Türev: anlık değişim oranı, teğet eğimi ve türev kuralları

Ortalama hızdan anlık hıza giderek türevi tanımlıyor, teğetin eğimiyle bağlıyor, türevin olmadığı noktaları görüyor ve türev alma kurallarını çözümlü örneklerle çalışıyoruz.

6 durakAYT · 12. sınıf
12 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 12tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
KAVRAM · ANLIK DEĞİŞİM

Türev: ortalama hızdan anlık hıza

MEB 12. sınıf · Türev · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaBir fonksiyonun bir aralıktaki ortalama değişim hızı nedir, nasıl hesaplanır?Bağlantılı konudan (Fonksiyon grafikleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

f fonksiyonunun [a, b] aralığındaki ortalama değişim hızı (f(b) − f(a)) / (b − a) oranıdır. Bu oran, grafiğin (a, f(a)) ve (b, f(b)) noktalarından geçen kesen doğrunun eğimidir. Değer farkını x farkına bölmek, “birim başına ortalama ne kadar değişti?” sorusunun cevabıdır ve birimi de bu orandan gelir.

Ortalama değişim hızı

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Türev nedir, anlık değişim oranı limitle nasıl tanımlanır?

Kısa cevap: Bir fonksiyonun [a, a + h] aralığındaki ortalama değişim hızı (f(a + h) − f(a))/h'dir. h sıfıra yaklaşırken bu oranın limiti varsa bu limite f'nin x = a noktasındaki türevi denir ve f′(a) ile gösterilir. Türev, fonksiyonun o andaki değişim hızıdır; konum fonksiyonunun türevi anlık hızı verir.

Arabanın göstergesindeki hız, yolun tamamına bölünmüş bir ortalama değil, o andaki hızdır; türev bu “o an”ı yakalar.

Fonksiyon grafikleri sayfasında gördük: ortalama değişim hızı, iki nokta arasındaki değişimin aralık uzunluğuna oranıdır. Serbest düşen bir cismin t saniyede aldığı yol yaklaşık s(t) = 5t2 metredir. 2. ile 4. saniye arasındaki ortalama hız 80 − 202 = 30 m/s'dir. Ama 2. saniyedeki hız ne? Aralığı küçülterek bakalım:

s(t) = 5t², t = 2'den başlayan aralıklarda ortalama hız
Aralık uzunluğu h10,10,010,001
(s(2 + h) − s(2)) / h2520,520,0520,005

h küçüldükçe ortalama hız 20'ye yaklaşıyor. Cebirle de görülür: 5(2 + h)2 − 20h = 20h + 5h2h = 20 + 5h ve h → 0 iken 20 m/s. Bu limit, s fonksiyonunun t = 2'deki türevidir. Limit ve süreklilik sayfasında gördüğümüz 0/0 sadeleştirmesi burada her seferinde karşımıza çıkar.

h küçüldükçe kesen P çevresinde döner ve teğete yaklaşır; kesenin eğimi ortalama hız, teğetin eğimi anlık hızdır: s′(2) = 20.Görsel: Sınav Defteri
f′(a) = limh→0 f(a + h) − f(a)h f′(a) = limx→a f(x) − f(a)x − aPay: değişim · Payda: aralık · Limit: aralık sıfıra giderken oran
Çözümlü örnek

f(x) = x2 için f′(3)'ü tanımla hesaplayınız.

  1. (3 + h)2 − 9h = 6h + h2h = 6 + h.
  2. h → 0 iken 6.

Cevap: f′(3) = 6

Çözümlü örnek · sınav düzeyi

f(x) = x2 + x olduğuna göre limh→0 f(2 + 3h) − f(2)h kaçtır?

  1. f(2 + 3h) = 6 + 15h + 9h2, f(2) = 6.
  2. 15h + 9h2h = 15 + 9h → 15.
  3. Kısa yol: payda 3h olsaydı f′(2) = 5 olurdu; payda h olduğu için sonuç 3·f′(2).

Cevap: 15

✔ Doğru

  • Ortalama hız bir aralığa, türev bir noktaya aittir.
  • lim (f(a + kh) − f(a))/h = k·f′(a).
  • Türev bir limit olduğu için olmayabilir de.

✘ Sık yapılan hata

  • Anlık hızı ortalama hızla karıştırmak.
  • h = 0'ı doğrudan yazıp 0/0 elde edince durmak.
  • lim (f(2 + 3h) − f(2))/h'yi f′(2) sanmak.
Akılda kalsın: Türev = aralık sıfıra giderken ortalama değişim hızı. Pay ile paydadaki artış aynı değilse aradaki kat sonuca çarpan olarak girer.
Sınavda

Nasıl sorulurTürevin limit tanımı verilip değer istenir; çoğu zaman paydaki artış 2h, 3h ya da −h'dir ve cevap f′(a)'nın katıdır. Hareket problemlerinde konum fonksiyonundan anlık hız sorulur.

TuzakTuzak, pay ile payda uyumsuzken sonucu doğrudan f′(a) yazmaktır.

▭Sen çöz ortalama ve anlık

f(x) = x2 için [1, 4] aralığındaki ortalama değişim hızı ve x = 3'teki anlık değişim hızı olur.

56159

?Soru çöz

f(x) = 3x2 − x olduğuna göre limh→0 f(1 + h) − f(1)h kaçtır?

✓ A. f(1 + h) − f(1) = 5h + 3h²; h'ye bölünce 5 + 3h, limit 5 = f′(1). B, limit yerine f(1)'i yazmaktan; C, −x teriminin katkısını unutmaktan; D, h = 0'ı doğrudan yazıp 0/0'ı 0 saymaktan çıkar.
KURAL · TÜREV ALMA

Temel türev kuralları: sabitin türevi sıfır, xⁿ'nin türevi n·xⁿ⁻¹

MEB 12. sınıf · Türev · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaLimitin özellikleri nelerdir, polinom ve köklü fonksiyonlarda limit nasıl alınır?Bağlantılı konudan (Limit ve süreklilik). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Limitleri var olan iki fonksiyonun toplamının, farkının, çarpımının ve sabitle çarpımının limiti, limitlerin toplamı, farkı, çarpımı ve sabitle çarpımıdır; paydanın limiti sıfırdan farklıysa bölümün limiti limitlerin bölümüdür. Polinom, köklü, üstel, logaritmik ve trigonometrik fonksiyonlarda, tanımlı oldukları noktada limit x yerine o sayı yazılarak bulunur.

Limit özellikleri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Türev alma kuralları nelerdir, xⁿ'nin türevi nasıl alınır?

Kısa cevap: Sabit fonksiyonun türevi 0'dır. n rasyonel sayı olmak üzere f(x) = a·xⁿ ise f′(x) = a·n·xⁿ⁻¹ olur; üs başa çarpan olarak iner ve bir azalır. Toplam ve farkın türevi türevlerin toplamı ve farkıdır. Köklü ve kesirli ifadeler önce üslü biçime çevrilir: √x = x^(1/2), 1/x² = x⁻².

Her seferinde limit hesabı yapmak yerine, limitin hep aynı kalıbı verdiğini gören matematikçiler kuralları yazdı.

Limitle hesaplayınca (x2)′ = 2x, (x3)′ = 3x2 çıkar: (x + h)3 − x3h = 3x2 + 3xh + h2 → 3x2. Kalıp açıktır: üs başa iner, üs bir azalır. Sabit fonksiyonun grafiği yatay bir doğrudur, eğimi ve değişimi yoktur: türevi 0. Kural kesirli ve negatif üslerde de geçerlidir; bu yüzden kökler ve paydadaki x'ler önce üs olarak yazılır.

(c)′ = 0 (a·xn)′ = a·n·xn−1, n ∈ Q (f ± g)′ = f′ ± g′√x = x^(1/2), ∛(x²) = x^(2/3), 1/xⁿ = x⁻ⁿ
Kuralı uygulayalım
f(x)Üslü yazımf′(x)
7sabit0
4x³4x³12x²
√xx^(1/2)(1/2)x^(−1/2) = 1/(2√x)
1/xx⁻¹−x⁻² = −1/x²
∛(x²)x^(2/3)(2/3)x^(−1/3)
Çözümlü örnek

f(x) = 2x3 − 5x2 + 4x − 7 için f′(x) ve f′(1) nedir?

  1. Terim terim: f′(x) = 6x2 − 10x + 4 (−7'nin türevi 0).
  2. f′(1) = 6 − 10 + 4 = 0.

Cevap: f′(x) = 6x² − 10x + 4, f′(1) = 0

Çözümlü örnek · sınav düzeyi

f(x) = 6√x + 8x2 olduğuna göre f′(4) kaçtır?

  1. Üslü yaz: f(x) = 6x1/2 + 8x−2.
  2. f′(x) = 3x−1/2 − 16x−3 = 3√x − 16x3.
  3. f′(4) = 32 − 1664 = 32 − 14.

Cevap: 5/4

✔ Doğru

  • (√x)′ = 1/(2√x).
  • (5)′ = 0, (5x)′ = 5.
  • (1/x³)′ = −3/x⁴.

✘ Sık yapılan hata

  • (√x)′ = 1/√x yazmak (1/2 unutulur).
  • (1/x)′ = 1 ya da ln x sanmak.
  • Negatif üste bir azaltırken −2'yi −1 yapmak: doğrusu −3.
Akılda kalsın: “Üs iner, üs azalır.” Kök ve kesir görünce önce üslü yaz; kuralın kendisi hiç değişmez.
Sınavda

Nasıl sorulurPolinom, köklü ya da paydasında x olan bir fonksiyonun bir noktadaki türev değeri sorulur.

TuzakKökün türevinde 1/2 çarpanını ve negatif üste bir azaltırken sayının büyüklüğünün arttığını unutmaktır.

Sınavda işaretleBazı kaynaklarda sin x, eˣ ve ln x türevleri de vardır; AYT'de türev kuralları c ve a·xⁿ (n rasyonel) biçimli terimlerle, bunların toplamı, çarpımı, bölümü ve bileşkesiyle sorulur.

⇄Bilgi eşleştirme f ve f′

?Soru çöz

f(x) = x3 − 4√x olduğuna göre f′(4) kaçtır?

✓ B. f′(x) = 3x² − 2/√x; f′(4) = 48 − 1 = 47. A, (√x)′'yü 1/√x alıp 4/2 = 2 çıkarmaktan; C, 4√x'i sabit sanıp türevini 0 almaktan; D, −4√x'in türevini artı işaretle eklemekten çıkar.
GRAFİK · TEĞET

Teğet doğrusu: türev, eğrinin o noktadaki eğimidir

MEB 12. sınıf · Türev · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaBirim, sabit ve doğrusal fonksiyon nedir, f(x) = ax + b grafiğinde a ve b neyi gösterir?Bağlantılı konudan (Fonksiyonlar). Önce kendin cevapla, sonra aç.

f(x) = x birim (özdeşlik) fonksiyondur, her elemanı kendisine eşler. f(x) = c sabit fonksiyondur, her elemanı aynı c'ye eşler. f(x) = ax + b doğrusal fonksiyondur; grafiği bir doğrudur, a eğimi (x bir artınca f'nin değişimi), b ise y eksenini kestiği noktayı verir. Tanım kümeleri ve kuralları aynı olan fonksiyonlar eşittir.

Birim, sabit ve doğrusal fonksiyon

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Türev ile teğetin eğimi arasında nasıl bir ilişki vardır, teğet denklemi nasıl yazılır?

Kısa cevap: f′(a), f fonksiyonunun grafiğine (a, f(a)) noktasında çizilen teğet doğrusunun eğimidir. Kesen doğrunun ikinci noktası değme noktasına yaklaştıkça kesen teğete dönüşür. Teğet denklemi y − f(a) = f′(a)·(x − a) ile yazılır. Teğet yatay ise f′(a) = 0'dır; Rolle teoremi böyle bir noktanın ne zaman kesin var olduğunu söyler.

Bir eğriye çok yaklaşırsan, yaklaştığın küçük parça neredeyse düz bir doğru gibi görünür; o doğru teğettir.

Ortalama değişim hızı, eğri üzerindeki iki noktadan geçen kesenin eğimidir. İkinci nokta birinciye yaklaşırken kesen döner ve sonunda eğriye yalnız o noktada dokunan teğete dönüşür. Bu yüzden türev, teğetin eğimidir. Aşağıda y = x² eğrisinde P(1, 1) noktasından geçen bir kesen ve teğet var.

Q noktası P'ye yaklaştıkça kesenin eğimi 3'ten 2'ye iner. f′(x) = 2x olduğundan f′(1) = 2: teğetin eğimi.Görsel: Sınav Defteri
mteğet = f′(a) y − f(a) = f′(a)·(x − a)Paralel doğruların eğimleri eşittir: “y = 2x + 1'e paralel teğet” ⇒ f′(a) = 2.
Çözümlü örnek

f(x) = x3 − 2x eğrisine x = 1 apsisli noktada çizilen teğetin denklemi nedir?

  1. Değme noktası: f(1) = −1 → (1, −1).
  2. Eğim: f′(x) = 3x2 − 2, f′(1) = 1.
  3. y + 1 = 1·(x − 1).

Cevap: y = x − 2

Çözümlü örnek · sınav düzeyi

y = x2 − 4x + 5 eğrisine çizilen ve y = 2x + 1 doğrusuna paralel olan teğet y eksenini hangi noktada keser?

  1. Paralel: eğim 2. y′ = 2x − 4 = 2 → x = 3, değme noktası (3, 2).
  2. Teğet: y − 2 = 2(x − 3) → y = 2x − 4.
  3. x = 0 için y = −4.

Cevap: (0, −4)

Ek bilgi: Rolle teoremi

Fransız matematikçi Michel Rolle (1652–1719) adını taşıyan teorem şunu söyler: f, [a, b] aralığında sürekli, (a, b) aralığında türevlenebilir ve f(a) = f(b) ise a ile b arasında f′(c) = 0 olan en az bir c vardır. Grafikte bu, aynı yükseklikteki iki nokta arasında en az bir yatay teğet bulunması demektir: yükselip yeniden inen bir yolun bir yerde zirvesi vardır.

✔ Doğru

  • Teğetin eğimi f′(a), değme noktası (a, f(a)).
  • Yatay teğet ⇔ f′(a) = 0.
  • Paralel teğette eğimler eşit.

✘ Sık yapılan hata

  • Değme noktasının ordinatı yerine f′(a)'yı kullanmak.
  • Eğim olarak f(a)'yı almak.
  • Türevi bulup denklemi f′(x) diye yazmak.
Akılda kalsın: Teğet için iki bilgi: nokta f(a)'dan, eğim f′(a)'dan. Biri eksik kalırsa doğru yazılamaz.
Sınavda

Nasıl sorulurBir noktadaki teğetin denklemi, teğetin eksenleri kestiği nokta, verilen doğruya paralel ya da dik teğetin değme noktası sorulur.

TuzakTuzak, eğim ile değme noktasının ordinatını karıştırmaktır; ikisi ayrı hesaplanır.

?Soru çöz

f(x) = x2 + 3x eğrisine x = 1 apsisli noktada çizilen teğetin denklemi aşağıdakilerden hangisidir?

✓ D. f(1) = 4, f′(x) = 2x + 3, f′(1) = 5: y − 4 = 5(x − 1), y = 5x − 1. A, f(1)'i doğrudan sabit terim yazmaktan; B, türev fonksiyonunu teğet denklemi sanmaktan; C, eğim olarak f(1) = 4'ü almaktan çıkar.

↕Teğet denklemi yazma adımlarını sırala

  1. Eğimi hesapla: m = f′(a)
  2. Değme noktasını bul: (a, f(a))
  3. y − f(a) = m(x − a) yaz ve düzenle
  4. Türev fonksiyonunu bul: f′(x)
KAVRAM · TÜREVLENEBİLİRLİK

Türevlenebilirlik: köşe ve kopukluk olan yerde türev yoktur

MEB 12. sınıf · Türev · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaBir fonksiyon bir noktada ne zaman süreklidir, grafikte süreksizlik nasıl anlaşılır?Bağlantılı konudan (Limit ve süreklilik). Önce kendin cevapla, sonra aç.

f fonksiyonunun x = a noktasında sürekli olması için üç şart birlikte sağlanmalıdır: f(a) tanımlı olmalı, x a'ya giderken limit var olmalı ve bu limit f(a)'ya eşit olmalıdır. Grafikte boşluk, sıçrama ya da tanımsız nokta süreksizliktir. Polinom fonksiyonlar her yerde, rasyonel fonksiyonlar paydayı sıfır yapmayan her noktada süreklidir.

Süreklilik

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Bir fonksiyon hangi noktalarda türevlenemez, soldan ve sağdan türev nedir?

Kısa cevap: Türev bir limit olduğu için soldan ve sağdan türev ayrı hesaplanabilir; bir noktada türev olması için ikisinin var ve eşit olması gerekir. Grafikte köşe (sivri nokta) olan yerde soldan ve sağdan türev farklıdır; süreksiz olan yerde türev hiç yoktur. Türevlenebilen fonksiyon süreklidir, ama sürekli her fonksiyon türevlenebilir değildir.

|x − 1| grafiği 1'de sivri bir köşe yapar; o köşeye tek bir teğet çizilemez.

Soldan türev, h'nin negatif değerlerle sıfıra yaklaştığı limittir; sağdan türev pozitif değerlerle. Grafikte bu, noktanın solundaki ve sağındaki eğimlerdir. y = |x − 1| grafiğinde solda eğim −1, sağda 1'dir: iki teğet adayı farklı yönlere bakar, türev yoktur. Fonksiyon süreksizse durum daha da kötüdür: kopuk bir grafiğe teğet çizilemez. Bu yüzden türevlenebilirlik süreklilikten daha güçlü bir şarttır.

Köşede soldan türev −1, sağdan türev 1. Fonksiyon 1'de sürekli ama türevlenemez.Görsel: Sınav Defteri
f′(a) var ⇔ f, a'da sürekli ve f′(a−) = f′(a+)Parçalı fonksiyonda kırılma noktasında: önce süreklilik (değerler eşit), sonra türevler eşit.
Çözümlü örnek

f(x) = |x − 3| fonksiyonunun x = 3'te türevi var mıdır?

  1. x < 3: f = 3 − x, türev −1. x > 3: f = x − 3, türev 1.
  2. Soldan ve sağdan türev farklı.

Cevap: yoktur (köşe)

Çözümlü örnek · sınav düzeyi

f(x) = {x2, x < 1; ax + b, x ≥ 1} fonksiyonu x = 1'de türevlenebilir olduğuna göre a·b kaçtır?

  1. Süreklilik: soldan 1, sağdan a + b: a + b = 1.
  2. Türevler: soldan 2x → 2, sağdan a: a = 2.
  3. b = −1.

Cevap: a·b = −2

✔ Doğru

  • Türevlenebilir ⇒ sürekli.
  • Köşede fonksiyon sürekli olabilir, türev yine yoktur.
  • Parçalı fonksiyonda iki şart birlikte yazılır.

✘ Sık yapılan hata

  • “Sürekliyse türevlenebilir” demek.
  • Parçalı fonksiyonda yalnız türevleri eşitleyip sürekliliği atlamak.
  • Köşede iki eğimin ortalamasını türev sanmak.
Akılda kalsın: Türev için pürüzsüz ve kesintisiz bir yol gerekir: kopukluk sürekliliği, köşe türevi bozar.
Sınavda

Nasıl sorulurGrafikte türevin olmadığı noktalar sayılır ya da parçalı fonksiyonun türevlenebilir olması için parametreler istenir.

TuzakTuzak, süreklilik şartını atlamak ve köşeli ama sürekli noktayı türevli saymaktır.

?Soru çöz

f(x) = {x2 + 1, x < 2; 4x + k, x ≥ 2} fonksiyonu x = 2'de türevlenebilir olduğuna göre k kaçtır?

✓ A. Türevler eşit (2x → 4 ve 4); süreklilik 5 = 8 + k, k = −3. B, x² + 1'deki +1'i unutup 4 = 8 + k yazmaktan; C, son adımda işareti çevirmemekten; D, 5 ile 8'i toplamaktan çıkar.

⇄Bilgi eşleştirme grafik ve türev

KURAL · ÇARPIM VE BÖLÜM

Çarpım ve bölüm kuralı: türev çarpıma dağılmaz

MEB 12. sınıf · Türev · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaTürev alma kuralları nelerdir, xⁿ'nin türevi nasıl alınır?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Sabit fonksiyonun türevi 0'dır. n rasyonel sayı olmak üzere f(x) = a·xⁿ ise f′(x) = a·n·xⁿ⁻¹ olur; üs başa çarpan olarak iner ve bir azalır. Toplam ve farkın türevi türevlerin toplamı ve farkıdır. Köklü ve kesirli ifadeler önce üslü biçime çevrilir: √x = x^(1/2), 1/x² = x⁻².

Temel türev kuralları

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Çarpımın ve bölümün türevi nasıl alınır?

Kısa cevap: İki fonksiyonun çarpımının türevi (f·g)′ = f′·g + f·g′, bölümünün türevi (f/g)′ = (f′·g − f·g′)/g² kuralıyla bulunur (g sıfırdan farklı). Çarpımın türevi türevlerin çarpımı değildir. Bölüm kuralında paydaki çıkarmanın sırası önemlidir: önce payın türevi çarpı payda, sonra pay çarpı paydanın türevi. Çarpım kuralı, iki kenarı birlikte büyüyen bir dikdörtgenin alan artışından sezilebilir.

x·x = x² ve (x²)′ = 2x; ama x'in türevi 1, 1·1 = 1. Demek ki çarpımın türevi türevlerin çarpımı olamaz.

Kenarları f ve g olan bir dikdörtgen düşün; iki kenar da büyüyor. Alanın artışı iki şeritten gelir: f'nin artışı çarpı g ve g'nin artışı çarpı f. Bu yüzden (f·g)′ = f′g + fg′'dür; çarpımın her parçası sırayla türevlenir, öbürü olduğu gibi kalır. Bölüm kuralı da bu kuraldan çıkar; paydada paydanın karesi bulunur ve paydaki sıra değişirse işaret değişir.

Alan iki şeritle büyür: f'nin artışı çarpı g, g'nin artışı çarpı f. Köşedeki Δf·Δg iki küçük sayının çarpımıdır; Δx'e bölünüp Δx → 0 yapılınca sıfıra gider.Görsel: Sınav Defteri
(f·g)′ = f′·g + f·g′ (fg)′ = f′·g − f·g′g2Değer tablosu verilirse: (f·g)′(a) = f′(a)g(a) + f(a)g′(a).
Çözümlü örnek

f(x) = (x2 + 1)(3x − 2) olduğuna göre f′(1) kaçtır?

  1. f′(x) = 2x·(3x − 2) + (x2 + 1)·3.
  2. f′(1) = 2·1 + 2·3 = 8.

Cevap: 8

Çözümlü örnek · sınav düzeyi

Türevlenebilir g fonksiyonu için g(1) = 4 ve g′(1) = −2'dir. f(x) = x2·g(x)x + 1 olduğuna göre f′(1) kaçtır?

  1. Pay bir çarpımdır: u(x) = x2·g(x) de. u(1) = 1·4 = 4.
  2. Çarpım kuralı: u′(x) = 2x·g(x) + x2·g′(x), u′(1) = 2·4 + 1·(−2) = 6.
  3. Bölüm kuralı: f′(1) = u′(1)·(1 + 1) − u(1)·1(1 + 1)2 = 12 − 44 = 2.

Cevap: 2

✔ Doğru

  • (x·√x)′'yü kuralla ya da x^(3/2) diye yazarak bul: ikisi de (3/2)√x.
  • Bölümde payda g².
  • Değer tablosunda her f, g değeri aynı noktada okunur.

✘ Sık yapılan hata

  • (f·g)′ = f′·g′ yazmak.
  • Bölümün payında sırayı değiştirip f·g′ − f′·g yazmak.
  • Paydanın karesini almayı unutmak.
Akılda kalsın: Çarpım: “birincinin türevi çarpı ikinci, artı birinci çarpı ikincinin türevi.” Bölüm: “üstün türevi alt, eksi üst altın türevi, bölü alt kare.”
Sınavda

Nasıl sorulurÇarpım ya da bölüm biçimindeki fonksiyonun türev değeri sorulur; sıkça f(a), f′(a), g(a), g′(a) tablo olarak verilir.

TuzakTuzak, türevi çarpıma dağıtmak ve bölümde paydaki sırayı ters yazmaktır.

?Soru çöz

f(2) = 3, f′(2) = −1, g(2) = 4 ve g′(2) = 5 olduğuna göre (fg)′(2) kaçtır?

✓ C. (f′g − fg′)/g² = (−1·4 − 3·5)/16 = −19/16. A, paydaki çıkarmayı toplama yapmaktan (−4 + 15); B, f′(2)/g′(2) diye türevleri bölmekten; D, paydaki sırayı ters kurup fg′ − f′g yazmaktan çıkar.

▭Sen çöz çarpım ve bölüm

h(x) = (x2 − 1)(x3 + 2) için h′(2) = ve k(x) = xx + 1 için k′(1) = olur.

761/448−1/4
KURAL · ZİNCİR KURALI

Zincir kuralı: dıştakinin türevi çarpı içtekinin türevi

MEB 12. sınıf · Türev · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaBileşke fonksiyon nedir, (f ∘ g)(x) nasıl hesaplanır?Bağlantılı konudan (Bileşke ve ters fonksiyon). Önce kendin cevapla, sonra aç.

f ∘ g (fog) bileşke fonksiyonu x'e önce g'yi, çıkan sonuca f'yi uygular: (f ∘ g)(x) = f(g(x)). İşlem sağdan sola okunur; içteki fonksiyonun sonucu dıştaki fonksiyonun girdisidir. Bunun için g'nin görüntülerinin f'nin tanım kümesinde olması gerekir. Genellikle f ∘ g ile g ∘ f birbirinden farklıdır.

Bileşke fonksiyon

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Bileşke fonksiyonun türevi zincir kuralıyla nasıl alınır?

Kısa cevap: Bileşke fonksiyonun türevi (f∘g)′(x) = f′(g(x))·g′(x) kuralıyla bulunur: önce dıştaki fonksiyonun türevi, içteki ifade olduğu gibi bırakılarak alınır, sonra içteki ifadenin türeviyle çarpılır. Örneğin (x² + 1)⁵'in türevi 5(x² + 1)⁴·2x'tir. Kökte de aynı yol izlenir: √u'nun türevi u′/(2√u) olur. Değer sorusunda dıştaki fonksiyonun türevi, içerideki ifadenin o noktadaki değerinde okunur.

Bir dişli öbüründen 3 kat hızlı, o da üçüncüden 2 kat hızlı dönüyorsa birinci dişli üçüncüden 6 kat hızlı döner; zincir kuralı bu çarpmadır.

Bileşke ve ters fonksiyon sayfasında gördük: (f ∘ g)(x) = f(g(x)), yani önce g, sonra f uygulanır. x değiştiğinde g, g′(x) hızıyla değişir; g değiştiğinde f, f′(g(x)) hızıyla değişir. İki hız çarpılır. Pratikte: dıştaki kuvveti ya da kökü, içini hiç açmadan türevle, sonra içinin türeviyle çarp.

Dıştaki fonksiyonun hızı girişte değil, içerinin değerinde okunur: h′(1) değil h′(g(1)) = h′(2).Görsel: Sınav Defteri
(f∘g)′(x) = f′(g(x))·g′(x) [un]′ = n·un−1·u′ (√u)′ = u′2√uu, x'e bağlı bir ifade. İçi açıp türev almak da doğru sonuç verir ama uzun sürer.
Zincir kuralının adımları
FonksiyonDıştakinin türevi (iç aynı)× İçtekinin türeviSonuç
(3x − 1)⁴4(3x − 1)³312(3x − 1)³
(x² + 1)⁵5(x² + 1)⁴2x10x(x² + 1)⁴
√(x² + 9)1/(2√(x² + 9))2xx/√(x² + 9)
Çözümlü örnek

f(x) = (3x − 1)4 olduğuna göre f′(1) kaçtır?

  1. f′(x) = 4(3x − 1)3·3 = 12(3x − 1)3.
  2. f′(1) = 12·23 = 96.

Cevap: 96

Çözümlü örnek · sınav düzeyi

Türevlenebilir bir f fonksiyonu için f(2x − 1) = x3 − 2x olduğuna göre f′(3) kaçtır?

  1. İki yanın türevi alınır; soldaki bileşkedir, içtekinin türevi 2: f′(2x − 1)·2 = 3x2 − 2.
  2. f′(3) istendiği için içi 3 yapan x seçilir: 2x − 1 = 3 → x = 2.
  3. f′(3)·2 = 3·4 − 2 = 10 → f′(3) = 5.

Cevap: 5

✔ Doğru

  • [(2x + 1)³]′ = 3(2x + 1)²·2.
  • (f∘g)′(1)'de f′, g(1)'de hesaplanır.
  • İç ifade türev alınırken olduğu gibi kalır.

✘ Sık yapılan hata

  • İçtekinin türeviyle çarpmayı unutmak.
  • (f∘g)′(1)'de f′(1) kullanmak.
  • Dıştakinin türevini alırken içi de türevlemek: 5(2x)⁴ gibi.
Akılda kalsın: Dıştan içe, soğan gibi: her katmanın türevi alınır, katmanlar çarpılır. Değer sorusunda dış fonksiyonun türevi içerinin değerinde okunur.
Sınavda

Nasıl sorulurKuvvet ya da kök içindeki bir polinomun türev değeri, ya da f, g değer tablosuyla (f∘g)′(a) sorulur.

TuzakTuzak, f′(g(a)) yerine f′(a) kullanmak ve içtekinin türevini çarpmayı unutmaktır.

?Soru çöz

g(1) = 2, g′(1) = −3, f′(1) = 7 ve f′(2) = 5 olduğuna göre (f∘g)′(1) kaçtır?

✓ C. f′(g(1))·g′(1) = f′(2)·(−3) = 5·(−3) = −15. A, f′'yü g(1) yerine 1'de okuyup 7·(−3) yazmaktan; B, g′(1)'in işaretini kaçırmaktan; D, içtekinin türeviyle çarpmayı unutmaktan çıkar.

▭Sen çöz zincir

f(x) = (x2 + 1)3 için f′(1) = ve g(x) = √(4x + 1) için g′(2) = olur.

242/3121/6

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Bir koşucu ilk gün 2 km koşuyor ve her gün bir önceki günden 0,5 km fazla koşuyor. Koşucu ilk 10 günde toplam kaç km koşmuştur?

✓ C. a₁₀ = 2 + 9·0,5 = 6,5; S₁₀ = 10·(2 + 6,5)/2 = 42,5. A, toplam yerine 10. günü vermekten; B, a₁₀'u 2 + 10·0,5 = 7 alıp adım sayısını bir fazla saymaktan; D, her günü 6,5 km sayıp 10 ile çarpmaktan çıkar.Kaynak: Diziler · Dizi problemleri

?Soru 2

9x − 4·3x + 3 = 0 denkleminin köklerinin toplamı kaçtır?

✓ D. t = 3ˣ: t² − 4t + 3 = 0, t = 1 ya da 3; 3ˣ = 1 → x = 0, 3ˣ = 3 → x = 1; toplam 1. A, t'lerin toplamını vermekten; B, t'lerin çarpımını vermekten; C, yalnız t = 1 kökünü kullanmaktan çıkar.Kaynak: Logaritma özellikleri · Üstel denklemler

?Soru 3

Pozitif terimli bir geometrik dizide a3·a7 = 144 olduğuna göre a₅ kaçtır?

✓ B. 3 ve 7'nin ortası 5: a₅² = a₃·a₇ = 144, terimler pozitif olduğu için a₅ = 12. A, aritmetik dizi kuralını (2·a₅ = a₃ + a₇) çarpıma uygulamaktan; C, çarpımı terim sanmaktan; D, pozitif terimli şartını gözden kaçırıp negatif kökü seçmekten çıkar.Kaynak: Diziler · Geometrik dizi

?Soru 4

Bir şehirde şebekedeki su kaybı her yıl bir önceki yıla göre %20 artmaktadır. Önlem alınmazsa kayıp yaklaşık kaç yılda iki katına çıkar? (log 2 ≈ 0,30; log 3 ≈ 0,48)

✓ B. 1,2ᵗ = 2 → t = log 2 / log 1,2; log 1,2 = log 12 − 1 = 0,60 + 0,48 − 1 = 0,08; t ≈ 0,30 / 0,08 = 3,75. A, %20'yi her yıl ekleyip doğrusal düşünmekten; C, log 1,2 yerine log 12 ≈ 1,08 almaktan; D, log 1,2'yi 0,2 sanmaktan çıkar.Kaynak: Logaritma özellikleri · Modelleme: büyüme, yarılanma, ölçekler

?Soru 5

limx→−1 x2 + 4x + 3x2 − 1 kaçtır?

✓ D. (x + 1)(x + 3) / ((x + 1)(x − 1)) = (x + 3)/(x − 1) → 2/(−2) = −1. A, x − 1 = −2'nin işaretini kaçırmaktan; B, sadeleştirdikten sonra x yerine −1 değil 0 yazmaktan; C, 0/0'ı limitin olmaması sanmaktan çıkar.Kaynak: Limit ve süreklilik · 0/0 belirsizliği

?Soru 6

an+2 = an+1 + an, a1 = 2 ve a3 = 7 olduğuna göre a₅ kaçtır?

✓ C. n = 1: a₃ = a₂ + a₁, a₂ = 5; a₄ = 7 + 5 = 12; a₅ = 12 + 7 = 19. A, a₄'ü cevap sanmaktan; B, a₂'yi a₃ + a₁ = 9 diye toplayıp devam etmekten; D, a₅'i a₄'ün iki katı sanmaktan çıkar.Kaynak: Diziler · Genel terim ve indirgeme bağıntısı

?Soru 7

Bir aritmetik dizide a5 + a11 = 42 olduğuna göre a₈ kaçtır?

✓ A. 5 ve 11'in ortası 8: a₅ + a₁₁ = 2·a₈, a₈ = 21. B, toplamı terim sanmaktan; C, sıra numaralarının ortalamasını (8) terimin değeri sanmaktan; D, 42'yi üç terime bölmekten çıkar.Kaynak: Diziler · Aritmetik dizi

?Soru 8

f(x) = {2x + a, x < 3; ax − 1, x ≥ 3} fonksiyonunun x = 3'te limiti olduğuna göre a kaçtır?

✓ C. Soldan 6 + a, sağdan 3a − 1; 6 + a = 3a − 1, 2a = 7, a = 7/2. A, 2a = 7'de 2'ye bölmeyi unutmaktan; B, a'ları toplarken işareti çevirmekten; D, sağdaki ifadede −1'i +1 okumaktan (6 + a = 3a + 1) çıkar.Kaynak: Limit ve süreklilik · Parçalı ve mutlak değerli fonksiyonda limit

?Soru 9

limx→π/2 (3 sin x − cos 2x) kaçtır?

✓ B. 3·sin(π/2) − cos π = 3·1 − (−1) = 4. A, cos π'yi 1 almaktan; C, cos 2x yerine cos x yazıp cos(π/2) = 0 almaktan; D, sin(π/2)'yi 0 sanmaktan çıkar.Kaynak: Limit ve süreklilik · Limit özellikleri

?Soru 10

2x2−3x < 16 eşitsizliğini sağlayan kaç tam sayı vardır?

✓ A. 16 = 2⁴, taban 2 büyük: x² − 3x < 4, (x − 4)(x + 1) < 0, −1 < x < 4; tam sayılar 0, 1, 2, 3. B, uçları (−1 ve 4) katmaktan; C, yalnız bir ucu katmaktan; D, 0'ı saymamaktan çıkar.Kaynak: Logaritma özellikleri · Üstel ve logaritmik eşitsizlikler
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?AYT Matematik soruları uygulamaya ekleniyor; şimdilik diğer derslerin sorularını çözebilirsin. Yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →