Polinomlar: derece, katsayılar, işlemler, bölme ve kalan

Polinomu değer verilen bir makine gibi ele alıyoruz: derecesini, katsayılarını, işlemlerini ve bölmesini çözümlü örneklerle öğreniyor, kalan teoreminin sınavdaki bütün kalıplarını görüyoruz.

7 durakAYT · 10. sınıf
14 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 14tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
KAVRAM · POLİNOM

Polinom nedir? Üsleri doğal sayı olan terimlerin toplamı

MEB 10. sınıf · Polinomlar · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Polinom nedir, bir ifadenin polinom olup olmadığı nasıl anlaşılır?

Kısa cevap: a₀, a₁, …, aₙ gerçek sayılar ve n bir doğal sayı olmak üzere P(x) = aₙxⁿ + … + a₁x + a₀ biçimindeki ifadelere x değişkenine bağlı polinom denir. Bir ifadenin polinom olması için x'in bütün üsleri doğal sayı olmalıdır; x paydada, kök içinde ya da üste bulunuyorsa ifade polinom değildir.

Bir makineye bir sayı verip karşılığında başka bir sayı alırsın; polinom, yalnızca toplama ve çarpma kullanan böyle bir makinedir.

x'e bir değer verildiğinde polinom o değeri yalnız toplama, çıkarma ve çarpmayla işler. Bu yüzden x'in üsleri 0, 1, 2, 3, … gibi doğal sayılar olmak zorundadır. Üs −1 olsaydı x paydaya geçer (bölme), üs 1/2 olsaydı x kök içine girerdi; ikisi de makinenin dışında kalır.

P(x) = anxn + an−1xn−1 + … + a1x + a0a₀, a₁, …, aₙ ∈ R (katsayılar) · n ∈ N · her bir aₖxᵏ bir terimdir

Katsayıya bakma, üsse bak

Katsayılar herhangi bir gerçek sayı olabilir: √3·x2 − πx + 12 bir polinomdur, çünkü kök ve π yalnız katsayıdadır. Buna karşılık √x (üs 1/2), 3x (üs −1) ve 2x (değişken üste) içeren ifadeler polinom değildir.

Polinom testi: katsayıya değil, x’in üssüne bak
İfadex’in üsleriPolinom mu?
√3·x² − πx + 1/22, 1, 0evet (kök ve π katsayıda)
(x² − 1)/22, 0evet (paydada yalnız sayı)
√x + 11/2, 0hayır (üs doğal sayı değil)
3/x−1hayır (x paydada)
2ˣdeğişken üstehayır
Çözümlü örnek

P(x) = 2x³ − x + √5, Q(x) = x² + 3/x, R(x) = √x + 1, S(x) = (x² − 1)/2 ifadelerinden hangileri polinomdur?

  1. P: üsler 3, 1 ve 0; √5 yalnız katsayıdır → polinom.
  2. Q: 3/x = 3x−1, üs negatif → polinom değil.
  3. R: √x = x1/2, üs doğal sayı değil → polinom değil.
  4. S: 12x2 − 12; paydada yalnız sayı var → polinom.

Cevap: P ve S

Çözümlü örnek · sınav düzeyi

P(x) = 5x18/n − xn−4 + 2 ifadesi bir polinom olduğuna göre n'nin alabileceği değerlerin toplamı kaçtır?

  1. Her üs ayrı ayrı doğal sayı olmalı. 18/n doğal sayı → n, 18'in pozitif bir böleni: 1, 2, 3, 6, 9, 18.
  2. n − 4 doğal sayı → n ≥ 4.
  3. İki şartı birlikte sağlayanlar: 6, 9 ve 18.

Cevap: 6 + 9 + 18 = 33

✔ Doğru

  • √2·x3 + 1 polinomdur (kök katsayıda).
  • x0 = 1; sabit terim üssü 0 olan terimdir.
  • Parametreli üste her üs için ayrı şart yazılır.

✘ Sık yapılan hata

  • “Kök görünce polinom değildir”: √3·x polinomdur, √x değildir.
  • 2x'i polinom sanmak: değişken üste çıkmıştır.
  • n − 4 ≥ 0 şartını unutup n = 1, 2, 3'ü de saymak.
Akılda kalsın: Polinom testini tek soruyla yap: x'in her üssü 0, 1, 2, 3, … gibi bir doğal sayı mı? Katsayıda kök, kesir ya da π serbesttir; üste değil.
Sınavda

Nasıl sorulurKalıp çoğunlukla parametrelidir: “… ifadesi bir polinom olduğuna göre n'nin alabileceği değerler…” Her üssü ayrı ayrı doğal sayı yap, şartları kesiştir.

TuzakKesirli üste yalnız böleni bulup diğer terimin n − k ≥ 0 şartını unutmak; cevap hep birkaç fazla değerle şıklarda bekler.

⇄Bilgi eşleştirme polinom mu?

?Soru çöz

P(x) = x12/n + 3xn−2 − 1 ifadesi bir polinom olduğuna göre n'nin alabileceği kaç farklı değer vardır?

✓ B. n, 12'nin pozitif böleni (1, 2, 3, 4, 6, 12) ve n − 2 ≥ 0 olmalı: 2, 3, 4, 6, 12, yani 5 değer. A, n = 2'de üs 0 olunca terimin polinomu bozduğunu sanmaktan; C, n − 2 ≥ 0 şartını unutup n = 1'i de saymaktan; D, negatif bölenleri de saymaktan çıkar.
KURAL · DEĞER VERME

Derece ve katsayılar toplamı: x yerine 1 ve 0 koymak

MEB 10. sınıf · Polinomlar · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Bir polinomun derecesi, katsayılar toplamı ve sabit terimi nasıl bulunur?

Kısa cevap: Bir polinomda x'in en büyük üssü polinomun derecesidir ve der[P(x)] ile gösterilir; bu terimin katsayısı başkatsayıdır. Katsayılar toplamı P(1), sabit terim P(0) ile bulunur. Çift dereceli terimlerin katsayıları toplamı [P(1) + P(−1)]/2, tek dereceli terimlerinki [P(1) − P(−1)]/2'dir. Bu değerleri bulmak için polinomu açmaya gerek yoktur.

Bir polinomu açmadan hakkında çok şey söyleyebilirsin; tek yapman gereken x'e akıllıca seçilmiş bir değer vermektir.

P(x) = 4x3 − 2x2 + 7 polinomunda en büyük üs 3'tür: derece 3, başkatsayı 4, sabit terim 7'dir. x yerine 1 yazınca her xk 1 olur ve geriye yalnız katsayılar kalır: P(1) = 4 − 2 + 7 = 9. x yerine 0 yazınca x'li terimler silinir, geriye sabit terim kalır: P(0) = 7.

−1 yazınca ne olur?

x yerine −1 yazıldığında çift kuvvetler +1, tek kuvvetler −1 olur. Yani P(−1), çift dereceli katsayıların toplamından tek dereceli katsayıların toplamını çıkarır. P(1) ile P(−1) toplanırsa tek dereceliler birbirini götürür; çıkarılırsa çift dereceliler gider. Bu iki ilişki aşağıdaki tablonun son iki satırıdır.

Hangi değer neyi verir?
HesapVerdiği bilgiNeden?
P(1)Katsayılar toplamıHer xᵏ = 1 olur
P(0)Sabit terimx'li terimler 0 olur
P(−1)Çift derecelilerin toplamı − tek derecelilerin toplamıÇift kuvvet +1, tek kuvvet −1
[P(1) + P(−1)] / 2Çift dereceli terimlerin katsayıları toplamıTekler birbirini götürür
[P(1) − P(−1)] / 2Tek dereceli terimlerin katsayıları toplamıÇiftler birbirini götürür

Soru P(x)'i değil de P(2x + 1) gibi bir ifadeyi veriyorsa önce parantezin içini istenen değere eşitle. P(1) gerekiyorsa 2x + 1 = 1 yazılır, buradan x = 0 bulunur ve verilen eşitlikte x yerine 0 konur.

Çözümlü örnek

P(x) = (2x − 1)3 + (x + 3)2 − 5x polinomunun derecesini, başkatsayısını, katsayılar toplamını ve sabit terimini bulunuz.

  1. En büyük dereceli terim (2x)3 = 8x3'ten gelir: derece 3, başkatsayı 8.
  2. Katsayılar toplamı: P(1) = 13 + 42 − 5 = 12.
  3. Sabit terim: P(0) = (−1)3 + 32 − 0 = 8.

Cevap: derece 3, başkatsayı 8, katsayılar toplamı 12, sabit terim 8

Çözümlü örnek · sınav düzeyi

P(x − 1) = x4 − 3x2 + 2x + 5 olduğuna göre P(x) polinomunun çift dereceli terimlerinin katsayıları toplamı kaçtır?

  1. P(1) için x − 1 = 1, x = 2: P(1) = 16 − 12 + 4 + 5 = 13.
  2. P(−1) için x − 1 = −1, x = 0: P(−1) = 5.
  3. Çift dereceliler: (13 + 5) / 2 = 9.

Cevap: 9

✔ Doğru

  • P(x + 2)'nin katsayılar toplamı P(3)'tür (x = 1 yazılır).
  • (x² + 3x)(x − 2) çarpımında sabit terim 0'dır.
  • Sabit terim de çift dereceli (x⁰) sayılır.

✘ Sık yapılan hata

  • P(2x + 1) verilince P(1) için x = 1 yazmak: bu P(3)'ü verir.
  • Sabit terimi “en sondaki sayı” sanmak; önce P(0) hesaplanmalı.
  • Çift dereceliler toplamında sabit terimi unutmak.
Akılda kalsın: Toplam için 1, sabit için 0, işaret oyunu için −1. P'nin içi bir ifadeyse önce içi o sayıya eşitle, bulduğun x'i verilen eşitliğe yaz.
Sınavda

Nasıl sorulurGenellikle P(ax + b) türünden bir eşitlik verilir, P(x)'in katsayılar toplamı ya da sabit terimi istenir.

TuzakEşitliğin sağ tarafında x yerine doğrudan 1 yazmaktır; bu P(x)'in değil P(a + b)'nin değeridir. Önce ax + b = 1 denklemini çöz.

▭Sen çöz değer verme

P(x) = (x2 − 2x + 3)4 polinomunun katsayılar toplamı , sabit terimi olur.

1681124

?Soru çöz

P(2x + 1) = 4x2 + 6x − 3 olduğuna göre P(x) polinomunun katsayılar toplamı kaçtır?

✓ C. P(1) gerekir: 2x + 1 = 1 → x = 0, P(1) = −3. A 7, sağ tarafta x = 1 yazmaktan çıkar ve P(3)'tür; B −5, x = −1/2 yazılarak bulunan sabit terimdir, P(0); D 1, P(x) = x² + x − 5'in başkatsayısıdır.
KAVRAM · EŞİTLİK

Polinom eşitliği: aynı dereceli terimlerin katsayıları eşittir

MEB 10. sınıf · Polinomlar · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

İki polinom ne zaman eşittir, sabit polinom ve sıfır polinomu nedir?

Kısa cevap: Aynı dereceli terimlerinin katsayıları tek tek eşit olan iki polinom eşittir. P(x) = c (c ≠ 0) biçimindeki polinoma sabit polinom denir ve derecesi 0'dır. Bütün katsayıları 0 olan P(x) = 0 polinomu sıfır polinomudur; sıfır polinomunun derecesi tanımsızdır. Sabit polinom ise her x için aynı değeri verir.

İki polinom, her x için aynı sonucu veren iki makine gibidir; bu ancak makinelerin parçaları, yani katsayıları birebir aynıysa mümkündür.

ax2 + bx + c = 3x2 − 5 eşitliği her x için doğruysa x²'li terimlerin, x'li terimlerin ve sabitlerin katsayıları ayrı ayrı eşitlenir: a = 3, b = 0, c = −5. Sağ tarafta x'li terim görünmüyorsa onun katsayısı 0'dır; bu ayrıntı soruların çoğunda anahtardır.

Sabit polinom ve sıfır polinomu

x'li terimlerin hepsinin katsayısı 0 ise geriye bir sayı kalır. Bu sayı 0'dan farklıysa polinom sabit polinomdur: P(x) = 7 gibi. Sabit polinom her x için aynı değeri verir; P(1) = P(2026) = 7. Kalan sayı da 0 ise P(x) = 0 sıfır polinomudur. 7 = 7x⁰ diye yazılabildiği için sabit polinomun derecesi 0'dır; sıfır polinomunda ise hiçbir terim yoktur ve derecesi tanımlanmaz.

Sabit polinom mu, sıfır polinomu mu?
Polinomx’li terimlerKalan sayıDereceP(2026)
P(x) = 3x² − 5var−52x’e bağlı
P(x) = 7hepsi 07 (≠ 0)07
P(x) = 0hepsi 00tanımsız0
Çözümlü örnek

(a − 2)x3 + (b + 1)x2 + 4x + c = 5x2 + 4x − 7 olduğuna göre a + b + c kaçtır?

  1. Sağda x³ yok: a − 2 = 0, a = 2.
  2. x² katsayıları: b + 1 = 5, b = 4.
  3. Sabitler: c = −7. Toplam: 2 + 4 − 7 = −1.

Cevap: −1

Çözümlü örnek · sınav düzeyi

P(x) = (a − 2)x3 + (b + a)x + 2a − b bir sabit polinom olduğuna göre P(2026) kaçtır?

  1. Sabit polinomda x'li terimlerin katsayıları 0'dır: a − 2 = 0 → a = 2; b + a = 0 → b = −2.
  2. Geriye kalan sabit: 2·2 − (−2) = 6, yani P(x) = 6.
  3. Sabit polinom her x için aynı değeri verir; 2026'yı yerine koymaya gerek yoktur.

Cevap: 6

Eşitlikte bilinmeyen çoksa x'e değer vermek de işe yarar. ax(x − 1) + b(x − 1) + c = 2x2 − x + 3 özdeşliğinde x = 1 yazınca a ve b'li terimler silinir, c = 4 bulunur; x = 0 yazınca −b + 4 = 3, b = 1; x²'nin katsayısından a = 2 çıkar.

✔ Doğru

  • Görünmeyen terimin katsayısı 0'dır.
  • Sabit polinomun derecesi 0'dır.
  • Sıfır polinomunun derecesi tanımsızdır.

✘ Sık yapılan hata

  • “Sıfır polinomunun derecesi 0'dır” demek.
  • Sabit polinomu P(x) = 0 sanmak; sabit polinomda sayı 0'dan farklıdır.
  • x⁵ − x⁵ + 2x'in derecesini 5 sanmak: terimler birbirini götürür, derece 1.
Akılda kalsın: Eşitlikte katsayıları dereceden dereceye eşleştir; karşılığı olmayanı 0 yap. Sabit polinomun grafiği x eksenine paralel bir doğrudur, bu yüzden her x için aynı değeri verir.
Sınavda

Nasıl sorulur“… sabit polinom olduğuna göre P(5) kaçtır?” ya da “… sıfır polinomu olduğuna göre a + b + c”.

TuzakSabit polinomda x'li terimler sıfırlandıktan sonra kalan sayıyı yine parametreyle hesaplamayı unutmaktır; ayrıca derece sorusunda sıfır polinomunun derecesi tanımsızdır.

⇄Bilgi eşleştirme derece

▭Sen çöz sıfır polinomu

(a + 1)x2 + (b − 3)x + c − 2 bir sıfır polinomu olduğuna göre a + b + c = olur.

460−4
KURAL · İŞLEMLER

Polinomlarla işlemler: toplama, çarpma ve derecenin davranışı

MEB 10. sınıf · Polinomlar · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaPolinom nedir, bir ifadenin polinom olup olmadığı nasıl anlaşılır?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

a₀, a₁, …, aₙ gerçek sayılar ve n bir doğal sayı olmak üzere P(x) = aₙxⁿ + … + a₁x + a₀ biçimindeki ifadelere x değişkenine bağlı polinom denir. Bir ifadenin polinom olması için x'in bütün üsleri doğal sayı olmalıdır; x paydada, kök içinde ya da üste bulunuyorsa ifade polinom değildir.

Polinom ve polinom olma şartı

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Polinomlarda toplama ve çarpma nasıl yapılır, çarpımın derecesi nasıl bulunur?

Kısa cevap: Polinomlar toplanıp çıkarılırken aynı dereceli terimlerin katsayıları toplanır; çarpımda her terim diğer polinomun her terimiyle çarpılır. Çarpımın derecesi derecelerin toplamıdır: der[P·Q] = der P + der Q. Ayrıca der[Pⁿ] = n·der P ve der[P(xᵏ)] = k·der P olur; toplamın derecesi ise en çok büyük olanın derecesidir.

Derece, bir polinomun “boyu” gibidir: çarpınca boylar toplanır, ama iki polinomu yan yana koyunca boy uzamaz.

P(x) = x2 − 3x + 2 ve Q(x) = 2x − 1 için toplamda yalnız benzer terimler birleşir: P + Q = x2 − x + 1. Çarpımda dağılma özelliği kullanılır ve en büyük terim x2·2x = 2x3 olur; bu yüzden çarpımda dereceler toplanır. Çarpımları hızlı açmak için Temel Matematik serisindeki çarpanlara ayırma ve özdeşlikler sayfasında çalıştığın (a + b)², (a − b)(a + b) gibi kalıplar burada da işe yarar.

Derece kuralları nereden geliyor?

Her kural başterimin ne olduğuna bakarak çıkar. P(x2)'de x yerine x² yazılınca başterim a(x2)n = ax2n olur: derece iki katına çıkar. Toplamada ise başterimler aynı dereceliyse ve katsayıları zıtsa birbirini götürür; derece düşebilir, bu yüzden yalnız “en çok” denir.

Derece kuralları (der P = 3, der Q = 2 için)
İfadeKuralSonuç
P(x) · Q(x)der P + der Q5
P³(x)3 · der P9
P(x²)2 · der P6
P(2x − 1)der P (iç doğrusal)3
P(x) + Q(x)en çok büyük olanın derecesi3
Çözümlü örnek

(x2 − 3x + 2)(2x − 1) çarpımını yapınız.

  1. x²'yi dağıt: 2x3 − x2.
  2. −3x'i dağıt: −6x2 + 3x; 2'yi dağıt: 4x − 2.
  3. Benzer terimleri topla: 2x3 − 7x2 + 7x − 2.

Cevap: 2x³ − 7x² + 7x − 2 (derece 2 + 1 = 3)

Çözümlü örnek · sınav düzeyi

der[P(x)] = 4 ve der[P(x) · Q(x)] = 7 olduğuna göre der[Q(x²) + P(x)] kaçtır?

  1. 4 + der Q = 7 → der Q = 3.
  2. der Q(x2) = 2 · 3 = 6.
  3. Toplamda dereceler farklı (6 ve 4), başterim silinmez: derece 6.

Cevap: 6

✔ Doğru

  • der[P · Q] = der P + der Q
  • der[P(x²)] = 2 · der P
  • der[P + Q] ≤ büyük olanın derecesi

✘ Sık yapılan hata

  • der[P + Q] = der P + der Q yazmak.
  • der[P(x²)] = der P + 2 sanmak.
  • der[P³] = der P + 3 sanmak; kuvvette çarpılır.
Akılda kalsın: Başterimi takip et: çarpmada dereceler toplanır, kuvvette çarpılır, içe xᵏ koyunca k katına çıkar; toplamada yalnız “en çok” söylenebilir.
Sınavda

Nasıl sorulurBirkaç derece bilgisi verilip yeni bir ifadenin derecesi ya da çarpımda belli bir terimin katsayısı istenir. Katsayı sorusunda bütün çarpımı açma; yalnız istenen dereceyi veren terim çiftlerini çarp.

TuzakToplamın derecesini toplayarak bulmak ve P(x²) ile P²(x)'i karıştırmaktır; ikisi de 2·der P verir ama polinomları farklıdır.

?Soru çöz

der[P(x)] = 3 ve der[Q(x)] = 5 olduğuna göre der[P²(x) · Q(x³)] kaçtır?

✓ D. der P² = 2 · 3 = 6, der Q(x³) = 3 · 5 = 15; çarpımda toplanır: 21. A 11, Q(x³)'ün derecesini 5 bırakmaktan; B 24, P²'nin derecesini 3² = 9 almaktan; C 30, çarpımda dereceleri toplamak yerine çarpmaktan çıkar.

▭Sen çöz tek terim

(x2 + 2x − 1)(3x2 − x + 4) çarpımında x² teriminin katsayısı olur.

−14−31
YÖNTEM · BÖLME

Polinom bölmesi: bölünen = bölen · bölüm + kalan

MEB 10. sınıf · Polinomlar · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaBir polinomun derecesi, katsayılar toplamı ve sabit terimi nasıl bulunur?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Bir polinomda x'in en büyük üssü polinomun derecesidir ve der[P(x)] ile gösterilir; bu terimin katsayısı başkatsayıdır. Katsayılar toplamı P(1), sabit terim P(0) ile bulunur. Çift dereceli terimlerin katsayıları toplamı [P(1) + P(−1)]/2, tek dereceli terimlerinki [P(1) − P(−1)]/2'dir. Bu değerleri bulmak için polinomu açmaya gerek yoktur.

Derece ve katsayılar toplamı

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Polinomlarda bölme işlemi nasıl yapılır, bölüm ve kalanın derecesi ne olur?

Kısa cevap: P(x) polinomu B(x) ile bölündüğünde P(x) = B(x)·Q(x) + K(x) yazılır; Q(x) bölüm, K(x) kalandır. Kalanın derecesi bölenin derecesinden küçüktür, bölümün derecesi der P − der B'dir. Bölme, sayılardaki uzun bölme gibi her adımda en büyük dereceli terimlere bakılarak yapılır. Kalan sıfırsa bölme tam bölmedir.

17'yi 5'e bölünce 17 = 5·3 + 2 yazarsın; polinomlarda da aynı cümle kurulur, yalnız sayıların yerinde polinomlar vardır.

Sayılarda kalan bölenden küçüktür; polinomlarda “küçük” derece demektir. Bölen birinci dereceden ise kalan bir sayıdır, ikinci dereceden ise kalan en çok birinci derecedendir. Bölme işleminde her adım üç hareketten oluşur: böl, çarp, çıkar. Bölünende eksik dereceli terim varsa yerine 0 katsayılı terim yazılır ki sütunlar kaymasın.

P(x) = B(x) · Q(x) + K(x) der K < der B der Q = der P − der BK(x) = 0 ise P(x), B(x) ile tam (kalansız) bölünür.
Her satırda bölünenin ilk terimi bölenin ilk terimine bölünür, bulunan terim bölenle çarpılıp çıkarılır. Sonuç: 2x³ − 3x² + 4x − 5 = (x − 2)(2x² + x + 6) + 7.Görsel: Sınav Defteri
Çözümlü örnek

2x3 − 3x2 + 4x − 5 polinomunu x − 2'ye bölünüz.

  1. 2x3 ÷ x = 2x2; çarp ve çıkar: −3x2 − (−4x2) = x2, kalan kısım x2 + 4x.
  2. x2 ÷ x = x; çarp ve çıkar: 4x − (−2x) = 6x, kalan kısım 6x − 5.
  3. 6x ÷ x = 6; çarp ve çıkar: −5 − (−12) = 7. Derece bölenden küçük, bölme biter.

Cevap: bölüm 2x² + x + 6, kalan 7

Çözümlü örnek · sınav düzeyi

Bir bölme işleminde bölünen P(x)'in derecesi 7, bölen B(x)'in derecesi 3'tür. Bölüm Q(x) ve kalan K(x) için der Q + der K en çok kaçtır?

  1. der Q = 7 − 3 = 4 (kesin).
  2. Kalanın derecesi bölenden küçüktür: der K en çok 2.
  3. En büyük toplam: 4 + 2 = 6.

Cevap: 6

✔ Doğru

  • Eksik terime 0 yaz: x³ + 1 → x³ + 0x² + 0x + 1.
  • Çıkarmada parantezin tamamının işareti değişir.
  • der K ≤ der B − 1.

✘ Sık yapılan hata

  • −3x² − (−4x²) işleminde −7x² bulmak.
  • Kalanın derecesini bölenle eşit almak.
  • Bölünende eksik terim bırakıp sütunları kaydırmak.
Akılda kalsın: Uzun bölmenin ritmi böl → çarp → çıkar → indir. Durma işareti: elindeki ifadenin derecesi bölenin derecesinden küçükse o ifade kalandır.
Sınavda

Nasıl sorulurBölme düzeni verilip eksik polinom ya da derece toplamı istenir; bazen P(x) = B(x)·Q(x) + K(x) eşitliğinden Q ya da K bulunur.

TuzakKalanın derecesini bölenle eşit almaktır; kalan en çok der B − 1 derecelidir. Çıkarma satırlarında işaret hatası en sık puan kaybıdır.

↕Uzun bölmenin bir adımını sırala

  1. Çarpımı bölünenden çıkar (işaretleri çevir)
  2. Bölünenin ilk terimini bölenin ilk terimine böl
  3. Yeni ifadenin derecesi bölenden küçükse onu kalan olarak yaz
  4. Bulunan terimi bölenin tamamıyla çarp

?Soru çöz

x3 − 4x2 + x + 5 polinomunun x − 3 ile bölümünden elde edilen bölüm aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. x³ ÷ x = x², çıkarınca −x² + x; −x ile çarpıp çıkarınca −2x + 5; −2 ile çarpıp çıkarınca kalan −1. Bölüm x² − x − 2. B, x − 3 yerine x + 3 ile bölmekten; C, ikinci çıkarmada x − 3x yerine x + 3x yazmaktan; D, bölünenin ilk üç katsayısını bölüm sanmaktan çıkar.
TEOREM · KALAN

Kalan teoremi: x − a ile bölümden kalan P(a)'dır

MEB 10. sınıf · Polinomlar · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaİki polinom ne zaman eşittir, sabit polinom ve sıfır polinomu nedir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Aynı dereceli terimlerinin katsayıları tek tek eşit olan iki polinom eşittir. P(x) = c (c ≠ 0) biçimindeki polinoma sabit polinom denir ve derecesi 0'dır. Bütün katsayıları 0 olan P(x) = 0 polinomu sıfır polinomudur; sıfır polinomunun derecesi tanımsızdır. Sabit polinom ise her x için aynı değeri verir.

Sabit, sıfır polinomu ve eşitlik

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Bir polinomun x − a ile bölümünden kalan nasıl bulunur, P(a) = 0 ne anlama gelir?

Kısa cevap: P(x) polinomunun x − a ile bölümünden kalan P(a)'dır; ax + b ile bölümünden kalan ise P(−b/a)'dır. P(a) = 0 ise kalan sıfırdır: x − a, P(x)'in bir çarpanıdır ve a, polinomun bir sıfırıdır (kökü). Böylece bölme yapmadan yalnız değer vererek kalan bulunur; örneğin x + 2 ile bölümden kalan P(−2)'dir.

Uzun bölmeyi her seferinde yapmak gerekmez: kalanı tek bir değer vererek bulmanın kısa bir yolu var.

Bölme eşitliği P(x) = (x − a)·Q(x) + K her x için doğrudur. Bölen birinci dereceden olduğu için K bir sayıdır. x yerine a yazılırsa (a − a)·Q(a) = 0 olur ve geriye P(a) = K kalır. Kural bu tek satırdan çıkar: böleni sıfır yapan değeri polinomda yerine yaz.

Bölen verilince kalan için hangi değer yazılır?
BölenBöleni sıfır yapan xKalan
x − 33P(3)
x + 2−2P(−2)
2x − 11/2P(1/2)
x0P(0), sabit terim

Kalan sıfırsa: çarpan ve kök

P(a) = 0 ise bölme kalansızdır ve P(x) = (x − a)·Q(x) yazılır; x − a polinomun bir çarpanıdır, a da polinomun bir sıfırıdır. Grafikte bu, eğrinin x eksenini a noktasında kesmesi ya da ona değmesi demektir. Aşağıdaki polinomun üç sıfırı var; her biri bir çarpana karşılık gelir.

P(x) = x³ − 2x² − x + 2 için P(−1) = P(1) = P(2) = 0: x + 1, x − 1 ve x − 2 polinomun çarpanlarıdır. Grafiğin y eksenini kestiği yer sabit terimdir, P(0) = 2.Görsel: Sınav Defteri
Çözümlü örnek

P(x) = x3 − 2x2 + kx + 4 polinomunun x + 1 ile bölümünden kalan 3 olduğuna göre k kaçtır?

  1. x + 1 = 0 → x = −1; kalan P(−1)'dir.
  2. P(−1) = −1 − 2 − k + 4 = 1 − k.
  3. 1 − k = 3 → k = −2.

Cevap: −2

Çözümlü örnek · sınav düzeyi

P(x) polinomunun x − 1 ile bölümünden kalan 5'tir. Buna göre P(2x + 3) + x2 polinomunun x + 1 ile bölümünden kalan kaçtır?

  1. Kalan teoremi: P(1) = 5.
  2. Yeni polinomun x + 1 ile bölümünden kalan için x = −1 yazılır: P(2·(−1) + 3) + (−1)2 = P(1) + 1.
  3. 5 + 1 = 6.

Cevap: 6

✔ Doğru

  • x + 2 ile bölümden kalan P(−2).
  • 2x − 1 ile bölümden kalan P(1/2).
  • P(a) = 0 ⇔ x − a bir çarpan.

✘ Sık yapılan hata

  • x + 2 ile bölümde P(2) yazmak.
  • 2x − 1 ile bölümde P(1) yazmak.
  • İçi değişen polinomda (P(2x + 3)) kalanı P(−1) sanmak; içi hesaplanmalı.
Akılda kalsın: Böleni sıfır yap, o x'i polinoma yaz. Sonuç 0 çıkıyorsa bölen bir çarpandır; grafik orada x eksenini keser ya da ona değer.
Sınavda

Nasıl sorulurParametreli kalıp: “… polinomunun x − 2 ile bölümünden kalan 7 ise a kaçtır?” ya da “… x + 1 ile tam bölünebildiğine göre…”. İkinci kalıpta P(−1) = 0 yazılır.

TuzakTuzak, işaret: x + 1 ile bölmede −1 yazılır. P(2x + 3) gibi iç içe sorularda önce içi hesapla.

▭Sen çöz kalan

P(x) = 2x3 − x2 + 3 polinomunun x + 1 ile bölümünden kalan , x − 2 ile bölümünden kalan olur.

0154−17

?Soru çöz

P(x) = x3 + ax2 − 5x + 6 polinomu x − 1 ile tam bölünebildiğine göre a kaçtır?

✓ C. Tam bölünme P(1) = 0 demektir: 1 + a − 5 + 6 = a + 2 = 0, a = −2. A 2, son adımda işareti çevirmemekten; B −12, −5x terimini +5 almaktan; D −10, x − 1 yerine x + 1 ile bölünüyormuş gibi P(−1) = 0 yazmaktan çıkar.
YÖNTEM · KALAN

İkinci dereceden bölende kalan: mx + n'yi iki denklemle bulmak

MEB 10. sınıf · Polinomlar · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaPolinomlarda toplama ve çarpma nasıl yapılır, çarpımın derecesi nasıl bulunur?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Polinomlar toplanıp çıkarılırken aynı dereceli terimlerin katsayıları toplanır; çarpımda her terim diğer polinomun her terimiyle çarpılır. Çarpımın derecesi derecelerin toplamıdır: der[P·Q] = der P + der Q. Ayrıca der[Pⁿ] = n·der P ve der[P(xᵏ)] = k·der P olur; toplamın derecesi ise en çok büyük olanın derecesidir.

İşlemler ve derece

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Bir polinomun (x − a)(x − b) veya x² + 1 ile bölümünden kalan nasıl bulunur?

Kısa cevap: Bölen ikinci dereceden ise kalan en çok birinci dereceden olur ve mx + n biçiminde yazılır. Bölen (x − a)(x − b) diye çarpanlarına ayrılıyorsa P(a) = ma + n ve P(b) = mb + n denklemleri çözülür. Bölen x² − c biçimindeyse polinomda x² yerine c yazılarak kalan doğrudan bulunur.

Kalan teoremi tek bir değerle bir sayı bulur; bölen büyüyünce kalan da büyür ve onu bulmak için iki değere ihtiyaç olur.

Bölen ikinci dereceden olduğunda P(x) = (x − a)(x − b)·Q(x) + mx + n yazılır. x yerine a yazınca bölen sıfırlanır ve P(a) = ma + n; b yazınca P(b) = mb + n olur. İki bilinmeyen, iki denklem: kalan bulunur.

Bölen çarpanlarına ayrılmıyorsa: x² yerine değer yaz

x² + 1 gibi bir bölende x2 + 1 = 0 eşitliği x2 = −1 demektir. Polinomdaki her x²'yi −1'e çevirmek kalanı verir: x3 = x·x2 = −x, x4 = (x2)2 = 1. Yöntem, bölenin katlarını sıfırlamanın kısa yoludur.

Bölene göre kalanın biçimi
BölenKalanNasıl bulunur?
x − asayıP(a)
(x − a)(x − b)mx + nP(a) = ma + n, P(b) = mb + n
x² + 1mx + nx² yerine −1 yaz: x³ = −x, x⁴ = 1
x² − 3mx + nx² yerine 3 yaz: x³ = 3x, x⁴ = 9
Çözümlü örnek

P(x) polinomunun x − 1 ile bölümünden kalan 4, x + 2 ile bölümünden kalan −5'tir. P(x)'in (x − 1)(x + 2) ile bölümünden kalan nedir?

  1. Kalan mx + n. x = 1: m + n = 4.
  2. x = −2: −2m + n = −5.
  3. Taraf tarafa çıkar: 3m = 9, m = 3, n = 1.

Cevap: 3x + 1

Çözümlü örnek · sınav düzeyi

P(x) = x4 + 2x3 − x + 3 polinomunun x² + 1 ile bölümünden kalan nedir?

  1. x2 = −1 al. Buna göre x4 = 1, x3 = −x.
  2. Yerine yaz: 1 + 2(−x) − x + 3.
  3. Sadeleştir: −3x + 4; derecesi bölenden küçük, kalan budur.

Cevap: −3x + 4

✔ Doğru

  • İkinci dereceden bölende kalan mx + n.
  • x² + 1 ile bölmede x² = −1.
  • x² − 2 ile bölmede x² = 2, x³ = 2x.

✘ Sık yapılan hata

  • Kalanı tek sayı sanmak; ikinci dereceden bölende kalan x'li olabilir.
  • x² + 1 ile bölmede x² = 1 almak.
  • İki kalanı toplayıp (ya da çarpıp) sonucu kalan sanmak.
Akılda kalsın: Kalanın derecesi bölenin bir eksiği kadardır: birinci derece bölen → sayı, ikinci derece bölen → mx + n. Bölen çarpanlarına ayrılıyorsa iki kök, ayrılmıyorsa x² yerine değer.
Sınavda

Nasıl sorulurİki ayrı bölmenin kalanı verilip çarpım bölenden kalan istenir; ya da x² + 1, x² − 3 gibi bölenlerle büyük dereceli polinomun kalanı sorulur.

TuzakTuzak, x² + 1 ile bölmede x² = 1 almak ve iki kalanı toplayıp kalan sanmaktır.

?Soru çöz

P(x) polinomunun x − 2 ile bölümünden kalan 7, x − 3 ile bölümünden kalan 10'dur. Buna göre P(x)'in x² − 5x + 6 ile bölümünden kalan aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. x² − 5x + 6 = (x − 2)(x − 3); 2m + n = 7, 3m + n = 10 → m = 3, n = 1. B 17, iki kalanı toplamaktan; C −3x + 13, kalanları yer değiştirip 2m + n = 10 yazmaktan; D 70, iki kalanı çarpmaktan çıkar.

▭Sen çöz x² yerine değer

P(x) = x5 − 3x3 + 2x + 4 polinomunun x² − 2 ile bölümünden kalan mx + n ise m = , n = olur.

042−4

Karma tekrar

Bu sayfadan karışık 6 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

P(x) = x3 + ax2 − 5x + 6 polinomu x − 1 ile tam bölünebildiğine göre a kaçtır?

✓ C. Tam bölünme P(1) = 0 demektir: 1 + a − 5 + 6 = a + 2 = 0, a = −2. A 2, son adımda işareti çevirmemekten; B −12, −5x terimini +5 almaktan; D −10, x − 1 yerine x + 1 ile bölünüyormuş gibi P(−1) = 0 yazmaktan çıkar.Kaynak: bu sayfa · Kalan teoremi ve çarpan

?Soru 2

P(2x + 1) = 4x2 + 6x − 3 olduğuna göre P(x) polinomunun katsayılar toplamı kaçtır?

✓ C. P(1) gerekir: 2x + 1 = 1 → x = 0, P(1) = −3. A 7, sağ tarafta x = 1 yazmaktan çıkar ve P(3)'tür; B −5, x = −1/2 yazılarak bulunan sabit terimdir, P(0); D 1, P(x) = x² + x − 5'in başkatsayısıdır.Kaynak: bu sayfa · Derece ve katsayılar toplamı

?Soru 3

x3 − 4x2 + x + 5 polinomunun x − 3 ile bölümünden elde edilen bölüm aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. x³ ÷ x = x², çıkarınca −x² + x; −x ile çarpıp çıkarınca −2x + 5; −2 ile çarpıp çıkarınca kalan −1. Bölüm x² − x − 2. B, x − 3 yerine x + 3 ile bölmekten; C, ikinci çıkarmada x − 3x yerine x + 3x yazmaktan; D, bölünenin ilk üç katsayısını bölüm sanmaktan çıkar.Kaynak: bu sayfa · Polinom bölmesi

?Soru 4

P(x) = x12/n + 3xn−2 − 1 ifadesi bir polinom olduğuna göre n'nin alabileceği kaç farklı değer vardır?

✓ B. n, 12'nin pozitif böleni (1, 2, 3, 4, 6, 12) ve n − 2 ≥ 0 olmalı: 2, 3, 4, 6, 12, yani 5 değer. A, n = 2'de üs 0 olunca terimin polinomu bozduğunu sanmaktan; C, n − 2 ≥ 0 şartını unutup n = 1'i de saymaktan; D, negatif bölenleri de saymaktan çıkar.Kaynak: bu sayfa · Polinom ve polinom olma şartı

?Soru 5

der[P(x)] = 3 ve der[Q(x)] = 5 olduğuna göre der[P²(x) · Q(x³)] kaçtır?

✓ D. der P² = 2 · 3 = 6, der Q(x³) = 3 · 5 = 15; çarpımda toplanır: 21. A 11, Q(x³)'ün derecesini 5 bırakmaktan; B 24, P²'nin derecesini 3² = 9 almaktan; C 30, çarpımda dereceleri toplamak yerine çarpmaktan çıkar.Kaynak: bu sayfa · İşlemler ve derece

?Soru 6

P(x) polinomunun x − 2 ile bölümünden kalan 7, x − 3 ile bölümünden kalan 10'dur. Buna göre P(x)'in x² − 5x + 6 ile bölümünden kalan aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. x² − 5x + 6 = (x − 2)(x − 3); 2m + n = 7, 3m + n = 10 → m = 3, n = 1. B 17, iki kalanı toplamaktan; C −3x + 13, kalanları yer değiştirip 2m + n = 10 yazmaktan; D 70, iki kalanı çarpmaktan çıkar.Kaynak: bu sayfa · İkinci dereceden bölende kalan
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?AYT Matematik soruları uygulamaya ekleniyor; şimdilik diğer derslerin sorularını çözebilirsin. Yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →