Parabol: ikinci dereceden fonksiyonun grafiği, tepe noktası ve yorumu

İkinci dereceden fonksiyonun grafiğini çiziyor, tepe noktasından en büyük ve en küçük değeri okuyor, grafikten a, b, c işaretlerini çıkarıyor ve parabolle kurulan problemleri çözüyoruz.

7 durakAYT · 11. sınıf
14 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 14tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
GRAFİK · PARABOL

Parabol: ikinci dereceden fonksiyonun grafiği ve a'nın rolü

MEB 11. sınıf · Fonksiyonlarda Uygulamalar · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaİkinci dereceden bir bilinmeyenli denklem nedir, çarpanlara ayırarak nasıl çözülür?Bağlantılı konudan (İkinci dereceden denklemler). Önce kendin cevapla, sonra aç.

a, b, c gerçek sayılar ve a ≠ 0 olmak üzere ax² + bx + c = 0 biçimindeki denklemlere ikinci dereceden bir bilinmeyenli denklem denir. Denklemi sağlayan x değerleri kökler, köklerin kümesi çözüm kümesidir. Sol taraf çarpanlarına ayrılabiliyorsa, çarpım sıfır olduğunda çarpanlardan en az biri sıfır olacağından kökler hemen bulunur.

Denklem ve çarpanlara ayırma

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

İkinci dereceden fonksiyonun grafiği nasıldır, a katsayısı parabolü nasıl etkiler?

Kısa cevap: f(x) = ax² + bx + c (a ≠ 0) fonksiyonunun grafiği parabol adı verilen simetrik bir eğridir. a > 0 ise kollar yukarı, a < 0 ise aşağı açılır. |a| büyüdükçe parabol daralır, küçüldükçe genişler. c ise grafiğin y eksenini kestiği noktanın ordinatıdır, yani grafik (0, c) noktasından geçer.

Fıskiyeden fışkıran suyun yayı, havaya atılan topun izi, bir köprünün kemeri: hepsi aynı eğrinin farklı görünümleridir.

İkinci dereceden denklemler sayfasında ax² + bx + c = 0 denklemini çözdük; şimdi aynı ifadeyi bir fonksiyon olarak çiziyoruz. En yalın hâli y = x2'dir: x = ±1 için 1, x = ±2 için 4 verir. Zıt sayıların karesi eşit olduğu için grafik y eksenine göre simetriktir ve en alçak noktası orijindir.

a'nın işareti yönü, büyüklüğü genişliği belirler

y = 2x2 her x için y = x²'nin iki katı değer verir; aynı yüksekliğe daha küçük x'le ulaşır, bu yüzden daha dardır. y = 12x2 ise yavaş yükselir ve geniştir. a negatif olunca bütün değerler işaret değiştirir; grafik x eksenine göre ters döner ve kollar aşağı bakar.

Dört parabolün tepe noktası orijindedir. |a| büyüdükçe kollar y eksenine yaklaşır; a < 0 olunca parabol ters döner.Görsel: Sınav Defteri
Çözümlü örnek

f(x) = 2x2 − 8 parabolünün kollarının yönünü ve eksenleri kestiği noktaları bulunuz.

  1. a = 2 > 0: kollar yukarı.
  2. y ekseni: x = 0 → (0, −8).
  3. x ekseni: 2x2 − 8 = 0 → x² = 4 → (−2, 0) ve (2, 0).

Cevap: yukarı; (0, −8), (−2, 0), (2, 0)

Çözümlü örnek · sınav düzeyi

y = (m − 3)x2 + 2x − m parabolünün kolları aşağı yönlüdür ve parabol y eksenini pozitif tarafta keser. m'nin alabileceği en büyük tam sayı değeri kaçtır?

  1. Kollar aşağı: m − 3 < 0 → m < 3.
  2. y eksenini kestiği nokta (0, −m); pozitif olması için −m > 0 → m < 0.
  3. İki şart birlikte: m < 0; en büyük tam sayı −1.

Cevap: −1

✔ Doğru

  • a > 0 → kollar yukarı, a < 0 → aşağı.
  • |a| büyük → dar parabol.
  • Grafik her zaman (0, c)'den geçer.

✘ Sık yapılan hata

  • “a büyüdükçe parabol genişler” demek; tersine daralır.
  • c'yi x eksenini kestiği nokta sanmak.
  • a'nın işaretine bakmadan “en küçük değer” aramak.
Akılda kalsın: a'nın işareti yönü, büyüklüğü genişliği, c ise y eksenindeki başlangıcı söyler. a > 0 parabol çanak gibi su tutar, a < 0 parabol şemsiye gibi suyu döker.
Sınavda

Nasıl sorulurGrafikleri aynı eksende çizilmiş parabollerin a katsayılarını sıralama ya da kolların yönü ve y eksenini kestiği yere göre parametre aralığı sorulur.

Tuzak|a| ile genişliği ters ilişkilendirmek ve a negatifken “a büyük” ifadesini mutlak değer yerine sayı değeriyle düşünmektir.

⇄Bilgi eşleştirme grafik özelliği

?Soru çöz

f(x) = (k − 1)x2 + 4x + k − 4 parabolünün kolları yukarı yönlüdür ve parabol y eksenini negatif tarafta keser. k'nin alabileceği tam sayı değerlerinin toplamı kaçtır?

✓ A. Kollar yukarı: k > 1; y eksenini negatif tarafta kesme: k − 4 < 0, k < 4. k ∈ {2, 3}, toplam 5. B 9, k = 4'ü de alıp “≤” kullanmaktan; C 6, k = 1'i de saymaktan (o zaman denklem birinci derece olur); D 2, toplam yerine değer sayısını yazmaktan çıkar.
KURAL · TEPE NOKTASI

Tepe noktası: parabolün en alçak ya da en yüksek yeri

MEB 11. sınıf · Fonksiyonlarda Uygulamalar · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaİkinci dereceden denklemde kök formülü nedir, tam kareye tamamlamadan nasıl çıkar?Bağlantılı konudan (İkinci dereceden denklemler). Önce kendin cevapla, sonra aç.

ax² + bx + c = 0 denkleminde Δ = b² − 4ac sayısına diskriminant denir. Denklem tam kareye tamamlanarak (x + b/2a)² = Δ/4a² biçimine getirilir; buradan kökler x = (−b ± √Δ)/2a bulunur. Çarpanlarına kolayca ayrılmayan her ikinci dereceden denklem bu formülle çözülebilir; Δ'nın işareti köklerin sayısını da gösterir.

Tam kareye tamamlama ve kök formülü

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Parabolün tepe noktası nasıl bulunur, fonksiyonun en küçük veya en büyük değeri nedir?

Kısa cevap: f(x) = ax² + bx + c parabolünün tepe noktası T(r, k)'dir; r = −b/2a ve k = f(r) olur. x = r doğrusu parabolün simetri eksenidir. a > 0 ise k fonksiyonun en küçük değeri, a < 0 ise en büyük değeridir. Parabol f(x) = a(x − r)² + k biçiminde de yazılabilir.

Bir tepeye tırmanırken en yüksek noktayı, iki yamacın birbirine ayna olduğu yerde bulursun; parabolde de öyle.

Tam kareye tamamlamayı hatırla: ax2 + bx + c = a(x + b/2a)2 + k. Parantezin karesi hiçbir zaman negatif olmaz ve x = −b/2a için sıfır olur. a > 0 iken bu noktada fonksiyon en küçük, a < 0 iken en büyük değerini alır. O nokta tepe noktasıdır; içinden geçen düşey doğru da simetri eksenidir.

r = −b2a k = f(r) f(x) = a(x − r)2 + kKökler varsa simetri ekseni tam ortalarındadır: r = (x₁ + x₂)/2.
Kökler 1 ve 5, simetri ekseni tam ortada x = 3'tür; en küçük değer tepe noktasının ordinatı −4'tür.Görsel: Sınav Defteri
Çözümlü örnek

f(x) = x2 − 6x + 5 fonksiyonunun tepe noktasını ve en küçük değerini bulunuz.

  1. r = −(−6)/2 = 3.
  2. k = f(3) = 9 − 18 + 5 = −4.
  3. a = 1 > 0 olduğundan −4 en küçük değerdir; f(x) = (x − 3)² − 4.

Cevap: T(3, −4), en küçük değer −4

Çözümlü örnek · sınav düzeyi

f(x) = −x2 + 2mx + m − 3 parabolünün tepe noktası y = x + 1 doğrusu üzerindedir. m pozitif olduğuna göre f'nin en büyük değeri kaçtır?

  1. r = −2m/(−2) = m; k = f(m) = −m2 + 2m2 + m − 3 = m2 + m − 3.
  2. Tepe doğru üzerinde: m2 + m − 3 = m + 1 → m² = 4 → m = 2 (pozitif).
  3. a < 0 olduğundan en büyük değer k'dir: 4 + 2 − 3 = 3.

Cevap: 3

✔ Doğru

  • r = −b/2a, k = f(r).
  • “En küçük değer” = k; “hangi x'te” = r.
  • a < 0 ise k en büyük değerdir.

✘ Sık yapılan hata

  • r = b/2a yazıp tepeyi yanlış tarafa koymak.
  • En küçük değer sorulduğunda r'yi işaretlemek.
  • Tepe biçiminde a(x + r)² yazmak; doğrusu a(x − r)².
Akılda kalsın: Önce nerede? (r = −b/2a), sonra kaç? (k = f(r)). Soru değeri istiyorsa cevap k, yeri istiyorsa cevap r'dir.
Sınavda

Nasıl sorulur“Tepe noktası … doğrusu üzerinde”, “en küçük değeri 5 ise m”, “simetri ekseni x = 2 ise f(0)”.

TuzakEn büyük ya da en küçük değer yerine tepe noktasının apsisini işaretlemek ve a'nın işaretine bakmadan k'yi en küçük değer sanmaktır.

▭Sen çöz tepe noktası

f(x) = 2x2 + 8x + 3 parabolünün tepe noktasının apsisi , fonksiyonun en küçük değeri olur.

−2−523

?Soru çöz

f(x) = −x2 + 4x + 1 fonksiyonunun alabileceği en büyük değer kaçtır?

✓ B. r = −4/(−2) = 2, f(2) = −4 + 8 + 1 = 5; a < 0 olduğundan en büyük değer 5. A 2, değer yerine tepe noktasının apsisini yazmaktan; C 1, sabit terimi en büyük değer sanmaktan; D −11, r = −2 alıp f(−2) hesaplamaktan çıkar.
GRAFİK · KESİŞİM

Eksenlerle kesişim: kökler, sabit terim ve teğet olma

MEB 11. sınıf · Fonksiyonlarda Uygulamalar · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaDiskriminant pozitif, sıfır ve negatif olduğunda denklemin kökleri nasıl olur?Bağlantılı konudan (İkinci dereceden denklemler). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Δ = b² − 4ac > 0 ise denklemin birbirinden farklı iki gerçek kökü, Δ = 0 ise birbirine eşit iki gerçek kökü (çakışık kök), Δ < 0 ise gerçek kökü yoktur. Kök formülünde √Δ bulunduğu için kök sayısını diskriminantın işareti belirler. Parametreli sorularda istenen duruma göre Δ ile eşitlik ya da eşitsizlik kurulur.

Diskriminant ve kök durumu

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Parabol x eksenini ve y eksenini nerede keser, diskriminant grafiği nasıl etkiler?

Kısa cevap: Parabol y eksenini (0, c) noktasında keser. x eksenini kestiği noktalar ax² + bx + c = 0 denkleminin gerçek kökleridir: Δ > 0 ise iki noktada keser, Δ = 0 ise tepe noktasında x eksenine teğettir, Δ < 0 ise x eksenini kesmez. Kökler simetri ekseninin iki yanında eşit uzaklıktadır.

Bir grafiğin eksenleri kestiği yerler, onun kimlik kartındaki en kolay okunan bilgilerdir.

y eksenindeki her noktanın apsisi 0'dır: x = 0 yazınca y = c bulunur. x eksenindeki her noktanın ordinatı 0'dır: y = 0 yazınca ikinci dereceden denklem çıkar ve kökleri kesim noktalarını verir. Kökler biliniyorsa fonksiyon f(x) = a(x − x1)(x − x2) diye de yazılır. İki kesim noktası arasındaki uzaklık |x1 − x2| = √Δ / |a|'dır; bu, İkinci dereceden denklemler sayfasında gördüğümüz (x1 − x2)2 = T2 − 4Ç bağıntısından çıkar.

A ve B kökler, C sabit terim, T tepe noktası. ABC üçgeninin tabanı |AB| = 4, yüksekliği |OC| = 3'tür.Görsel: Sınav Defteri
Çözümlü örnek

f(x) = x2 − 2x − 8 parabolünün eksenleri kestiği noktaları ve simetri eksenini bulunuz.

  1. y ekseni: (0, −8).
  2. x ekseni: (x − 4)(x + 2) = 0 → (−2, 0) ve (4, 0).
  3. Simetri ekseni köklerin ortası: (−2 + 4)/2 = 1; kontrol −b/2a = 1.

Cevap: (0, −8), (−2, 0), (4, 0); x = 1

Çözümlü örnek · sınav düzeyi

f(x) = x2 − (m + 1)x + 9 parabolü x eksenine teğettir. m pozitif olduğuna göre teğet olduğu nokta nedir?

  1. Teğet ⇔ Δ = 0: (m + 1)2 − 36 = 0 → m + 1 = ±6 → m = 5 ya da m = −7.
  2. m pozitif: m = 5, parabol x2 − 6x + 9 = (x − 3)2.
  3. Teğet noktası tepe noktasıdır: (3, 0).

Cevap: (3, 0)

✔ Doğru

  • x eksenine teğet ⇔ Δ = 0 ⇔ tepe noktası x ekseninde.
  • Kökler simetri ekseninin iki yanında eşit uzaklıkta.
  • |x₁ − x₂| = √Δ / |a|.

✘ Sık yapılan hata

  • x ekseniyle kesişim için x = 0 yazmak (o y ekseni).
  • “Teğet” görünce Δ > 0 kurmak.
  • Uzunlukta negatif kökü mutlak değersiz kullanmak: |AB| = 3 − (−1) = 4.
Akılda kalsın: x eksenini bulmak için y = 0, y eksenini bulmak için x = 0. Kökler simetri ekseninin aynadaki iki görüntüsüdür; birini ve ekseni bilen ötekini bilir.
Sınavda

Nasıl sorulurGrafiği çizilmiş parabolde eksenlerle oluşan üçgenin alanı, x eksenine teğet olma şartı ya da iki kesim noktası arasındaki uzaklık sorulur.

Tuzak“x eksenine teğet” için Δ = 0 yerine Δ > 0 yazmak ve uzunluk hesaplarken negatif koordinatı mutlak değere almamaktır.

▭Sen çöz üçgen alanı

y = −x2 + 2x + 3 parabolünün x eksenini kestiği A, B noktaları ile y eksenini kestiği C noktasının oluşturduğu ABC üçgeninin alanı birimkaredir.

61283

?Soru çöz

f(x) = x2 + 6x + k parabolü x eksenini kesmediğine göre k'nin alabileceği en küçük tam sayı değeri kaçtır?

✓ C. Kesmez ⇔ Δ < 0: 36 − 4k < 0 → k > 9; en küçük tam sayı 10. A 9, k = 9'u da almaktan (o zaman parabol teğettir); B 37, Δ'da 4ac'deki 4'ü unutup 36 − k < 0 yazmaktan; D 8, eşitsizliğin yönünü ters çevirmekten çıkar.
GRAFİK · İŞARET YORUMU

Grafikten katsayı okumak: a, b, c ve Δ'nın işaretleri

MEB 11. sınıf · Fonksiyonlarda Uygulamalar · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaİkinci dereceden denklemde kökler toplamı ve kökler çarpımı nasıl bulunur?Bağlantılı konudan (İkinci dereceden denklemler). Önce kendin cevapla, sonra aç.

ax² + bx + c = 0 denkleminin kökleri x₁ ve x₂ ise kökler toplamı x₁ + x₂ = −b/a, kökler çarpımı x₁ · x₂ = c/a'dır. Bu bağıntılar kök formülündeki iki kök toplanıp çarpılarak elde edilir. Denklemi çözmeden x₁² + x₂², 1/x₁ + 1/x₂ gibi ifadeler de bu iki değerden hesaplanır.

Kökler toplamı ve çarpımı

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Grafiği verilen parabolde a, b, c ve diskriminantın işaretleri nasıl bulunur?

Kısa cevap: Kollar yukarıysa a > 0, aşağıysa a < 0'dır. c, grafiğin y eksenini kestiği yerin işaretini taşır. b'nin işareti tepe noktasının apsisinden çıkar: r = −b/2a olduğundan tepe y ekseninin sağındaysa a ile b zıt, solundaysa aynı işaretlidir. Δ'nın işaretini x eksenini kesme sayısı verir.

Bir parabolün resmi, katsayılarının işaretlerini fısıldar; yeter ki nereye bakacağını bil.

Dört bilginin dördü de grafikte bir yere karşılık gelir. a kolların yönüdür, c y eksenindeki kesimdir, Δ x eksenindeki kesimlerin sayısıdır. En çok karıştırılan b'dir, çünkü tek başına görünmez: r = −b/2a eşitliğinden b'nin işareti a'ya bağlı okunur. r > 0 ise −b/2a pozitiftir, yani a ile b zıt işaretlidir.

Grafikte nereye bakılır?
KatsayıGrafikteKural
aKolların yönüYukarı → a > 0, aşağı → a < 0
cy ekseniyle kesişimPozitif tarafta → c > 0; orijinden geçiyorsa c = 0
bTepe noktasının yeriTepe sağda → a, b zıt; solda → aynı; y ekseninde → b = 0
Δx ekseniyle kesişim sayısı2 → Δ > 0, 1 (teğet) → Δ = 0, 0 → Δ < 0
Kollar aşağı (a < 0) ve tepe sağda olduğundan b > 0; c < 0; iki kesim noktası Δ > 0 demektir.Görsel: Sınav Defteri
Çözümlü örnek

Yukarıdaki grafiğe göre a·b, b·c ve a·c çarpımlarının işaretlerini bulunuz.

  1. a < 0 (kollar aşağı), c < 0 (y kesimi negatif).
  2. Tepe sağda → a ile b zıt → b > 0.
  3. a·b < 0, b·c < 0, a·c > 0.

Cevap: negatif, negatif, pozitif

Çözümlü örnek · sınav düzeyi

a > 0, b > 0 ve c > 0 olduğuna göre y = ax2 + bx + c parabolü analitik düzlemin hangi bölgesinden kesinlikle geçmez?

  1. x > 0 için ax², bx ve c'nin hepsi pozitif: y > 0. Grafik sağ yarıda hep x ekseninin üstünde; IV. bölgeye inemez.
  2. Kökler varsa T = −b/a < 0 ve Ç = c/a > 0: ikisi de negatif. Kökler arasında grafik III. bölgeye inebilir, bu kesin değil.
  3. Kollar yukarı ve c > 0 olduğundan I. ve II. bölgelerden mutlaka geçer.

Cevap: IV. bölge

✔ Doğru

  • Tepe sağda ve a > 0 → b < 0.
  • Tepe y ekseni üzerinde → b = 0.
  • a ile c zıt işaretli → Δ > 0.

✘ Sık yapılan hata

  • Tepe sağdaysa her zaman b > 0 sanmak; a'ya bakılmalı.
  • c'yi tepe noktasının ordinatı sanmak.
  • Δ'yı a'nın işaretinden okumaya çalışmak.
Akılda kalsın: b için “sağda zıt, solda aynı”: tepe y ekseninin sağındaysa a ile b zıt, solundaysa aynı işaretlidir. Önce a'yı oku, b'yi ona göre çöz.
Sınavda

Nasıl sorulurGrafik verilir; “a·b > 0, b·c < 0, Δ > 0 ifadelerinden hangileri doğrudur?” diye sorulur.

TuzakB'nin işaretini tepe noktasının konumundan doğrudan okumak; önce a'nın işaretine bak, sonra −b/2a'nın işaretinden b'yi bul.

⇄Bilgi eşleştirme grafikten oku

?Soru çöz

y = ax2 + bx + c parabolünün kolları yukarı yönlüdür, tepe noktası y ekseninin sağındadır ve parabol y eksenini negatif tarafta keser. Buna göre aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ D. a > 0; tepe sağda → b < 0; c < 0. b·c > 0. A, tepe sağdayken b'yi pozitif sanmaktan; B, a ile c zıt işaretliyken Δ'nın kesin pozitif olduğunu görmemekten; C, c'nin negatif olduğunu kaçırmaktan çıkar.
YÖNTEM · DENKLEM YAZMA

Parabolün denklemini yazmak: tepe, kök ve üç nokta kalıbı

MEB 11. sınıf · Fonksiyonlarda Uygulamalar · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKökleri bilinen ikinci dereceden denklem nasıl yazılır?Bağlantılı konudan (İkinci dereceden denklemler). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Kökleri x₁ ve x₂ olan, başkatsayısı 1 olan ikinci dereceden denklem (x − x₁)(x − x₂) = 0, yani x² − (x₁ + x₂)x + x₁ · x₂ = 0 biçiminde yazılır. Kısaca x² − Tx + Ç = 0'dır; T kökler toplamı, Ç kökler çarpımıdır. Başkatsayı farklı isteniyorsa denklem o sayıyla çarpılır.

Kökleri verilen denklemi kurma

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Tepe noktası veya üç noktası bilinen parabolün denklemi nasıl yazılır?

Kısa cevap: Tepe noktası T(r, k) ve bir noktası biliniyorsa y = a(x − r)² + k yazılıp a bulunur. x eksenini kestiği x₁, x₂ noktaları ve bir nokta biliniyorsa y = a(x − x₁)(x − x₂) kullanılır. Biri y ekseni üzerinde olan üç nokta biliniyorsa c doğrudan okunur, kalan iki noktadan a ve b bulunur.

Bir parabolü belirlemek için üç bilgi yeter; hangi üç bilginin verildiğine göre doğru kalıbı seçmek işi yarıya indirir.

Genel denklemde a, b, c olmak üzere üç bilinmeyen vardır; bu yüzden üç bağımsız bilgi gerekir. Tepe noktası iki bilgi sayılır (r ve k), bir nokta daha a'yı verir. Kökler de iki bilgidir; üçüncü nokta a'yı bulur. Hangi kalıbı seçersen seç, a'yı bulmadan bırakma: kalıplardaki a, 1 olmak zorunda değildir.

Verilene göre kalıp seçimi
VerilenKalıpa nasıl bulunur?
Tepe T(r, k) + bir noktay = a(x − r)² + kNoktayı yerine yaz
Kökler x₁, x₂ + bir noktay = a(x − x₁)(x − x₂)Noktayı yerine yaz
(0, c) + iki noktay = ax² + bx + cİki denklemden a ve b
Kökler −1 ve 3, y kesimi 6: a·(1)·(−3) = 6 → a = −2. Tepe köklerin ortasında, x = 1'de.Görsel: Sınav Defteri
Çözümlü örnek

Tepe noktası T(2, −3) olan ve (0, 5) noktasından geçen parabolün denklemini yazınız.

  1. Tepe kalıbı: y = a(x − 2)2 − 3.
  2. (0, 5): 5 = 4a − 3 → a = 2.
  3. Aç: y = 2(x − 2)2 − 3 = 2x2 − 8x + 5.

Cevap: y = 2x² − 8x + 5

Çözümlü örnek · sınav düzeyi

x eksenini −1 ve 3 noktalarında, y eksenini 6 noktasında kesen parabolün en büyük değeri kaçtır?

  1. Kök kalıbı: y = a(x + 1)(x − 3).
  2. (0, 6): 6 = a·1·(−3) → a = −2; kollar aşağı.
  3. Tepe köklerin ortasında, x = 1: y = −2·2·(−2) = 8.

Cevap: 8

✔ Doğru

  • T(−1, 4) → y = a(x + 1)² + 4.
  • Kökler 2 ve −5 → y = a(x − 2)(x + 5).
  • a, verilen üçüncü noktadan bulunur.

✘ Sık yapılan hata

  • Tepe kalıbında işaret: T(−1, 4) için a(x − 1)² yazmak.
  • a'yı 1 kabul edip bulmadan bırakmak.
  • Kare kalıbında (x − r)² yerine (x − r) yazıp kareyi unutmak.
Akılda kalsın: Tepe varsa tepe kalıbı, kökler varsa kök kalıbı, y kesimi varsa c hazır. Kalıplarda koordinatlar parantez içine işaret değiştirerek girer: tepe (2, …) → (x − 2).
Sınavda

Nasıl sorulurGrafiği çizilmiş, üzerinde birkaç noktası işaretli bir parabolün f(x)'i ya da f(başka bir sayı) sorulur.

TuzakKök kalıbında a'yı bulmadan sonuca geçmek ve tepe kalıbında koordinatın işaretini parantez içine aynen taşımaktır.

▭Sen çöz üç nokta

y = ax2 + bx + c parabolü (0, 1), (1, 2) ve (−1, 4) noktalarından geçiyorsa a = , b = olur.

2−113

?Soru çöz

Tepe noktası T(−1, 4) olan ve (1, 0) noktasından geçen parabol y eksenini hangi noktada keser?

✓ A. y = a(x + 1)² + 4; (1, 0): 4a + 4 = 0 → a = −1. x = 0: −1 + 4 = 3. B, a'nın işaretini + alıp 1 + 4 bulmaktan; C, y kesimini tepe noktasının ordinatı sanmaktan; D, kareyi unutup 2a + 4 = 0 → a = −2 almaktan çıkar.
GRAFİK · DOĞRU VE PARABOL

Doğru ile parabol: keser mi, teğet mi, ayrık mı?

MEB 11. sınıf · Fonksiyonlarda Uygulamalar · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaParabol x eksenini ve y eksenini nerede keser, diskriminant grafiği nasıl etkiler?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Parabol y eksenini (0, c) noktasında keser. x eksenini kestiği noktalar ax² + bx + c = 0 denkleminin gerçek kökleridir: Δ > 0 ise iki noktada keser, Δ = 0 ise tepe noktasında x eksenine teğettir, Δ < 0 ise x eksenini kesmez. Kökler simetri ekseninin iki yanında eşit uzaklıktadır.

Eksenlerle kesişim

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Bir doğru ile bir parabolün birbirine göre durumu nasıl belirlenir?

Kısa cevap: y = mx + n doğrusu ile y = ax² + bx + c parabolünün ortak noktaları için iki ifade eşitlenir: ax² + (b − m)x + c − n = 0. Bu denklemin diskriminantı pozitifse doğru parabolü iki noktada keser, sıfırsa parabole teğettir, negatifse ortak noktaları yoktur. Kesim noktalarının apsisleri bu denklemin kökleridir.

İki grafiğin kesiştiği yer, iki fonksiyonun aynı x için aynı değeri verdiği yerdir.

Ortak noktada iki y değeri eşittir; bu yüzden ifadeler eşitlenir ve her şey bir tarafa toplanır. Ortaya çıkan ikinci dereceden denklem, x eksenini kesme sorusunun aynısıdır: parabol ile x ekseni yerine parabol ile bir doğru. Diskriminant yine kaç ortak nokta olduğunu söyler; kökler toplamı ve çarpımı da çözmeden kullanılabilir.

Eğimleri aynı üç doğru: x² − 4x + 3 = 0 (Δ = 4, iki nokta), x² − 4x + 4 = 0 (Δ = 0, teğet), x² − 4x + 5 = 0 (Δ = −4, ortak nokta yok).Görsel: Sınav Defteri
Çözümlü örnek

y = x2 − 3x + 2 parabolü ile y = x − 1 doğrusunun kesim noktalarını bulunuz.

  1. Eşitle: x2 − 3x + 2 = x − 1 → x2 − 4x + 3 = 0.
  2. Kökler: x = 1 ve x = 3.
  3. Doğruda y'leri bul: (1, 0) ve (3, 2).

Cevap: (1, 0) ve (3, 2)

Çözümlü örnek · sınav düzeyi

y = mx + 2 doğrusu y = x2 + 3 parabolüne teğettir. m pozitif olduğuna göre teğet noktası nedir?

  1. Eşitle: x2 − mx + 1 = 0.
  2. Teğet ⇔ Δ = 0: m2 − 4 = 0 → m = 2.
  3. Çakışık kök x = m/2 = 1; y = 1 + 3 = 4.

Cevap: (1, 4)

✔ Doğru

  • Eşitledikten sonra x'li terim (b − m)x olur.
  • Kesim apsisleri toplamı −(b − m)/a.
  • Teğet noktası çakışık köktür.

✘ Sık yapılan hata

  • Eşitlerken doğrunun terimlerini sola atmayı unutmak.
  • Apsisler toplamını parabolün −b/a'sı sanmak.
  • Kesim noktasının ordinatını bulmak için yanlış ifadeye yazmak; iki ifade de aynı y'yi vermeli.
Akılda kalsın: Eşitle, topla, Δ'ya bak. Bu yöntem doğru-parabol, parabol-parabol, hatta denklem sistemi sorularının ortak anahtarıdır.
Sınavda

Nasıl sorulur“Doğru parabole teğet olduğuna göre m kaçtır?”, “kesim noktalarının apsisleri toplamı”, “doğru ile parabolün ortak noktası yoksa m'nin aralığı”.

TuzakApsisler toplamında yalnız parabolün katsayılarını kullanmaktır; doğru denkleme katıldığı için x'in katsayısı b − m olur.

?Soru çöz

y = x2 − 5x + 7 parabolü ile y = 2x − 3 doğrusunun kesim noktalarının apsisleri toplamı kaçtır?

✓ C. Eşitle: x² − 7x + 10 = 0; apsisler toplamı 7 (kökler 2 ve 5). A 5, yalnız parabolün −b/a'sını almaktan; B 3, doğrunun 2x'ini sola atarken işareti çevirmeyip −5 + 2 yazmaktan; D 10, toplam yerine çarpımı almaktan çıkar.

↕Ortak nokta sayısını bulma adımları

  1. Δ = (b − m)² − 4a(c − n) hesapla
  2. Doğru ile parabolün denklemlerini eşitle
  3. Δ'nın işaretine göre 2, 1 ya da 0 ortak nokta de
  4. Bütün terimleri bir tarafa topla: ax² + (b − m)x + c − n = 0
PROBLEM · MODELLEME

Parabolle modelleme: en büyük alan, en yüksek nokta, en çok gelir

MEB 11. sınıf · Fonksiyonlarda Uygulamalar · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaParabolün tepe noktası nasıl bulunur, fonksiyonun en küçük veya en büyük değeri nedir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

f(x) = ax² + bx + c parabolünün tepe noktası T(r, k)'dir; r = −b/2a ve k = f(r) olur. x = r doğrusu parabolün simetri eksenidir. a > 0 ise k fonksiyonun en küçük değeri, a < 0 ise en büyük değeridir. Parabol f(x) = a(x − r)² + k biçiminde de yazılabilir.

Tepe noktası ve simetri ekseni

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

İkinci dereceden fonksiyonlarla en büyük veya en küçük değer problemleri nasıl çözülür?

Kısa cevap: Bir nicelik başka bir niceliğin ikinci dereceden fonksiyonu olarak yazılabiliyorsa en büyük ya da en küçük değeri tepe noktasından bulunur. Önce değişkeni seç, niceliği f(x) = ax² + bx + c biçiminde yaz, sonra r = −b/2a ve f(r)'yi hesapla; bulunan x'in bağlamın sınırları içinde kaldığını kontrol et.

Belli bir uzunlukta çitle en geniş bahçeyi kurmak ya da bir ürünün fiyatını en çok kazandıracak yere koymak, aynı sorunun iki yüzüdür.

Bu problemlerde iki nicelik birbirine bağlıdır: biri artınca öteki azalır, çarpımları önce büyür sonra küçülür. Çarpım ikinci dereceden bir ifade olduğu için grafiği kolları aşağı bakan bir paraboldür ve en büyük değer tepe noktasındadır. Fizikte de dikey atılan bir cismin yüksekliği zamanın ikinci dereceden fonksiyonudur; en yüksek nokta yine tepe noktasıdır.

Yükseklik zamanın ikinci dereceden fonksiyonudur; tepe noktası en yüksek anı ve yüksekliği birlikte verir.Görsel: Sınav Defteri
Çözümlü örnek

40 m uzunluğundaki bir telle, bir kenarı duvar olan dikdörtgen bir bahçenin diğer üç kenarı çevrilecektir. Bahçenin alanı en çok kaç m² olur?

  1. Duvara dik kenarlar x, duvara paralel kenar 40 − 2x: A(x) = x(40 − 2x) = −2x2 + 40x.
  2. r = −40/(−4) = 10; sınır kontrolü 0 < 10 < 20.
  3. A(10) = 10 · 20 = 200.

Cevap: 200 m²

Çözümlü örnek · sınav düzeyi

Bir ürün 50 TL'ye satılınca günde 100 adet satılıyor; fiyattaki her 1 TL artış günlük satışı 1 adet azaltıyor. Günlük gelirin en büyük olduğu fiyat ve gelir nedir?

  1. Artış x TL: fiyat 50 + x, satış 100 − x.
  2. G(x) = (50 + x)(100 − x) = −x2 + 50x + 5000; r = 25.
  3. Fiyat 75 TL, satış 75 adet, gelir 75 · 75 = 5625 TL.

Cevap: 75 TL, 5625 TL

✔ Doğru

  • Soru “en büyük gelir” diyorsa cevap f(r).
  • Soru “hangi fiyatta” diyorsa cevap fiyat (50 + r).
  • Bulunan x bağlamın sınırları içinde olmalı.

✘ Sık yapılan hata

  • Değişkeni (artış miktarını) fiyatın kendisi sanmak.
  • Duvarlı bahçede dört kenarı da telden saymak.
  • Gelir yerine r'yi cevap olarak yazmak.
Akılda kalsın: Modelleme dört adımdır: değişkeni seç → niceliği yaz → tepe noktasını bul → bağlamda kontrol et. Çarpımı sabit toplamlı iki sayı, birbirine eşit olduğunda en büyüktür.
Sınavda

Nasıl sorulurFiyat-satış-gelir, çit-alan, atış yüksekliği ya da toplamı sabit iki sayının çarpımı.

TuzakSorunun en büyük değeri mi, onu veren x'i mi istediğini karıştırmak ve değişkeni “artış miktarı” olarak seçtiğinde fiyatı yazmayı unutmaktır.

▭Sen çöz en büyük çarpım

Toplamları 20 olan iki pozitif sayının çarpımı en çok olur; bu durumda sayılardan biri olur.

100102099

?Soru çöz

Çevresi 24 cm olan dikdörtgenlerden alanı en büyük olanının alanı kaç cm²'dir?

✓ D. Kenarlar x ve 12 − x; A(x) = x(12 − x), tepe x = 6, alan 36. A 144, kenar toplamını 24 alıp x(24 − x) kurmaktan; B 6, alan yerine kenar uzunluğunu (r) yazmaktan; C 72, duvarlı bahçe gibi x(24 − 2x) kurmaktan çıkar.

Karma tekrar

Önceki 2 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

P(x) polinomunun x − 2 ile bölümünden kalan 7, x − 3 ile bölümünden kalan 10'dur. Buna göre P(x)'in x² − 5x + 6 ile bölümünden kalan aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. x² − 5x + 6 = (x − 2)(x − 3); 2m + n = 7, 3m + n = 10 → m = 3, n = 1. B 17, iki kalanı toplamaktan; C −3x + 13, kalanları yer değiştirip 2m + n = 10 yazmaktan; D 70, iki kalanı çarpmaktan çıkar.Kaynak: Polinomlar · İkinci dereceden bölende kalan

?Soru 2

x2 − 5x + 3 = 0 denkleminin kökleri x₁ ve x₂ olduğuna göre 1x1 + 1x2 kaçtır?

✓ D. 1/x₁ + 1/x₂ = (x₁ + x₂)/(x₁x₂) = T/Ç = 5/3. A, oranı Ç/T diye ters kurmaktan; B, toplamı −5 alıp −b/a'daki işareti karıştırmaktan; C, soruyu x₁² + x₂² = 25 − 6 sanmaktan çıkar.Kaynak: İkinci dereceden denklemler · Kökler toplamı ve çarpımı

?Soru 3

P(x) = x3 + ax2 − 5x + 6 polinomu x − 1 ile tam bölünebildiğine göre a kaçtır?

✓ C. Tam bölünme P(1) = 0 demektir: 1 + a − 5 + 6 = a + 2 = 0, a = −2. A 2, son adımda işareti çevirmemekten; B −12, −5x terimini +5 almaktan; D −10, x − 1 yerine x + 1 ile bölünüyormuş gibi P(−1) = 0 yazmaktan çıkar.Kaynak: Polinomlar · Kalan teoremi ve çarpan

?Soru 4

Kökleri −3 ve 5 olan, başkatsayısı 1 olan ikinci dereceden denklem aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. T = −3 + 5 = 2, Ç = −15; x² − 2x − 15 = 0. A, orta terimin eksisini unutup +T yazmaktan; C, çarpımın işaretini kaçırmaktan; D, toplam yerine farkı (5 − (−3) = 8) almaktan çıkar.Kaynak: İkinci dereceden denklemler · Kökleri verilen denklemi kurma

?Soru 5

x3 − 4x2 + x + 5 polinomunun x − 3 ile bölümünden elde edilen bölüm aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. x³ ÷ x = x², çıkarınca −x² + x; −x ile çarpıp çıkarınca −2x + 5; −2 ile çarpıp çıkarınca kalan −1. Bölüm x² − x − 2. B, x − 3 yerine x + 3 ile bölmekten; C, ikinci çıkarmada x − 3x yerine x + 3x yazmaktan; D, bölünenin ilk üç katsayısını bölüm sanmaktan çıkar.Kaynak: Polinomlar · Polinom bölmesi

?Soru 6

der[P(x)] = 3 ve der[Q(x)] = 5 olduğuna göre der[P²(x) · Q(x³)] kaçtır?

✓ D. der P² = 2 · 3 = 6, der Q(x³) = 3 · 5 = 15; çarpımda toplanır: 21. A 11, Q(x³)'ün derecesini 5 bırakmaktan; B 24, P²'nin derecesini 3² = 9 almaktan; C 30, çarpımda dereceleri toplamak yerine çarpmaktan çıkar.Kaynak: Polinomlar · İşlemler ve derece

?Soru 7

3x2 = 12x denkleminin gerçek sayılardaki çözüm kümesi aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. 3x² − 12x = 0 → 3x(x − 4) = 0 → x = 0 ya da x = 4. A, iki tarafı x'e bölüp 0 kökünü kaybetmekten; C, denklemi x² = 16 gibi okuyup kare kök almaktan; D, x − 4 çarpanından x = −4 diye işaret hatası yapmaktan çıkar.Kaynak: İkinci dereceden denklemler · Denklem ve çarpanlara ayırma

?Soru 8

P(x) = x12/n + 3xn−2 − 1 ifadesi bir polinom olduğuna göre n'nin alabileceği kaç farklı değer vardır?

✓ B. n, 12'nin pozitif böleni (1, 2, 3, 4, 6, 12) ve n − 2 ≥ 0 olmalı: 2, 3, 4, 6, 12, yani 5 değer. A, n = 2'de üs 0 olunca terimin polinomu bozduğunu sanmaktan; C, n − 2 ≥ 0 şartını unutup n = 1'i de saymaktan; D, negatif bölenleri de saymaktan çıkar.Kaynak: Polinomlar · Polinom ve polinom olma şartı

?Soru 9

x4 − 3x2 − 4 = 0 denkleminin gerçek sayılardaki çözüm kümesi kaç elemanlıdır?

✓ C. x² = t: t² − 3t − 4 = 0 → t = 4 ya da t = −1. x² = 4 → x = ±2; x² = −1 gerçek kök vermez. A, t = −1'den de iki kök çıkarmaktan; B, x² = 4'ten yalnız x = 2 almaktan; D, x⁴ teriminden dolayı denklemi çözülemez sanmaktan çıkar.Kaynak: İkinci dereceden denklemler · Değişken değiştirme ve problemler

?Soru 10

x2 + 4x + 13 = 0 denkleminin karmaşık sayılardaki kökleri aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. Δ = 16 − 52 = −36, √Δ = 6i; x = (−4 ± 6i)/2 = −2 ± 3i. B, −b yerine b yazmaktan; C, 2'ye bölmeyi yalnız gerçek kısma uygulamaktan; D, 2'ye bölmeyi yalnız sanal kısma uygulamaktan çıkar.Kaynak: İkinci dereceden denklemler · Karmaşık sayı ve eşlenik kökler
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?AYT Matematik soruları uygulamaya ekleniyor; şimdilik diğer derslerin sorularını çözebilirsin. Yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →