Parabol: ikinci dereceden fonksiyonun grafiği ve a'nın rolü
MEB 11. sınıf · Fonksiyonlarda Uygulamalar · Okuma 4 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaİkinci dereceden bir bilinmeyenli denklem nedir, çarpanlara ayırarak nasıl çözülür?Bağlantılı konudan (İkinci dereceden denklemler). Önce kendin cevapla, sonra aç.
a, b, c gerçek sayılar ve a ≠ 0 olmak üzere ax² + bx + c = 0 biçimindeki denklemlere ikinci dereceden bir bilinmeyenli denklem denir. Denklemi sağlayan x değerleri kökler, köklerin kümesi çözüm kümesidir. Sol taraf çarpanlarına ayrılabiliyorsa, çarpım sıfır olduğunda çarpanlardan en az biri sıfır olacağından kökler hemen bulunur.
✎Konu anlatımı
İkinci dereceden fonksiyonun grafiği nasıldır, a katsayısı parabolü nasıl etkiler?
Kısa cevap: f(x) = ax² + bx + c (a ≠ 0) fonksiyonunun grafiği parabol adı verilen simetrik bir eğridir. a > 0 ise kollar yukarı, a < 0 ise aşağı açılır. |a| büyüdükçe parabol daralır, küçüldükçe genişler. c ise grafiğin y eksenini kestiği noktanın ordinatıdır, yani grafik (0, c) noktasından geçer.Fıskiyeden fışkıran suyun yayı, havaya atılan topun izi, bir köprünün kemeri: hepsi aynı eğrinin farklı görünümleridir.
İkinci dereceden denklemler sayfasında ax² + bx + c = 0 denklemini çözdük; şimdi aynı ifadeyi bir fonksiyon olarak çiziyoruz. En yalın hâli y = x2'dir: x = ±1 için 1, x = ±2 için 4 verir. Zıt sayıların karesi eşit olduğu için grafik y eksenine göre simetriktir ve en alçak noktası orijindir.
a'nın işareti yönü, büyüklüğü genişliği belirler
y = 2x2 her x için y = x²'nin iki katı değer verir; aynı yüksekliğe daha küçük x'le ulaşır, bu yüzden daha dardır. y = 12x2 ise yavaş yükselir ve geniştir. a negatif olunca bütün değerler işaret değiştirir; grafik x eksenine göre ters döner ve kollar aşağı bakar.
f(x) = 2x2 − 8 parabolünün kollarının yönünü ve eksenleri kestiği noktaları bulunuz.
- a = 2 > 0: kollar yukarı.
- y ekseni: x = 0 → (0, −8).
- x ekseni: 2x2 − 8 = 0 → x² = 4 → (−2, 0) ve (2, 0).
Cevap: yukarı; (0, −8), (−2, 0), (2, 0)
y = (m − 3)x2 + 2x − m parabolünün kolları aşağı yönlüdür ve parabol y eksenini pozitif tarafta keser. m'nin alabileceği en büyük tam sayı değeri kaçtır?
- Kollar aşağı: m − 3 < 0 → m < 3.
- y eksenini kestiği nokta (0, −m); pozitif olması için −m > 0 → m < 0.
- İki şart birlikte: m < 0; en büyük tam sayı −1.
Cevap: −1
✔ Doğru
- a > 0 → kollar yukarı, a < 0 → aşağı.
- |a| büyük → dar parabol.
- Grafik her zaman (0, c)'den geçer.
✘ Sık yapılan hata
- “a büyüdükçe parabol genişler” demek; tersine daralır.
- c'yi x eksenini kestiği nokta sanmak.
- a'nın işaretine bakmadan “en küçük değer” aramak.
Nasıl sorulurGrafikleri aynı eksende çizilmiş parabollerin a katsayılarını sıralama ya da kolların yönü ve y eksenini kestiği yere göre parametre aralığı sorulur.
Tuzak|a| ile genişliği ters ilişkilendirmek ve a negatifken “a büyük” ifadesini mutlak değer yerine sayı değeriyle düşünmektir.
⇄Bilgi eşleştirme grafik özelliği
?Soru çöz
f(x) = (k − 1)x2 + 4x + k − 4 parabolünün kolları yukarı yönlüdür ve parabol y eksenini negatif tarafta keser. k'nin alabileceği tam sayı değerlerinin toplamı kaçtır?