafiği y eksenine göre simetriktir. Her x için f(−x) = −f(x) ise f tek fonksiyondur ve grafiği orijine göre simetriktir. Polinomlarda yalnız çift kuvvetli terimler (ve sabit) varsa fonksiyon çift, yalnız tek kuvvetli terimler varsa tektir.

Kelebeğin kanatları bir eksene göre, iskambil kâğıdındaki resim bir merkeze göre simetriktir; fonksiyonlarda da bu iki simetrinin adı çift ve tektir.

x yerine −x yazınca çift kuvvetler değişmez ((−x)2 = x2), tek kuvvetler işaret değiştirir ((−x)3 = −x3). Adlar buradan gelir. Çift fonksiyonda (x, y) noktası grafikteyse (−x, y) de grafiktedir: y eksenine göre ayna. Tek fonksiyonda (x, y) ile (−x, −y) birlikte bulunur: orijin etrafında 180° döndürünce grafik kendine çakışır. Tek fonksiyon 0'da tanımlıysa f(0) = 0 olmak zorundadır.

Çift fonksiyonun noktaları y eksenine göre, tek fonksiyonun noktaları orijine göre eşleşir.Görsel: Sınav Defteri
Çözümlü örnek

f(x) = x⁴ − 3x² + 1, g(x) = x³ + 5x ve h(x) = x² + x fonksiyonlarının tek mi çift mi olduğunu bulunuz.

  1. f'de yalnız çift kuvvetler ve sabit: f(−x) = f(x), çift.
  2. g'de yalnız tek kuvvetler: g(−x) = −g(x), tek.
  3. h(−x) = x² − x; ne h(x)'e ne −h(x)'e eşit: ne tek ne çift.

Cevap: f çift, g tek, h ikisi de değil

Çözümlü örnek · sınav düzeyi

f(x) = (m − 3)x4 + 2x3 + (n + 1)x2 + x tek fonksiyon olduğuna göre m + n kaçtır?

  1. Tek fonksiyonda çift kuvvetli terimler bulunamaz: x⁴ ve x²'nin katsayıları 0.
  2. m − 3 = 0 → m = 3; n + 1 = 0 → n = −1. Sabit terim zaten yok.

Cevap: 2

✔ Doğru

  • Tek · tek = çift, tek · çift = tek, çift · çift = çift.
  • f(x) = 0 hem tek hem çifttir.
  • Tek fonksiyon 0'da tanımlıysa f(0) = 0.

✘ Sık yapılan hata

  • “Her fonksiyon ya tek ya çifttir” sanmak.
  • Tek sayı kuralını taşıyıp tek · tek = tek demek.
  • Sabit terimli polinomu tek fonksiyon saymak.
Akılda kalsın: Çift fonksiyon y eksenine ayna tutar, tek fonksiyon orijin etrafında takla atar. Fonksiyon çarpımında işaretler sayı gibi çarpılır: tek fonksiyonu “eksi”, çifti “artı” düşün.
Sınavda

Nasıl sorulurKatsayıları parametreli polinomun tek/çift olma şartı ya da “f tek, g çift ise f(−2)·g(−2)” gibi değer soruları.

TuzakTuzak, tek · tek = çift kuralını sayılardaki tek-çift kuralıyla karıştırmak ve tek fonksiyonda sabit terime izin vermektir.

?Soru çöz

f tek, g çift fonksiyon; f(2) = 3 ve g(2) = 5 olduğuna göre f(−2) · g(−2) + g(−2) kaçtır?

✓ B. f tek: f(−2) = −3; g çift: g(−2) = 5. (−3)·5 + 5 = −10. A 20, f(−2)'yi de 3 alıp tek fonksiyonu çift gibi okumaktan; C −20, g(−2)'nin ikinci geçişini −5 almaktan; D 10, g'yi tek sanıp g(−2) = −5 yazmaktan çıkar.

⇄Bilgi eşleştirme tek mi çift mi?

KAVRAM · PARÇALI FONKSİYON

Parçalı tanımlı fonksiyonlar: her aralığa ayrı kural

MEB 10. sınıf · Fonksiyonlar · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaBir grafiğin fonksiyon grafiği olup olmadığı nasıl anlaşılır, grafikten tanım ve görüntü kümesi nasıl okunur?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Bir eğrinin fonksiyon grafiği olması için tanım kümesindeki her x'ten çizilen düşey doğru grafiği yalnız bir noktada kesmelidir. Grafiğin x eksenine izdüşümü tanım kümesini, y eksenine izdüşümü görüntü kümesini verir. Grafiğin x eksenini kestiği noktalar f(x) = 0 denkleminin gerçek kökleridir.

Grafik okuma ve düşey doğru testi

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Parçalı tanımlı fonksiyon nedir, değeri ve grafiği nasıl bulunur?

Kısa cevap: Tanım kümesinin farklı aralıklarında farklı kurallarla tanımlanan fonksiyonlara parçalı tanımlı fonksiyon denir. Bir değerin görüntüsü bulunurken önce o değerin hangi aralığa düştüğüne bakılır, sonra o aralığın kuralı kullanılır. Grafik her aralıkta kendi kuralıyla çizilir; sınır noktasındaki dolu daire o noktanın hangi parçaya ait olduğunu gösterir.

Bir otoparkın ilk saati bir fiyat, sonraki saatleri başka bir fiyattır; ücret fonksiyonu parçalara ayrılmıştır.

Parçalı fonksiyonda her kural kendi aralığında geçerlidir; aralıklar birbirini örtmez, bu yüzden her x'in tek bir görüntüsü olur. Değer verirken önce adres, sonra kural: x = 1 sınırdaysa eşitliğin hangi parçada (≤ ya da ≥) yazıldığına bakılır. Mutlak değer de bir parçalı fonksiyondur: x ≥ 0 için |x| = x, x < 0 için |x| = −x. Parçalı tanımlı fonksiyonların toplamı, çarpımı, bileşkesi ve tersi bu düzeyde istenmez; değer ve grafik okunur.

f(x) = 2x + 1  (x < 1) f(x) = x2 − 4x + 5  (x ≥ 1)Bu sayfadaki örnek fonksiyon: 1'den küçüklerde doğru, 1 ve sonrasında parabol.
x = 1'de doğru boş daireyle biter, parabol dolu daireyle başlar: f(1) = 2'dir, 3 değil.Görsel: Sınav Defteri
Çözümlü örnek

Yukarıdaki f için f(−1) + f(1) + f(3) toplamı kaçtır?

  1. −1 < 1: f(−1) = 2(−1) + 1 = −1.
  2. 1 ≥ 1: f(1) = 1 − 4 + 5 = 2; 3 ≥ 1: f(3) = 9 − 12 + 5 = 2.
  3. Toplam: −1 + 2 + 2 = 3.

Cevap: 3

Çözümlü örnek · sınav düzeyi

Aynı f için f(x) = 2 denkleminin kaç gerçek kökü vardır?

  1. Birinci parça: 2x + 1 = 2 → x = 1/2; 1/2 < 1 olduğu için geçerli.
  2. İkinci parça: x2 − 4x + 3 = 0 → x = 1 ya da x = 3; ikisi de ≥ 1, geçerli.
  3. Kökler 1/2, 1 ve 3.

Cevap: 3

✔ Doğru

  • Her kökü kendi parçasının aralığında kontrol et.
  • Sınır noktasında dolu daire hangi parçadaysa değer oradan.
  • |x| parçalı bir fonksiyondur.

✘ Sık yapılan hata

  • Bulunan kökü aralık şartına bakmadan kabul etmek.
  • Sınırda (x = 1) iki kuralı birden kullanmak.
  • Boş daireyi fonksiyonun değeri sanmak.
Akılda kalsın: Önce adres, sonra kural: değer hangi aralıkta, ona bak. Denklem çözünce her kökü “kendi evinde mi?” diye kontrol et.
Sınavda

Nasıl sorulurf(f(a)), f(a) + f(b) ya da f(x) = k denkleminin kök sayısı.

TuzakTuzak, kökün aralık şartını kontrol etmemek ve sınırdaki eşitliğin hangi parçaya ait olduğunu gözden kaçırmaktır.

▭Sen çöz adres, kural

f(x) = x² (x ≤ 2 için) ve f(x) = 3x − 1 (x > 2 için) olduğuna göre f(2) = , f(3) = olur.

4859

?Soru çöz

f(x) = x + 4 (x < 0 için) ve f(x) = x² − 1 (x ≥ 0 için) olduğuna göre f(x) = 3 denkleminin köklerinin toplamı kaçtır?

✓ C. x + 4 = 3 → x = −1 (< 0, geçerli); x² − 1 = 3 → x = ±2, yalnız 2 ≥ 0. Kökler −1 ve 2, toplam 1. A, −2'yi aralık şartına bakmadan almaktan; B, birinci parçayı unutmaktan; D, −1 kökünü işaretsiz 1 yazmaktan çıkar.
KURAL · İŞLEMLER

Fonksiyonlarla dört işlem: f + g, f − g, f · g, f / g

MEB 10. sınıf · Fonksiyonlar · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaBirim, sabit ve doğrusal fonksiyon nedir, f(x) = ax + b grafiğinde a ve b neyi gösterir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

f(x) = x birim (özdeşlik) fonksiyondur, her elemanı kendisine eşler. f(x) = c sabit fonksiyondur, her elemanı aynı c'ye eşler. f(x) = ax + b doğrusal fonksiyondur; grafiği bir doğrudur, a eğimi (x bir artınca f'nin değişimi), b ise y eksenini kestiği noktayı verir. Tanım kümeleri ve kuralları aynı olan fonksiyonlar eşittir.

Birim, sabit ve doğrusal fonksiyon

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Fonksiyonlarda toplama, çıkarma, çarpma ve bölme nasıl yapılır?

Kısa cevap: f ve g fonksiyonlarının toplamı, farkı, çarpımı ve bölümü ortak tanım kümesindeki her x için değerler üzerinden tanımlanır: (f + g)(x) = f(x) + g(x), (f · g)(x) = f(x) · g(x). Bölümde (f/g)(x) = f(x)/g(x) yazılır ve g(x) = 0 yapan değerler, sadeleşme olsa bile, tanım kümesinden çıkarılır.

İki fonksiyonu toplamak, aynı x için iki makineden çıkan sayıları toplamaktır.

İşlem fonksiyonların kurallarına değil, aynı x'teki değerlerine uygulanır. Bu yüzden önce her fonksiyonun o noktadaki değeri bulunur, sonra işlem yapılır. Bölümde paydanın sıfır olduğu x'ler çıkarılır; sadeleşme olsa bile o x tanım kümesine geri girmez. (f · g)(x) ile f(g(x)) farklı şeylerdir: ikincisi bileşkedir ve onu Bileşke ve ters fonksiyon sayfasında göreceğiz.

(f ± g)(x) = f(x) ± g(x) (f · g)(x) = f(x) · g(x) (f/g)(x) = f(x)/g(x), g(x) ≠ 0
Çözümlü örnek

f(x) = x2 − 1 ve g(x) = x + 1 için (f − g)(2) değerini ve (f/g)(x) fonksiyonunu bulunuz.

  1. f(2) = 3, g(2) = 3: (f − g)(2) = 0.
  2. (f/g)(x) = (x − 1)(x + 1)/(x + 1) = x − 1.
  3. g(−1) = 0 olduğundan x = −1 tanım kümesinde değildir.

Cevap: 0; (f/g)(x) = x − 1, x ≠ −1

Çözümlü örnek · sınav düzeyi

f ve g fonksiyonlarının bazı değerleri tabloda verilmiştir. (2f − g)(1) + (f · g)(3) kaçtır?

f ve g değer tablosu
x123
f(x)305
g(x)−241
  1. (2f − g)(1) = 2·3 − (−2) = 8.
  2. (f · g)(3) = 5 · 1 = 5.
  3. Toplam 13.

Cevap: 13

✔ Doğru

  • (f + g)(2) = f(2) + g(2).
  • Sadeleşse de paydayı sıfırlayan x çıkarılır.
  • (2f)(x) = 2·f(x).

✘ Sık yapılan hata

  • (f · g)(x)'i f(g(x)) sanmak.
  • (f/g) sadeleşince tanım kümesini R yazmak.
  • Tablodan değer okurken g(−2) gibi çıkarmada eksiyi kaçırmak.
Akılda kalsın: Nokta varsa önce değer: (f · g)(3) = f(3) · g(3). İç içe yazım f(g(x)) ise bu bir işlem değil, art arda çalıştırmadır.
Sınavda

Nasıl sorulurTablo ya da grafikle verilen f ve g'den (f + g)(a), (f · g)(b) gibi değerler istenir; bölümde en geniş tanım kümesi sorulur.

TuzakTuzak, (f · g)(x) ile (f ∘ g)(x)'i karıştırmak ve sadeleşen bölümde payda kökünü tanım kümesine geri koymaktır.

↕f(x) = x + 5, g(x) = 2x için küçükten büyüğe sırala

  1. (f + g)(1)
  2. (f · g)(1)
  3. (f/g)(1)
  4. (f − g)(1)

?Soru çöz

f(x) = x − 2 ve g(x) = x2 − 4 olduğuna göre (g/f)(x) fonksiyonu ve en geniş tanım kümesi aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. (x − 2)(x + 2)/(x − 2) = x + 2; payda f(x) = 0 yapan x = 2 çıkarılır. A, sadeleşmeden sonra x = 2'yi geri almaktan; C, bölümü f/g diye ters kurmaktan; D, g'nin köklerini de çıkarmaktan çıkar (g payda değil, paydır).

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

x2 − 9 ≤ 0 ve x2 − 3x > 0 sistemini sağlayan kaç tam sayı vardır?

✓ A. Birinci [−3, 3]; ikinci x < 0 veya x > 3. Kesişim [−3, 0): −3, −2, −1. B, 0'ı da almaktan (ikincide x = 0 sağlamaz); C, yalnız birinci eşitsizliğin tam sayılarını saymaktan; D, −3'ü dışarıda bırakmaktan (birincide ≤ olduğu için dahildir) çıkar.Kaynak: Eşitsizlikler · Eşitsizlik sistemleri

?Soru 2

y = ax2 + bx + c parabolünün kolları yukarı yönlüdür, tepe noktası y ekseninin sağındadır ve parabol y eksenini negatif tarafta keser. Buna göre aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ D. a > 0; tepe sağda → b < 0; c < 0. b·c > 0. A, tepe sağdayken b'yi pozitif sanmaktan; B, a ile c zıt işaretliyken Δ'nın kesin pozitif olduğunu görmemekten; C, c'nin negatif olduğunu kaçırmaktan çıkar.Kaynak: Parabol · Grafikten a, b, c işaretleri

?Soru 3

x2 − 5x + 6 ifadesinin negatif olduğu x değerlerinin kümesi aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. Kökler 2 ve 3, a > 0: arası negatif. A, ifadenin pozitif olduğu aralıklardır; C, (x − 2)(x − 3)'ten kökleri −2, −3 diye işaret hatasıyla almaktan; D, köklerde ifadenin 0 olduğunu, yani negatif olmadığını unutmaktan çıkar.Kaynak: Eşitsizlikler · İkinci dereceden ifadenin işareti

?Soru 4

f(x) = x2 + 6x + k parabolü x eksenini kesmediğine göre k'nin alabileceği en küçük tam sayı değeri kaçtır?

✓ C. Kesmez ⇔ Δ < 0: 36 − 4k < 0 → k > 9; en küçük tam sayı 10. A 9, k = 9'u da almaktan (o zaman parabol teğettir); B 37, Δ'da 4ac'deki 4'ü unutup 36 − k < 0 yazmaktan; D 8, eşitsizliğin yönünü ters çevirmekten çıkar.Kaynak: Parabol · Eksenlerle kesişim

?Soru 5

−x2 + 6x + k < 0 eşitsizliği her gerçek sayı için doğru olduğuna göre k'nin alabileceği en büyük tam sayı değeri kaçtır?

✓ B. a = −1 < 0; Δ = 36 + 4k < 0 → k < −9; en büyük tam sayı −10. A, k = −9'u da almaktan (o zaman Δ = 0, x = 3'te ifade 0 olur); C, Δ'da 4'ü unutup 36 + k < 0 yazmaktan; D, −4ac'nin işaretini karıştırıp 36 − 4k < 0 yazmaktan çıkar.Kaynak: Eşitsizlikler · Her x için sağlanma şartı

?Soru 6

x2 − 4x − 1 = 0 denkleminin kökleri aşağıdakilerden hangisidir?

✓ C. Δ = 16 + 4 = 20, √20 = 2√5; x = (4 ± 2√5)/2 = 2 ± √5. A, −b yerine b yazmaktan; B, 2a'yı yalnız kök kısmına bölmekten; D, Δ'da −4ac'yi −4 alıp 16 − 4 = 12 bulmaktan çıkar.Kaynak: İkinci dereceden denklemler · Tam kareye tamamlama ve kök formülü

?Soru 7

3x2 = 12x denkleminin gerçek sayılardaki çözüm kümesi aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. 3x² − 12x = 0 → 3x(x − 4) = 0 → x = 0 ya da x = 4. A, iki tarafı x'e bölüp 0 kökünü kaybetmekten; C, denklemi x² = 16 gibi okuyup kare kök almaktan; D, x − 4 çarpanından x = −4 diye işaret hatası yapmaktan çıkar.Kaynak: İkinci dereceden denklemler · Denklem ve çarpanlara ayırma

?Soru 8

Tepe noktası T(−1, 4) olan ve (1, 0) noktasından geçen parabol y eksenini hangi noktada keser?

✓ A. y = a(x + 1)² + 4; (1, 0): 4a + 4 = 0 → a = −1. x = 0: −1 + 4 = 3. B, a'nın işaretini + alıp 1 + 4 bulmaktan; C, y kesimini tepe noktasının ordinatı sanmaktan; D, kareyi unutup 2a + 4 = 0 → a = −2 almaktan çıkar.Kaynak: Parabol · Parabol denklemini yazma

?Soru 9

y = x2 − 1 ve y = x + 1 sisteminin çözüm kümesi aşağıdakilerden hangisidir?

✓ D. x² − 1 = x + 1 → x² − x − 2 = 0 → x = 2 ya da x = −1; y = x + 1'den (2, 3) ve (−1, 0). A, denklemi x² + x − 2 = 0 diye işaret hatasıyla kurmaktan; B, ikinci kökü unutmaktan; C, x değerlerini y ile karıştırıp ikilileri yanlış eşleştirmekten çıkar.Kaynak: Eşitsizlikler · İki bilinmeyenli denklem sistemleri

?Soru 10

Kökleri −3 ve 5 olan, başkatsayısı 1 olan ikinci dereceden denklem aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. T = −3 + 5 = 2, Ç = −15; x² − 2x − 15 = 0. A, orta terimin eksisini unutup +T yazmaktan; C, çarpımın işaretini kaçırmaktan; D, toplam yerine farkı (5 − (−3) = 8) almaktan çıkar.Kaynak: İkinci dereceden denklemler · Kökleri verilen denklemi kurma
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?AYT Matematik soruları uygulamaya ekleniyor; şimdilik diğer derslerin sorularını çözebilirsin. Yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →