Türev: ortalama hızdan anlık hıza
MEB 12. sınıf · Türev · Okuma 5 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaBir fonksiyonun bir aralıktaki ortalama değişim hızı nedir, nasıl hesaplanır?Bağlantılı konudan (Fonksiyon grafikleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.
f fonksiyonunun [a, b] aralığındaki ortalama değişim hızı (f(b) − f(a)) / (b − a) oranıdır. Bu oran, grafiğin (a, f(a)) ve (b, f(b)) noktalarından geçen kesen doğrunun eğimidir. Değer farkını x farkına bölmek, “birim başına ortalama ne kadar değişti?” sorusunun cevabıdır ve birimi de bu orandan gelir.
✎Konu anlatımı
Türev nedir, anlık değişim oranı limitle nasıl tanımlanır?
Kısa cevap: Bir fonksiyonun [a, a + h] aralığındaki ortalama değişim hızı (f(a + h) − f(a))/h'dir. h sıfıra yaklaşırken bu oranın limiti varsa bu limite f'nin x = a noktasındaki türevi denir ve f′(a) ile gösterilir. Türev, fonksiyonun o andaki değişim hızıdır; konum fonksiyonunun türevi anlık hızı verir.Arabanın göstergesindeki hız, yolun tamamına bölünmüş bir ortalama değil, o andaki hızdır; türev bu “o an”ı yakalar.
Fonksiyon grafikleri sayfasında gördük: ortalama değişim hızı, iki nokta arasındaki değişimin aralık uzunluğuna oranıdır. Serbest düşen bir cismin t saniyede aldığı yol yaklaşık s(t) = 5t2 metredir. 2. ile 4. saniye arasındaki ortalama hız 80 − 202 = 30 m/s'dir. Ama 2. saniyedeki hız ne? Aralığı küçülterek bakalım:
| Aralık uzunluğu h | 1 | 0,1 | 0,01 | 0,001 |
|---|---|---|---|---|
| (s(2 + h) − s(2)) / h | 25 | 20,5 | 20,05 | 20,005 |
h küçüldükçe ortalama hız 20'ye yaklaşıyor. Cebirle de görülür: 5(2 + h)2 − 20h = 20h + 5h2h = 20 + 5h ve h → 0 iken 20 m/s. Bu limit, s fonksiyonunun t = 2'deki türevidir. Limit ve süreklilik sayfasında gördüğümüz 0/0 sadeleştirmesi burada her seferinde karşımıza çıkar.
f(x) = x2 için f′(3)'ü tanımla hesaplayınız.
- (3 + h)2 − 9h = 6h + h2h = 6 + h.
- h → 0 iken 6.
Cevap: f′(3) = 6
f(x) = x2 + x olduğuna göre limh→0 f(2 + 3h) − f(2)h kaçtır?
- f(2 + 3h) = 6 + 15h + 9h2, f(2) = 6.
- 15h + 9h2h = 15 + 9h → 15.
- Kısa yol: payda 3h olsaydı f′(2) = 5 olurdu; payda h olduğu için sonuç 3·f′(2).
Cevap: 15
✔ Doğru
- Ortalama hız bir aralığa, türev bir noktaya aittir.
- lim (f(a + kh) − f(a))/h = k·f′(a).
- Türev bir limit olduğu için olmayabilir de.
✘ Sık yapılan hata
- Anlık hızı ortalama hızla karıştırmak.
- h = 0'ı doğrudan yazıp 0/0 elde edince durmak.
- lim (f(2 + 3h) − f(2))/h'yi f′(2) sanmak.
Nasıl sorulurTürevin limit tanımı verilip değer istenir; çoğu zaman paydaki artış 2h, 3h ya da −h'dir ve cevap f′(a)'nın katıdır. Hareket problemlerinde konum fonksiyonundan anlık hız sorulur.
TuzakTuzak, pay ile payda uyumsuzken sonucu doğrudan f′(a) yazmaktır.
▭Sen çöz ortalama ve anlık
f(x) = x2 için [1, 4] aralığındaki ortalama değişim hızı ve x = 3'teki anlık değişim hızı olur.
?Soru çöz
f(x) = 3x2 − x olduğuna göre limh→0 f(1 + h) − f(1)h kaçtır?