Diziler: genel terim, aritmetik ve geometrik diziler, toplam

Diziyi doğal sayılarda tanımlı bir fonksiyon olarak görüyor; aritmetik ve geometrik dizilerin genel terimini ve ilk n terim toplamını formülün nereden geldiğiyle öğreniyoruz.

6 durakAYT · 12. sınıf
12 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 12tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
KAVRAM · DİZİ

Dizi: pozitif tam sayılarda tanımlı bir fonksiyon

MEB 12. sınıf · Diziler · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaFonksiyon nedir, tanım kümesi, değer kümesi ve görüntü kümesi neyi ifade eder?Bağlantılı konudan (Fonksiyonlar). Önce kendin cevapla, sonra aç.

A ve B boş olmayan iki küme olmak üzere A'nın her elemanını B'nin yalnız bir elemanıyla eşleyen bağıntıya A'dan B'ye fonksiyon denir ve f: A → B ile gösterilir. A tanım kümesi, B değer kümesidir. A'daki elemanların eşlendiği elemanların oluşturduğu f(A) kümesine görüntü kümesi denir ve f(A) ⊆ B'dir.

Fonksiyon, tanım ve görüntü kümesi

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Dizi nedir, bir ifadenin dizi olup olmadığı nasıl anlaşılır?

Kısa cevap: Tanım kümesi pozitif tam sayılar olan fonksiyona dizi denir; f(n) yerine aₙ yazılır ve aₙ dizinin genel terimidir. Bir ifadenin dizi olması için her pozitif tam sayı n için tanımlı bir gerçek sayı vermesi gerekir. Tanım kümesi {1, 2, …, k} olan dizi sonlu dizi, bütün terimleri eşit olan dizi sabit dizidir.

Kuyruktaki insanlar gibi dizinin terimlerinin de bir sırası vardır: birinci, ikinci, üçüncü… Sıra numarası verilince terim bellidir.

Fonksiyonlar sayfasında gördüğümüz her fonksiyon bir girdiye bir çıktı verir. Dizide girdi yalnız sıra numarasıdır: 1, 2, 3, … Bu yüzden dizi, tanım kümesi N+ = {1, 2, 3, …} olan bir fonksiyondur: f: N+ → R, f(n) = an. Dizinin tamamı (an), n. terimi an ile gösterilir. Grafiği bir eğri değil, ayrık noktalardır; çünkü 1 ile 2 arasında terim yoktur.

aₙ = n² − 6n + 10 dizisinin terimleri parabolün üstündeki ayrık noktalardır; dizi yalnız n = 1, 2, 3, … değerlerinde tanımlıdır.Görsel: Sınav Defteri

Dizi olma şartı, sabit dizi, eşitlik

an = n − 3n − 5 bir dizi değildir: n = 5 için payda sıfır olur ve a₅ tanımsız kalır. an = √(n − 3) de dizi değildir, çünkü n = 1 ve n = 2 için kök içi negatiftir. Bütün terimleri aynı olan dizi sabit dizidir: an = 7 gibi. İki dizi, her n için an = bn ise eşittir.

(an) = (a1, a2, a3, …, an, …) f: N+ → R, f(n) = anSonlu dizi: tanım kümesi {1, 2, …, k} · Sabit dizi: her n için aₙ = c
Çözümlü örnek

an = 2n + 1n + 3 dizisinin a₁ ve a₅ terimlerini bulunuz. 7/5 bu dizinin bir terimi midir?

  1. a1 = 34, a5 = 118.
  2. 2n + 1n + 3 = 75 → 10n + 5 = 7n + 21 → n = 163.
  3. n pozitif tam sayı değil.

Cevap: a₁ = 3/4, a₅ = 11/8; 7/5 terim değildir

Çözümlü örnek · sınav düzeyi

(an) = (3n − 12n − k) bir dizi olduğuna göre k'nin alabileceği en büyük tam sayı değeri kaçtır?

  1. Her pozitif tam sayı n için payda sıfırdan farklı olmalı: k, 1, 2, 3, … değerlerinden hiçbiri olamaz.
  2. k = 4'te pay da sıfır olur ama 0/0 yine tanımsızdır; sadeleştirme dizi olma şartını kurtarmaz.
  3. Pozitif olmayan en büyük tam sayı 0'dır.

Cevap: 0

✔ Doğru

  • Dizinin tanım kümesi pozitif tam sayılardır.
  • aₙ = 5 sabit dizidir.
  • Bir sayının terim olup olmadığını n'nin pozitif tam sayı çıkmasına bakarak anla.

✘ Sık yapılan hata

  • Paydayı sıfır yapan n'yi sadeleştirerek “kurtarmak”.
  • n = 0'ı da tanım kümesine katmak.
  • Dizi grafiğini kesintisiz eğri çizmek.
Akılda kalsın: Dizi = sıra numarasıyla çalışan fonksiyon. Dizi testi tek soru: n = 1, 2, 3, … değerlerinin hepsinde aₙ bir gerçek sayı mı?
Sınavda

Nasıl sorulur“… bir dizi olduğuna göre k'nin alabileceği değerler”, “kaçıncı terimi … dir?” ya da sabit dizi şartı sorulur.

TuzakPaydayı sıfır yapan n'de payın da sıfır olmasıyla sadeleştirip terimi tanımlı saymaktır; o n'de terim yine yoktur.

⇄Bilgi eşleştirme dizi mi?

▭Sen çöz sabit dizi

an = an + 62n + 3 bir sabit dizi olduğuna göre a = , dizinin her terimi olur.

4236
KURAL · İNDİRGEME BAĞINTISI

Genel terim ve indirgeme bağıntısı: terimi doğrudan ya da adım adım bulmak

MEB 12. sınıf · Diziler · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaFonksiyonlarda toplama, çıkarma, çarpma ve bölme nasıl yapılır?Bağlantılı konudan (Fonksiyonlar). Önce kendin cevapla, sonra aç.

f ve g fonksiyonlarının toplamı, farkı, çarpımı ve bölümü ortak tanım kümesindeki her x için değerler üzerinden tanımlanır: (f + g)(x) = f(x) + g(x), (f · g)(x) = f(x) · g(x). Bölümde (f/g)(x) = f(x)/g(x) yazılır ve g(x) = 0 yapan değerler, sadeleşme olsa bile, tanım kümesinden çıkarılır.

Fonksiyonlarla dört işlem

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Genel terimi veya indirgeme bağıntısı verilen dizinin terimleri nasıl bulunur?

Kısa cevap: Genel terim aₙ, n yerine sayı yazılarak istenen terimi doğrudan verir. İndirgeme bağıntısı ise bir terimi önceki terimlerle tanımlar, örneğin a₁ = 3 ve aₙ₊₁ = aₙ + 2n; terimler ilk terimden başlanarak adım adım bulunur. Her terimi önceki iki terimin toplamı olan 1, 1, 2, 3, 5, 8, … dizisi Fibonacci dizisidir.

Merdivende bir basamağa ulaşmanın iki yolu var: basamağın numarasını bilip doğrudan oraya bakmak ya da bir öncekinden bir adım atmak.

Genel terim “numarayı söyle, terimi vereyim” der: an = n2 − 2n ise a5 = 15. İndirgeme bağıntısı ise “öncekini söyle, sonrakini vereyim” der; ilk terim verilmeden hiçbir terim bulunamaz. a1 = 3, an+1 = an + 2n için n = 1 yazınca a2 = a1 + 2 = 5, n = 2 yazınca a3 = a2 + 4 = 9 olur.

a₁ = 3, aₙ₊₁ = aₙ + 2n dizisi
n123456
aₙ359152333
eklenen (2n)—+2+4+6+8+10

Uzak bir terim istenince her adımı yazmak yerine eklenenler toplanır: a10 = a1 + 2·(1 + 2 + … + 9). Böyle “art arda eklenen farklar” toplanarak bulunur; ardışık sayıların toplamını Temel Matematik serisindeki temel kavramlar sayfasında çalışmıştın.

an+1 = an + g(n) an+2 = an+1 + an (Fibonacci)İndirgeme bağıntısında ilk terim (Fibonacci'de ilk iki terim) verilmelidir.
Çözümlü örnek

an = n2 − 2n dizisinde a₅ − a₄ kaçtır?

  1. a5 = 25 − 10 = 15, a4 = 16 − 8 = 8.

Cevap: 7

Çözümlü örnek · sınav düzeyi

a1 = 3 ve an+1 = an + 2n olduğuna göre a₁₀ kaçtır?

  1. a₁'den a₁₀'a giderken n = 1, 2, …, 9 için 2n eklenir.
  2. a10 = 3 + 2·(1 + 2 + … + 9) = 3 + 2·45.

Cevap: 93

Ek bilgi: doğada Fibonacci

Ayçiçeğinin tablasındaki tohumlar ve çam kozalağının pulları iki yönde sarmal çizer; iki yöndeki sarmal sayıları çoğunlukla 21 ile 34 ya da 34 ile 55 gibi ardışık Fibonacci sayılarıdır. Ardışık iki Fibonacci sayısının oranı, terimler büyüdükçe 1,618… değerine (altın oran) yaklaşır; bu oran mimari ve resimde de kullanılmıştır.

✔ Doğru

  • aₙ₊₁ = aₙ + 2n'de n = 1 yazınca a₂ bulunur.
  • a₁'den a₁₀'a 9 adım vardır.
  • Fibonacci'de ilk iki terim verilmelidir.

