İkinci dereceden denklemler: çözüm yolları, diskriminant, kökler ve katsayılar

ax² + bx + c = 0 denklemini dört yoldan çözüyor, diskriminantla köklerin sayısını hesaplamadan söylüyor, karmaşık sayıyla tanışıyor ve kökler ile katsayılar arasındaki köprüyü kuruyoruz.

7 durakAYT · 10. sınıf
14 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 14tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
KAVRAM · DENKLEM

İkinci dereceden denklem: çarpanlara ayırarak kökleri bulmak

MEB 10. sınıf · İkinci Dereceden Denklemler · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaPolinomlarda bölme işlemi nasıl yapılır, bölüm ve kalanın derecesi ne olur?Bağlantılı konudan (Polinomlar). Önce kendin cevapla, sonra aç.

P(x) polinomu B(x) ile bölündüğünde P(x) = B(x)·Q(x) + K(x) yazılır; Q(x) bölüm, K(x) kalandır. Kalanın derecesi bölenin derecesinden küçüktür, bölümün derecesi der P − der B'dir. Bölme, sayılardaki uzun bölme gibi her adımda en büyük dereceli terimlere bakılarak yapılır. Kalan sıfırsa bölme tam bölmedir.

Polinom bölmesi

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

İkinci dereceden bir bilinmeyenli denklem nedir, çarpanlara ayırarak nasıl çözülür?

Kısa cevap: a, b, c gerçek sayılar ve a ≠ 0 olmak üzere ax² + bx + c = 0 biçimindeki denklemlere ikinci dereceden bir bilinmeyenli denklem denir. Denklemi sağlayan x değerleri kökler, köklerin kümesi çözüm kümesidir. Sol taraf çarpanlarına ayrılabiliyorsa, çarpım sıfır olduğunda çarpanlardan en az biri sıfır olacağından kökler hemen bulunur.

Bir tarlanın alanı ile kenarları arasındaki ilişkiyi yazdığında karşına çoğu zaman bir x² çıkar; bu denklemleri çözme çabası bin yılı aşkın bir geçmişe sahiptir.

Hintli matematikçi Brahmagupta, ikinci dereceden denklemlerin çözümüne genel bir kural vermişti. 9. yüzyılda Harezmî, “cebir” sözcüğüne adını veren kitabında bu denklemleri sınıflandırıp kareler ve dikdörtgenlerle geometrik olarak çözdü; aynı dönemde Abdülhamid İbn Türk de benzer çözümler üzerinde çalıştı. Bu sayfadaki yöntemlerin hepsi o geleneğin bugünkü hâlidir.

Çarpım sıfırsa çarpanlardan biri sıfırdır

Polinomlar sayfasında P(a) = 0 olan a değerine polinomun sıfırı demiştik; denklemin kökü de tam olarak budur. Kökleri bulmanın en kısa yolu, denklemi (x − m)(x − n) = 0 biçimine getirmektir. İki sayının çarpımı ancak biri sıfırsa sıfır olabilir; bu yüzden x = m ya da x = n bulunur. Çarpanlara ayırma tekniklerini (ortak çarpan, iki kare farkı, ax² + bx + c ayrışımı) Temel Matematik serisindeki çarpanlara ayırma ve özdeşlikler sayfasında çalışmıştın; burada onları denklem çözmek için kullanıyoruz.

a · b = 0 ⇔ a = 0 veya b = 0Bu yüzden denklem önce “… = 0” biçimine getirilir, sonra çarpanlara ayrılır.
Hangi denklem, hangi çarpanlara ayırma?
DenklemYöntemÇarpanlarKökler
3x² = 12xortak çarpan (önce = 0)3x(x − 4) = 00 ve 4
x² − 9 = 0iki kare farkı(x − 3)(x + 3) = 0−3 ve 3
x² − 5x + 6 = 0toplamı −5, çarpımı 6(x − 2)(x − 3) = 02 ve 3
3x² + x − 2 = 0ortadaki terimi böl(3x − 2)(x + 1) = 02/3 ve −1
Çözümlü örnek

2x2 − 7x + 3 = 0 denkleminin çözüm kümesini bulunuz.

  1. Çarpımı 2·3 = 6, toplamı −7 olan iki sayı: −6 ve −1. Ortadaki terimi böl: 2x2 − 6x − x + 3.
  2. Grupla: 2x(x − 3) − (x − 3) = (2x − 1)(x − 3).
  3. Her çarpanı sıfıra eşitle: x = 12 ya da x = 3.

Cevap: Ç = {1/2, 3}

Çözümlü örnek · sınav düzeyi

(m − 2)xm²−2 + 3x − 5 = 0 denklemi ikinci dereceden bir bilinmeyenli denklem olduğuna göre m kaçtır?

  1. x'in üssü 2 olmalı: m2 − 2 = 2, buradan m = 2 ya da m = −2.
  2. Başkatsayı sıfır olamaz: m − 2 ≠ 0, yani m ≠ 2.
  3. Geriye m = −2 kalır; denklem −4x2 + 3x − 5 = 0 olur.

Cevap: −2

✔ Doğru

  • 3x2 = 12x → 3x(x − 4) = 0, Ç = {0, 4}.
  • x2 = 9 → x = 3 ya da x = −3.
  • Parametreli soruda a ≠ 0 şartı yazılır.

✘ Sık yapılan hata

  • 3x² = 12x'te iki tarafı x'e bölüp x = 0 kökünü kaybetmek.
  • x² = 9'da yalnız x = 3 yazmak.
  • Denklem “= 0” olmadan çarpanlara ayırmak: x(x − 1) = 6 ise x = 6 değildir.
Akılda kalsın: Önce sıfıra eşitle, sonra ayır, sonra her çarpanı sıfır yap. Bilinmeyene asla bölme: bölünen x sıfır olabilir ve bir kök kaybolur.
Sınavda

Nasıl sorulurİki kalıp öne çıkar: üssü ya da başkatsayısı parametreli ifadenin ikinci dereceden denklem olma şartı ve kolayca çarpanlarına ayrılan bir denklemin çözüm kümesi.

TuzakParametreli soruda a ≠ 0 şartını unutup iki değeri de kabul etmek ve ortak çarpanlı denklemde x'e bölerek 0 kökünü kaybetmektir.

?Soru çöz

3x2 = 12x denkleminin gerçek sayılardaki çözüm kümesi aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. 3x² − 12x = 0 → 3x(x − 4) = 0 → x = 0 ya da x = 4. A, iki tarafı x'e bölüp 0 kökünü kaybetmekten; C, denklemi x² = 16 gibi okuyup kare kök almaktan; D, x − 4 çarpanından x = −4 diye işaret hatası yapmaktan çıkar.

▭Sen çöz çarpanlara ayır

x2 + x − 12 = 0 denkleminin pozitif kökü , negatif kökü olur.

3−44−3
YÖNTEM · TAM KARE

Tam kareye tamamlama: kök formülü nereden geliyor?

MEB 10. sınıf · İkinci Dereceden Denklemler · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaİki polinom ne zaman eşittir, sabit polinom ve sıfır polinomu nedir?Bağlantılı konudan (Polinomlar). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Aynı dereceli terimlerinin katsayıları tek tek eşit olan iki polinom eşittir. P(x) = c (c ≠ 0) biçimindeki polinoma sabit polinom denir ve derecesi 0'dır. Bütün katsayıları 0 olan P(x) = 0 polinomu sıfır polinomudur; sıfır polinomunun derecesi tanımsızdır. Sabit polinom ise her x için aynı değeri verir.

Sabit, sıfır polinomu ve eşitlik

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

İkinci dereceden denklemde kök formülü nedir, tam kareye tamamlamadan nasıl çıkar?

Kısa cevap: ax² + bx + c = 0 denkleminde Δ = b² − 4ac sayısına diskriminant denir. Denklem tam kareye tamamlanarak (x + b/2a)² = Δ/4a² biçimine getirilir; buradan kökler x = (−b ± √Δ)/2a bulunur. Çarpanlarına kolayca ayrılmayan her ikinci dereceden denklem bu formülle çözülebilir; Δ'nın işareti köklerin sayısını da gösterir.

Her denklem çarpanlarına güzelce ayrılmaz; x² + 6x − 7 = 0 kolaydır ama 2x² − 4x − 1 = 0 için başka bir yol gerekir.

Harezmî'nin fikri şuydu: x2 + 6x ifadesini bir kare ile iki dikdörtgen gibi düşün. Köşeye 3 × 3'lük küçük bir kare eklenirse şekil, kenarı x + 3 olan büyük bir kareye tamamlanır. Cebirde bu, iki tarafa x'in katsayısının yarısının karesini eklemek demektir.

Eksik köşe karesinin alanı (b/2)²'dir; onu iki tarafa eklemek denklemi bir tam kareye çevirir.Görsel: Sınav Defteri

Aynı işlemi genel denklemde yapınca

a ≠ 0 olduğu için önce her terimi a'ya böl, sabiti sağa at ve iki tarafa (b/2a)2 ekle. Sol taraf (x + b/2a)2 olur, sağ taraf (b2 − 4ac)/4a2'dir. İki tarafın karekökünü alıp düzenleyince kök formülü çıkar.

Δ = b2 − 4ac x1,2 = −b ± √Δ2a2a kesir çizgisinin altındadır: hem −b'yi hem √Δ'yı böler.
Çözümlü örnek

x2 + 6x − 7 = 0 denklemini tam kareye tamamlayarak çözünüz.

  1. Sabiti sağa at: x2 + 6x = 7.
  2. 6'nın yarısının karesi 9; iki tarafa ekle: (x + 3)2 = 16.
  3. x + 3 = ±4 → x = 1 ya da x = −7.

Cevap: Ç = {−7, 1}

Çözümlü örnek · sınav düzeyi

2x2 − 4x − 1 = 0 denkleminin büyük kökü kaçtır?

  1. a = 2, b = −4, c = −1: Δ = 16 + 8 = 24, √24 = 2√6.
  2. x = 4 ± 2√64 = 2 ± √62.
  3. Büyük kök artı işaretli olandır.

Cevap: (2 + √6)/2

✔ Doğru

  • Formülde −b yazılır: b = −4 ise −b = 4.
  • 2a hem −b'yi hem √Δ'yı böler.
  • Tamamlamada eklenen sayı iki tarafa da eklenir.

✘ Sık yapılan hata

  • −b yerine b yazıp köklerin işaretini ters bulmak.
  • (4 ± 2√6)/4'ü 4 ± √6/2 diye yalnız kökü bölerek sadeleştirmek.
  • Δ'da c'nin işaretini kaçırmak: −4·2·(−1) = +8.
Akılda kalsın: Tam kare için x'in katsayısının yarısının karesini ekle: x² + 6x → +9, x² − 10x → +25. Kök formülü bu işlemin genel hâlidir; Δ'yı ayrı hesapla, sonra yerine koy.
Sınavda

Nasıl sorulurFormülün kendisi nadiren sorulur; kökleri irrasyonel çıkan bir denklemin büyük kökü, kökleri arasındaki fark ya da kökü verilen denklemin bir katsayısı istenir.

TuzakSadeleştirmede 2a'nın yalnız √Δ'yı bölmesi ve −b'deki işarettir; Δ'yı yazarken c negatifse −4ac'nin pozitif olacağını unutma.

↕x² − 8x + 7 = 0 çözüm adımlarını sırala

  1. (x − 4)2 = 9
  2. x2 − 8x = −7
  3. x − 4 = ±3 → x = 7 ya da x = 1
  4. x2 − 8x + 16 = 9

?Soru çöz

x2 − 4x − 1 = 0 denkleminin kökleri aşağıdakilerden hangisidir?

✓ C. Δ = 16 + 4 = 20, √20 = 2√5; x = (4 ± 2√5)/2 = 2 ± √5. A, −b yerine b yazmaktan; B, 2a'yı yalnız kök kısmına bölmekten; D, Δ'da −4ac'yi −4 alıp 16 − 4 = 12 bulmaktan çıkar.
KURAL · DİSKRİMİNANT

Diskriminant: kökleri bulmadan kaç tane olduğunu söylemek

MEB 10. sınıf · İkinci Dereceden Denklemler · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaBir polinomun (x − a)(x − b) veya x² + 1 ile bölümünden kalan nasıl bulunur?Bağlantılı konudan (Polinomlar). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Bölen ikinci dereceden ise kalan en çok birinci dereceden olur ve mx + n biçiminde yazılır. Bölen (x − a)(x − b) diye çarpanlarına ayrılıyorsa P(a) = ma + n ve P(b) = mb + n denklemleri çözülür. Bölen x² − c biçimindeyse polinomda x² yerine c yazılarak kalan doğrudan bulunur.

İkinci dereceden bölende kalan

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Diskriminant pozitif, sıfır ve negatif olduğunda denklemin kökleri nasıl olur?

Kısa cevap: Δ = b² − 4ac > 0 ise denklemin birbirinden farklı iki gerçek kökü, Δ = 0 ise birbirine eşit iki gerçek kökü (çakışık kök), Δ < 0 ise gerçek kökü yoktur. Kök formülünde √Δ bulunduğu için kök sayısını diskriminantın işareti belirler. Parametreli sorularda istenen duruma göre Δ ile eşitlik ya da eşitsizlik kurulur.

Bir denklemin kaç gerçek kökü olduğunu, kökleri hiç hesaplamadan tek bir sayıya bakarak söyleyebilirsin.

Kök formülündeki ± işareti, √Δ'yı bir kez eklenip bir kez çıkarılan bir sayı yapar. √Δ pozitifse iki farklı sonuç çıkar. Δ = 0 ise eklemekle çıkarmak aynı şeydir; iki kök çakışır ve x = −b/2a olur. Δ negatifse gerçek sayılarda karekök yoktur, bu yüzden gerçek kök de yoktur.

Δ > 0 → x1 ≠ x2 Δ = 0 → x1 = x2 = −b/2a Δ < 0 → gerçek kök yok“Gerçek kökü vardır” ifadesi Δ ≥ 0 demektir (çakışık kök de sayılır).

Grafik dilinde kökler, y = ax2 + bx + c eğrisinin x eksenini kestiği noktalardır. Aynı açıklıkta üç parabolü yukarı kaydırdıkça önce iki kesişim, sonra tek bir değme noktası, sonra hiç kesişim kalmaz. Parabolün bütün özelliklerini Parabol sayfasında inceleyeceğiz.

Sabit terim büyüdükçe parabol yukarı kayar: Δ = 4 (iki kök), Δ = 0 (çakışık kök), Δ = −8 (gerçek kök yok).Görsel: Sınav Defteri
Çözümlü örnek

x2 − 6x + m = 0 denkleminin birbirine eşit iki kökü olduğuna göre m kaçtır ve kök nedir?

  1. Eşit kök için Δ = 0: 36 − 4m = 0, m = 9.
  2. Kök: x = −b/2a = 6/2 = 3. Kontrol: x2 − 6x + 9 = (x − 3)2.

Cevap: m = 9, kök 3

Çözümlü örnek · sınav düzeyi

(m − 1)x2 − 4x + 2 = 0 denkleminin birbirinden farklı iki gerçek kökü olduğuna göre m'nin alabileceği en büyük tam sayı değeri kaçtır?

  1. Farklı iki kök: Δ = 16 − 8(m − 1) > 0 → 24 − 8m > 0 → m < 3.
  2. İkinci dereceden olması için m − 1 ≠ 0, yani m ≠ 1.
  3. m < 3 ve m ≠ 1 şartını sağlayan en büyük tam sayı 2'dir (Δ = 8 > 0).

Cevap: 2

✔ Doğru

  • a ile c zıt işaretliyse −4ac > 0, Δ kesin pozitiftir.
  • “Gerçek kökü var” → Δ ≥ 0.
  • Δ = 0 iken kök −b/2a.

✘ Sık yapılan hata

  • “Gerçek kökü varsa” ifadesinde Δ > 0 alıp çakışık kökü dışarıda bırakmak.
  • Başkatsayı parametreliyken a ≠ 0 şartını unutmak.
  • Δ = 0 durumunu “tek kök” sanıp kökler toplamını o kök almak; iki eşit kök vardır, toplam 2·(−b/2a).
Akılda kalsın: √Δ'yı düşün: pozitifse iki farklı, sıfırsa iki eşit, negatifse gerçek kök yok. a ile c'nin işaretleri zıtsa hesap yapmadan “iki farklı gerçek kök” de.
Sınavda

Nasıl sorulur“… denkleminin gerçek kökü olmadığına göre m'nin alabileceği tam sayı değerleri”, “… çakışık iki kökü olduğuna göre…” Parametreyle Δ eşitsizliği kurulur.

TuzakBaşkatsayıda parametre varsa a ≠ 0 şartını eklemeyi unutmak ve “gerçek kök vardır” ifadesinde eşitlik durumunu (Δ = 0) atmaktır.

⇄Bilgi eşleştirme kök durumu

▭Sen çöz çakışık kök

x2 + 4x + k = 0 denkleminin eşit iki kökü varsa k = , bu kök x = olur.

4−2216
KAVRAM · KARMAŞIK SAYI

Karmaşık sayılar: Δ < 0 olunca kökler nereye gider?

MEB 10. sınıf · İkinci Dereceden Denklemler · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaİkinci dereceden bir bilinmeyenli denklem nedir, çarpanlara ayırarak nasıl çözülür?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

a, b, c gerçek sayılar ve a ≠ 0 olmak üzere ax² + bx + c = 0 biçimindeki denklemlere ikinci dereceden bir bilinmeyenli denklem denir. Denklemi sağlayan x değerleri kökler, köklerin kümesi çözüm kümesidir. Sol taraf çarpanlarına ayrılabiliyorsa, çarpım sıfır olduğunda çarpanlardan en az biri sıfır olacağından kökler hemen bulunur.

Denklem ve çarpanlara ayırma

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Karmaşık sayı nedir, diskriminantı negatif olan denklemin kökleri nasıl bulunur?

Kısa cevap: i² = −1 olmak üzere a ve b gerçek sayılar iken a + bi biçimindeki sayılara karmaşık sayı denir; a gerçek kısım, b sanal kısımdır. Diskriminantı negatif olan gerçek katsayılı ikinci dereceden denklemin kökleri karmaşık sayıdır ve birbirinin eşleniğidir: biri a + bi ise diğeri a − bi'dir.

Doğal sayılarda 3 − 5'in sonucu yoktu, bu yüzden negatif sayılar doğdu; gerçek sayılarda √−16'nın sonucu yok, bu yüzden yeni bir sayı kümesine ihtiyaç var.

Karesi −1 olan bir sayı gerçek sayılarda bulunamaz, çünkü her gerçek sayının karesi negatif olmaz. Matematikçiler bu sayıya i adını verip i² = −1 kabul ettiler. Böylece √−16 = √16 · √−1 = 4i yazılabilir. a + bi biçimindeki sayıların kümesine karmaşık sayılar denir ve C ile gösterilir; b = 0 olduğunda sayı gerçektir, yani R ⊂ C'dir. Bu sayı a + ib diye de yazılır.

Negatif diskriminant, eşlenik kökler

Δ < 0 olduğunda kök formülünde √Δ = i√|Δ| yazılır. ± işareti nedeniyle iki kök yalnız sanal kısmın işaretinde ayrılır: p + qi ve p − qi. a + bi sayısının eşleniği a − bi'dir; bu yüzden gerçek katsayılı bir denklemin karmaşık kökleri her zaman eşlenik çift olarak gelir.

i2 = −1 z = a + bi z'nin eşleniği: a − biBu düzeyde karmaşık sayının yalnız a + bi gösterimi ve eşleniği kullanılır; karmaşık sayılarla dört işlem bu konunun konusu değildir.
Δ < 0: kökler her zaman eşlenik çift
DenklemΔ√ΔKökler
x² + 9 = 0−366i3i ve −3i
x² − 4x + 8 = 0−164i2 + 2i ve 2 − 2i
x² + 2x + 10 = 0−366i−1 + 3i ve −1 − 3i
Çözümlü örnek

x2 − 2x + 5 = 0 denkleminin karmaşık sayılardaki köklerini bulunuz.

  1. Δ = 4 − 20 = −16; gerçek kök yok.
  2. √−16 = 4i.
  3. x = (2 ± 4i)/2 = 1 ± 2i; kökler birbirinin eşleniği.

Cevap: 1 + 2i ve 1 − 2i

Çözümlü örnek · sınav düzeyi

Gerçek katsayılı x2 + bx + c = 0 denkleminin bir kökü 3 − 2i olduğuna göre b + c kaçtır?

  1. Diğer kök eşleniktir: 3 + 2i. Kökler x = 3 ± 2i, yani x − 3 = ±2i.
  2. İki tarafın karesini al: (x − 3)2 = 4i2 = −4.
  3. Aç: x2 − 6x + 13 = 0; b = −6, c = 13.

Cevap: −6 + 13 = 7

✔ Doğru

  • Δ < 0 ise gerçek sayılarda Ç = ∅, karmaşık sayılarda iki kök var.
  • 3 + 4i'nin eşleniği 3 − 4i.
  • √−25 = 5i.

✘ Sık yapılan hata

  • i² = 1 almak.
  • Eşleniği −a + bi sanmak; yalnız sanal kısmın işareti değişir.
  • “Çözüm kümesi” sorusunda hangi kümede (R mi C mi) istendiğine bakmamak.
Akılda kalsın: i, karesi −1 olan sayıdır. Δ < 0 görünce √Δ yerine i√|Δ| yaz; kökler hep p ± qi çifti olarak gelir, biri verilince diğeri eşleniğidir.
Sınavda

Nasıl sorulurDiskriminantı negatif denklemin karmaşık kökleri ya da bir karmaşık kökü verilen gerçek katsayılı denklemin katsayıları sorulur.

TuzakEşleniği yanlış yazmak ve “gerçek sayılardaki çözüm kümesi” sorulduğunda karmaşık kökleri yazmaktır; o durumda cevap boş kümedir.

Sınavda işaretleEski kitaplarda karmaşık sayılarla dört işlem ve karmaşık düzlem de vardır; güncel AYT kapsamında karmaşık sayı Δ < 0 olan denklemin kökleri ve eşlenik olarak geçer.

?Soru çöz

x2 + 4x + 13 = 0 denkleminin karmaşık sayılardaki kökleri aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. Δ = 16 − 52 = −36, √Δ = 6i; x = (−4 ± 6i)/2 = −2 ± 3i. B, −b yerine b yazmaktan; C, 2'ye bölmeyi yalnız gerçek kısma uygulamaktan; D, 2'ye bölmeyi yalnız sanal kısma uygulamaktan çıkar.

⇄Bilgi eşleştirme karmaşık sayı

KURAL · KÖK-KATSAYI

Kökler ve katsayılar: denklemi çözmeden toplam ve çarpım

MEB 10. sınıf · İkinci Dereceden Denklemler · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaİkinci dereceden denklemde kök formülü nedir, tam kareye tamamlamadan nasıl çıkar?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

ax² + bx + c = 0 denkleminde Δ = b² − 4ac sayısına diskriminant denir. Denklem tam kareye tamamlanarak (x + b/2a)² = Δ/4a² biçimine getirilir; buradan kökler x = (−b ± √Δ)/2a bulunur. Çarpanlarına kolayca ayrılmayan her ikinci dereceden denklem bu formülle çözülebilir; Δ'nın işareti köklerin sayısını da gösterir.

Tam kareye tamamlama ve kök formülü

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

İkinci dereceden denklemde kökler toplamı ve kökler çarpımı nasıl bulunur?

Kısa cevap: ax² + bx + c = 0 denkleminin kökleri x₁ ve x₂ ise kökler toplamı x₁ + x₂ = −b/a, kökler çarpımı x₁ · x₂ = c/a'dır. Bu bağıntılar kök formülündeki iki kök toplanıp çarpılarak elde edilir. Denklemi çözmeden x₁² + x₂², 1/x₁ + 1/x₂ gibi ifadeler de bu iki değerden hesaplanır.

Kökler bazen çirkin irrasyonel sayılardır; ama onların toplamı ve çarpımı çoğu zaman tertemiz tam sayılardır.

Kök formülündeki iki kökü topla: √Δ'lı kısımlar birbirini götürür ve −2b/2a = −b/a kalır. Çarp: iki kare farkından (b2 − Δ)/4a2 = 4ac/4a2 = c/a çıkar. Sonuç: toplamda işaret değişir, çarpımda değişmez.

x1 + x2 = −ba x1 · x2 = caKısaca T (toplam) ve Ç (çarpım). Kökler karmaşık olsa da bağıntılar geçerlidir.
Sık sorulan ifadeler T ve Ç cinsinden
İfadeT ve Ç ileNeden?
x₁² + x₂²T² − 2Ç(x₁ + x₂)² = x₁² + 2x₁x₂ + x₂²
1/x₁ + 1/x₂T / ÇPaydaları eşitle: (x₂ + x₁)/(x₁x₂)
(x₁ − x₂)²T² − 4Ç(x₁ + x₂)² − 4x₁x₂
x₁²x₂ + x₁x₂²Ç · Tx₁x₂ ortak çarpan
Çözümlü örnek

2x2 − 6x − 5 = 0 denkleminin kökleri x₁ ve x₂ olduğuna göre x₁² + x₂² kaçtır?

  1. T = −(−6)/2 = 3, Ç = −5/2.
  2. x12 + x22 = T2 − 2Ç = 9 − 2·(−5/2).
  3. 9 + 5 = 14.

Cevap: 14

Çözümlü örnek · sınav düzeyi

x2 − (m + 2)x + 2m − 1 = 0 denkleminin kökleri x₁, x₂ ve x1 + x2 + x1x2 = 10 olduğuna göre m kaçtır?

  1. T = m + 2, Ç = 2m − 1.
  2. (m + 2) + (2m − 1) = 10 → 3m = 9, m = 3.
  3. Kontrol: m = 3 için denklem x2 − 5x + 5 = 0, Δ = 25 − 20 = 5 > 0; kökler gerçek.

Cevap: 3

✔ Doğru

  • x² − 7x + 2 = 0 → T = 7, Ç = 2.
  • x₁² + x₂² = T² − 2Ç.
  • Parametre bulunduktan sonra Δ kontrol edilir.

✘ Sık yapılan hata

  • Toplamı b/a almak (eksiyi unutmak).
  • x₁² + x₂² = T² sanmak.
  • 1/x₁ + 1/x₂'yi Ç/T diye ters yazmak.
Akılda kalsın: Toplam −b/a, çarpım c/a. Simetrik bir ifade görünce (x₁ ile x₂ yer değiştirince aynı kalan) onu T ve Ç cinsinden yaz; kökleri tek tek bulmaya çalışma.
Sınavda

Nasıl sorulurKökler arasında bir bağıntı verilir (x₁ = 2x₂, x₁² + x₂² = 20, 1/x₁ + 1/x₂ = 3) ve parametre istenir.

Tuzak−b/a'daki eksiyi unutmak ve bulunan parametrenin gerçek kök şartını (Δ ≥ 0) sağlayıp sağlamadığına bakmamaktır; soru “gerçek kökler” diyorsa iki değerden biri elenebilir.

▭Sen çöz T ve Ç

3x2 − 12x + 6 = 0 denkleminin kökler toplamı , kökler çarpımı olur.

42−46

?Soru çöz

x2 − 5x + 3 = 0 denkleminin kökleri x₁ ve x₂ olduğuna göre 1x1 + 1x2 kaçtır?

✓ D. 1/x₁ + 1/x₂ = (x₁ + x₂)/(x₁x₂) = T/Ç = 5/3. A, oranı Ç/T diye ters kurmaktan; B, toplamı −5 alıp −b/a'daki işareti karıştırmaktan; C, soruyu x₁² + x₂² = 25 − 6 sanmaktan çıkar.
YÖNTEM · DENKLEM KURMA

Kökleri verilen denklem: x² − Tx + Ç = 0

MEB 10. sınıf · İkinci Dereceden Denklemler · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaBir polinomun x − a ile bölümünden kalan nasıl bulunur, P(a) = 0 ne anlama gelir?Bağlantılı konudan (Polinomlar). Önce kendin cevapla, sonra aç.

P(x) polinomunun x − a ile bölümünden kalan P(a)'dır; ax + b ile bölümünden kalan ise P(−b/a)'dır. P(a) = 0 ise kalan sıfırdır: x − a, P(x)'in bir çarpanıdır ve a, polinomun bir sıfırıdır (kökü). Böylece bölme yapmadan yalnız değer vererek kalan bulunur; örneğin x + 2 ile bölümden kalan P(−2)'dir.

Kalan teoremi ve çarpan

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Kökleri bilinen ikinci dereceden denklem nasıl yazılır?

Kısa cevap: Kökleri x₁ ve x₂ olan, başkatsayısı 1 olan ikinci dereceden denklem (x − x₁)(x − x₂) = 0, yani x² − (x₁ + x₂)x + x₁ · x₂ = 0 biçiminde yazılır. Kısaca x² − Tx + Ç = 0'dır; T kökler toplamı, Ç kökler çarpımıdır. Başkatsayı farklı isteniyorsa denklem o sayıyla çarpılır.

Kilidi açan anahtarı biliyorsan kilidi de yeniden yapabilirsin: kökleri bilinen denklemi kurmak, çözmenin tersidir.

x₁ ve x₂ kök ise (x − x1) ve (x − x2) çarpandır; Polinomlar sayfasında gördüğümüz “P(a) = 0 ise x − a çarpandır” kuralının denklem hâli budur. Çarpımı açınca ortadaki terimin katsayısı köklerin toplamının eksi işaretlisi, sabit terim de köklerin çarpımı olur.

(x − x1)(x − x2) = 0 x2 − Tx + Ç = 0Yeni kökler eski köklerden türetilmişse (x₁ + 1, 2x₁, 1/x₁) önce yeni T ve yeni Ç hesaplanır.
Yeni kökler eski köklerden türetilince
Yeni köklerYeni toplamYeni çarpım
x₁ + k, x₂ + kT + 2kÇ + kT + k²
k·x₁, k·x₂k·Tk²·Ç
1/x₁, 1/x₂T/Ç1/Ç
x₁², x₂²T² − 2ÇDz
Çözümlü örnek

Kökleri 2 − √3 ve 2 + √3 olan, başkatsayısı 1 olan ikinci dereceden denklemi yazınız.

  1. T = (2 − √3) + (2 + √3) = 4.
  2. Ç = (2 − √3)(2 + √3) = 4 − 3 = 1 (iki kare farkı).
  3. x2 − 4x + 1 = 0.

Cevap: x² − 4x + 1 = 0

Çözümlü örnek · sınav düzeyi

x2 − 3x − 2 = 0 denkleminin kökleri x₁ ve x₂'dir. Kökleri x₁ + 1 ve x₂ + 1 olan ikinci dereceden denklem nedir?

  1. Eski denklem: T = 3, Ç = −2.
  2. Yeni toplam: (x1 + 1) + (x2 + 1) = 3 + 2 = 5.
  3. Yeni çarpım: x1x2 + (x1 + x2) + 1 = −2 + 3 + 1 = 2.

Cevap: x² − 5x + 2 = 0

✔ Doğru

  • Kökler −3 ve 5 → x² − 2x − 15 = 0.
  • Yeni kökler kx₁, kx₂ ise yeni T = k·T, yeni Ç = k²·Ç.
  • Rasyonel katsayılı denklemde 2 + √3 kökse 2 − √3 de köktür.

✘ Sık yapılan hata

  • x² + Tx + Ç yazmak (orta terimin eksisini unutmak).
  • (x₁ + 1)(x₂ + 1)'i x₁x₂ + 1 sanmak; ortadaki x₁ + x₂ unutulur.
  • Kökleri 2 katına çıkınca çarpımı da 2 katı almak; 4 katı olur.
Akılda kalsın: Denklemi sesli oku: “x kare, eksi toplam x, artı çarpım.” Yeni kökler eski köklerden türetiliyorsa önce yeni toplam ve yeni çarpımı bul, sonra aynı kalıba koy.
Sınavda

Nasıl sorulurBir denklemin kökleriyle ilişkili köklerden (1 fazlası, 2 katı, tersi, karesi) yeni denklem kurulur ya da yeni denklemin bir katsayısı istenir.

TuzakTuzak, orta terimin işareti ve yeni çarpımı hesaplarken çarpımı dağıtmayı yarım bırakmaktır.

?Soru çöz

Kökleri −3 ve 5 olan, başkatsayısı 1 olan ikinci dereceden denklem aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. T = −3 + 5 = 2, Ç = −15; x² − 2x − 15 = 0. A, orta terimin eksisini unutup +T yazmaktan; C, çarpımın işaretini kaçırmaktan; D, toplam yerine farkı (5 − (−3) = 8) almaktan çıkar.

▭Sen çöz kökler 2 katı

x2 − 6x + 4 = 0 denkleminin kökleri x₁ ve x₂'dir. Kökleri 2x₁ ve 2x₂ olan denklem x2 − x + = 0 olur.

121686
YÖNTEM · DEĞİŞKEN DEĞİŞTİRME

Değişken değiştirme: ikinci dereceye inen denklemler ve problemler

MEB 10. sınıf · İkinci Dereceden Denklemler · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaDiskriminant pozitif, sıfır ve negatif olduğunda denklemin kökleri nasıl olur?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Δ = b² − 4ac > 0 ise denklemin birbirinden farklı iki gerçek kökü, Δ = 0 ise birbirine eşit iki gerçek kökü (çakışık kök), Δ < 0 ise gerçek kökü yoktur. Kök formülünde √Δ bulunduğu için kök sayısını diskriminantın işareti belirler. Parametreli sorularda istenen duruma göre Δ ile eşitlik ya da eşitsizlik kurulur.

Diskriminant ve kök durumu

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Değişken değiştirme yöntemiyle denklem nasıl çözülür?

Kısa cevap: Denklemde aynı ifade tekrar ediyorsa o ifadeye yeni bir harf verilir ve denklem ikinci dereceye indirilir: x⁴ − 5x² + 4 = 0 denkleminde x² = t yazılır. t için bulunan değerler yerine konup x bulunur; bu adımda t'nin alamayacağı değerler (x² negatif olamaz gibi) elenir.

Dördüncü dereceden görünen bir denklem, kılık değiştirmiş bir ikinci dereceden denklem olabilir.

x4 − 5x2 + 4 = 0 denklemine bak: x4 = (x2)2 olduğu için x² yerine t yazınca t2 − 5t + 4 = 0 çıkar. Yöntemin üç adımı vardır: tekrar eden ifadeyi gör, t de, çöz ve geri dön. Geri dönüşte her t değeri ayrı bir denklem verir ve bazıları gerçek kök üretmeyebilir.

Gerçek hayattan denklem kurma

Alan, hız, fiyat gibi bağlamlarda iki bilinmeyen birbirine bağlıysa denklem tek değişkene indirilir. Uzunluğu genişliğinden 3 m fazla, alanı 40 m² olan bir bahçede genişlik x ise x(x + 3) = 40, yani (x + 8)(x − 5) = 0. Uzunluk negatif olamayacağı için x = −8 elenir: genişlik 5 m.

Her t değeri geri dönüşte ayrı bir denklem verir; x² = t'de t negatifse o dal gerçek kök vermez.Görsel: Sınav Defteri
Çözümlü örnek

x4 − 5x2 + 4 = 0 denkleminin gerçek köklerini bulunuz.

  1. x² = t: t2 − 5t + 4 = (t − 1)(t − 4) = 0, t = 1 ya da t = 4.
  2. x2 = 1 → x = ±1; x2 = 4 → x = ±2.

Cevap: Ç = {−2, −1, 1, 2}

Çözümlü örnek · sınav düzeyi

(x2 − 2x)2 − 2(x2 − 2x) − 3 = 0 denkleminin gerçek köklerinin toplamı kaçtır?

  1. t = x2 − 2x: t2 − 2t − 3 = 0 → t = 3 ya da t = −1.
  2. x2 − 2x = 3 → (x − 3)(x + 1) = 0, x = 3 ya da x = −1.
  3. x2 − 2x = −1 → (x − 1)2 = 0, x = 1 (çakışık).
  4. Çözüm kümesi {−1, 1, 3}; elemanların toplamı 3.

Cevap: 3

✔ Doğru

  • x² = t'de t < 0 çıkarsa o değer gerçek kök vermez.
  • Çözüm kümesinde çakışık kök bir kez yazılır.
  • Uzunluk, sayı, yaş gibi bağlamlarda negatif kök elenir.

✘ Sık yapılan hata

  • t'yi bulup x'e dönmeyi unutmak.
  • Her t değerinden iki x çıkacağını sanmak.
  • Problemde negatif kökü de cevap olarak yazmak.
Akılda kalsın: Gör, t de, çöz, geri dön, ele. Geri dönüşte her t için ayrı bir denklem çöz; x² = negatif sayı ise o yol kapalıdır.
Sınavda

Nasıl sorulur“… denkleminin gerçek sayılardaki çözüm kümesi kaç elemanlıdır / elemanları toplamı kaçtır?” diye sorulur.

TuzakT'nin negatif değerinden de kök çıkarmak ve çakışık kökü iki kez saymaktır. Problemlerde denklemi kurduktan sonra bağlama uymayan kökü (negatif uzunluk) elemeyi unutma.

?Soru çöz

x4 − 3x2 − 4 = 0 denkleminin gerçek sayılardaki çözüm kümesi kaç elemanlıdır?

✓ C. x² = t: t² − 3t − 4 = 0 → t = 4 ya da t = −1. x² = 4 → x = ±2; x² = −1 gerçek kök vermez. A, t = −1'den de iki kök çıkarmaktan; B, x² = 4'ten yalnız x = 2 almaktan; D, x⁴ teriminden dolayı denklemi çözülemez sanmaktan çıkar.

▭Sen çöz problem

Uzunluğu genişliğinden 4 cm fazla olan bir dikdörtgenin alanı 60 cm²'dir. Bu dikdörtgenin genişliği cm'dir.

610−1015

Karma tekrar

Bu sayfadan ve önceki 1 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

der[P(x)] = 3 ve der[Q(x)] = 5 olduğuna göre der[P²(x) · Q(x³)] kaçtır?

✓ D. der P² = 2 · 3 = 6, der Q(x³) = 3 · 5 = 15; çarpımda toplanır: 21. A 11, Q(x³)'ün derecesini 5 bırakmaktan; B 24, P²'nin derecesini 3² = 9 almaktan; C 30, çarpımda dereceleri toplamak yerine çarpmaktan çıkar.Kaynak: Polinomlar · İşlemler ve derece

?Soru 2

Kökleri −3 ve 5 olan, başkatsayısı 1 olan ikinci dereceden denklem aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. T = −3 + 5 = 2, Ç = −15; x² − 2x − 15 = 0. A, orta terimin eksisini unutup +T yazmaktan; C, çarpımın işaretini kaçırmaktan; D, toplam yerine farkı (5 − (−3) = 8) almaktan çıkar.Kaynak: bu sayfa · Kökleri verilen denklemi kurma

?Soru 3

x4 − 3x2 − 4 = 0 denkleminin gerçek sayılardaki çözüm kümesi kaç elemanlıdır?

✓ C. x² = t: t² − 3t − 4 = 0 → t = 4 ya da t = −1. x² = 4 → x = ±2; x² = −1 gerçek kök vermez. A, t = −1'den de iki kök çıkarmaktan; B, x² = 4'ten yalnız x = 2 almaktan; D, x⁴ teriminden dolayı denklemi çözülemez sanmaktan çıkar.Kaynak: bu sayfa · Değişken değiştirme ve problemler

?Soru 4

P(2x + 1) = 4x2 + 6x − 3 olduğuna göre P(x) polinomunun katsayılar toplamı kaçtır?

✓ C. P(1) gerekir: 2x + 1 = 1 → x = 0, P(1) = −3. A 7, sağ tarafta x = 1 yazmaktan çıkar ve P(3)'tür; B −5, x = −1/2 yazılarak bulunan sabit terimdir, P(0); D 1, P(x) = x² + x − 5'in başkatsayısıdır.Kaynak: Polinomlar · Derece ve katsayılar toplamı

?Soru 5

3x2 = 12x denkleminin gerçek sayılardaki çözüm kümesi aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. 3x² − 12x = 0 → 3x(x − 4) = 0 → x = 0 ya da x = 4. A, iki tarafı x'e bölüp 0 kökünü kaybetmekten; C, denklemi x² = 16 gibi okuyup kare kök almaktan; D, x − 4 çarpanından x = −4 diye işaret hatası yapmaktan çıkar.Kaynak: bu sayfa · Denklem ve çarpanlara ayırma

?Soru 6

P(x) = x3 + ax2 − 5x + 6 polinomu x − 1 ile tam bölünebildiğine göre a kaçtır?

✓ C. Tam bölünme P(1) = 0 demektir: 1 + a − 5 + 6 = a + 2 = 0, a = −2. A 2, son adımda işareti çevirmemekten; B −12, −5x terimini +5 almaktan; D −10, x − 1 yerine x + 1 ile bölünüyormuş gibi P(−1) = 0 yazmaktan çıkar.Kaynak: Polinomlar · Kalan teoremi ve çarpan

?Soru 7

P(x) = x12/n + 3xn−2 − 1 ifadesi bir polinom olduğuna göre n'nin alabileceği kaç farklı değer vardır?

✓ B. n, 12'nin pozitif böleni (1, 2, 3, 4, 6, 12) ve n − 2 ≥ 0 olmalı: 2, 3, 4, 6, 12, yani 5 değer. A, n = 2'de üs 0 olunca terimin polinomu bozduğunu sanmaktan; C, n − 2 ≥ 0 şartını unutup n = 1'i de saymaktan; D, negatif bölenleri de saymaktan çıkar.Kaynak: Polinomlar · Polinom ve polinom olma şartı

?Soru 8

x3 − 4x2 + x + 5 polinomunun x − 3 ile bölümünden elde edilen bölüm aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. x³ ÷ x = x², çıkarınca −x² + x; −x ile çarpıp çıkarınca −2x + 5; −2 ile çarpıp çıkarınca kalan −1. Bölüm x² − x − 2. B, x − 3 yerine x + 3 ile bölmekten; C, ikinci çıkarmada x − 3x yerine x + 3x yazmaktan; D, bölünenin ilk üç katsayısını bölüm sanmaktan çıkar.Kaynak: Polinomlar · Polinom bölmesi

?Soru 9

x2 + 4x + 13 = 0 denkleminin karmaşık sayılardaki kökleri aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. Δ = 16 − 52 = −36, √Δ = 6i; x = (−4 ± 6i)/2 = −2 ± 3i. B, −b yerine b yazmaktan; C, 2'ye bölmeyi yalnız gerçek kısma uygulamaktan; D, 2'ye bölmeyi yalnız sanal kısma uygulamaktan çıkar.Kaynak: bu sayfa · Karmaşık sayı ve eşlenik kökler

?Soru 10

P(x) polinomunun x − 2 ile bölümünden kalan 7, x − 3 ile bölümünden kalan 10'dur. Buna göre P(x)'in x² − 5x + 6 ile bölümünden kalan aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. x² − 5x + 6 = (x − 2)(x − 3); 2m + n = 7, 3m + n = 10 → m = 3, n = 1. B 17, iki kalanı toplamaktan; C −3x + 13, kalanları yer değiştirip 2m + n = 10 yazmaktan; D 70, iki kalanı çarpmaktan çıkar.Kaynak: Polinomlar · İkinci dereceden bölende kalan
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?AYT Matematik soruları uygulamaya ekleniyor; şimdilik diğer derslerin sorularını çözebilirsin. Yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →