İkinci dereceden denklem: çarpanlara ayırarak kökleri bulmak
MEB 10. sınıf · İkinci Dereceden Denklemler · Okuma 5 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaPolinomlarda bölme işlemi nasıl yapılır, bölüm ve kalanın derecesi ne olur?Bağlantılı konudan (Polinomlar). Önce kendin cevapla, sonra aç.
P(x) polinomu B(x) ile bölündüğünde P(x) = B(x)·Q(x) + K(x) yazılır; Q(x) bölüm, K(x) kalandır. Kalanın derecesi bölenin derecesinden küçüktür, bölümün derecesi der P − der B'dir. Bölme, sayılardaki uzun bölme gibi her adımda en büyük dereceli terimlere bakılarak yapılır. Kalan sıfırsa bölme tam bölmedir.
✎Konu anlatımı
İkinci dereceden bir bilinmeyenli denklem nedir, çarpanlara ayırarak nasıl çözülür?
Kısa cevap: a, b, c gerçek sayılar ve a ≠ 0 olmak üzere ax² + bx + c = 0 biçimindeki denklemlere ikinci dereceden bir bilinmeyenli denklem denir. Denklemi sağlayan x değerleri kökler, köklerin kümesi çözüm kümesidir. Sol taraf çarpanlarına ayrılabiliyorsa, çarpım sıfır olduğunda çarpanlardan en az biri sıfır olacağından kökler hemen bulunur.Bir tarlanın alanı ile kenarları arasındaki ilişkiyi yazdığında karşına çoğu zaman bir x² çıkar; bu denklemleri çözme çabası bin yılı aşkın bir geçmişe sahiptir.
Hintli matematikçi Brahmagupta, ikinci dereceden denklemlerin çözümüne genel bir kural vermişti. 9. yüzyılda Harezmî, “cebir” sözcüğüne adını veren kitabında bu denklemleri sınıflandırıp kareler ve dikdörtgenlerle geometrik olarak çözdü; aynı dönemde Abdülhamid İbn Türk de benzer çözümler üzerinde çalıştı. Bu sayfadaki yöntemlerin hepsi o geleneğin bugünkü hâlidir.
Çarpım sıfırsa çarpanlardan biri sıfırdır
Polinomlar sayfasında P(a) = 0 olan a değerine polinomun sıfırı demiştik; denklemin kökü de tam olarak budur. Kökleri bulmanın en kısa yolu, denklemi (x − m)(x − n) = 0 biçimine getirmektir. İki sayının çarpımı ancak biri sıfırsa sıfır olabilir; bu yüzden x = m ya da x = n bulunur. Çarpanlara ayırma tekniklerini (ortak çarpan, iki kare farkı, ax² + bx + c ayrışımı) Temel Matematik serisindeki çarpanlara ayırma ve özdeşlikler sayfasında çalışmıştın; burada onları denklem çözmek için kullanıyoruz.
| Denklem | Yöntem | Çarpanlar | Kökler |
|---|---|---|---|
| 3x² = 12x | ortak çarpan (önce = 0) | 3x(x − 4) = 0 | 0 ve 4 |
| x² − 9 = 0 | iki kare farkı | (x − 3)(x + 3) = 0 | −3 ve 3 |
| x² − 5x + 6 = 0 | toplamı −5, çarpımı 6 | (x − 2)(x − 3) = 0 | 2 ve 3 |
| 3x² + x − 2 = 0 | ortadaki terimi böl | (3x − 2)(x + 1) = 0 | 2/3 ve −1 |
2x2 − 7x + 3 = 0 denkleminin çözüm kümesini bulunuz.
- Çarpımı 2·3 = 6, toplamı −7 olan iki sayı: −6 ve −1. Ortadaki terimi böl: 2x2 − 6x − x + 3.
- Grupla: 2x(x − 3) − (x − 3) = (2x − 1)(x − 3).
- Her çarpanı sıfıra eşitle: x = 12 ya da x = 3.
Cevap: Ç = {1/2, 3}
(m − 2)xm²−2 + 3x − 5 = 0 denklemi ikinci dereceden bir bilinmeyenli denklem olduğuna göre m kaçtır?
- x'in üssü 2 olmalı: m2 − 2 = 2, buradan m = 2 ya da m = −2.
- Başkatsayı sıfır olamaz: m − 2 ≠ 0, yani m ≠ 2.
- Geriye m = −2 kalır; denklem −4x2 + 3x − 5 = 0 olur.
Cevap: −2
✔ Doğru
- 3x2 = 12x → 3x(x − 4) = 0, Ç = {0, 4}.
- x2 = 9 → x = 3 ya da x = −3.
- Parametreli soruda a ≠ 0 şartı yazılır.
✘ Sık yapılan hata
- 3x² = 12x'te iki tarafı x'e bölüp x = 0 kökünü kaybetmek.
- x² = 9'da yalnız x = 3 yazmak.
- Denklem “= 0” olmadan çarpanlara ayırmak: x(x − 1) = 6 ise x = 6 değildir.
Nasıl sorulurİki kalıp öne çıkar: üssü ya da başkatsayısı parametreli ifadenin ikinci dereceden denklem olma şartı ve kolayca çarpanlarına ayrılan bir denklemin çözüm kümesi.
TuzakParametreli soruda a ≠ 0 şartını unutup iki değeri de kabul etmek ve ortak çarpanlı denklemde x'e bölerek 0 kökünü kaybetmektir.
?Soru çöz
3x2 = 12x denkleminin gerçek sayılardaki çözüm kümesi aşağıdakilerden hangisidir?
▭Sen çöz çarpanlara ayır
x2 + x − 12 = 0 denkleminin pozitif kökü , negatif kökü olur.