✘ Sık yapılan hata

  • a₁₀ için 10 adım saymak.
  • aₙ₊₁ = aₙ + 2n'de a₂ için 2n'ye n = 2 yazmak.
  • İndirgeme bağıntısını genel terim sanıp n yerine 10 yazmak.
Akılda kalsın: Genel terim kestirme yoldur, indirgeme bağıntısı merdivendir. Merdivende uzak basamağa gitmek için atılan adımları (eklenenleri) topla; adım sayısı hedef numaranın bir eksiğidir.
Sınavda

Nasıl sorulurİndirgeme bağıntısı ve ilk terim verilip uzak bir terim ya da ilk birkaç terimin toplamı istenir; Fibonacci benzeri aₙ₊₂ = aₙ₊₁ + aₙ kalıbında bir terim geriye doğru bulunur.

TuzakTuzak, adım sayısını bir fazla saymaktır: a₁'den a₁₀'a 9 adım vardır.

?Soru çöz

an+2 = an+1 + an, a1 = 2 ve a3 = 7 olduğuna göre a₅ kaçtır?

✓ C. n = 1: a₃ = a₂ + a₁, a₂ = 5; a₄ = 7 + 5 = 12; a₅ = 12 + 7 = 19. A, a₄'ü cevap sanmaktan; B, a₂'yi a₃ + a₁ = 9 diye toplayıp devam etmekten; D, a₅'i a₄'ün iki katı sanmaktan çıkar.

▭Sen çöz genel terim

an = 3n − 1 dizisinde a₁₀ = ve 59 bu dizinin . terimidir.

29203019
KURAL · ARİTMETİK DİZİ

Aritmetik dizi: her adımda aynı sayı eklenir

MEB 12. sınıf · Diziler · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaBirim, sabit ve doğrusal fonksiyon nedir, f(x) = ax + b grafiğinde a ve b neyi gösterir?Bağlantılı konudan (Fonksiyonlar). Önce kendin cevapla, sonra aç.

f(x) = x birim (özdeşlik) fonksiyondur, her elemanı kendisine eşler. f(x) = c sabit fonksiyondur, her elemanı aynı c'ye eşler. f(x) = ax + b doğrusal fonksiyondur; grafiği bir doğrudur, a eğimi (x bir artınca f'nin değişimi), b ise y eksenini kestiği noktayı verir. Tanım kümeleri ve kuralları aynı olan fonksiyonlar eşittir.

Birim, sabit ve doğrusal fonksiyon

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Aritmetik dizi nedir, genel terimi ve ortak farkı nasıl bulunur?

Kısa cevap: Ardışık iki terimi arasındaki fark sabit olan diziye aritmetik dizi, bu sabit farka ortak fark denir ve d ile gösterilir. Genel terim aₙ = a₁ + (n − 1)·d'dir; iki terim arasında aₙ = aₖ + (n − k)·d bağıntısı kullanılır. Aritmetik dizide bir terim, kendisinden eşit uzaklıktaki iki terimin aritmetik ortalamasıdır.

Her ay kumbarasına aynı miktarı atan birinin birikimi, ay ay yazılınca bir aritmetik dizi olur.

a₁'den aₙ'ye giderken (n − 1) adım atılır ve her adımda d eklenir: an = a1 + (n − 1)d. Aynı mantıkla iki terim arasındaki fark, aradaki adım sayısı kadar d'dir: a8 − a3 = 5d. Genel terim n'ye göre birinci derecedendir; bu yüzden aritmetik dizinin noktaları eğimi d olan bir doğru üzerinde sıralanır.

Bir adım sağa, d kadar yukarı: aritmetik dizide ortak fark, noktaların üzerinde durduğu doğrunun eğimidir.Görsel: Sınav Defteri
an = a1 + (n − 1)·d an = ak + (n − k)·d ak = ak−m + ak+m2a ile b arasına k terim yerleştirilirse dizi k + 2 terimli olur ve d = (b − a)/(k + 1).
Çözümlü örnek

Bir aritmetik dizide a3 = 11 ve a8 = 26 olduğuna göre a₂₀ kaçtır?

  1. a8 − a3 = 5d = 15, d = 3.
  2. a20 = a3 + 17d = 11 + 51.

Cevap: 62

Çözümlü örnek · sınav düzeyi

4 ile 34 arasına 9 terim yerleştirilerek bir aritmetik dizi oluşturuluyor. Yerleştirilen 5. terim kaçtır?

  1. Dizi 11 terimli: a₁ = 4, a₁₁ = 34. 10d = 30, d = 3.
  2. Yerleştirilen 5. terim dizinin 6. terimidir: a6 = 4 + 5·3.

Cevap: 19

✔ Doğru

  • a₄ + a₁₀ = 2·a₇ (4 ve 10'un ortası 7).
  • Azalan aritmetik dizide d negatiftir.
  • Araya 9 terim girince 10 aralık oluşur.

✘ Sık yapılan hata

  • aₙ = a₁ + n·d yazmak.
  • Araya 9 terim girince d'yi 30/9 almak.
  • Yerleştirilen 5. terimi dizinin 5. terimi sanmak.
Akılda kalsın: Adım sayısı = sıra farkı. a₃'ten a₈'e 5 adım, a₁'den aₙ'ye n − 1 adım. Ortadaki terim, simetrik iki terimin ortalamasıdır.
Sınavda

Nasıl sorulurİki terim verilip başka bir terim, araya terim yerleştirme ya da a₅ + a₁₁ gibi toplamlardan ortadaki terim sorulur.

TuzakAraya k terim yerleştirince aralık sayısını k sanmak: aralık k + 1 tanedir.

?Soru çöz

Bir aritmetik dizide a5 + a11 = 42 olduğuna göre a₈ kaçtır?

✓ A. 5 ve 11'in ortası 8: a₅ + a₁₁ = 2·a₈, a₈ = 21. B, toplamı terim sanmaktan; C, sıra numaralarının ortalamasını (8) terimin değeri sanmaktan; D, 42'yi üç terime bölmekten çıkar.

▭Sen çöz ortak fark

Bir aritmetik dizide a2 = 7 ve a6 = 19 ise ortak fark d = , a12 = olur.

337436
KURAL · GEOMETRİK DİZİ

Geometrik dizi: her adımda aynı sayıyla çarpılır

MEB 12. sınıf · Diziler · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaÜstel fonksiyon nedir, tabanı neden pozitif ve 1'den farklı olmalıdır?Bağlantılı konudan (Üstel fonksiyon ve logaritma). Önce kendin cevapla, sonra aç.

a pozitif ve 1'den farklı bir gerçek sayı olmak üzere f(x) = aˣ biçimindeki fonksiyonlara üstel fonksiyon denir. Tanım kümesi bütün gerçek sayılar, görüntü kümesi pozitif gerçek sayılardır. Doğrusal fonksiyon her adımda aynı miktarı eklerken üstel fonksiyon aynı oranla çarpar; bakteri çoğalması, nüfus ve faiz bu yüzden üstel modellenir.

Üstel fonksiyon ve üslü ifadeler

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Geometrik dizi nedir, genel terimi ve ortak çarpanı nasıl bulunur?

Kısa cevap: Ardışık iki teriminin oranı sabit olan diziye geometrik dizi, bu sabit orana ortak çarpan denir ve r ile gösterilir. Genel terim aₙ = a₁·rⁿ⁻¹'dir; iki terim arasında aₙ = aₖ·rⁿ⁻ᵏ kullanılır. Geometrik dizide bir terimin karesi, kendisinden eşit uzaklıktaki iki terimin çarpımına eşittir.

Üstel fonksiyon ve logaritma sayfasında gördüğümüz ikiye katlanan bakteri kolonisi, saat saat yazılınca bir geometrik dizidir.

Aritmetik dizide her adımda d eklenir, geometrik dizide her adımda r ile çarpılır. a₁'den aₙ'ye (n − 1) adımda an = a1·rn−1 olur. İki terim arasındaki ilişki fark değil orandır: a8a3 = r5. Ortadaki terim için ortalamanın yerini çarpım alır: ak2 = ak−m·ak+m. Aşağıdaki şekil iki dizinin aynı yerden başlayıp nasıl ayrıştığını gösteriyor.

Aritmetik dizi doğru boyunca, geometrik dizi üstel bir eğri boyunca ilerler; geometrik dizi başta geride kalsa da 5. terimden sonra öne geçer.Görsel: Sınav Defteri
an = a1·rn−1 an = ak·rn−ᵏ ak2 = ak−m·ak+mArdışık üç terim a, b, c ise b² = a·c (r ≠ 0, terimler sıfırdan farklı).
Çözümlü örnek

Bir geometrik dizide a2 = 6 ve a5 = 162 olduğuna göre a₁ ve a₆ kaçtır?

  1. a5a2 = r3 = 27, r = 3.
  2. a1 = 63 = 2, a6 = 162·3 = 486.

Cevap: a₁ = 2, a₆ = 486

Çözümlü örnek · sınav düzeyi

x − 1, x + 3, 3x + 1 sayıları pozitif terimli bir geometrik dizinin ardışık üç terimidir. Ortak çarpan kaçtır?

  1. Ortadaki terimin karesi: (x + 3)2 = (x − 1)(3x + 1).
  2. x2 + 6x + 9 = 3x2 − 2x − 1 → x2 − 4x − 5 = 0 → x = 5 ya da x = −1.
  3. x = −1 terimleri −2, 2, −2 yapar (pozitif değil). x = 5: 4, 8, 16.

Cevap: r = 2

✔ Doğru

  • a₃·a₇ = a₅² (3 ve 7'nin ortası 5).
  • r negatifse terimlerin işareti sırayla değişir.
  • Sıfırdan farklı sabit dizi hem aritmetik (d = 0) hem geometriktir (r = 1).

✘ Sık yapılan hata

  • aₙ = a₁·rⁿ yazmak.
  • a₃·a₇'yi 2·a₅ sanmak (aritmetik diziyle karıştırma).
  • “Pozitif terimli” şartını unutup iki x değerini de kabul etmek.
Akılda kalsın: Aritmetik ↔ geometrik sözlüğü: ekle ↔ çarp, fark ↔ oran, ortalama ↔ çarpımın karekökü. Formülleri bu sözlükle birinden ötekine çevirebilirsin.
Sınavda

Nasıl sorulurİki terimden ortak çarpan, ardışık üç terimden parametre ya da a₃·a₇ gibi çarpımlardan ortadaki terim sorulur.

TuzakGeometrik dizide aritmetik ortalama kuralını kullanmak ve “pozitif terimli” şartıyla kökleri elememektir.

?Soru çöz

Pozitif terimli bir geometrik dizide a3·a7 = 144 olduğuna göre a₅ kaçtır?

✓ B. 3 ve 7'nin ortası 5: a₅² = a₃·a₇ = 144, terimler pozitif olduğu için a₅ = 12. A, aritmetik dizi kuralını (2·a₅ = a₃ + a₇) çarpıma uygulamaktan; C, çarpımı terim sanmaktan; D, pozitif terimli şartını gözden kaçırıp negatif kökü seçmekten çıkar.

⇄Bilgi eşleştirme dizi türü

KURAL · TOPLAM SEMBOLÜ

İlk n terim toplamı ve Σ sembolü: baştan ve sondan eşleştirme fikri

MEB 12. sınıf · Diziler · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaGenel terimi veya indirgeme bağıntısı verilen dizinin terimleri nasıl bulunur?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Genel terim aₙ, n yerine sayı yazılarak istenen terimi doğrudan verir. İndirgeme bağıntısı ise bir terimi önceki terimlerle tanımlar, örneğin a₁ = 3 ve aₙ₊₁ = aₙ + 2n; terimler ilk terimden başlanarak adım adım bulunur. Her terimi önceki iki terimin toplamı olan 1, 1, 2, 3, 5, 8, … dizisi Fibonacci dizisidir.

Genel terim ve indirgeme bağıntısı

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Aritmetik ve geometrik dizide ilk n terim toplamı nasıl bulunur?

Kısa cevap: Aritmetik dizide ilk n terim toplamı Sₙ = n·(a₁ + aₙ)/2, geometrik dizide r ≠ 1 için Sₙ = a₁·(rⁿ − 1)/(r − 1)'dir. Toplamlar Σ (sigma) sembolüyle kısaca yazılır; k = 1'den n'ye aₖ'ların toplamı demektir. İlk n terim toplamı verilen dizide genel terim aₙ = Sₙ − Sₙ₋₁ ile bulunur.

1'den 100'e kadar olan sayıları toplamak için 99 toplama yapmaya gerek yok; baştan ve sondan eşleştirmek yeter.

1 + 100 = 101, 2 + 99 = 101, …, 50 + 51 = 101: 50 çiftin her biri 101 eder, toplam 5050. Aritmetik dizide baştan ve sondan eşit uzaklıktaki iki terimin toplamı hep a1 + an'dir; n terimde bu toplamdan n/2 tane vardır: Sn = n(a1 + an)2. Geometrik dizide toplam r ile çarpılıp kendisinden çıkarılınca ortadaki terimler silinir: rSn − Sn = a1rn − a1.

Sn = n·(a1 + an)2 Sn = a1·rn − 1r − 1 (r ≠ 1) an = Sn − Sn−1Σ gösterimi: Σ (k = 1'den n'ye) aₖ = a₁ + a₂ + … + aₙ

Σ sembolünü okumak

Σk=120 (3k − 1) ifadesi “k'ye 1'den 20'ye kadar değer ver, her seferinde 3k − 1'i yaz ve hepsini topla” demektir: 2 + 5 + 8 + … + 59. Terimler aritmetik dizi oluşturduğu için toplam formülüyle hesaplanır. Geometrik toplamda da aynı yol izlenir: 3 + 6 + 12 + … + 384 toplamında 384 = 3·2n−1'den n = 8 bulunur ve toplam 3·(28 − 1) = 765 olur.

Baştan ve sondan eşit uzaklıktaki terimlerin toplamı hep a₁ + aₙ’dir; dizinin iki kopyası n sütunluk bir dikdörtgen yapar.Görsel: Sınav Defteri
Çözümlü örnek

Σk=120 (3k − 1) toplamı kaçtır?

  1. İlk terim (k = 1) 2, son terim (k = 20) 59, terim sayısı 20.
  2. S = 20·(2 + 59)2 = 10·61.

Cevap: 610

Çözümlü örnek · sınav düzeyi

Bir dizinin ilk n terim toplamı Sn = n2 + 3n olduğuna göre a₁₀ kaçtır?

  1. İlk 10 terimin toplamından ilk 9 terimin toplamı çıkınca 10. terim kalır.
  2. S10 = 130, S9 = 108; a10 = 130 − 108.

Cevap: 22

✔ Doğru

  • Σ (k = 1'den 10'a) 5 = 50: sabit terim 10 kez toplanır.
  • a₁ = S₁.
  • Geometrik toplamda terim sayısını önce aₙ = a₁rⁿ⁻¹'den bul.

✘ Sık yapılan hata

  • Sₙ'yi aₙ sanmak.
  • Geometrik toplamda üssü n − 1 yazmak: (rⁿ − 1) olmalı.
  • Σ içindeki sabiti yalnız bir kez eklemek.
Akılda kalsın: Aritmetik toplam = terim sayısı × ortalama, ortalama da (ilk + son)/2. Toplamdan terime dönmek için Sₙ − Sₙ₋₁.
Sınavda

Nasıl sorulurΣ ile yazılmış bir toplam, ilk n terim toplamı verilen dizinin bir terimi ya da geometrik dizide toplamdan ortak çarpan sorulur.

TuzakTuzak, terim sayısını yanlış saymaktır: 3'ten 384'e ikiye katlanarak 8 terim vardır, 7 değil.

Sınavda işaretleBazı kitaplarda Σ’nın özellikleri ve Σk², Σk³ formülleri de vardır; AYT’de Σ ifadesi açılıp aritmetik ya da geometrik toplama çevrilir.

?Soru çöz

Σk=110 (2k + 1) toplamı kaçtır?

✓ D. Terimler 3, 5, …, 21; 10 terim: 10·(3 + 21)/2 = 120. A, yalnız 2k'ları toplayıp +1'leri unutmaktan; B, +1'i yalnız bir kez eklemekten; C, son terimi (k = 10) toplam sanmaktan çıkar.

↕Aritmetik toplam formülünün çıkışını sırala

  1. İki satırı alt alta topla: her sütun a₁ + aₙ eder
  2. Sₙ'yi baştan sona yaz: a₁ + a₂ + … + aₙ
  3. 2Sₙ = n(a₁ + aₙ), iki tarafı 2'ye böl
  4. Sₙ'yi sondan başa yaz: aₙ + aₙ₋₁ + … + a₁
MODEL · DİZİ PROBLEMLERİ

Dizi problemleri: sıralar, sekmeler ve değer kaybı

MEB 12. sınıf · Diziler · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaAritmetik dizi nedir, genel terimi ve ortak farkı nasıl bulunur?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Ardışık iki terimi arasındaki fark sabit olan diziye aritmetik dizi, bu sabit farka ortak fark denir ve d ile gösterilir. Genel terim aₙ = a₁ + (n − 1)·d'dir; iki terim arasında aₙ = aₖ + (n − k)·d bağıntısı kullanılır. Aritmetik dizide bir terim, kendisinden eşit uzaklıktaki iki terimin aritmetik ortalamasıdır.

Aritmetik dizi

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Diziler gerçek hayat problemlerinde nasıl kullanılır?

Kısa cevap: Her adımda sabit miktar artan ya da azalan durumlar (koltuk sıraları, düzenli artan ödemeler, kat yükseklikleri) aritmetik diziyle; her adımda aynı oranla değişen durumlar (zıplayan top, yüzdelik değer kaybı, bölünen hücreler) geometrik diziyle modellenir. Çözüme başlamadan önce sorunun bir terimi mi yoksa toplamı mı istediğine karar verilir.

Bir amfi tiyatronun koltukları ile yere düşüp sekerek yükselen bir top aynı soruyu sorar: her adımda ne değişiyor?

Problemi diziye çevirirken üç soru sorulur: İlk terim ne? Her adımda eklenen mi, çarpılan mı? İstenen bir terim mi, toplam mı? “15. sırada kaç koltuk var?” bir terimdir; “amfide toplam kaç koltuk var?” bir toplamdır. Yüzde ile verilen değişimler çarpandır: %10 değer kaybı r = 0,9, %20 artış r = 1,2 demektir.

Yükseklikler 81, 54, 36, 24: ortak çarpanı 2/3 olan geometrik dizi. İlk düşüş bir kez, sonraki her yükseklik iki kez (çıkış ve iniş) yol olarak sayılır.Görsel: Sınav Defteri
terim: an toplam: Sn %p artış → r = 1 + p100 %p azalış → r = 1 − p100Başlangıç değeri a₁ mi, a₀ mı? “n yıl sonra” denirse n adım atılır.
Çözümlü örnek

Bir amfi tiyatronun ilk sırasında 20 koltuk vardır ve her sıra bir öncekinden 3 koltuk fazladır. 15 sıralı amfide toplam kaç koltuk vardır?

  1. Aritmetik dizi: a₁ = 20, d = 3; a15 = 20 + 14·3 = 62.
  2. Toplam isteniyor: S15 = 15·(20 + 62)2 = 15·41.

Cevap: 615

Çözümlü örnek · sınav düzeyi

81 m yükseklikten bırakılan bir top her yere çarptığında bir önceki yüksekliğin 2/3'ü kadar yükseliyor. Top yere 4. kez değdiğinde toplam kaç metre yol almıştır?

  1. Yükseklikler: 81, 54, 36, 24 (r = 2/3). 4. değmeye kadar üç sekme vardır.
  2. İlk düşüş bir kez, her sekme çıkış ve iniş olarak iki kez: 81 + 2·(54 + 36 + 24).
  3. 81 + 2·114 = 81 + 228.

Cevap: 309 m

✔ Doğru

  • “Toplam kaç” sorusu Sₙ ister.
  • %10 değer kaybında 2 yıl sonra değer: başlangıç × 0,9².
  • Sekme probleminde yükseklikler iki kez sayılır.

✘ Sık yapılan hata

  • Terim istenirken toplam, toplam istenirken terim hesaplamak.
  • Yüzdelik değişimi her yıl aynı miktar sanmak (aritmetik düşünmek).
  • Topun her yüksekliğini bir kez saymak.
Akılda kalsın: “Her seferinde … fazla” → aritmetik; “her seferinde … katı / yüzde …” → geometrik. Sonra tek soru: terim mi, toplam mı?
Sınavda

Nasıl sorulurGünlük hayattan bir durum verilip belli bir adımdaki değer ya da toplam istenir; sekme, kat, koltuk, taksit ve değer kaybı en sık kalıplardır.

TuzakTuzak, terim ile toplamı karıştırmak ve “n yıl sonra” ifadesinde adım sayısını bir eksik ya da fazla almaktır.

?Soru çöz

Bir koşucu ilk gün 2 km koşuyor ve her gün bir önceki günden 0,5 km fazla koşuyor. Koşucu ilk 10 günde toplam kaç km koşmuştur?

✓ C. a₁₀ = 2 + 9·0,5 = 6,5; S₁₀ = 10·(2 + 6,5)/2 = 42,5. A, toplam yerine 10. günü vermekten; B, a₁₀'u 2 + 10·0,5 = 7 alıp adım sayısını bir fazla saymaktan; D, her günü 6,5 km sayıp 10 ile çarpmaktan çıkar.

▭Sen çöz değer kaybı

500 000 TL'ye alınan bir aracın değeri her yıl bir önceki yıla göre %10 azalıyor. Değerlerin oluşturduğu dizinin ortak çarpanı , aracın 2 yıl sonraki değeri TL olur.

0,9405 0000,1400 000

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

a ve b dar açılar, tan a = 2 ve tan b = 3 olduğuna göre tan(a + b) kaçtır?

✓ D. (2 + 3)/(1 − 2·3) = 5/(−5) = −1; a + b = 135° geniş açıdır. A, tan a + tan b yazıp formülü dağıtmaktan; B, paydada 1 + tan a·tan b kullanmaktan; C, tanjantları çarpmaktan çıkar.Kaynak: Toplam-fark ve iki kat açı · Tanjant toplam-fark formülü

?Soru 2

Bir şehirde şebekedeki su kaybı her yıl bir önceki yıla göre %20 artmaktadır. Önlem alınmazsa kayıp yaklaşık kaç yılda iki katına çıkar? (log 2 ≈ 0,30; log 3 ≈ 0,48)

✓ B. 1,2ᵗ = 2 → t = log 2 / log 1,2; log 1,2 = log 12 − 1 = 0,60 + 0,48 − 1 = 0,08; t ≈ 0,30 / 0,08 = 3,75. A, %20'yi her yıl ekleyip doğrusal düşünmekten; C, log 1,2 yerine log 12 ≈ 1,08 almaktan; D, log 1,2'yi 0,2 sanmaktan çıkar.Kaynak: Logaritma özellikleri · Modelleme: büyüme, yarılanma, ölçekler

?Soru 3

cos 15° kaçtır?

✓ B. cos(45° − 30°) = cos 45° cos 30° + sin 45° sin 30° = (√6 + √2)/4. A, kosinüs farkında − kullanmaktan (bu sin 15°'tir); C, cos 45° − cos 30° diye dağıtmaktan; D, √2/2·√3/2 çarpımında paydayı 4 yerine 2 almaktan çıkar ve 1'den büyük olduğu için zaten kosinüs olamaz.Kaynak: Toplam-fark ve iki kat açı · sin ve cos toplam-fark formülleri

?Soru 4

f(x) = logx−3 (8 − x) fonksiyonunun tanım kümesindeki tam sayıların toplamı kaçtır?

✓ D. x < 8, x > 3 ve x − 3 ≠ 1 (x ≠ 4): tam sayılar 5, 6, 7; toplam 18. A, taban ≠ 1 şartını unutup 4'ü de saymaktan; B, içeriyi 8 − x ≥ 0 alıp 8'i katmaktan; C, iki hatayı birlikte yapıp 4 ile 8'i eklemekten çıkar.Kaynak: Üstel fonksiyon ve logaritma · Logaritmanın tanım kümesi

?Soru 5

f(x) = 3x−2 + 1 fonksiyonunun görüntü kümesi aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. 3^(x−2) her x için pozitiftir ama 0 olmaz; 1 eklenince değerler 1'den büyük olur. A, düşey ötelemeyi unutmaktan; C, 1'in de alındığını sanmaktan (3^(x−2) = 0 olamaz); D, yatay öteleme sayısı −2'yi görüntü kümesine taşımaktan çıkar.Kaynak: Üstel fonksiyon ve logaritma · Üstel fonksiyonun grafiği

?Soru 6

tan 2x = √3 denkleminin (0, 2π) aralığında kaç farklı kökü vardır?

✓ C. 2x = π/3 + kπ, x = π/6 + kπ/2: π/6, 2π/3, 7π/6, 5π/3. A, 2'ye bölerken kπ'yi bölmeyip x = π/6 + kπ yazmaktan; B, yalnız ilk kökü almaktan; D, tanjanta sinüs gibi ikinci bir kök ailesi (π − x₁) eklemekten çıkar.Kaynak: Toplam-fark ve iki kat açı · Temel trigonometrik denklemler

?Soru 7

2x2−3x < 16 eşitsizliğini sağlayan kaç tam sayı vardır?

✓ A. 16 = 2⁴, taban 2 büyük: x² − 3x < 4, (x − 4)(x + 1) < 0, −1 < x < 4; tam sayılar 0, 1, 2, 3. B, uçları (−1 ve 4) katmaktan; C, yalnız bir ucu katmaktan; D, 0'ı saymamaktan çıkar.Kaynak: Logaritma özellikleri · Üstel ve logaritmik eşitsizlikler

?Soru 8

f(x) = 2x+1 − 3 olduğuna göre f⁻¹(5) kaçtır?

✓ A. f(k) = 5: 2^(k+1) − 3 = 5, 2^(k+1) = 8, k + 1 = 3, k = 2. B, f⁻¹(5) yerine f(5) = 64 − 3 hesaplamaktan; C, 2^(k+1) = 8'den k = 3 deyip +1'i unutmaktan; D, 3'ü eklemek yerine çıkarıp 2^(k+1) = 2 bulmaktan çıkar.Kaynak: Üstel fonksiyon ve logaritma · Logaritma grafiği ve y = x simetrisi

?Soru 9

9x − 4·3x + 3 = 0 denkleminin köklerinin toplamı kaçtır?

✓ D. t = 3ˣ: t² − 4t + 3 = 0, t = 1 ya da 3; 3ˣ = 1 → x = 0, 3ˣ = 3 → x = 1; toplam 1. A, t'lerin toplamını vermekten; B, t'lerin çarpımını vermekten; C, yalnız t = 1 kökünü kullanmaktan çıkar.Kaynak: Logaritma özellikleri · Üstel denklemler

?Soru 10

log3 2 = a olduğuna göre log₆ 12 aşağıdakilerden hangisidir?

✓ C. 3 tabanına çevir: log₃ 12 = log₃ (3·2²) = 1 + 2a, log₃ 6 = 1 + a; bölüm (1 + 2a)/(1 + a). A, bölümü ters kurmaktan; B, bölüm yerine fark alıp (1 + 2a) − (1 + a) yazmaktan; D, 12'yi 6'ya bölüp logaritmayı unutmaktan çıkar.Kaynak: Logaritma özellikleri · Taban değiştirme
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?AYT Matematik soruları uygulamaya ekleniyor; şimdilik diğer derslerin sorularını çözebilirsin. Yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →