Eşitsizlikler: işaret tablosu, çarpım-bölüm eşitsizlikleri ve sistemler

Bir ifadenin nerede pozitif, nerede negatif olduğunu işaret tablosuyla buluyor; çarpım, bölüm ve sistem biçimindeki eşitsizlikleri ve ikinci dereceden denklem sistemlerini çözüyoruz.

6 durakAYT · 11. sınıf
12 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 12tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
KURAL · İŞARET TABLOSU

İşaret tablosu: bir ifade nerede pozitif, nerede negatif?

MEB 11. sınıf · Denklem ve Eşitsizlik Sistemleri · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaParabol x eksenini ve y eksenini nerede keser, diskriminant grafiği nasıl etkiler?Bağlantılı konudan (Parabol). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Parabol y eksenini (0, c) noktasında keser. x eksenini kestiği noktalar ax² + bx + c = 0 denkleminin gerçek kökleridir: Δ > 0 ise iki noktada keser, Δ = 0 ise tepe noktasında x eksenine teğettir, Δ < 0 ise x eksenini kesmez. Kökler simetri ekseninin iki yanında eşit uzaklıktadır.

Eksenlerle kesişim

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

İkinci dereceden bir ifadenin işareti nasıl incelenir, işaret tablosu nasıl yapılır?

Kısa cevap: ax² + bx + c ifadesinin iki farklı kökü varsa ifade kökler dışında a ile aynı, kökler arasında a ile ters işaretlidir. Δ = 0 ise kök dışında her yerde a ile aynı işaretlidir; Δ < 0 ise her x için a ile aynı işaretlidir. Bu bilgi işaret tablosuna yazılarak eşitsizlik çözülür.

Bir parabolün hangi parçasının x ekseninin üstünde, hangisinin altında kaldığını bilen, eşitsizliği de bilir.

Parabol sayfasında gördük: a > 0 ise kollar yukarı bakar. Böyle bir parabol x eksenini iki noktada kesiyorsa, iki kökün dışında eksenin üstünde (pozitif), kökler arasında altında (negatif) kalır. a < 0 olunca resim ters döner. Kural bu tek resimden çıkar: dışı a'nın işareti, arası tersi.

a = 1 > 0: kökler (−2 ve 3) dışında ifade pozitif, kökler arasında negatiftir.Görsel: Sınav Defteri
x² − x − 6 için işaret tablosu
x(−∞, −2)−2(−2, 3)3(3, ∞)
x² − x − 6+0−0+
Çözümlü örnek

−2x2 + 2x + 4 ifadesinin pozitif olduğu aralığı bulunuz.

  1. Kökler: −2(x2 − x − 2) = −2(x − 2)(x + 1) → −1 ve 2.
  2. a = −2 < 0: kökler dışında negatif, arasında pozitif.

Cevap: (−1, 2)

Çözümlü örnek · sınav düzeyi

f(x) = −x2 + 4x − 4 ve g(x) = 2x2 − 3x + 5 olduğuna göre f(x) · g(x) ≥ 0 eşitsizliğini sağlayan x değerleri nelerdir?

  1. g: Δ = 9 − 40 < 0 ve a > 0 → her x için g(x) > 0.
  2. f: −(x − 2)2; Δ = 0, a < 0 → x = 2'de 0, başka her yerde negatif.
  3. Çarpım pozitif × (negatif ya da 0): yalnız x = 2'de sıfır, başka yerde negatif.

Cevap: yalnız x = 2

✔ Doğru

  • En sağdaki aralık her zaman a'nın işaretini taşır.
  • Δ < 0 → ifade her x için a ile aynı işaretli.
  • Δ = 0 → kökte 0, başka yerde a'nın işareti.

✘ Sık yapılan hata

  • “Kökler arası hep negatif” demek; a < 0 ise pozitiftir.
  • Δ < 0 görüp “ifadenin işareti belirsiz” demek.
  • Δ = 0'da kökteki sıfır değerini unutmak.
Akılda kalsın: Dışı a'nın işareti, arası tersi. Tabloyu sağdan başlat: en sağa a'nın işaretini yaz, her kökte değiştirerek sola ilerle.
Sınavda

Nasıl sorulurİşaret tablosu verilip ifadenin katsayıları istenir ya da tersine. Bazen iki ifadenin çarpımının işareti sorulur.

TuzakTuzak, a negatifken en sağ aralığa + yazmak ve Δ < 0 olan çarpanı tabloya kök arayarak katmaya çalışmaktır; o çarpan her yerde aynı işaretlidir.

⇄Bilgi eşleştirme işaret

?Soru çöz

x2 − 5x + 6 ifadesinin negatif olduğu x değerlerinin kümesi aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. Kökler 2 ve 3, a > 0: arası negatif. A, ifadenin pozitif olduğu aralıklardır; C, (x − 2)(x − 3)'ten kökleri −2, −3 diye işaret hatasıyla almaktan; D, köklerde ifadenin 0 olduğunu, yani negatif olmadığını unutmaktan çıkar.
YÖNTEM · EŞİTSİZLİK

İkinci dereceden eşitsizlik: sıfıra getir, kökleri bul, tabloya bak

MEB 11. sınıf · Denklem ve Eşitsizlik Sistemleri · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaDiskriminant pozitif, sıfır ve negatif olduğunda denklemin kökleri nasıl olur?Bağlantılı konudan (İkinci dereceden denklemler). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Δ = b² − 4ac > 0 ise denklemin birbirinden farklı iki gerçek kökü, Δ = 0 ise birbirine eşit iki gerçek kökü (çakışık kök), Δ < 0 ise gerçek kökü yoktur. Kök formülünde √Δ bulunduğu için kök sayısını diskriminantın işareti belirler. Parametreli sorularda istenen duruma göre Δ ile eşitlik ya da eşitsizlik kurulur.

Diskriminant ve kök durumu

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

İkinci dereceden bir bilinmeyenli eşitsizlik nasıl çözülür?

Kısa cevap: İkinci dereceden bir eşitsizliği çözmek için önce bütün terimler bir tarafa toplanır, ifadenin kökleri bulunur ve işaret tablosu yapılır. İstenen işaretin bulunduğu aralıklar çözüm kümesidir. Eşitliğe izin veren (≥ ya da ≤) eşitsizliklerde ifadeyi sıfır yapan kökler de çözüm kümesine dahil edilir, kesin eşitsizliklerde dahil edilmez.

Denklem bir noktayı, eşitsizlik bir bölgeyi arar; bölgenin sınırları ise yine denklemin kökleridir.

“f(x) < 0” sorusu, grafiğin x ekseninin altında kaldığı x'leri sorar. Bu bölgenin sınırları f(x) = 0'ın kökleridir. Bu yüzden her eşitsizlik bir denklem çözümüyle başlar, işaret tablosuyla biter. Önce sıfıra getirmek şarttır: x(x − 3) < 4 eşitsizliğinden “x < 4” sonucu çıkarılamaz; önce x2 − 3x − 4 < 0 yazılır.

x2 < 9 ⇔ −3 < x < 3 x2 > 9 ⇔ x < −3 veya x > 3“x² > 9 ise x > 3” yarım cevaptır: negatif taraf unutulur.
Kökler sayı doğrusunu üç bölgeye ayırır; a > 0 olduğu için en sağ bölge +, sonra işaret kökten köke değişir. ≤ olduğu için kökler de çözüme girer.Görsel: Sınav Defteri
Çözümlü örnek

x2 − 2x − 15 < 0 eşitsizliğinin çözüm kümesini bulunuz.

  1. (x − 5)(x + 3) = 0 → kökler −3 ve 5.
  2. a > 0: kökler arası negatif.
  3. “< 0” istendiği için kökler hariç: (−3, 5).

Cevap: (−3, 5)

Çözümlü örnek · sınav düzeyi

x2 ≤ 3x + 10 eşitsizliğini sağlayan tam sayıların toplamı kaçtır?

  1. Sıfıra getir: x2 − 3x − 10 ≤ 0 → (x − 5)(x + 2) ≤ 0.
  2. a > 0, kökler arası negatif, kökler dahil: [−2, 5].
  3. Tam sayılar −2, −1, 0, 1, 2, 3, 4, 5; −2 ile 2 arasındakiler birbirini götürür: 3 + 4 + 5 = 12.

Cevap: 12

✔ Doğru

  • x² − 4x > 0 → x(x − 4) > 0 → x < 0 veya x > 4.
  • ≤ ve ≥'de kökler dahil, < ve >'de hariç.
  • x² > 9 → x < −3 veya x > 3.

✘ Sık yapılan hata

  • x² > 4x'te iki tarafı x'e bölüp x > 4 yazmak (x negatif olabilir).
  • Eşitsizliği sıfıra getirmeden çarpanları sayılarla karşılaştırmak.
  • Tam sayıları sayarken uç noktaları unutmak.
Akılda kalsın: Sıfıra getir → kökleri bul → tabloyu doldur → istenen işareti seç. Eşitsizliğin iki tarafını x'e (işareti bilinmeyen bir şeye) asla bölme.
Sınavda

Nasıl sorulur“… eşitsizliğini sağlayan kaç tam sayı vardır / tam sayıların toplamı kaçtır?” diye sorulur.

TuzakTuzak, x² > 9 gibi ifadeleri yalnız pozitif tarafla çözmek, iki tarafı x'e bölmek ve “≤” sorusunda uç noktaları saymamaktır.

▭Sen çöz tam sayılar

x2 − 2x − 15 < 0 eşitsizliğini sağlayan tam sayı vardır; bunların en büyüğü olur.

7495

?Soru çöz

x2 > 4x eşitsizliğinin çözüm kümesi aşağıdakilerden hangisidir?

✓ C. x² − 4x > 0 → x(x − 4) > 0; a > 0, kökler 0 ve 4 dışında pozitif. A, iki tarafı x'e bölüp negatif x'leri kaybetmekten; B, ifadenin negatif olduğu aralığı seçmekten; D, kökü −4 diye işaret hatasıyla almaktan çıkar.
YÖNTEM · ÇARPIM-BÖLÜM

Çarpım ve bölüm eşitsizlikleri: çift katlı kök ve sıfır olamayan payda

MEB 11. sınıf · Denklem ve Eşitsizlik Sistemleri · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaBir polinomun x − a ile bölümünden kalan nasıl bulunur, P(a) = 0 ne anlama gelir?Bağlantılı konudan (Polinomlar). Önce kendin cevapla, sonra aç.

P(x) polinomunun x − a ile bölümünden kalan P(a)'dır; ax + b ile bölümünden kalan ise P(−b/a)'dır. P(a) = 0 ise kalan sıfırdır: x − a, P(x)'in bir çarpanıdır ve a, polinomun bir sıfırıdır (kökü). Böylece bölme yapmadan yalnız değer vererek kalan bulunur; örneğin x + 2 ile bölümden kalan P(−2)'dir.

Kalan teoremi ve çarpan

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Çarpım ya da bölüm biçimindeki eşitsizlikler işaret tablosuyla nasıl çözülür?

Kısa cevap: Çarpım ya da bölüm biçimindeki eşitsizlikte bütün çarpanların kökleri tek bir işaret tablosuna yazılır. En sağdaki aralığın işareti, çarpanların başkatsayılarının işaretlerinin çarpımıdır; sonra her kökte işaret değişir, çift katlı kökte değişmez. Paydayı sıfır yapan değer çözüm kümesine hiçbir zaman girmez.

Birçok çarpanın çarpımının işareti, tek tek çarpanların işaretlerinden oluşan küçük bir oylamadır: negatiflerin sayısı çiftse sonuç pozitif.

Bir çarpan kökünü geçince işaret değiştirir; çarpımın işareti de onunla birlikte değişir. (x − 1)2 gibi çift kuvvetli bir çarpan ise 1'in iki yanında da pozitiftir; o kökü geçerken işaret değişmez. Bölümde kural aynıdır, yalnız paydayı sıfır yapan değer tanımsız olduğu için “≥” ya da “≤” olsa bile çözüme alınmaz. Eşitsizliğin iki tarafını paydayla çarpmak da yanlıştır; paydanın işareti bilinmez.

Çözümlü örnek

(x − 4)(x + 1)x − 2 ≤ 0 eşitsizliğinin çözüm kümesini bulunuz.

  1. Kökler: −1, 2 (payda), 4. Başkatsayılar 1, 1, 1 → en sağ aralık +.
  2. Sağdan sola: (4, ∞) +, (2, 4) −, (−1, 2) +, (−∞, −1) −.
  3. “≤ 0”: negatif aralıklar ve paydası sıfır olmayan kökler: −1 ve 4 dahil, 2 hariç.

Cevap: (−∞, −1] ∪ (2, 4]

Çözümlü örnek · sınav düzeyi

(x − 1)2(x + 2)3 − x ≥ 0 eşitsizliğini sağlayan kaç tam sayı vardır?

  1. Kökler: −2, 1 (çift katlı), 3 (payda). Başkatsayılar: (+)(+)/(−) → en sağ aralık −.
  2. Tabloyu doldur (aşağıda): 3'te değişir, 1'de değişmez, −2'de değişir.
  3. “≥ 0”: [−2, 3), 3 payda olduğu için hariç. Tam sayılar −2, −1, 0, 1, 2.

Cevap: 5

(x − 1)²(x + 2) / (3 − x) için işaret tablosu
x(−∞, −2)−2(−2, 1)1(1, 3)3(3, ∞)
(x − 1)²+++0+++
x + 2−0+++++
3 − x+++++0−
Bölüm−0+0+tanımsız−

✔ Doğru

  • Çift katlı kökte işaret değişmez, ama ≥ 0'da o kök çözüme girer.
  • (3 − x) gibi çarpanın başkatsayısı negatiftir.
  • Payda kökü her zaman hariç.

✘ Sık yapılan hata

  • Payda kökünü “≥” yüzünden dahil etmek.
  • Çift katlı kökte de işareti değiştirmek.
  • İki tarafı paydayla çarpıp işaret yönünü kaybetmek.
Akılda kalsın: En sağ aralık = başkatsayıların işaret çarpımı. Sola giderken her kökte değiştir; çift katlı kökte “sek”, payda kökünde “boş daire”.
Sınavda

Nasıl sorulurÇarpım ya da bölüm verilir, çözüm kümesindeki tam sayıların sayısı veya toplamı sorulur.

Tuzak(a − x) biçimli çarpanda en sağ aralığa + yazmak, payda kökünü eşitlik yüzünden dahil etmek ve çift katlı kökü hem işaret değişimine hem de çözüm dışına koymaktır.

↕Bölüm eşitsizliğini çözme adımları

  1. Sola ilerlerken her kökte işareti değiştir (çift katlıda değiştirme)
  2. Pay ve paydadaki her çarpanın kökünü bul
  3. İstenen işaretli aralıkları yaz, payda kökünü çıkar
  4. Bütün terimleri bir tarafa topla, diğer taraf 0 olsun
  5. En sağ aralığın işaretini başkatsayılardan bul

▭Sen çöz bölüm

(x − 2)(x + 4)x − 5 > 0 eşitsizliğinin çözüm kümesi (−4, a) ∪ (b, ∞) ise a = , b = olur.

25−44
YÖNTEM · SİSTEM

Eşitsizlik sistemleri: çözüm kümelerinin kesişimi

MEB 11. sınıf · Denklem ve Eşitsizlik Sistemleri · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaİkinci dereceden bir ifadenin işareti nasıl incelenir, işaret tablosu nasıl yapılır?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

ax² + bx + c ifadesinin iki farklı kökü varsa ifade kökler dışında a ile aynı, kökler arasında a ile ters işaretlidir. Δ = 0 ise kök dışında her yerde a ile aynı işaretlidir; Δ < 0 ise her x için a ile aynı işaretlidir. Bu bilgi işaret tablosuna yazılarak eşitsizlik çözülür.

İkinci dereceden ifadenin işareti

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

İkinci dereceden eşitsizlik sistemi nasıl çözülür?

Kısa cevap: Birden fazla eşitsizliğin aynı anda sağlanması istendiğinde bu eşitsizliklere eşitsizlik sistemi denir. Her eşitsizlik ayrı ayrı çözülür ve çözüm kümelerinin kesişimi alınır. Kesişimi görmek için çözümler aynı sayı doğrusu üzerinde alt alta çizilir ya da tek bir işaret tablosunda gösterilir.

İki kapıdan birden geçmesi gereken biri için yol, iki kapının da açık olduğu yerdir.

Sistemdeki eşitsizlikler “ve” ile bağlıdır: bir x, hepsini birden sağlamalıdır. Bu yüzden çözüm kümesi kesişimdir, birleşim değildir. Uç noktalarda dikkat: bir eşitsizlikte dahil, ötekinde hariç olan nokta kesişimde hariçtir. Çözümleri sayı doğrusunda alt alta çizmek, kesişimi gözle okumanın en güvenli yoludur.

Boş daire hariç, dolu daire dahil demektir. İki çizginin üst üste geldiği yer (2, 5] aralığıdır.Görsel: Sınav Defteri
Çözümlü örnek

x2 − 4 > 0 ve x2 − 5x ≤ 0 sisteminin çözüm kümesini bulunuz.

  1. Birinci: kökler ±2, a > 0, dışı pozitif → x < −2 veya x > 2.
  2. İkinci: x(x − 5) ≤ 0 → [0, 5].
  3. Kesişim (şekil): 2 hariç (birincide hariç), 5 dahil.

Cevap: (2, 5]

Çözümlü örnek · sınav düzeyi

x2 − x − 12 < 0 ve x2 + 2x − 3 > 0 sistemini sağlayan tam sayıların toplamı kaçtır?

  1. Birinci: (x − 4)(x + 3) < 0 → (−3, 4).
  2. İkinci: (x + 3)(x − 1) > 0 → x < −3 veya x > 1.
  3. Kesişim (1, 4); tam sayılar 2 ve 3.

Cevap: 5

✔ Doğru

  • Sistem = “ve” = kesişim.
  • Bir yerde hariç olan uç, kesişimde hariçtir.
  • Çözümleri aynı sayı doğrusunda alt alta çiz.

✘ Sık yapılan hata

  • Kesişim yerine birleşim almak.
  • Uç noktayı bir eşitsizliğe bakarak dahil etmek.
  • Birinci eşitsizliğin iki parçalı çözümünden birini unutmak.
Akılda kalsın: Sistemde “ve” vardır: iki şartın ikisi birden. Alt alta çiz; çizgilerin hepsinin üst üste geldiği yer cevaptır.
Sınavda

Nasıl sorulur“… sistemini sağlayan tam sayılar kaç tanedir?” ya da “çözüm kümesi (a, b] ise a + b”.

TuzakTuzak, birleşim almak ve kökü birinde dahil, ötekinde hariç olan uç noktayı yanlış sınıflandırmaktır.

?Soru çöz

x2 − 9 ≤ 0 ve x2 − 3x > 0 sistemini sağlayan kaç tam sayı vardır?

✓ A. Birinci [−3, 3]; ikinci x < 0 veya x > 3. Kesişim [−3, 0): −3, −2, −1. B, 0'ı da almaktan (ikincide x = 0 sağlamaz); C, yalnız birinci eşitsizliğin tam sayılarını saymaktan; D, −3'ü dışarıda bırakmaktan (birincide ≤ olduğu için dahildir) çıkar.

▭Sen çöz kesişim

x2 < 16 ve x > 1 sisteminin çözüm kümesi (1, ) olur; bu kümedeki en küçük tam sayı 'dir.

42−41
KURAL · HER x İÇİN

Her x için doğru eşitsizlik: a'nın işareti ve Δ < 0

MEB 11. sınıf · Denklem ve Eşitsizlik Sistemleri · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaİkinci dereceden fonksiyonun grafiği nasıldır, a katsayısı parabolü nasıl etkiler?Bağlantılı konudan (Parabol). Önce kendin cevapla, sonra aç.

f(x) = ax² + bx + c (a ≠ 0) fonksiyonunun grafiği parabol adı verilen simetrik bir eğridir. a > 0 ise kollar yukarı, a < 0 ise aşağı açılır. |a| büyüdükçe parabol daralır, küçüldükçe genişler. c ise grafiğin y eksenini kestiği noktanın ordinatıdır, yani grafik (0, c) noktasından geçer.

Parabol ve başkatsayının etkisi

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

ax² + bx + c ifadesi her x için pozitif ise katsayılar hangi şartı sağlar?

Kısa cevap: ax² + bx + c > 0 eşitsizliğinin her gerçek sayı için doğru olması için a > 0 ve Δ < 0 olmalıdır; grafik tamamen x ekseninin üstünde kalır. ax² + bx + c < 0'ın her x için doğru olması için a < 0 ve Δ < 0 gerekir. Eşitsizlik ≥ ya da ≤ ise Δ ≤ 0 yeterlidir.

Bir ifadenin hiçbir x için negatif olmaması, grafiğinin x eksenine hiç inmemesi demektir.

“Her x için pozitif” cümlesini grafiğe çevir: parabol baştan sona x ekseninin üstündedir. Bunun için kollar yukarı bakmalı (a > 0) ve parabol x eksenine değmemelidir (Δ < 0). İkisinden biri eksikse bir yerde eksenin altına iner. Başkatsayıda parametre varsa a = 0 durumu ayrıca denenmelidir; o zaman ifade birinci dereceden ya da sabit olur.

İki parabol de x eksenine değmez (Δ < 0); hangi tarafta kalacağını a'nın işareti belirler.Görsel: Sınav Defteri
Çözümlü örnek

x2 − 4x + m > 0 eşitsizliği her gerçek sayı için doğru olduğuna göre m'nin değer aralığı nedir?

  1. a = 1 > 0 şartı sağlanıyor.
  2. Δ = 16 − 4m < 0 → m > 4.

Cevap: m > 4

Çözümlü örnek · sınav düzeyi

(m − 1)x2 + 2(m − 1)x + 3 > 0 eşitsizliği her gerçek sayı için doğru olduğuna göre m'nin alabileceği tam sayı değerleri kaç tanedir?

  1. m = 1 ise ifade 3 > 0 olur ve her x için doğrudur: m = 1 uygun.
  2. m ≠ 1 ise a = m − 1 > 0 ve Δ = 4(m − 1)2 − 12(m − 1) < 0 → (m − 1)(m − 4) < 0 → 1 < m < 4.
  3. Birlikte: 1 ≤ m < 4 → m ∈ {1, 2, 3}.

Cevap: 3

✔ Doğru

  • Her x için > 0: a > 0 ve Δ < 0.
  • Her x için ≥ 0: a > 0 ve Δ ≤ 0.
  • Başkatsayı parametreliyse a = 0 ayrıca denenir.

✘ Sık yapılan hata

  • Yalnız Δ < 0 yazıp a'nın işaretini unutmak.
  • m = 1 gibi başkatsayıyı sıfırlayan değeri hiç denememek.
  • “≥ 0” sorusunda Δ = 0 durumunu dışarıda bırakmak.
Akılda kalsın: “Her x için pozitif” = grafik havada asılı: kollar yukarı (a > 0) ve x eksenine değmiyor (Δ < 0). “Her x için negatif” için kollar aşağı.
Sınavda

Nasıl sorulur“Her x gerçek sayısı için … > 0 olduğuna göre m'nin alabileceği tam sayı değerleri” ya da “çözüm kümesi R ise”.

TuzakBaşkatsayı parametre içeriyorsa a = 0 durumunu ayrıca incelememek; sabit kalan ifade bazen eşitsizliği sağlar ve cevaba bir değer ekler.

?Soru çöz

−x2 + 6x + k < 0 eşitsizliği her gerçek sayı için doğru olduğuna göre k'nin alabileceği en büyük tam sayı değeri kaçtır?

✓ B. a = −1 < 0; Δ = 36 + 4k < 0 → k < −9; en büyük tam sayı −10. A, k = −9'u da almaktan (o zaman Δ = 0, x = 3'te ifade 0 olur); C, Δ'da 4'ü unutup 36 + k < 0 yazmaktan; D, −4ac'nin işaretini karıştırıp 36 − 4k < 0 yazmaktan çıkar.

⇄Bilgi eşleştirme şartlar

YÖNTEM · DENKLEM SİSTEMİ

İkinci dereceden denklem sistemleri: yerine koyma ve grafikle yorum

MEB 11. sınıf · Denklem ve Eşitsizlik Sistemleri · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaBir doğru ile bir parabolün birbirine göre durumu nasıl belirlenir?Bağlantılı konudan (Parabol). Önce kendin cevapla, sonra aç.

y = mx + n doğrusu ile y = ax² + bx + c parabolünün ortak noktaları için iki ifade eşitlenir: ax² + (b − m)x + c − n = 0. Bu denklemin diskriminantı pozitifse doğru parabolü iki noktada keser, sıfırsa parabole teğettir, negatifse ortak noktaları yoktur. Kesim noktalarının apsisleri bu denklemin kökleridir.

Doğru ile parabol

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

İkinci dereceden iki bilinmeyenli denklem sistemi nasıl çözülür?

Kısa cevap: En az bir denklemi ikinci dereceden olan iki bilinmeyenli sistemlerde bir denklemden bir bilinmeyen çekilip ötekine yazılır; ortaya tek bilinmeyenli ikinci dereceden denklem çıkar. Grafik dilinde çözümler iki eğrinin kesim noktalarıdır; bu yüzden sistemin kaç çözümü olduğu grafiklerden de okunur. Çözümler sıralı ikili (x, y) olarak yazılır.

İki bilinmeyen, iki ipucu: biri doğru bir çizgi, öteki eğri olsa da cevap, ikisinin buluştuğu yerdedir.

Doğru ile parabol konusunda yaptığımız eşitleme aslında bir sistem çözümüydü. Genel yol aynıdır: birinci dereceden olan denklemden bir bilinmeyeni çek, ikinci dereceden olana yaz, tek bilinmeyenli denklemi çöz, sonra her kök için öteki bilinmeyeni bul. Bazen bir özdeşlik uzun yolu kısaltır: (x − y)2 = x2 + y2 − 2xy gibi.

Sistemin iki çözümü, çember ile doğrunun iki kesim noktasıdır. Doğru çembere değseydi tek çözüm, hiç kesmeseydi gerçek çözüm olmazdı.Görsel: Sınav Defteri
Çözümlü örnek

x + y = 5 ve xy = 6 sisteminin çözüm kümesini bulunuz.

  1. y = 5 − x; ikinciye yaz: x(5 − x) = 6.
  2. x2 − 5x + 6 = 0 → x = 2 ya da x = 3.
  3. x = 2 → y = 3; x = 3 → y = 2.

Cevap: {(2, 3), (3, 2)}

Çözümlü örnek · sınav düzeyi

x2 + y2 = 25 ve x − y = 1 olduğuna göre x · y kaçtır?

  1. Kısa yol: (x − y)2 = x2 + y2 − 2xy → 1 = 25 − 2xy → xy = 12.
  2. Kontrol (yerine koyma): x = y + 1 → y2 + y − 12 = 0 → y = 3 ya da y = −4.
  3. Çözümler (4, 3) ve (−3, −4); ikisinde de xy = 12.

Cevap: 12

✔ Doğru

  • Her x için y aynı (birinci dereceden) denklemden bulunur.
  • Çözüm sayısı = kesim noktası sayısı.
  • Özdeşlik varsa önce onu dene.

✘ Sık yapılan hata

  • x değerlerini bulup y'leri yanlış eşleştirmek: (2, 2), (3, 3) gibi.
  • Çözümleri sıralı ikili yerine tek sayılar olarak yazmak.
  • y'yi ikinci dereceden denklemden bulup fazladan, sağlamayan ikililer üretmek.
Akılda kalsın: Çek → yaz → çöz → geri dön. Geri dönüşte y'yi birinci dereceden denklemden bul ki her x'e tek bir y düşsün.
Sınavda

Nasıl sorulur“x + y = …, x² + y² = … ise xy”, “sistemin çözüm kümesi kaç elemanlıdır?” ya da grafikleri çizilmiş iki eğrinin kesim noktaları.

TuzakÖzdeşlikle iki satırda bitecek soruda uzun çözüme boğulmak ve x ile y'yi yanlış eşleştirmektir.

▭Sen çöz özdeşlik

x − y = 2 ve x2 − y2 = 16 ise x + y = , x = olur.

85314

?Soru çöz

y = x2 − 1 ve y = x + 1 sisteminin çözüm kümesi aşağıdakilerden hangisidir?

✓ D. x² − 1 = x + 1 → x² − x − 2 = 0 → x = 2 ya da x = −1; y = x + 1'den (2, 3) ve (−1, 0). A, denklemi x² + x − 2 = 0 diye işaret hatasıyla kurmaktan; B, ikinci kökü unutmaktan; C, x değerlerini y ile karıştırıp ikilileri yanlış eşleştirmekten çıkar.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

x2 + 4x + 13 = 0 denkleminin karmaşık sayılardaki kökleri aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. Δ = 16 − 52 = −36, √Δ = 6i; x = (−4 ± 6i)/2 = −2 ± 3i. B, −b yerine b yazmaktan; C, 2'ye bölmeyi yalnız gerçek kısma uygulamaktan; D, 2'ye bölmeyi yalnız sanal kısma uygulamaktan çıkar.Kaynak: İkinci dereceden denklemler · Karmaşık sayı ve eşlenik kökler

?Soru 2

P(2x + 1) = 4x2 + 6x − 3 olduğuna göre P(x) polinomunun katsayılar toplamı kaçtır?

✓ C. P(1) gerekir: 2x + 1 = 1 → x = 0, P(1) = −3. A 7, sağ tarafta x = 1 yazmaktan çıkar ve P(3)'tür; B −5, x = −1/2 yazılarak bulunan sabit terimdir, P(0); D 1, P(x) = x² + x − 5'in başkatsayısıdır.Kaynak: Polinomlar · Derece ve katsayılar toplamı

?Soru 3

f(x) = (k − 1)x2 + 4x + k − 4 parabolünün kolları yukarı yönlüdür ve parabol y eksenini negatif tarafta keser. k'nin alabileceği tam sayı değerlerinin toplamı kaçtır?

✓ A. Kollar yukarı: k > 1; y eksenini negatif tarafta kesme: k − 4 < 0, k < 4. k ∈ {2, 3}, toplam 5. B 9, k = 4'ü de alıp “≤” kullanmaktan; C 6, k = 1'i de saymaktan (o zaman denklem birinci derece olur); D 2, toplam yerine değer sayısını yazmaktan çıkar.Kaynak: Parabol · Parabol ve başkatsayının etkisi

?Soru 4

Çevresi 24 cm olan dikdörtgenlerden alanı en büyük olanının alanı kaç cm²'dir?

✓ D. Kenarlar x ve 12 − x; A(x) = x(12 − x), tepe x = 6, alan 36. A 144, kenar toplamını 24 alıp x(24 − x) kurmaktan; B 6, alan yerine kenar uzunluğunu (r) yazmaktan; C 72, duvarlı bahçe gibi x(24 − 2x) kurmaktan çıkar.Kaynak: Parabol · Parabolle modelleme problemleri

?Soru 5

x4 − 3x2 − 4 = 0 denkleminin gerçek sayılardaki çözüm kümesi kaç elemanlıdır?

✓ C. x² = t: t² − 3t − 4 = 0 → t = 4 ya da t = −1. x² = 4 → x = ±2; x² = −1 gerçek kök vermez. A, t = −1'den de iki kök çıkarmaktan; B, x² = 4'ten yalnız x = 2 almaktan; D, x⁴ teriminden dolayı denklemi çözülemez sanmaktan çıkar.Kaynak: İkinci dereceden denklemler · Değişken değiştirme ve problemler

?Soru 6

der[P(x)] = 3 ve der[Q(x)] = 5 olduğuna göre der[P²(x) · Q(x³)] kaçtır?

✓ D. der P² = 2 · 3 = 6, der Q(x³) = 3 · 5 = 15; çarpımda toplanır: 21. A 11, Q(x³)'ün derecesini 5 bırakmaktan; B 24, P²'nin derecesini 3² = 9 almaktan; C 30, çarpımda dereceleri toplamak yerine çarpmaktan çıkar.Kaynak: Polinomlar · İşlemler ve derece

?Soru 7

P(x) polinomunun x − 2 ile bölümünden kalan 7, x − 3 ile bölümünden kalan 10'dur. Buna göre P(x)'in x² − 5x + 6 ile bölümünden kalan aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. x² − 5x + 6 = (x − 2)(x − 3); 2m + n = 7, 3m + n = 10 → m = 3, n = 1. B 17, iki kalanı toplamaktan; C −3x + 13, kalanları yer değiştirip 2m + n = 10 yazmaktan; D 70, iki kalanı çarpmaktan çıkar.Kaynak: Polinomlar · İkinci dereceden bölende kalan

?Soru 8

f(x) = x2 + 6x + k parabolü x eksenini kesmediğine göre k'nin alabileceği en küçük tam sayı değeri kaçtır?

✓ C. Kesmez ⇔ Δ < 0: 36 − 4k < 0 → k > 9; en küçük tam sayı 10. A 9, k = 9'u da almaktan (o zaman parabol teğettir); B 37, Δ'da 4ac'deki 4'ü unutup 36 − k < 0 yazmaktan; D 8, eşitsizliğin yönünü ters çevirmekten çıkar.Kaynak: Parabol · Eksenlerle kesişim

?Soru 9

Tepe noktası T(−1, 4) olan ve (1, 0) noktasından geçen parabol y eksenini hangi noktada keser?

✓ A. y = a(x + 1)² + 4; (1, 0): 4a + 4 = 0 → a = −1. x = 0: −1 + 4 = 3. B, a'nın işaretini + alıp 1 + 4 bulmaktan; C, y kesimini tepe noktasının ordinatı sanmaktan; D, kareyi unutup 2a + 4 = 0 → a = −2 almaktan çıkar.Kaynak: Parabol · Parabol denklemini yazma

?Soru 10

3x2 = 12x denkleminin gerçek sayılardaki çözüm kümesi aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. 3x² − 12x = 0 → 3x(x − 4) = 0 → x = 0 ya da x = 4. A, iki tarafı x'e bölüp 0 kökünü kaybetmekten; C, denklemi x² = 16 gibi okuyup kare kök almaktan; D, x − 4 çarpanından x = −4 diye işaret hatası yapmaktan çıkar.Kaynak: İkinci dereceden denklemler · Denklem ve çarpanlara ayırma
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?AYT Matematik soruları uygulamaya ekleniyor; şimdilik diğer derslerin sorularını çözebilirsin. Yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →