Trigonometrik grafikler: periyot, sinüs-kosinüs eğrileri ve ters fonksiyonlar

Sinüs ve kosinüs dalgalarını çiziyor, katsayıların dalgayı nasıl uzatıp kaydırdığını görüyor, periyodu ve en büyük-en küçük değeri buluyor, arcsin, arccos ve arctan ile tanışıyoruz.

6 durakAYT · 11. sınıf
12 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 12tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
KAVRAM · PERİYOT

Periyot: grafiğin kendini tekrar ettiği en küçük uzunluk

MEB 11. sınıf · Trigonometri · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaBir açının esas ölçüsü nedir, derece ve radyanda nasıl bulunur?Bağlantılı konudan (Yönlü açılar ve birim çember). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Bitiş kenarı aynı olan açılar arasındaki fark 360°'nin (2π'nin) tam katıdır. Bir açının [0°, 360°) aralığındaki ölçüsüne esas ölçü denir; açıdan 360°'nin uygun katı çıkarılarak ya da eklenerek bulunur. Radyanda kπ/n biçimindeki açı için k sayısı 2n'ye bölünür ve kalan alınır.

Esas ölçü

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Trigonometrik fonksiyonların periyodu nasıl bulunur?

Kısa cevap: Her x için f(x + T) = f(x) eşitliğini sağlayan pozitif bir T sayısı varsa f periyodik fonksiyondur; bu sayıların en küçüğü esas periyottur. sin x ve cos x'in esas periyodu 2π, tan x ve cot x'inki π'dir. a·sin(bx + c) + k ile a·cos(bx + c) + k'nin periyodu 2π/|b|, tan(bx + c)'ninki π/|b| olur.

Saatin yelkovanı her 60 dakikada aynı yere döner; birim çemberdeki nokta da her 2π radyanda aynı yere gelir.

Yönlü açılar ve birim çember sayfasında gördük: x ve x + 2π açıları birim çemberde aynı noktayı gösterir. Noktanın koordinatları (cos x, sin x) olduğu için sinüs ve kosinüs her 2π'de aynı değerleri tekrar eder. Bu yüzden ikisinin de esas periyodu 2π'dir. Tanjantta durum farklıdır: x ile x + π çemberde tam karşılıklı iki noktadır, iki koordinat birden işaret değiştirir ve oranları aynı kalır. tan x ve cot x bu yüzden her π'de tekrar eder.

x'in katsayısı periyodu neden böler?

sin(3x) fonksiyonunda açı, x'ten üç kat hızlı ilerler. Açının 2π yol alması için x'in yalnız 2π3 kadar ilerlemesi yeter. Genel olarak sin(bx + c)'de bir tam tur için x, 2π|b| kadar değişir. Önündeki a, eklenen k ve içerideki c dalganın boyunu ya da yerini değiştirir ama tekrar uzunluğunu değiştirmez.

T = 2π|b| T = π|b|Soldaki: a·sin(bx + c) + k ve a·cos(bx + c) + k · Sağdaki: a·tan(bx + c) + k ve a·cot(bx + c) + k

Kuvvet ve toplam

Kare alınca negatif değerler pozitife döner: sin2(x + π) = (−sin x)2 = sin2x. Bu yüzden sinüs ve kosinüsün çift kuvvetlerinde periyot yarıya iner (π|b|), tek kuvvetlerinde değişmez. Tanjantın her kuvvetinin periyodu yine π|b|'dir. İki periyodik fonksiyonun toplamı ise iki periyodun ortak katlarının en küçüğünde tekrar eder.

Örneklerle esas periyot
FonksiyonEsas periyotNeden?
sin 3x2π/32π/|b|, b = 3
cos(x/2) − 44πb = 1/2; −4 periyodu değiştirmez
tan(2x − 1)π/2Tanjantta π/|b|
5 sin(πx) + 122π/π = 2
cos²(4x)π/4Çift kuvvet: π/|b|
sin³x2πTek kuvvet: 2π/|b|
Çözümlü örnek

f(x) = 3 sin(4x − 1) + 2 fonksiyonunun esas periyodu kaçtır?

  1. x'in katsayısı b = 4; 3, −1 ve 2 periyodu etkilemez.
  2. T = 2π4 = π2.

Cevap: π/2

Çözümlü örnek · sınav düzeyi

f(x) = cos2(3x) + tanx2 fonksiyonunun esas periyodu kaçtır?

  1. cos²(3x): çift kuvvet, T1 = π3.
  2. tan(x/2): T2 = π ÷ 12 = 2π.
  3. π/3'ün katları π/3, 2π/3, π, …, 2π; 2π, T₂'nin de katıdır. Ortak katların en küçüğü 2π.

Cevap: 2π

✔ Doğru

  • cos(5x + 2)'nin periyodu 2π/5.
  • sin(−2x)'in periyodu π (|b| alınır).
  • sin³x'in periyodu 2π (tek kuvvet).

✘ Sık yapılan hata

  • Tanjantta 2π/|b| yazmak.
  • sin²x'in periyodunu 2π sanmak.
  • a ya da k değişince periyodun da değiştiğini sanmak.
Akılda kalsın: Periyodu yalnız x'in katsayısı belirler: sinüs-kosinüste 2π/|b|, tanjant-kotanjantta π/|b|. Sinüs ve kosinüsün karesi negatifleri yukarı katlar, dalga iki kat sık tekrar eder.
Sınavda

Nasıl sorulur“… fonksiyonunun esas periyodu kaçtır?” ya da periyodu verilen fonksiyonda bilinmeyen katsayı sorulur. Kuvvet ve toplam içeren ifadede önce her parçanın periyodunu bul, sonra ortak katlarının en küçüğünü al.

TuzakTuzak, sin²(bx) için 2π/|b| yazmak (doğrusu π/|b|) ve tanjantta 2π kullanmaktır.

⇄Bilgi eşleştirme periyot

▭Sen çöz esas periyot

f(x) = 5 sinπx3 − 2 fonksiyonunun esas periyodu , g(x) = tanπx4 fonksiyonunun esas periyodu olur.

6483
GRAFİK · SİNÜS VE KOSİNÜS

Sinüs ve kosinüs grafikleri: −1 ile 1 arasında dalgalanan eğriler

MEB 11. sınıf · Trigonometri · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaBirim çember nedir, sinüs ve kosinüs birim çemberde nasıl tanımlanır?Bağlantılı konudan (Yönlü açılar ve birim çember). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Merkezi orijin, yarıçapı 1 birim olan çembere birim çember denir. Pozitif x ekseniyle θ açısı yapan yarıçapın çemberi kestiği P noktasının apsisi cos θ, ordinatı sin θ'dır: P(cos θ, sin θ). Bu yüzden her θ için sinüs ve kosinüs −1 ile 1 arasındadır.

Birim çember, sinüs ve kosinüs

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

y = sin x ve y = cos x grafikleri nasıl çizilir, özellikleri nelerdir?

Kısa cevap: y = sin x grafiği orijinden geçer, x = π/2'de en büyük değeri 1'i, x = 3π/2'de en küçük değeri −1'i alır. y = cos x grafiği (0, 1) noktasından başlar ve sinüs grafiğinin π/2 birim sola kaydırılmışıdır. İkisinin de görüntü kümesi [−1, 1], periyodu 2π'dir; sinüs tek, kosinüs çift fonksiyondur.

Birim çemberde dönen bir noktanın yüksekliğini açıya karşı çizersen bir dalga elde edersin; bu dalga sinüs grafiğidir.

Nokta 0'dan başlayıp dönerken yüksekliği (sinüs) 0'dan 1'e çıkar, π'de yeniden 0'a iner, 3π/2'de −1'e düşer ve 2π'de başladığı yere döner. Yatay konumu (kosinüs) ise 1'den başlar. Beş nokta bir periyodu çizmeye yeter.

Bir periyotta beş anahtar nokta
x0π/2π3π/22π
sin x010−10
cos x10−101
Kesikli kosinüs eğrisi, sinüs eğrisinin π/2 birim sola kaydırılmışıdır: cos x = sin(x + π/2). İkisi de −1 ile 1 arasında kalır.Görsel: Sınav Defteri

Tek mi, çift mi?

Fonksiyon grafikleri sayfasında gördük: tek fonksiyonun grafiği orijine, çift fonksiyonunki y eksenine göre simetriktir. sin(−x) = −sin x olduğundan sinüs tek, cos(−x) = cos x olduğundan kosinüs çift fonksiyondur. tan x ve cot x de tektir. Çarpımda işaret kuralı gibi düşün: tek · tek = çift, tek · çift = tek. Örneğin x·sin x çifttir, x²·sin x tektir.

Grafikten artan-azalan aralıklar da okunur: [0, 2π]'de sin x, [π/2, 3π/2] aralığında azalır; cos x, [0, π]'de azalır, [π, 2π]'de artar. Tanjantın grafiği ise yalnız yorumlanır: periyodu π'dir, x = π/2 + kπ noktalarında tanımsız olduğu için grafik orada kopar ve görüntü kümesi bütün gerçek sayılardır.

Çözümlü örnek

[0, 2π] aralığında cos x'in hem negatif hem azalan olduğu aralık hangisidir?

  1. Negatif: cos x < 0 olan aralık (π/2, 3π/2).
  2. Azalan: cos x, [0, π]'de 1'den −1'e iner.
  3. Kesişim: (π/2, π).

Cevap: (π/2, π)

Çözümlü örnek · sınav düzeyi

f(x) = x3·cos x + 2 sin x + 3 olduğuna göre f(1) + f(−1) kaçtır?

  1. g(x) = x3·cos x + 2 sin x olsun. x³ tek, cos x çift: çarpım tek; 2 sin x tek. Tek fonksiyonların toplamı tektir.
  2. Tek fonksiyonda g(−1) = −g(1), yani g(1) + g(−1) = 0.
  3. f(1) + f(−1) = g(1) + 3 + g(−1) + 3 = 6.

Cevap: 6

✔ Doğru

  • sin x en büyük değerini x = π/2 + 2kπ'de alır.
  • cos x = sin(x + π/2).
  • x·sin x çifttir (tek · tek).

✘ Sık yapılan hata

  • Kosinüs grafiğini orijinden başlatmak.
  • Tek · tek çarpımını tek sanmak.
  • tan x'in görüntü kümesini [−1, 1] sanmak.
Akılda kalsın: Beş nokta, iki dalga: sinüs 0, 1, 0, −1, 0; kosinüs 1, 0, −1, 0, 1. Sinüs orijine göre, kosinüs y eksenine göre simetriktir.
Sınavda

Nasıl sorulurGrafik verilip artan-azalan aralık, işaret ya da kesişim sayısı sorulur; ya da f(a) + f(−a) gibi bir toplam tek-çift bilgisiyle tek satırda bulunur. Radyan cinsinden sin 1, sin 2, sin 3 sıralaması da grafikten yapılır.

TuzakSabit terimi tek fonksiyonun parçası saymak: sabit sayı çift fonksiyondur, toplamda ayrı hesaplanır.

?Soru çöz

Aşağıdaki fonksiyonlardan hangisi çift fonksiyondur?

✓ C. x tek, sin x tek; tek · tek = çift. A, tek · çift = tek olduğunu kaçırmaktan; B, toplamda tek ve çift parçanın karışık kaldığını görmemekten (ne tek ne çift); D, x²'nin çift, sin x'in tek olduğunu unutup çarpımı çift saymaktan çıkar.

↕Küçükten büyüğe sırala (radyan)

  1. sin 1
  2. sin 4
  3. sin 2
  4. sin 3
GRAFİK · KATSAYILARIN ETKİSİ

a·sin(bx + c) + k: dalgayı uzatan, sıkıştıran ve kaydıran katsayılar

MEB 11. sınıf · Trigonometri · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlay = k·f(x) ve y = f(kx) grafikleri nasıl elde edilir, birden çok dönüşüm hangi sırayla uygulanır?Bağlantılı konudan (Fonksiyon grafikleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

y = k·f(x) grafiği (k pozitif), f'nin grafiğinin dikey doğrultuda k katına uzatılmasıdır: (a, b) → (a, kb). y = f(kx) grafiği ise yatay doğrultuda ölçeklenir: (a, b) → (a/k, b); k > 1 ise grafik y eksenine doğru daralır. Birden çok dönüşümde noktanın görüntüsü adım adım bulunur.

k·f(x), f(kx) ve birleşik dönüşüm

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

f(x) = a·sin(bx + c) + k fonksiyonunda katsayılar grafiği nasıl değiştirir?

Kısa cevap: f(x) = a·sin(bx + c) + k fonksiyonunda |a| dalganın genliğidir ve grafik k − |a| ile k + |a| arasında salınır. b periyodu 2π/|b| yapar, c grafiği yatayda −c/b kadar kaydırır, k grafiği düşeyde k birim öteler. a negatifse grafik ters döner. Aynı kurallar a·cos(bx + c) + k için de geçerlidir.

Dönme dolabın kabini hep aynı dalgayı çizer; dolap büyürse dalga yükselir, hızlanırsa sıkışır.

Fonksiyon grafikleri sayfasında gördüğümüz dönüşümlerin hepsi burada bir arada çalışır. a grafiği düşeyde |a| kat uzatır: sin x'in [−1, 1] aralığı [−|a|, |a|] olur; |a| sayısına genlik denir. b grafiği yatayda sıkıştırır ve periyodu 2π/|b| yapar. c grafiği sağa ya da sola kaydırır: bx + c = 0 olan x = −c/b noktası dalganın yeni başlangıcıdır. k ise bütün dalgayı k birim yukarı taşır; dalganın orta çizgisi y = k olur.

k − |a| ≤ a·sin(bx + c) + k ≤ k + |a| T = 2π|b|En büyük değer k + |a|, en küçük değer k − |a|; görüntü kümesi [k − |a|, k + |a|]
Orta çizgi y = 3, en büyük 5, en küçük 1; dalga 0 ile π arasında bir kez tamamlanıyor. Aşağıdaki sınav düzeyindeki örnek bu grafiği okuyor.Görsel: Sınav Defteri
Çözümlü örnek

f(x) = 3 cos(2x − π3) − 1 fonksiyonunun en büyük değeri, en küçük değeri ve esas periyodu nedir?

  1. |a| = 3, k = −1: en büyük −1 + 3 = 2, en küçük −1 − 3 = −4.
  2. T = 2π2 = π; c = −π/3 yalnız kaydırır.

Cevap: en büyük 2, en küçük −4, periyot π

Çözümlü örnek · sınav düzeyi

Grafiği yukarıda verilen f(x) = a·sin(bx) + k fonksiyonu için a, b > 0'dır. Buna göre a + b + k kaçtır?

  1. Orta çizgi en büyük ve en küçük değerin ortasıdır: k = 5 + 12 = 3.
  2. Genlik yarı yüksekliktir: a = 5 − 12 = 2.
  3. Bir periyot 0'dan π'ye: 2πb = π, b = 2.

Cevap: 2 + 2 + 3 = 7

✔ Doğru

  • k = (en büyük + en küçük) / 2.
  • |a| = (en büyük − en küçük) / 2.
  • −2 sin x'in en büyük değeri 2'dir.

✘ Sık yapılan hata

  • En büyük değeri a sanmak, k'yı eklememek.
  • Periyot π iken b = π yazmak (b = 2π/T).
  • a negatifken en büyük değeri k + a almak.
Akılda kalsın: Grafikten okurken sıra hep aynı: orta çizgi k, yarı yükseklik |a|, bir dalganın boyu T, sonra b = 2π/T. İşareti dalganın başlangıçta yükselip alçalmasından seç.
Sınavda

Nasıl sorulurGrafiği çizilmiş a·sin(bx) + k ya da a·cos(bx) + k fonksiyonunda katsayılar veya bir değer sorulur; bazen görüntü kümesi verilip parametre istenir.

TuzakPeriyodu b sanmak ve en büyük değeri k'sız yazmaktır; en büyük = k + |a|.

↕Grafikten a·sin(bx) + k bulma adımlarını sırala

  1. |a| = (en büyük − en küçük)/2 hesapla
  2. En büyük ve en küçük değeri grafikten oku
  3. Bir tam dalganın boyunu (T) okuyup b = 2π/T yaz
  4. Orta çizgiyi bul: k = (en büyük + en küçük)/2

?Soru çöz

f(x) = a·cos(bx) + 2 fonksiyonunun en büyük değeri 5 ve esas periyodu π/2'dir. a ve b pozitif olduğuna göre a + b kaçtır?

✓ A. En büyük değer 2 + a = 5, a = 3; 2π/b = π/2, b = 4; a + b = 7. B, periyodu π/b sanıp b = 2 bulmaktan; C, en büyük değeri doğrudan a = 5 almaktan; D, a'yı 5 + 2 = 7 diye k'yı eklemekten çıkar.
YÖNTEM · EN BÜYÜK-EN KÜÇÜK

En büyük ve en küçük değer: sin x ile cos x'in [−1, 1] sınırı

MEB 11. sınıf · Trigonometri · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaParabolün tepe noktası nasıl bulunur, fonksiyonun en küçük veya en büyük değeri nedir?Bağlantılı konudan (Parabol). Önce kendin cevapla, sonra aç.

f(x) = ax² + bx + c parabolünün tepe noktası T(r, k)'dir; r = −b/2a ve k = f(r) olur. x = r doğrusu parabolün simetri eksenidir. a > 0 ise k fonksiyonun en küçük değeri, a < 0 ise en büyük değeridir. Parabol f(x) = a(x − r)² + k biçiminde de yazılabilir.

Tepe noktası ve simetri ekseni

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Trigonometrik ifadelerin en büyük ve en küçük değeri nasıl bulunur?

Kısa cevap: −1 ≤ sin x ≤ 1 ve −1 ≤ cos x ≤ 1 olduğu için trigonometrik ifadelerin en büyük ve en küçük değeri bu sınırlardan bulunur. Eşitsizlik adım adım kurulur; negatif sayıyla çarpınca yön değişir. sin x yerine t yazılıp t ∈ [−1, 1] alınırsa ifade çoğu zaman bir parabole döner ve kapalı aralıkta incelenir.

Salıncak ne kadar sallanırsa sallansın iki uç noktanın dışına çıkamaz; sinüs ve kosinüs de −1 ile 1'in dışına çıkmaz.

Doğrusal ifadelerde eşitsizlik zinciri yeter. 5 − 2 cos x için: −1 ≤ cos x ≤ 1; −2 ile çarpınca yön döner: −2 ≤ −2 cos x ≤ 2; 5 ekleyince 3 ≤ 5 − 2 cos x ≤ 7. Kesirde payda büyüdükçe kesir küçülür: 63 − cos x ifadesinde payda 2 ile 4 arasındadır, kesir 32 ile 3 arasında kalır.

−1 ≤ sin x ≤ 1 0 ≤ sin2x ≤ 1 −1 ≤ cos x ≤ 1Kare ve mutlak değer negatif olamaz: sin²x ile |cos x| en küçük 0 olur.

İkinci dereceden ifade: t ∈ [−1, 1]

İfadede sin²x ile sin x birlikte varsa t = sin x yazılır. Trigonometrik özdeşlikler sayfasında gördüğümüz cos2x = 1 − sin2x ile kosinüslü kareler de sinüse çevrilir. Sonra Parabol sayfasında gördüğümüz gibi tepe noktasının apsisi aralıkta mı diye bakılır: içindeyse en büyük ya da en küçük değerlerden biri tepededir, dışındaysa parabol bu aralıkta yalnız artar ya da azalır ve iki değer de uçlardadır.

Negatif sayıyla çarpınca aralığın uçları yer değiştirir; sayı eklemek aralığı yalnız kaydırır.Görsel: Sınav Defteri
Çözümlü örnek

f(x) = 5 − 2 cos 3x fonksiyonunun en büyük ve en küçük değerinin toplamı kaçtır?

  1. −1 ≤ cos 3x ≤ 1 (3x de bir açıdır, sınır değişmez).
  2. 3 ≤ 5 − 2 cos 3x ≤ 7.

Cevap: 3 + 7 = 10

Çözümlü örnek · sınav düzeyi

f(x) = cos2x + 2 sin x + 1 fonksiyonunun görüntü kümesi nedir?

  1. cos2x = 1 − sin2x, t = sin x: f = −t2 + 2t + 2, t ∈ [−1, 1].
  2. Tepe noktası t = 1, aralığın ucunda: f = −1 + 2 + 2 = 3 (en büyük).
  3. Öbür uç t = −1: f = −1 − 2 + 2 = −1 (en küçük).

Cevap: [−1, 3]

✔ Doğru

  • Negatifle çarpınca eşitsizlik yön değiştirir.
  • 1/(2 + sin x) en büyük değerini sin x = −1'de alır.
  • t = sin x yazınca t'nin aralığı [−1, 1].

✘ Sık yapılan hata

  • Tepe noktası aralık dışındayken onu cevap almak.
  • −2 cos x'in en büyük değerini −2 sanmak.
  • sin²x'in en küçük değerini −1 sanmak.
Akılda kalsın: Önce sınır, sonra işlem: sin ve cos'u [−1, 1] kutusuna koy, kutuyu ifadeye dönüştürürken her çarpmada işarete bak. Parabol çıkarsa tepeyi kutunun içinde mi diye kontrol et.
Sınavda

Nasıl sorulur“… ifadesinin alabileceği en büyük değer” ya da “görüntü kümesi” sorulur; sık kalıplar a + b·sin x, c/(a + b·cos x) ve sin²x ile sin x'in birlikte geçtiği ifadelerdir.

TuzakTuzak, tepe noktası [−1, 1] dışında kalırken onu en küçük değer almaktır; bu değere hiçbir x ulaşamaz.

?Soru çöz

f(x) = 64 − 2 sin x fonksiyonunun alabileceği en büyük değer kaçtır?

✓ D. Payda 4 − 2 sin x, 2 ile 6 arasındadır; kesir en büyük değerini payda en küçükken alır: 6/2 = 3. A, en büyük paydayı kullanmaktan (bu en küçük değerdir); B, sin x = 0 alıp 6/4 bulmaktan; C, sin x'in katsayısı 2'yi unutup paydayı 3 almaktan çıkar.

▭Sen çöz t = sin x

f(x) = sin2x − 4 sin x + 1 fonksiyonunun en büyük değeri , en küçük değeri olur.

6−2−31
KAVRAM · TERS TRİGONOMETRİK FONKSİYON

arcsin ve arccos: sinüsü ve kosinüsü verilen açıyı geri bulmak

MEB 11. sınıf · Trigonometri · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaTers fonksiyon nedir, bir fonksiyonun tersi nasıl bulunur?Bağlantılı konudan (Bileşke ve ters fonksiyon). Önce kendin cevapla, sonra aç.

f: A → B bire bir ve örten ise her y ∈ B için f(x) = y olan tek bir x vardır; y'yi bu x'e götüren f⁻¹: B → A fonksiyonuna f'nin tersi denir ve f(a) = b ⇔ f⁻¹(b) = a'dır. Tersi bulmak için y = f(x) yazılır, x yalnız bırakılır, sonra x ile y'nin yerleri değiştirilir.

Ters fonksiyon ve bulunuşu

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

arcsin ve arccos nedir, tanım ve değer kümeleri nelerdir?

Kısa cevap: Sinüs fonksiyonu [−π/2, π/2] aralığında bire bir ve örtendir; bu aralıktaki tersi arcsin: [−1, 1] → [−π/2, π/2] fonksiyonudur. Kosinüs [0, π] aralığında bire bir ve örtendir; tersi arccos: [−1, 1] → [0, π] olur. Bu kısıtlama sayesinde her sayıya tek bir açı karşılık gelir. Örneğin arcsin(1/2) = π/6, arccos(−1/2) = 2π/3'tür; 5π/6 ya da −π/3 bu aralıkların dışında kaldığı için cevap olamaz.

sin x = 1/2 eşitliğini sağlayan sonsuz sayıda açı var: π/6, 5π/6, 13π/6… Bunlardan hangisi “sinüsü 1/2 olan açı” sayılacak?

Bileşke ve ters fonksiyon sayfasında gördük: bir fonksiyonun tersinin olması için bire bir ve örten olması gerekir. Sinüs bütün gerçek sayılarda bire bir değildir; bu yüzden tanım kümesi, her değeri bir kez aldığı bir parçaya daraltılır. Sinüs için bu parça [−π/2, π/2], kosinüs için [0, π]'dir. arcsin x, “sinüsü x olan, bu parçadaki açı” demektir.

arcsin'in sonucu her zaman çemberin sağ yarısındadır (I. ve IV. bölge), arccos'un sonucu üst yarısındadır (I. ve II. bölge).Görsel: Sınav Defteri
y = arcsin x ⇔ sin y = x, y ∈ [−π2, π2] y = arccos x ⇔ cos y = x, y ∈ [0, π]İkisinin de tanım kümesi [−1, 1]: arcsin 2 tanımsızdır.

Negatif değerlerde iki fonksiyon farklı davranır. arcsin tek fonksiyondur: arcsin(−x) = −arcsin x, sonuç IV. bölgede negatif açıdır. arccos'ta sonuç II. bölgeye geçer: arccos(−x) = π − arccos x. İkisinin toplamı da sabittir: arcsin x + arccos x = π2.

Çözümlü örnek

2·arcsin12 − arccos(−12) kaçtır?

  1. arcsin12 = π6 (I. bölge).
  2. arccos(−12) = π − π3 = 2π3 (II. bölge).
  3. π3 − 2π3 = −π3.

Cevap: −π/3

Çözümlü örnek · sınav düzeyi

f(x) = 3·arccos(2x − 1) + π fonksiyonunun en geniş tanım kümesi ve görüntü kümesi nedir?

  1. arccos'un içi [−1, 1]'de olmalı: −1 ≤ 2x − 1 ≤ 1 → 0 ≤ x ≤ 1.
  2. arccos değerleri [0, π]; 3 ile çarp, π ekle: [π, 4π].

Cevap: tanım kümesi [0, 1], görüntü kümesi [π, 4π]

✔ Doğru

  • arccos(−1/2) = 2π/3 (II. bölge).
  • arcsin(−1/2) = −π/6.
  • arcsin x ifadesinde x ∈ [−1, 1].

✘ Sık yapılan hata

  • arccos(−1/2) = −π/3 yazmak.
  • arcsin(1/2) = 5π/6 demek (aralık dışında).
  • sin⁻¹x'i 1/sin x sanmak: −1 burada ters fonksiyon demektir.
Akılda kalsın: arcsin sağ yarıda, arccos üst yarıda. Negatif sayının arcsin'i aşağı (IV. bölge), arccos'u sola (II. bölge) gider.
Sınavda

Nasıl sorulurÖzel açılarla değer hesabı, tanım ya da görüntü kümesi sorulur: “f(x) = arcsin(…) fonksiyonunun en geniş tanım kümesi…”.

TuzakNegatif değerde arccos'un sonucunu negatif açı yazmaktır; arccos hiçbir zaman negatif olmaz, değerleri 0 ile π arasındadır. Ters trigonometrik fonksiyonların grafikleri sorulmaz.

⇄Bilgi eşleştirme özel değerler

▭Sen çöz derece cinsinden

arccos(−√2/2) = °, arcsin(−1/2) = ° olur.

135−3045330
YÖNTEM · ARCTAN VE BİLEŞKE

arctan ve iç içe ifadeler: açıyı dik üçgene yerleştirmek

MEB 11. sınıf · Trigonometri · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaTers fonksiyonun grafiği nasıl çizilir, f ∘ f⁻¹ ve (f ∘ g)⁻¹ neye eşittir?Bağlantılı konudan (Bileşke ve ters fonksiyon). Önce kendin cevapla, sonra aç.

f ile f⁻¹'in grafikleri y = x doğrusuna göre simetriktir; (a, b) noktası f'nin grafiğindeyse (b, a) noktası f⁻¹'in grafiğindedir. Bir fonksiyon ile tersinin bileşkesi birim fonksiyondur: f ∘ f⁻¹ = f⁻¹ ∘ f = I. İki fonksiyonun bileşkesinin tersi ters sırayla alınır: (f ∘ g)⁻¹ = g⁻¹ ∘ f⁻¹.

Ters grafiği ve bileşkeyle ters

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

sin(arccos x) ve tan(arcsin x) gibi ifadeler nasıl hesaplanır?

Kısa cevap: Tanjant (−π/2, π/2) aralığında bire bir ve örtendir; tersi arctan: R → (−π/2, π/2) fonksiyonudur. Kotanjantın tersi arccot ise R'den (0, π) aralığına tanımlanır. sin(arccos x) gibi ifadelerde açıya θ denir, verilen oran bir dik üçgene yerleştirilir ve işaret θ'nın bulunduğu bölgeye göre seçilir.

arccos(3/5) bir açıdır; o açının sinüsünü sormak, iki kenarını bildiğin bir dik üçgende üçüncü kenarı sormaktır.

Tanjantın görüntü kümesi bütün gerçek sayılar olduğundan arctan her sayıda tanımlıdır; sonucu açık aralıktadır çünkü tan(π/2) tanımsızdır. Örneğin arctan 1 = π4, arctan(−√3) = −π3, arccot(−1) = 3π4.

Dik üçgen yöntemi

θ = arccos35 dersek cos θ = 35 ve θ ∈ [0, π] olur; kosinüs pozitif olduğu için θ dar açıdır. Komşu kenarı 3, hipotenüsü 5 olan dik üçgende karşı kenar 4'tür; bu yüzden sin(arccos35) = 45. İçerideki sayı negatifse üçgen yine pozitif kenarlarla kurulur, işaret sonra bölgeden verilir: arcsin ve arctan negatifte IV. bölgeye, arccos ve arccot II. bölgeye düşer.

cos θ = 3/5 ise üçgenin kenarları 3, 4, 5'tir; sin θ = 4/5, tan θ = 4/3.Görsel: Sınav Defteri
arctan: R → (−π2, π2) arccot: R → (0, π) arcsin(sin x) = x yalnız x ∈ [−π2, π2] içinAralık dışındaki açıda önce sinüs hesaplanır, sonra arcsin izinli aralıktan seçilir.
Çözümlü örnek

arcsin(sin 5π6) kaçtır?

  1. Önce içerisi: sin 5π6 = 12.
  2. arcsin12, [−π/2, π/2] aralığında aranır: π/6.

Cevap: π/6 (5π/6 değil)

Çözümlü örnek · sınav düzeyi

tan(arcsin(−13)) kaçtır?

  1. θ = arcsin(−13): sin θ = −13, θ IV. bölgede.
  2. Kenarlar 1 ve 3 olan dik üçgende komşu kenar √(9 − 1) = 2√2; IV. bölgede kosinüs pozitif: cos θ = 2√23.
  3. tan θ = −12√2 = −√24.

Cevap: −√2/4

✔ Doğru

  • arctan(−1) = −π/4, arccot(−1) = 3π/4.
  • Üçgen pozitif kenarlarla kurulur, işaret bölgeden gelir.
  • arccos(sin x) gibi ifadelerde önce içi hesaplanır.

✘ Sık yapılan hata

  • arcsin(sin 5π/6) = 5π/6 yazmak.
  • arctan(−1) = 3π/4 yazmak (bu arccot aralığı).
  • Negatif oranda bütün trigonometrik değerleri negatif almak.
Akılda kalsın: Açıya ad ver, üçgen çiz, bölgeye bak. θ = arc…(sayı) yaz, sayıyı üçgenin iki kenarı yap, üçüncüyü Pisagor'la bul, işareti θ'nın bölgesinden koy.
Sınavda

Nasıl sorulur“sin(arccos x) = …”, “cos(arctan 2)” ya da birim çemberde arctan ile verilen bir açının oranları sorulur.

TuzakNegatif sayılı arctan'da açıyı II. bölgeye koymaktır; arctan'ın sonucu (−π/2, π/2) içindedir, negatif sayıda IV. bölgededir ve orada kosinüs pozitiftir.

?Soru çöz

cos(arctan(−2)) ifadesinin değeri kaçtır?

✓ B. θ = arctan(−2) IV. bölgededir; kenarları 1 ve 2 olan üçgende hipotenüs √5, kosinüs pozitif: 1/√5 = √5/5. A, tanjant negatif diye kosinüsü de negatif almaktan; C, karşı ve komşu kenarı karıştırıp sinüsün büyüklüğünü yazmaktan; D, kosinüsü kotanjantla karıştırmaktan çıkar.

▭Sen çöz iç içe

arcsin(sin 150°) = ° ve 10·sin(arctan(3/4)) = olur.

3061508

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Bir parktaki A, B, C noktaları için |AB| = 3 m, |AC| = 8 m ve m(BAC) = 60°'dir. B ile C arasındaki uzaklık kaç metredir?

✓ D. İki kenar ve aradaki açı: |BC|² = 9 + 64 − 2 · 3 · 8 · ½ = 49, |BC| = 7. A √73, açıyı dik sanıp Pisagor uygulamaktan; B 5, kenarların farkını almaktan; C √97, cos 60°'yi −1/2 alıp düzeltmeyi eklemekten çıkar.Kaynak: Sinüs ve kosinüs teoremi · Hangi teorem, ne zaman?

?Soru 2

a = cos 100°, b = sin 100° ve c = tan 100° olduğuna göre aşağıdaki sıralamalardan hangisi doğrudur?

✓ D. a = −cos 80° (küçük bir negatif), b = sin 80° (1'e yakın pozitif), c = −tan 80° (büyük bir negatif): c < a < b. A, −tan 80°'nin −cos 80°'den küçük olduğunu görmemekten; B, II. bölgede tanjantı pozitif sanmaktan; C, sinüsü negatif, kosinüsü pozitif almaktan çıkar.Kaynak: Trigonometrik özdeşlikler · Trigonometrik değerlerin sıralanması

?Soru 3

a = sin 160°, b = cos 250° ve c = tan 300° olduğuna göre a, b ve c'nin işaretleri sırasıyla aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. 160° II. bölge: sin +; 250° III. bölge: cos −; 300° IV. bölge: tan −. B, III. bölgede cos'u pozitif sanmaktan; C, II. bölgede sinüsü negatif, IV'te tanjantı pozitif almaktan; D, IV. bölgede tanjantı kosinüsle aynı işaretli sanmaktan çıkar.Kaynak: Yönlü açılar ve birim çember · Bölgelere göre işaretler

?Soru 4

ABC üçgeninde a = 6, A = 30° ve B = 45° olduğuna göre b kaçtır?

✓ B. b = a · sin B / sin A = 6 · (√2/2)/(1/2) = 6√2. A, oranı ters kurup a · sin A / sin B almaktan; C, ortak oranı (a / sin A = 12) b sanmaktan; D, sin 45° yerine sin 60° kullanmaktan çıkar.Kaynak: Sinüs ve kosinüs teoremi · Sinüs teoremi

?Soru 5

7π/9 radyanlık açı kaç derecedir?

✓ C. π yerine 180°: 7 · 180/9 = 7 · 20 = 140°. A 126°, 180/9'u 18 diye yanlış bölmekten; B 70°, π'yi 90° almaktan; D 252°, tam turu (360°) π sanıp 7 · 360/10 gibi işlem yapmaktan çıkar.Kaynak: Yönlü açılar ve birim çember · Derece ve radyan

?Soru 6

ABC üçgeninde |AB| = 2, |AC| = 3 ve m(BAC) = 120° olduğuna göre |BC| kaçtır?

✓ B. |BC|² = 4 + 9 − 2 · 2 · 3 · (−½) = 13 + 6 = 19. A √7, cos 120°'yi +1/2 alıp 13 − 6 yazmaktan; C √13, açıyı yok sayıp Pisagor uygulamaktan; D 5, kenarları düz toplamaktan çıkar.Kaynak: Sinüs ve kosinüs teoremi · Kosinüs teoremi

?Soru 7

sin x = (3m − 1)/2 eşitliğini sağlayan bir x gerçek sayısı olduğuna göre m'nin alabileceği tam sayı değerlerinin toplamı kaçtır?

✓ A. −1 ≤ (3m − 1)/2 ≤ 1 → −2 ≤ 3m − 1 ≤ 2 → −1/3 ≤ m ≤ 1; m ∈ {0, 1}, toplam 1. B 0, 2 ile çarpmayı unutup −1 ≤ 3m − 1 ≤ 1 yazmaktan (yalnız m = 0); C 2, toplam yerine değer sayısını yazmaktan; D 3, üst sınırı m ≤ 2 sanıp 0 + 1 + 2 almaktan çıkar.Kaynak: Yönlü açılar ve birim çember · Birim çember, sinüs ve kosinüs

?Soru 8

tan(−405°) + cos 1080° kaçtır?

✓ B. tan(−405°) = −tan 405° = −tan 45° = −1; 1080° = 3 · 360°, cos 1080° = cos 0° = 1; toplam 0. A, tanjantta eksiyi yutup tan(−405°) = 1 almaktan; C, cos 1080°'yi cos 180° gibi −1 sanmaktan; D, tanjantı tanımsız sayıp yalnız 1'i yazmaktan çıkar.Kaynak: Trigonometrik özdeşlikler · Negatif ve büyük açılar

?Soru 9

x'in bitiş kenarı III. bölgede ve cos x = −4/5 olduğuna göre tan x kaçtır?

✓ B. Üçgen 3-4-5; III. bölgede sin x = −3/5, cos x = −4/5, tan x = (−3/5)/(−4/5) = 3/4. A, III. bölgede tanjantı negatif sanmaktan; C, cot x'i hesaplamaktan; D, tan yerine sin x'i yazmaktan çıkar.Kaynak: Trigonometrik özdeşlikler · Temel özdeşlikler

?Soru 10

Kenarları 5, 6 ve 7 cm olan bir üçgenin en büyük açısının kosinüsü kaçtır?

✓ A. En büyük açı 7'nin karşısında: cos = (25 + 36 − 49)/(2 · 5 · 6) = 12/60 = 1/5. B, payda işaret karıştırıp a² − b² − c² yazmaktan; C, 5'in karşısındaki açıyı (en küçük açı) hesaplamaktan; D, paydadaki 2'yi unutup 12/30 yazmaktan çıkar.Kaynak: Sinüs ve kosinüs teoremi · Kosinüs teoremiyle açı bulma
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?AYT Matematik soruları uygulamaya ekleniyor; şimdilik diğer derslerin sorularını çözebilirsin. Yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →