Logaritma özellikleri: kurallar, denklemler, eşitsizlikler ve modelleme

Logaritmanın kurallarını tanımdan çıkarıyor; üstel ve logaritmik denklem ve eşitsizlikleri çözüyor; nüfus, yarı ömür, pH ve deprem şiddeti gibi modellerde kullanıyoruz.

6 durakAYT · 12. sınıf
12 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 12tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
KURAL · LOGARİTMA ÖZELLİKLERİ

Logaritma kuralları: çarpımı toplamaya, üssü çarpana çevirmek

MEB 12. sınıf · Üstel ve Logaritmik Fonksiyonlar · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaLogaritma nedir, bir sayının logaritması nasıl hesaplanır?Bağlantılı konudan (Üstel fonksiyon ve logaritma). Önce kendin cevapla, sonra aç.

a pozitif ve 1'den farklı, b pozitif olmak üzere aᶜ = b eşitliğini sağlayan c sayısına b'nin a tabanına göre logaritması denir ve logₐ b = c yazılır. Yani logaritma bir üstür: log₂ 8 = 3, çünkü 2³ = 8. Tanımdan logₐ 1 = 0, logₐ a = 1 ve a üzeri logₐ b'nin b'ye eşit olduğu çıkar.

Logaritmanın tanımı

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Logaritmanın özellikleri nelerdir, log(xy) neden log x + log y'dir?

Kısa cevap: Aynı tabanda logₐ(x·y) = logₐ x + logₐ y, logₐ(x/y) = logₐ x − logₐ y ve logₐ xⁿ = n·logₐ x olur. Bu kurallar, üslü sayılarda çarpımda üslerin toplanması kuralının logaritma diliyle söylenişidir. Toplamın logaritması ise parçalanamaz: log(x + y), log x + log y'ye eşit değildir.

Napier'in derdi büyük sayıları çarpmanın zahmetiydi; logaritma kuralları çarpmayı toplamaya çevirerek bu derdi çözdü.

Üstel fonksiyon ve logaritma sayfasında gördük: logaritma bir üstür. loga x = p ve loga y = q dersek x = aᵖ, y = aq olur. Çarpınca üsler toplanır: xy = ap+q. Yeniden logaritmaya çevirince loga(xy) = p + q. Bölmede üsler çıkarılır, kuvvette çarpılır; diğer iki kural da aynı yoldan gelir.

loga(x·y) = loga x + loga y loga xy = loga x − loga y loga xn = n·loga xx ve y pozitif · logₐ(x + y) parçalanmaz · (logₐ x)ⁿ ile logₐ xⁿ farklıdır

Bir sayı kaç basamaklı?

log 1000 = 3 ve log 9999 ≈ 3,9998: dört basamaklı sayıların logaritması 3 ile 4 arasındadır. Genel olarak log N'nin tam kısmı k ise N, k + 1 basamaklıdır. log 230 = 30·log 2 ≈ 30·0,301 = 9,03 olduğundan 2³⁰ on basamaklıdır; çarpımı hiç yapmadan bulunur.

Üstte çarpılan sayıların logaritmaları altta toplanır: log₂(4 · 16) = log₂ 4 + log₂ 16 = 2 + 4 = 6.Görsel: Sınav Defteri
Çözümlü örnek

log 2 = a ve log 3 = b olduğuna göre log 72 ve log 5 nedir?

  1. 72 = 23·32: log 72 = 3 log 2 + 2 log 3 = 3a + 2b.
  2. 5 = 102: log 5 = log 10 − log 2 = 1 − a.

Cevap: 3a + 2b ve 1 − a

Çözümlü örnek · sınav düzeyi

log 2 = a ve log 3 = b olduğuna göre log 1,8'in a ve b cinsinden değeri nedir?

  1. Ondalık sayıyı kesre çevir: 1,8 = 1810 = 2·3210.
  2. log 1,8 = log 2 + 2 log 3 − log 10 = a + 2b − 1.

Cevap: a + 2b − 1

✔ Doğru

  • log₆ 4 + log₆ 9 = log₆ 36 = 2.
  • log √x = (1/2)·log x.
  • log 0,02 = log 2 − 2.

✘ Sık yapılan hata

  • log(x + y) = log x + log y yazmak.
  • log x / log y'yi log(x/y) sanmak.
  • (log x)² ile log x²'yi karıştırmak: ikincisi 2 log x.
Akılda kalsın: Logaritma bir basamak aşağı indirir: çarpım toplama, bölüm çıkarma, üs çarpma olur. İçeride toplama ya da çıkarma varsa kural yoktur.
Sınavda

Nasıl sorulurlog 2 ve log 3 harfle verilip başka bir logaritma istenir; sayıyı 2, 3 ve 10'un çarpımı ya da bölümü olarak yazmak anahtardır. Basamak sayısı soruları da bu kuralla çözülür.

TuzakTuzak, log(x + y)'yi parçalamak ve log 5'i bilinmez sanmaktır: log 5 = 1 − log 2.

⇄Bilgi eşleştirme açılım

▭Sen çöz birleştir

log₆ 4 + log₆ 9 = ve log₃ 54 − log₃ 2 = olur.

23271
KURAL · TABAN DEĞİŞTİRME

Taban değiştirme: her logaritmayı istediğin tabana çevirmek

MEB 12. sınıf · Üstel ve Logaritmik Fonksiyonlar · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlalog x ve ln x nedir, e sayısı neden önemlidir?Bağlantılı konudan (Üstel fonksiyon ve logaritma). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Tabanı 10 olan logaritmaya onluk (bayağı) logaritma denir ve taban yazılmadan log x diye gösterilir. Tabanı e olan logaritma doğal logaritmadır ve ln x ile gösterilir. e ≈ 2,718 irrasyonel bir sayıdır; sürekli büyüme ve azalma modellerinde doğal olarak ortaya çıkar. Örneğin log 1000 = 3 ve ln e² = 2'dir.

log ve ln: 10 ve e tabanı

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Logaritmada taban değiştirme nasıl yapılır?

Kısa cevap: logₐ b = log b / log a eşitliğiyle bir logaritma istenen her tabana çevrilir; payda ve paydada aynı taban kullanıldıkça taban 10, e ya da 2 olabilir. Bu kuraldan logₐ b·log_b c = logₐ c, logₐ b = 1/log_b a ve a'nın n. kuvveti tabanında b'nin m. kuvvetinin logaritmasının (m/n)·logₐ b olduğu çıkar.

Hesap makinesinde yalnız log ve ln tuşu var; log₇ 20'yi bulmak için başka bir tuşa gerek yok.

loga b = x dersek ax = b. İki tarafın herhangi bir c tabanında logaritmasını alalım: x·logc a = logc b. Buradan x = logc blogc a. Yani her logaritma, aynı tabandaki iki logaritmanın bölümüdür; sayı paya, taban paydaya gider.

loga b = logc blogc a loga b·logb c = loga c loga b = 1logb a logan bᵐ = mn·loga bZincirde ortadaki sayılar sadeleşir: log₂ 3 · log₃ 5 · log₅ 8 = log₂ 8.
Taban değiştirmenin dört kalıbı
KalıpÖrnekSonuç
Zincir: ortadakiler sadeleşirlog₂ 3 · log₃ 5 · log₅ 8log₂ 8 = 3
Ters çevirmelog₄ 2 = 1 / log₂ 41/2
Üsleri öne almalog₈ 4 = log₂³ 2² = (2/3)·log₂ 22/3
Hesap makinesi tabanılog₇ 20 = log 20 / log 7≈ 1,54
Çözümlü örnek

log2 3·log3 5·log5 8 kaçtır?

  1. Her birini log ile yaz: log 3log 2·log 5log 3·log 8log 5.
  2. Sadeleşince log 8log 2 = log2 8 = 3.

Cevap: 3

Çözümlü örnek · sınav düzeyi

log2 3 = a olduğuna göre log₁₂ 18'in a cinsinden değeri nedir?

  1. Verilen taban 2; her şeyi 2 tabanına çevir: log12 18 = log2 18log2 12.
  2. log2 18 = log2 (2·32) = 1 + 2a, log2 12 = log2 (22·3) = 2 + a.

Cevap: (1 + 2a)/(2 + a)

✔ Doğru

  • log₈ 32 = (5/3)·log₂ 2 = 5/3.
  • log₃ 2 = 1/log₂ 3.
  • Verilen logaritmanın tabanı hangisiyse ona çevir.

✘ Sık yapılan hata

  • Bölümü ters kurmak: log b / log a yerine log a / log b.
  • log₁₂ 18'i log₂ 18 − log₂ 12 sanmak.
  • log₈ 32'de üsleri ters oranlayıp 3/5 yazmak.
Akılda kalsın: Sayı üstte, taban altta. Zincirde bir logaritmanın sayısı ötekinin tabanıysa ikisi el sıkışır ve kaybolur.
Sınavda

Nasıl sorulurBir logaritma harfle verilip farklı tabanda başka bir logaritma istenir; ya da logaritma zinciri sadeleştirilir. Tabanı verilen harfin tabanına çevir.

TuzakTaban değiştirmedeki bölümü farkla karıştırmak: log₁₂ 18 ≠ log₂ 18 − log₂ 12.

?Soru çöz

log3 2 = a olduğuna göre log₆ 12 aşağıdakilerden hangisidir?

✓ C. 3 tabanına çevir: log₃ 12 = log₃ (3·2²) = 1 + 2a, log₃ 6 = 1 + a; bölüm (1 + 2a)/(1 + a). A, bölümü ters kurmaktan; B, bölüm yerine fark alıp (1 + 2a) − (1 + a) yazmaktan; D, 12'yi 6'ya bölüp logaritmayı unutmaktan çıkar.

↕Küçükten büyüğe sırala

  1. log₂ 3
  2. log₃ 2
  3. log₉ 3
  4. log₄ 8
YÖNTEM · ÜSTEL DENKLEM

Üstel denklemler: tabanı eşitle, olmuyorsa logaritma al

MEB 12. sınıf · Üstel ve Logaritmik Fonksiyonlar · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaDeğişken değiştirme yöntemiyle denklem nasıl çözülür?Bağlantılı konudan (İkinci dereceden denklemler). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Denklemde aynı ifade tekrar ediyorsa o ifadeye yeni bir harf verilir ve denklem ikinci dereceye indirilir: x⁴ − 5x² + 4 = 0 denkleminde x² = t yazılır. t için bulunan değerler yerine konup x bulunur; bu adımda t'nin alamayacağı değerler (x² negatif olamaz gibi) elenir.

Değişken değiştirme ve problemler

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Üstel denklemler nasıl çözülür?

Kısa cevap: Üstel denklemde iki tarafın tabanı eşitlenebiliyorsa üsler eşitlenir; üstel fonksiyon bire bir olduğu için aynı tabanda eşit değerler eşit üslerden gelir. Tabanlar eşitlenemiyorsa iki tarafın logaritması alınır. 4ˣ − 3·2ˣ − 4 = 0 gibi denklemlerde t = 2ˣ yazılır ve t pozitif olmak zorunda olduğu için negatif kök atılır.

8ˣ = 32 denkleminde iki sayı da 2'nin kuvveti; bunu görmek denklemi bir satıra indirir.

Üstel fonksiyon bire bir olduğundan af(x) = ag(x) ise f(x) = g(x)'tir. 8x = 32 denkleminde 23x = 25, yani x = 53. Tabanlar ortak bir sayının kuvveti değilse logaritma tanımı kullanılır: 2x = 3 ise x = log2 3; 3x+1 = 5 ise x = log3 5 − 1.

Değişken değiştirme

Denklemde hem 4ˣ hem 2ˣ varsa 4x = (2x)2 olduğu fark edilir ve t = 2x yazılır. İkinci dereceden denklemler sayfasında gördüğümüz yöntemle t bulunur. t = 2ˣ hep pozitiftir; 0 ya da negatif çıkan t için x yoktur.

af(x) = ag(x) ⇒ f(x) = g(x) ax = b ⇒ x = loga b t = ax ⇒ t > 0a pozitif ve 1'den farklı; b pozitif değilse aˣ = b'nin çözümü yoktur.
Üstel denklemde ilk hamle
DenklemHamleSonuç
8ˣ = 32ortak taban: 2³ˣ = 2⁵x = 5/3
2ˣ = 3ortak taban yok: logaritma tanımıx = log₂ 3
4ˣ − 2ˣ − 12 = 0t = 2ˣ: (t − 4)(t + 3) = 0t = 4 → x = 2; t = −3 elenir (t > 0)
Çözümlü örnek

9x−1 = 27x+1 denklemini çözünüz.

  1. Ortak taban 3: 32x−2 = 33x+3.
  2. 2x − 2 = 3x + 3 → x = −5.

Cevap: x = −5

Çözümlü örnek · sınav düzeyi

4x − 3·2x − 4 = 0 denkleminin çözüm kümesi nedir?

  1. t = 2x: t2 − 3t − 4 = 0, (t − 4)(t + 1) = 0.
  2. t = −1 olamaz (2ˣ pozitif). 2x = 4 → x = 2.

Cevap: Ç = {2}

✔ Doğru

  • 5ˣ = 1 ise x = 0.
  • 2ˣ = −8'in gerçek çözümü yok.
  • 3ˣ = 7 ise x = log₃ 7.

✘ Sık yapılan hata

  • t = −1 kökünden de x bulmaya çalışmak.
  • Kökler toplamı sorusunda t'lerin toplamını vermek.
  • 9^(x−1)'i 3^(2x−1) yazmak: üssün tamamı 2 ile çarpılır.
Akılda kalsın: Önce ortak taban ara (2, 3, 5'in kuvvetleri), yoksa logaritma al; denklemde aynı üstelin karesi varsa t yaz ve t'nin pozitif olduğunu unutma.
Sınavda

Nasıl sorulurOrtak tabana çevrilebilen denklemler, aˣ ve a²ˣ birlikte geçen denklemlerin kökler toplamı ya da çarpımı sorulur.

TuzakT'nin köklerini x'in kökleri sanmak: kökler toplamı sorusunda önce her t'den x'e geri dön, sonra topla.

▭Sen çöz ortak taban

25x = 125 ise x = ; 2x+3 = 8x−1 ise x = olur.

3/2325

?Soru çöz

9x − 4·3x + 3 = 0 denkleminin köklerinin toplamı kaçtır?

✓ D. t = 3ˣ: t² − 4t + 3 = 0, t = 1 ya da 3; 3ˣ = 1 → x = 0, 3ˣ = 3 → x = 1; toplam 1. A, t'lerin toplamını vermekten; B, t'lerin çarpımını vermekten; C, yalnız t = 1 kökünü kullanmaktan çıkar.
YÖNTEM · LOGARİTMİK DENKLEM

Logaritmik denklemler: tek logaritmaya indir, üsse çevir, kökü denetle

MEB 12. sınıf · Üstel ve Logaritmik Fonksiyonlar · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaLogaritmik fonksiyonun en geniş tanım kümesi nasıl bulunur?Bağlantılı konudan (Üstel fonksiyon ve logaritma). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Logaritmik bir fonksiyonun tanımlı olması için üç şart birlikte sağlanmalıdır: logaritması alınan ifade pozitif, taban pozitif ve taban 1'den farklı olmalıdır. Bu şartlardan çıkan aralıkların kesişimi en geniş tanım kümesidir. Taban sabit bir sayıysa yalnız içerinin pozitif olması şartı kalır.

Logaritmanın tanım kümesi

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Logaritmik denklemler nasıl çözülür, kökler neden kontrol edilir?

Kısa cevap: Logaritmik denklemde önce kurallarla her taraf tek logaritmaya indirilir; logₐ f(x) = logₐ g(x) ise f(x) = g(x), logₐ f(x) = c ise f(x) = aᶜ yazılır. Bulunan her kök, logaritmaların tanımlı olma şartlarıyla mutlaka denetlenir; tanım kümesi dışında kalan kök çözüm kümesine girmez.

log₂(x − 1) + log₂(x + 1) = 3 denklemi iki kök verir, ama bunlardan biri sahte çıkar.

Toplanan logaritmalar birleştirilince içerideki ifadeler çarpılır ve bu çarpım, tek tek ifadelerin pozitif olup olmadığını “unutur”. (x − 1)(x + 1) çarpımı x = −3 için de pozitiftir, oysa log2(−3 − 1) tanımsızdır. Bu yüzden şartlar işlemden önce yazılır, kökler en sonda bu şartlarla elenir.

log x'in karesi varsa

(log x)2 ve log x birlikte geçiyorsa t = log x yazılır. Önce log x2 = 2 log x gibi kurallarla ifade t cinsine çevrilir; bulunan her t için x = 10ᵗ hesaplanır.

loga f(x) = loga g(x) ⇒ f(x) = g(x) loga f(x) = c ⇒ f(x) = aᶜHer kökte: içler pozitif, tabanlar pozitif ve 1'den farklı mı?
Kurallar uygulanırken tanım bölgesi genişleyebilir; bu yüzden bulunan her aday ilk denklemde denetlenir.Görsel: Sınav Defteri
Çözümlü örnek

log2(x − 1) + log2(x + 1) = 3 denklemini çözünüz.

  1. Şart: x − 1 > 0 ve x + 1 > 0 → x > 1.
  2. Birleştir: log2(x2 − 1) = 3 → x2 − 1 = 8 → x = 3 ya da x = −3.
  3. Şarttan x = −3 elenir.

Cevap: Ç = {3}

Çözümlü örnek · sınav düzeyi

(log x)2 − log x2 − 3 = 0 denklemini sağlayan x değerlerinin çarpımı kaçtır?

  1. log x2 = 2 log x; t = log x: t2 − 2t − 3 = 0.
  2. (t − 3)(t + 1) = 0: log x = 3 → x = 1000; log x = −1 → x = 0,1.
  3. İki kök de pozitif, geçerli. Çarpım 1000·0,1.

Cevap: 100

✔ Doğru

  • Şartları en başta yaz, kökleri en sonda ele.
  • log x² = 2 log x (x pozitifken).
  • Kökler çarpımı sorulunca x'ler çarpılır, t'ler değil.

✘ Sık yapılan hata

  • Negatif çıkan kökü denetlemeden çözüm kümesine almak.
  • (log x)²'yi 2 log x sanmak.
  • t'lerin çarpımını (−3) cevap yazmak.
Akılda kalsın: Şart → birleştir → üsse çevir → çöz → ele. Logaritmik denklemde son adım hep denetimdir; atlanırsa şıklardaki fazladan kök tuzağına düşülür.
Sınavda

Nasıl sorulurLogaritmaları birleştirilerek ikinci dereceden denkleme dönen sorular ya da t = log x ile çözülen denklemlerde köklerin toplamı-çarpımı sorulur.

TuzakTuzak, tanım şartını sağlamayan kökü çözüm kümesine almaktır; şıklarda hem tek kök hem iki kök bulunur.

?Soru çöz

log3(x + 2) + log3(x − 4) = 3 denkleminin çözüm kümesi aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. Şart x > 4. (x + 2)(x − 4) = 27, x² − 2x − 35 = 0, x = 7 ya da −5; −5 şartı sağlamaz. A, kökleri denetlemeden almaktan; C, işaret karışıklığıyla yanlış kökü tutmaktan; D, iki kökün de şartı bozduğunu sanmaktan çıkar.

↕Logaritmik denklem çözme adımlarını sırala

  1. Üslü biçime çevirip denklemi çöz
  2. Her logaritmanın tanım şartını yaz
  3. Bulunan kökleri şartlarla denetle
  4. Kurallarla tek logaritmada birleştir
YÖNTEM · EŞİTSİZLİK

Üstel ve logaritmik eşitsizlikler: taban 1'den küçükse yön döner

MEB 12. sınıf · Üstel ve Logaritmik Fonksiyonlar · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaÜstel fonksiyonun grafiği nasıldır, taban 1'den büyük ve küçük olunca ne değişir?Bağlantılı konudan (Üstel fonksiyon ve logaritma). Önce kendin cevapla, sonra aç.

f(x) = aˣ grafiği her taban için (0, 1) noktasından geçer ve x ekseninin hep üstünde kalır. Taban 1'den büyükse fonksiyon artan, 0 ile 1 arasındaysa azalandır. Grafik x eksenine yaklaşır ama onu kesmez. Üstel fonksiyon gerçek sayılardan pozitif gerçek sayılara bire bir ve örtendir; y = aˣ ile y = (1/a)ˣ grafikleri y eksenine göre simetriktir.

Üstel fonksiyonun grafiği

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Üstel ve logaritmik eşitsizlikler nasıl çözülür?

Kısa cevap: Üstel ve logaritmik eşitsizliklerde iki taraf aynı tabana getirilir ve üslerle ya da içlerle çalışılır. Taban 1'den büyükse eşitsizlik aynı yönde kalır, 0 ile 1 arasındaysa yön değiştirir; çünkü bu durumda fonksiyon azalandır. Logaritmik eşitsizlikte ayrıca logaritması alınan ifadenin pozitif olma şartı çözümle kesiştirilir.

Eşitsizliğin yönünü fonksiyonun artan mı azalan mı olduğu belirler; taban bu soruyu tek başına cevaplar.

Artan bir fonksiyon sıralamayı korur: büyük girdi büyük çıktı verir. Azalan fonksiyon sıralamayı ters çevirir. Üstel fonksiyon ve logaritma sayfasında gördük: taban 1'den büyükse aˣ ve logₐ x artan, 0 ile 1 arasındaysa azalandır. Eşitsizlikten üslere ya da içlere geçerken bu yüzden önce tabana bakılır.

a > 1: loga f(x) < loga g(x) ⇔ 0 < f(x) < g(x) 0 < a < 1: loga f(x) < loga g(x) ⇔ f(x) > g(x) > 0Üstel eşitsizlikte de aynı kural: taban 1'den küçükse üsler arasındaki eşitsizlik ters döner.
Taban 1/3 olduğu için eğri azalır: −2 ve üstündeki değerler x = 10'un solunda kalır. x = 1'in solunda fonksiyon tanımsızdır.Görsel: Sınav Defteri
Çözümlü örnek

(12)x−3 > 4 eşitsizliğinin çözüm kümesi nedir?

  1. 4 = (12)−2: (12)x−3 > (12)−2.
  2. Taban 1'den küçük, yön döner: x − 3 < −2 → x < 1.

Cevap: (−∞, 1)

Çözümlü örnek · sınav düzeyi

log1/3(x − 1) ≥ −2 eşitsizliğini sağlayan kaç tam sayı vardır?

  1. −2 = log1/3 9. Taban 1'den küçük, yön döner: x − 1 ≤ 9.
  2. Tanım şartı: x − 1 > 0. Birlikte: 1 < x ≤ 10.
  3. Tam sayılar 2, 3, …, 10.

Cevap: 9

✔ Doğru

  • 2ˣ < 8 ⇔ x < 3.
  • (0,5)ˣ < 0,25 ⇔ x > 2.
  • log₂(x − 3) < 2 ⇔ 3 < x < 7.

✘ Sık yapılan hata

  • Taban 1/3 iken yönü çevirmemek.
  • Logaritmik eşitsizlikte içerinin pozitif olma şartını unutmak.
  • Kapalı uç (≤) ile açık ucu karıştırmak.
Akılda kalsın: Taban büyükse yön aynı, taban küçükse yön ters. Logaritmada bir de alt sınır vardır: içeri sıfırdan büyük.
Sınavda

Nasıl sorulur“… eşitsizliğini sağlayan kaç tam sayı vardır?” ya da çözüm kümesi sorulur; taban çoğu zaman 1/2, 1/3, 0,2 gibi seçilir.

TuzakTuzak, yönü çevirmeyi ya da logaritmada alt sınırı (içerinin pozitifliği) unutmaktır; ikisi de şıklardaki kalabalık cevaba götürür.

?Soru çöz

2x2−3x < 16 eşitsizliğini sağlayan kaç tam sayı vardır?

✓ A. 16 = 2⁴, taban 2 büyük: x² − 3x < 4, (x − 4)(x + 1) < 0, −1 < x < 4; tam sayılar 0, 1, 2, 3. B, uçları (−1 ve 4) katmaktan; C, yalnız bir ucu katmaktan; D, 0'ı saymamaktan çıkar.

▭Sen çöz logaritmik eşitsizlik

log2(x − 3) < 2 eşitsizliğini sağlayan tam sayı vardır; bunların en büyüğü olur.

3674
MODEL · ÜSTEL VE LOGARİTMİK

Üstel ve logaritmik modeller: nüfus, yarılanma, pH, deprem ve ses

MEB 12. sınıf · Üstel ve Logaritmik Fonksiyonlar · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaÜstel fonksiyon nedir, tabanı neden pozitif ve 1'den farklı olmalıdır?Bağlantılı konudan (Üstel fonksiyon ve logaritma). Önce kendin cevapla, sonra aç.

a pozitif ve 1'den farklı bir gerçek sayı olmak üzere f(x) = aˣ biçimindeki fonksiyonlara üstel fonksiyon denir. Tanım kümesi bütün gerçek sayılar, görüntü kümesi pozitif gerçek sayılardır. Doğrusal fonksiyon her adımda aynı miktarı eklerken üstel fonksiyon aynı oranla çarpar; bakteri çoğalması, nüfus ve faiz bu yüzden üstel modellenir.

Üstel fonksiyon ve üslü ifadeler

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Logaritma ve üstel fonksiyonlar gerçek hayatta nerede kullanılır?

Kısa cevap: Sabit oranla değişen nicelikler N(t) = N₀·aᵗ biçiminde modellenir; nüfus ve bakteri artışı ile radyoaktif maddenin yarılanması böyledir. Çok geniş aralıkta değişen nicelikler logaritmik ölçekle ölçülür: pH = −log[H⁺], Richter büyüklüğü R = log d, ses düzeyi L = 10·log(I/10⁻¹²). Logaritmik ölçekte 1 birimlik artış 10 kat demektir.

Bir deprem diğerinden yalnız 2 büyüklük fazlaysa, sismografın kaydettiği dalga genliği 100 kat büyüktür.

Üstel modelde başlangıç değeri N₀ her zaman aralığında aynı oranla çarpılır. Bir bakteri kolonisi her 20 dakikada ikiye katlanıyorsa t dakika sonra N = N0·2t/20 olur. Radyoaktif maddenin yarılanma süresi (yarı ömür) T ise her T sürede madde yarıya iner: m = m0·(12)t/T. Fosillerin yaşı da bu modelle, kalan madde oranından geriye doğru hesaplanır.

Her 5 yılda kütle yarıya iner: 80 → 40 → 20 → 10 → 5. 80 gramın 5 grama inmesi dört yarılanma, yani 20 yıl sürer.Görsel: Sınav Defteri
Logaritmik ölçekler
ÖlçekModel1 birim artış ne demek?
pHpH = −log [H⁺][H⁺] 10 kat azalır
RichterR = log d (d: en büyük genlik, mikron)Genlik 10 kat artar
DesibelL = 10·log (I / 10⁻¹²)10 dB artış: şiddet 10 kat
Çözümlü örnek

Her 20 dakikada ikiye katlanan bir bakteri kolonisinde başlangıçta 500 bakteri vardır. 2 saat sonra kaç bakteri olur?

  1. 2 saat = 120 dakika = 6 katlanma süresi.
  2. 500·26 = 500·64.

Cevap: 32 000

Çözümlü örnek · sınav düzeyi

Yarılanma süresi 5 yıl olan 80 gramlık radyoaktif maddeden kaç yıl sonra 5 gram kalır?

  1. 80·(12)t/5 = 5 → (12)t/5 = 116 = (12)4.
  2. t5 = 4 → t = 20.

Cevap: 20 yıl

✔ Doğru

  • pH 3, pH 5'ten 100 kat daha asidiktir.
  • Yıllık %20 artış: çarpan 1,2.
  • Ses şiddeti 10 kat artınca düzey 10 dB artar.

✘ Sık yapılan hata

  • Richter 6'yı Richter 3'ün iki katı sanmak (genlik 1000 kat).
  • Yüzdelik artışı her yıl eklemek (doğrusal düşünmek).
  • Yarılanmada t yerine t/T'yi unutmak.
Akılda kalsın: Aynı sürede aynı oran → üstel model; çok büyük aralık → logaritmik ölçek. Logaritmik ölçekte fark çıkar, oran üstel olur: 2 birim fark 10² kat demektir.
Sınavda

Nasıl sorulurFormül soruda verilir: nüfus, bakteri, yarılanma, pH, Richter ya da desibel modelinde bir değer veya süre istenir; log 2 ve log 3 yaklaşık değerleri de verilir.

TuzakLogaritmik ölçekte farkı oran sanmak: 2 birim fark 100 kat demektir, 2 kat değil.

?Soru çöz

Bir şehirde şebekedeki su kaybı her yıl bir önceki yıla göre %20 artmaktadır. Önlem alınmazsa kayıp yaklaşık kaç yılda iki katına çıkar? (log 2 ≈ 0,30; log 3 ≈ 0,48)

✓ B. 1,2ᵗ = 2 → t = log 2 / log 1,2; log 1,2 = log 12 − 1 = 0,60 + 0,48 − 1 = 0,08; t ≈ 0,30 / 0,08 = 3,75. A, %20'yi her yıl ekleyip doğrusal düşünmekten; C, log 1,2 yerine log 12 ≈ 1,08 almaktan; D, log 1,2'yi 0,2 sanmaktan çıkar.

▭Sen çöz ölçekler

[H⁺] = 10⁻⁴ mol/L olan çözeltinin pH değeri , şiddeti 10⁻⁵ watt/m² olan sesin düzeyi dB olur.

470−47

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

f(x) = 3x−2 + 1 fonksiyonunun görüntü kümesi aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. 3^(x−2) her x için pozitiftir ama 0 olmaz; 1 eklenince değerler 1'den büyük olur. A, düşey ötelemeyi unutmaktan; C, 1'in de alındığını sanmaktan (3^(x−2) = 0 olamaz); D, yatay öteleme sayısı −2'yi görüntü kümesine taşımaktan çıkar.Kaynak: Üstel fonksiyon ve logaritma · Üstel fonksiyonun grafiği

?Soru 2

tan 2x = √3 denkleminin (0, 2π) aralığında kaç farklı kökü vardır?

✓ C. 2x = π/3 + kπ, x = π/6 + kπ/2: π/6, 2π/3, 7π/6, 5π/3. A, 2'ye bölerken kπ'yi bölmeyip x = π/6 + kπ yazmaktan; B, yalnız ilk kökü almaktan; D, tanjanta sinüs gibi ikinci bir kök ailesi (π − x₁) eklemekten çıkar.Kaynak: Toplam-fark ve iki kat açı · Temel trigonometrik denklemler

?Soru 3

f(x) = logx−3 (8 − x) fonksiyonunun tanım kümesindeki tam sayıların toplamı kaçtır?

✓ D. x < 8, x > 3 ve x − 3 ≠ 1 (x ≠ 4): tam sayılar 5, 6, 7; toplam 18. A, taban ≠ 1 şartını unutup 4'ü de saymaktan; B, içeriyi 8 − x ≥ 0 alıp 8'i katmaktan; C, iki hatayı birlikte yapıp 4 ile 8'i eklemekten çıkar.Kaynak: Üstel fonksiyon ve logaritma · Logaritmanın tanım kümesi

?Soru 4

a ve b dar açılar, tan a = 2 ve tan b = 3 olduğuna göre tan(a + b) kaçtır?

✓ D. (2 + 3)/(1 − 2·3) = 5/(−5) = −1; a + b = 135° geniş açıdır. A, tan a + tan b yazıp formülü dağıtmaktan; B, paydada 1 + tan a·tan b kullanmaktan; C, tanjantları çarpmaktan çıkar.Kaynak: Toplam-fark ve iki kat açı · Tanjant toplam-fark formülü

?Soru 5

f(x) = 64 − 2 sin x fonksiyonunun alabileceği en büyük değer kaçtır?

✓ D. Payda 4 − 2 sin x, 2 ile 6 arasındadır; kesir en büyük değerini payda en küçükken alır: 6/2 = 3. A, en büyük paydayı kullanmaktan (bu en küçük değerdir); B, sin x = 0 alıp 6/4 bulmaktan; C, sin x'in katsayısı 2'yi unutup paydayı 3 almaktan çıkar.Kaynak: Trigonometrik grafikler · En büyük ve en küçük değer

?Soru 6

Aşağıdaki fonksiyonlardan hangisi çift fonksiyondur?

✓ C. x tek, sin x tek; tek · tek = çift. A, tek · çift = tek olduğunu kaçırmaktan; B, toplamda tek ve çift parçanın karışık kaldığını görmemekten (ne tek ne çift); D, x²'nin çift, sin x'in tek olduğunu unutup çarpımı çift saymaktan çıkar.Kaynak: Trigonometrik grafikler · Sinüs ve kosinüs grafikleri

?Soru 7

f(x) = e2x−4 olduğuna göre f⁻¹(1) kaçtır?

✓ B. f(k) = 1: e^(2k − 4) = 1 = e⁰, 2k − 4 = 0, k = 2. A, f⁻¹(1) yerine f(1) hesaplamaktan; C, 2k − 4 = 0'da 2'ye bölmeyi unutmaktan; D, ln 1'i 1 sanıp 2k − 4 = 1 yazmaktan çıkar.Kaynak: Üstel fonksiyon ve logaritma · log ve ln: 10 ve e tabanı

?Soru 8

log4 8 kaçtır?

✓ C. 4ᶜ = 8 → 2^(2c) = 2³ → c = 3/2. A, üsleri ters oranlayıp 2c = 3 yerine 3c = 2 yazmaktan; B, 8'i 4'e bölmekten; D, 4^(1/2) = 2 değerini 8 sanmaktan çıkar.Kaynak: Üstel fonksiyon ve logaritma · Logaritmanın tanımı

?Soru 9

cos 15° kaçtır?

✓ B. cos(45° − 30°) = cos 45° cos 30° + sin 45° sin 30° = (√6 + √2)/4. A, kosinüs farkında − kullanmaktan (bu sin 15°'tir); C, cos 45° − cos 30° diye dağıtmaktan; D, √2/2·√3/2 çarpımında paydayı 4 yerine 2 almaktan çıkar ve 1'den büyük olduğu için zaten kosinüs olamaz.Kaynak: Toplam-fark ve iki kat açı · sin ve cos toplam-fark formülleri

?Soru 10

cos(arctan(−2)) ifadesinin değeri kaçtır?

✓ B. θ = arctan(−2) IV. bölgededir; kenarları 1 ve 2 olan üçgende hipotenüs √5, kosinüs pozitif: 1/√5 = √5/5. A, tanjant negatif diye kosinüsü de negatif almaktan; C, karşı ve komşu kenarı karıştırıp sinüsün büyüklüğünü yazmaktan; D, kosinüsü kotanjantla karıştırmaktan çıkar.Kaynak: Trigonometrik grafikler · arctan ve iç içe ifadeler
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?AYT Matematik soruları uygulamaya ekleniyor; şimdilik diğer derslerin sorularını çözebilirsin. Yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →