Bileşke ve ters fonksiyon: fog, f⁻¹, grafikler ve y = x simetrisi

İki fonksiyonu art arda çalıştırmayı ve bir fonksiyonu geri sarmayı öğreniyoruz: bileşke, ters fonksiyon, ikisinin birlikte kullanıldığı kalıplar ve grafikte y = x simetrisi.

6 durakAYT · 10. sınıf
12 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 12tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
GRAFİK · YATAY DOĞRU

Yatay doğru testi: bir fonksiyon ne zaman geri sarılabilir?

MEB 10. sınıf · Fonksiyonlar · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaBire bir, örten ve içine fonksiyon nedir, aralarındaki fark nasıl anlaşılır?Bağlantılı konudan (Fonksiyonlar). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Tanım kümesindeki farklı elemanların görüntüleri de farklıysa fonksiyon bire birdir. Görüntü kümesi değer kümesine eşitse, yani değer kümesinde boşta eleman kalmıyorsa fonksiyon örtendir; boşta eleman kalıyorsa içinedir. Grafikte her yatay doğrunun grafiği en çok bir kez kesmesi bire birliği gösterir.

Bire bir, örten, içine

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Bir fonksiyonun bire bir ve örten olup olmadığı grafikte ve cebirsel olarak nasıl sınanır?

Kısa cevap: Bir fonksiyonun grafiğini her yatay doğru en çok bir noktada kesiyorsa fonksiyon bire birdir; değer kümesindeki her y için yatay doğru grafiği en az bir kez kesiyorsa örtendir. Cebirsel olarak f(a) = f(b) eşitliğinden a = b çıkıyorsa bire bir, her y için f(x) = y denkleminin tanım kümesinde çözümü varsa örtendir.

Bir videoyu geri sarabilmek için her karenin tek bir ana karşılık gelmesi gerekir; iki an aynı kareyi gösterseydi geri sararken hangisine döneceğini bilemezdin.

Fonksiyonlar sayfasında bire bir ve örten fonksiyonu tanımladık. Bu iki özellik bir arada olduğunda fonksiyon geri sarılabilir, yani tersi de bir fonksiyondur. Grafikte bunu yatay doğrularla sınarsın: y = 4 doğrusu y = x2 grafiğini iki noktada keser, çünkü f(−2) = f(2) = 4'tür. Bu fonksiyon R'de bire bir değildir; ama tanım kümesi [0, ∞) diye kısıtlanırsa sağ kol tek başına testi geçer.

Kesikli sol kol atılıp tanım kümesi [0, ∞) yapılınca her yatay doğru grafiği en çok bir kez keser.Görsel: Sınav Defteri
Çözümlü örnek

f: R → R, f(x) = 3x − 5 fonksiyonunun bire bir ve örten olduğunu gösteriniz.

  1. Bire bir: 3a − 5 = 3b − 5 → a = b.
  2. Örten: her y için 3x − 5 = y → x = (y + 5)/3 gerçek sayısı vardır.

Cevap: bire bir ve örten

Çözümlü örnek · sınav düzeyi

f: [a, ∞) → [−1, ∞), f(x) = x2 − 4x + 3 fonksiyonu bire bir ve örten olduğuna göre a kaçtır?

  1. Parabolün tepe noktası: r = 2, f(2) = −1.
  2. Bire bir olması için yalnız bir kol alınmalı: a ≥ 2.
  3. Örten olması için görüntü kümesi [f(a), ∞) = [−1, ∞) olmalı: f(a) = −1 → a = 2.

Cevap: 2

✔ Doğru

  • Düşey doğru: fonksiyon mu? Yatay doğru: bire bir mi?
  • Tanım kümesi kısıtlanınca fonksiyon bire bir olabilir.
  • Örtenlik değer kümesiyle birlikte söylenir.

✘ Sık yapılan hata

  • x²'nin hiçbir durumda tersi olmaz sanmak.
  • Parabolde kısıt sınırını tepe noktası yerine kök almak.
  • Örtenliği tanım kümesine bakarak incelemek.
Akılda kalsın: Düşey doğru “fonksiyon mu?”, yatay doğru “geri sarılır mı?” sorusunu cevaplar. Parabolü geri sarılabilir yapmak için tepe noktasından ikiye böl, bir kolu al.
Sınavda

Nasıl sorulurTanım ve değer kümesi parametreli bir fonksiyonun bire bir ve örten olması için parametre sorulur ya da grafikleri verilen fonksiyonlardan hangisinin bire bir olduğu.

TuzakParabolde tepe noktasının apsisini kısıt sınırı olarak almamak ve örtenlik için görüntü kümesinin değer kümesine eşit olması gerektiğini unutmaktır.

⇄Bilgi eşleştirme doğru testleri

?Soru çöz

Gerçek sayılarda tanımlı ve değerli aşağıdaki fonksiyonlardan hangisi bire bir ve örtendir?

✓ B. Eğimi sıfırdan farklı doğrusal fonksiyon her y'yi tam bir kez alır. A, f(−1) = f(1) olduğu ve 1'den küçükleri almadığı için ne bire bir ne örtendir; C, |−2| = |2| olduğu ve negatifleri almadığı için; D, sabit fonksiyon her x'i 3'e götürdüğü için elenir.
KAVRAM · BİLEŞKE

Bileşke fonksiyon: (f ∘ g)(x) = f(g(x)), önce g sonra f

MEB 10. sınıf · Fonksiyonlar · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaFonksiyonlarda toplama, çıkarma, çarpma ve bölme nasıl yapılır?Bağlantılı konudan (Fonksiyonlar). Önce kendin cevapla, sonra aç.

f ve g fonksiyonlarının toplamı, farkı, çarpımı ve bölümü ortak tanım kümesindeki her x için değerler üzerinden tanımlanır: (f + g)(x) = f(x) + g(x), (f · g)(x) = f(x) · g(x). Bölümde (f/g)(x) = f(x)/g(x) yazılır ve g(x) = 0 yapan değerler, sadeleşme olsa bile, tanım kümesinden çıkarılır.

Fonksiyonlarla dört işlem

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Bileşke fonksiyon nedir, (f ∘ g)(x) nasıl hesaplanır?

Kısa cevap: f ∘ g (fog) bileşke fonksiyonu x'e önce g'yi, çıkan sonuca f'yi uygular: (f ∘ g)(x) = f(g(x)). İşlem sağdan sola okunur; içteki fonksiyonun sonucu dıştaki fonksiyonun girdisidir. Bunun için g'nin görüntülerinin f'nin tanım kümesinde olması gerekir. Genellikle f ∘ g ile g ∘ f birbirinden farklıdır.

Bir fabrikada ham madde önce kesim makinesine, sonra boya makinesine girer; boya makinesinin girdisi, kesim makinesinin çıktısıdır.

İki fonksiyonu art arda çalıştırmak yeni bir fonksiyon üretir. (f ∘ g)(x) yazımında g sağdadır ve önce o çalışır: f'nin içine g girer. Kuralı bulmak için f'nin formülünde x gördüğün her yere g(x)'in tamamını parantezle yaz. Fonksiyonlar sayfasındaki (f · g)(x) çarpımıyla karıştırma; orada iki değer çarpılır, burada biri diğerinin girdisi olur.

Sağdaki fonksiyon önce çalışır. Sırayı değiştirirsen (g ∘ f)(3) = g(7) = 49 olur; sonuç başkadır.Görsel: Sınav Defteri
Çözümlü örnek

f(x) = 2x + 1 ve g(x) = x2 için (f ∘ g)(x) ve (g ∘ f)(x) kurallarını bulunuz.

  1. f'nin içine g: f(x2) = 2x2 + 1.
  2. g'nin içine f: g(2x + 1) = (2x + 1)2.
  3. x = 3'te 19 ve 49: iki bileşke farklı.

Cevap: f ∘ g = 2x² + 1, g ∘ f = (2x + 1)²

Çözümlü örnek · sınav düzeyi

f(x) = ax + 2 ve g(x) = 3x − 1 fonksiyonları için her x'te (f ∘ g)(x) = (g ∘ f)(x) olduğuna göre a kaçtır?

  1. (f ∘ g)(x) = a(3x − 1) + 2 = 3ax − a + 2.
  2. (g ∘ f)(x) = 3(ax + 2) − 1 = 3ax + 5.
  3. Sabitler eşit: −a + 2 = 5 → a = −3.

Cevap: −3

✔ Doğru

  • (f ∘ g)(x) = f(g(x)): önce g.
  • g(x) parantezle yerine yazılır.
  • f ∘ g = g ∘ f özel durumlarda olur.

✘ Sık yapılan hata

  • (f ∘ g)(x)'i f(x) · g(x) sanmak.
  • Sırayı soldan sağa okuyup önce f'yi uygulamak.
  • (2x + 1)²'yi 4x² + 1 diye açmak.
Akılda kalsın: fog'u “f'nin içine g” diye oku: g içeride oturur ve önce çalışır; çıkan sonuç f'ye girer.
Sınavda

Nasıl sorulur(f ∘ g)(a) değeri, bileşkenin kuralı ya da f ∘ g = g ∘ f şartından parametre sorulur.

TuzakTuzak, sırayı ters çevirmek ve bileşkeyi çarpım sanmaktır; şıklarda g ∘ f ve f · g'nin sonucu mutlaka bekler.

▭Sen çöz iki sıra

f(x) = x + 3 ve g(x) = 2x için (f ∘ g)(4) = , (g ∘ f)(4) = olur.

1114568

?Soru çöz

f(x) = x2 − 1 ve g(x) = 2x + 3 olduğuna göre (f ∘ g)(x) aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. f(2x + 3) = (2x + 3)² − 1 = 4x² + 12x + 8. A, sırayı ters çevirip g(f(x)) hesaplamaktan; C, bileşke yerine f(x)·g(x) çarpımını almaktan; D, (2x + 3)²'yi açarken ortadaki 12x'i unutmaktan çıkar.
KURAL · BİLEŞKE

Bileşkenin özellikleri: birleşme var, değişme yok

MEB 10. sınıf · Fonksiyonlar · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaBirim, sabit ve doğrusal fonksiyon nedir, f(x) = ax + b grafiğinde a ve b neyi gösterir?Bağlantılı konudan (Fonksiyonlar). Önce kendin cevapla, sonra aç.

f(x) = x birim (özdeşlik) fonksiyondur, her elemanı kendisine eşler. f(x) = c sabit fonksiyondur, her elemanı aynı c'ye eşler. f(x) = ax + b doğrusal fonksiyondur; grafiği bir doğrudur, a eğimi (x bir artınca f'nin değişimi), b ise y eksenini kestiği noktayı verir. Tanım kümeleri ve kuralları aynı olan fonksiyonlar eşittir.

Birim, sabit ve doğrusal fonksiyon

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Bileşke işleminin özellikleri nelerdir, f(g(x)) verildiğinde f veya g nasıl bulunur?

Kısa cevap: Bileşke işleminin birleşme özelliği vardır: (f ∘ g) ∘ h = f ∘ (g ∘ h). Değişme özelliği yoktur; genel olarak f ∘ g ≠ g ∘ f. Birim fonksiyon I(x) = x etkisiz elemandır: f ∘ I = I ∘ f = f. (f ∘ g)(x) ile g(x) verilip f isteniyorsa g(x) yerine yeni bir değişken yazılarak f bulunur.

Çorabı giyip ayakkabıyı giymekle ayakkabıyı giyip çorabı giymek aynı sonucu vermez; bileşkede de sıra önemlidir.

Üç makineyi art arda dizdiğinde hangi ikisini önce birleştirdiğin önemli değildir, sıra korunduğu sürece sonuç aynıdır: birleşme özelliği. Ama makinelerin sırasını değiştirmek sonucu değiştirir. Birim fonksiyon hiçbir şey yapmayan makinedir; araya girdiğinde sonucu değiştirmez. Bilinmeyen fonksiyonu bulurken iki durum vardır: dıştaki fonksiyon bilinmiyorsa içteki ifadeye t de; içteki bilinmiyorsa dıştakini açıp içtekini yalnız bırak.

(f ∘ g) ∘ h = f ∘ (g ∘ h) f ∘ g ≠ g ∘ f f ∘ I = I ∘ f = f
f(x) = 2x, g(x) = x + 3, h(x) = x² ile özellikler
ÖzellikHesapSonuç
Değişme yok(f ∘ g)(1) = f(4) = 8; (g ∘ f)(1) = g(2) = 58 ≠ 5
Birleşme var((f ∘ g) ∘ h)(2) = (f ∘ g)(4) = 14; (f ∘ (g ∘ h))(2) = f(7) = 1414 = 14
Birim fonksiyon etkisiz(f ∘ I)(5) = f(5) = 10; (I ∘ f)(5) = I(10) = 10f ∘ I = I ∘ f = f
Çözümlü örnek

(f ∘ g)(x) = 6x + 1 ve g(x) = 2x − 1 olduğuna göre f(x) nedir?

  1. f(2x − 1) = 6x + 1.
  2. 2x − 1 = t → x = (t + 1)/2; f(t) = 3(t + 1) + 1 = 3t + 4.

Cevap: f(x) = 3x + 4

Çözümlü örnek · sınav düzeyi

f(x) = 2x + 3 ve (f ∘ g)(x) = 4x − 5 olduğuna göre g(3) kaçtır?

  1. Dıştaki f bilindiği için aç: f(g(x)) = 2g(x) + 3.
  2. 2g(x) + 3 = 4x − 5 → g(x) = 2x − 4.
  3. g(3) = 2.

Cevap: 2

✔ Doğru

  • Dış bilinmiyorsa iç ifadeye t de.
  • İç bilinmiyorsa dış fonksiyonu g(x) ile aç.
  • f ∘ I = f.

✘ Sık yapılan hata

  • g'yi bulmak için (f ∘ g)(x) − f(x) yapmak.
  • f ∘ g = g ∘ f varsaymak.
  • t'yi bulup sonunda x'e geri dönmeyi unutmak.
Akılda kalsın: Dıştaki bilinmiyorsa içe t de; içteki bilinmiyorsa dışı aç. Bileşkede sıra çorap-ayakkabı sırası gibidir: değişmez.
Sınavda

Nasıl sorulurf ∘ g ve g verilip f; f ∘ g ve f verilip g ya da bunların bir değeri.

TuzakTuzak, hangisinin iç, hangisinin dış olduğunu karıştırmak ve bileşkeyi iki fonksiyonun farkı gibi “çıkararak” bulmaya çalışmaktır.

↕f ∘ g = 6x + 1, g = 2x − 1'den f'yi bulma

  1. f(t) = 6·(t + 1)/2 + 1 = 3t + 4
  2. f(2x − 1) = 6x + 1
  3. f(x) = 3x + 4
  4. 2x − 1 = t, x = (t + 1)/2

?Soru çöz

f(x) = 3x − 1 ve (f ∘ g)(x) = 6x + 8 olduğuna göre g(1) kaçtır?

✓ C. 3g(x) − 1 = 6x + 8 → g(x) = 2x + 3, g(1) = 5. A 14, g(1) yerine (f ∘ g)(1)'i yazmaktan; B 12, g'yi (6x + 8) − (3x − 1) = 3x + 9 diye çıkararak bulmaktan; D 3, g(x)'in yalnız sabit terimini yani g(0)'ı almaktan çıkar.
GRAFİK · BİLEŞKE

Grafik ve tabloyla bileşke: içten dışa okumak

MEB 10. sınıf · Fonksiyonlar · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaBir grafiğin fonksiyon grafiği olup olmadığı nasıl anlaşılır, grafikten tanım ve görüntü kümesi nasıl okunur?Bağlantılı konudan (Fonksiyonlar). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Bir eğrinin fonksiyon grafiği olması için tanım kümesindeki her x'ten çizilen düşey doğru grafiği yalnız bir noktada kesmelidir. Grafiğin x eksenine izdüşümü tanım kümesini, y eksenine izdüşümü görüntü kümesini verir. Grafiğin x eksenini kestiği noktalar f(x) = 0 denkleminin gerçek kökleridir.

Grafik okuma ve düşey doğru testi

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Grafiği veya tablosu verilen fonksiyonlarda bileşke nasıl hesaplanır?

Kısa cevap: Grafik ya da tabloyla verilen fonksiyonlarda bileşke değeri içten dışa okunur: (f ∘ g)(a) için önce g(a) tablodan ya da grafikten bulunur, sonra bu sayı f'nin girdisi yapılır. f(f(x)) = k gibi denklemlerde önce iç değer için f(t) = k çözülür, sonra her t için f(x) = t denklemi ayrı ayrı çözülür.

Bir adresi bulmak için önce mahalleyi, sonra sokağı ararsın; bileşkede de önce içteki değer, sonra dıştaki.

Grafikte f(a)'yı okumak için x = a'dan grafiğe çık, sonra y eksenine bak. Bileşkede bu iş iki kez yapılır: bulunan y değeri bu kez yeni x olur. Denklemlerde ise iş tersten yürür: f(f(x)) = 1 için önce f(t) = 1 yapan t'ler bulunur, sonra her t için ayrı bir denklem çözülür. Bir t değeri fonksiyonun görüntü kümesinde değilse o yoldan kök çıkmaz.

f'nin görüntü kümesi [−1, 3]'tür. y = 1 doğrusu grafiği üç noktada keser: f(−2) = f(1) = f(3) = 1.Görsel: Sınav Defteri
Çözümlü örnek

Yukarıdaki grafiğe göre (f ∘ f)(0) kaçtır?

  1. İçteki: grafikte f(0) = 2.
  2. Dıştaki: f(2) = 0.

Cevap: 0

Çözümlü örnek · sınav düzeyi

Aynı grafiğe göre f(f(x)) = 1 denkleminin kaç gerçek kökü vardır?

  1. f(t) = 1 → t = −2, t = 1 ya da t = 3 (y = 1 doğrusunun kesimleri).
  2. f(x) = −2: −2 görüntü kümesinde değil, kök yok. f(x) = 1: x = −2, 1, 3 (üç kök).
  3. f(x) = 3: yalnız tepe noktası x = −1 (bir kök). Toplam 0 + 3 + 1.

Cevap: 4

✔ Doğru

  • Önce iç değer, sonra dış değer.
  • Her t için ayrı f(x) = t denklemi.
  • Görüntü kümesi dışındaki t'den kök çıkmaz.

✘ Sık yapılan hata

  • f(f(x)) = 1'de yalnız f(x) = 1'i çözmek.
  • Grafikten f(a) yerine f⁻¹(a)'yı (y = a'daki x'i) okumak.
  • Tepe noktasındaki değmeyi iki kök saymak.
Akılda kalsın: Bileşkeyi soğan gibi soy: en içteki değerden başla, her adımda bulduğun sayıyı bir dıştaki fonksiyona ver. Denklemde soğanı tersten giy: önce dıştaki, sonra içteki.
Sınavda

Nasıl sorulurBiri grafikle, biri tabloyla verilmiş iki fonksiyonun bileşke değerleri ya da f(f(x)) = k denkleminin kök sayısı.

TuzakF(a)'yı okurken x ile y'yi karıştırmak ve iç denklemlerden birini unutmaktır.

▭Sen çöz tablo

g fonksiyonunun değerleri
x0123
g(x)2310

f(x) = x2 − 1 ise (f ∘ g)(1) = , (g ∘ g)(0) = olur.

8103

?Soru çöz

Yukarıdaki grafikte verilen f fonksiyonu için (f ∘ f)(−2) kaçtır?

✓ A. f(−2) = 1, sonra f(1) = 1. B 3, ikinci adımda f(−1)'e bakıp (−1, 3) noktasını okumaktan; C 0, f(2)'ye bakıp −2'yi işaretsiz almaktan; D −1, f(−3)'ü okuyup grafikte bir birim kaymaktan çıkar.
KAVRAM · TERS FONKSİYON

Ters fonksiyon: çıktıdan girdiye geri dönmek

MEB 10. sınıf · Fonksiyonlar · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaBileşke fonksiyon nedir, (f ∘ g)(x) nasıl hesaplanır?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

f ∘ g (fog) bileşke fonksiyonu x'e önce g'yi, çıkan sonuca f'yi uygular: (f ∘ g)(x) = f(g(x)). İşlem sağdan sola okunur; içteki fonksiyonun sonucu dıştaki fonksiyonun girdisidir. Bunun için g'nin görüntülerinin f'nin tanım kümesinde olması gerekir. Genellikle f ∘ g ile g ∘ f birbirinden farklıdır.

Bileşke fonksiyon

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Ters fonksiyon nedir, bir fonksiyonun tersi nasıl bulunur?

Kısa cevap: f: A → B bire bir ve örten ise her y ∈ B için f(x) = y olan tek bir x vardır; y'yi bu x'e götüren f⁻¹: B → A fonksiyonuna f'nin tersi denir ve f(a) = b ⇔ f⁻¹(b) = a'dır. Tersi bulmak için y = f(x) yazılır, x yalnız bırakılır, sonra x ile y'nin yerleri değiştirilir.

Celsius'u Fahrenheit'a çeviren formülü biliyorsan, geri dönmek için onu tersine çevirmen yeter.

Ters fonksiyon, fonksiyonun yaptığını geri alır: f, 5'i 9'a götürüyorsa f⁻¹ 9'u 5'e getirir. Bunun için her çıktının tek bir girdiden gelmesi (bire bir) ve değer kümesinde boşta eleman kalmaması (örten) gerekir. Tek bir değer soruluyorsa kurala hiç gerek yoktur: f⁻¹(b)'yi bulmak için f(a) = b denklemini çöz. Not: f⁻¹(x), 1/f(x) demek değildir; üstteki −1 bir üs değil, “ters” işaretidir.

f(x) = ax + b ⇒ f−1(x) = x − ba f(x) = ax + bcx + d ⇒ f−1(x) = −dx + bcx − aİkinci kural: a ile d yer değiştirir ve ikisinin de işareti değişir; b ve c yerinde kalır.
f bire bir ve örten olduğu için her ok tek başına geri çevrilebilir: f(2) = 7 ⇔ f⁻¹(7) = 2.Görsel: Sınav Defteri
Çözümlü örnek

f(x) = 3x − 6 fonksiyonunun tersini ve f⁻¹(9) değerini bulunuz.

  1. y = 3x − 6 → x = (y + 6)/3.
  2. Harfleri değiştir: f−1(x) = (x + 6)/3.
  3. f−1(9) = 5; kontrol f(5) = 9.

Cevap: f⁻¹(x) = (x + 6)/3, f⁻¹(9) = 5

Çözümlü örnek · sınav düzeyi

f(x) = 2x + 1x − 3 olduğuna göre f⁻¹(3) kaçtır?

  1. Kısa yol: f(a) = 3 → 2a + 1 = 3a − 9 → a = 10.
  2. Kuralla kontrol: f−1(x) = (3x + 1)/(x − 2), x = 3 için 10/1 = 10.

Cevap: 10

✔ Doğru

  • f(a) = b ⇔ f⁻¹(b) = a.
  • Tek değer için kural bulmaya gerek yok.
  • Tersin tanım kümesi f'nin değer kümesidir.

✘ Sık yapılan hata

  • f⁻¹(x)'i 1/f(x) sanmak.
  • (ax + b)/(cx + d)'nin tersinde yalnız a ile d'nin yerini değiştirip işaretleri bırakmak.
  • x'i yalnız bırakmadan harfleri değiştirmek.
Akılda kalsın: f⁻¹(b) soruluyorsa f(?) = b'yi çöz. Kural gerekiyorsa: y = f(x) yaz, x'i yalnız bırak, x ile y'yi değiştir.
Sınavda

Nasıl sorulurf⁻¹(k) değeri, f(ax + b) biçiminde verilen fonksiyonun tersi ya da kesirli fonksiyonun tersi.

TuzakTuzak, f⁻¹(x) ile 1/f(x)'i karıştırmak; şıklardaki “ters çevrilmiş kesir” bu yanılgıyı bekler.

Sınavda işaretleParçalı tanımlı fonksiyonların tersi ve bileşkesi bazı kaynaklarda vardır; AYT’de ters fonksiyon bire bir ve örten doğrusal ya da (ax + b)/(cx + d) biçimli fonksiyonlarla gelir.

▭Sen çöz ters değer

f(x) = 2x + 4 ise f⁻¹(10) = , f⁻¹(0) = olur.

3−2244

?Soru çöz

f(x) = 3x − 1x + 2 fonksiyonunun tersi aşağıdakilerden hangisidir?

✓ D. Kural: (−dx + b)/(cx − a) = (−2x − 1)/(x − 3); pay ve payda −1 ile çarpılınca (2x + 1)/(3 − x). A, tersi 1/f(x) sanmaktan; B, b'nin işaretini de değiştirmekten; C, paydada a'nın işaretini değiştirmeyip x + 3 yazmaktan çıkar.
GRAFİK · TERS FONKSİYON

Ters fonksiyonun grafiği ve f ∘ f⁻¹ = I

MEB 10. sınıf · Fonksiyonlar · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaTek fonksiyon ve çift fonksiyon nedir, grafikleri hangi simetriye sahiptir?Bağlantılı konudan (Fonksiyonlar). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Her x için f(−x) = f(x) ise f çift fonksiyondur ve grafiği y eksenine göre simetriktir. Her x için f(−x) = −f(x) ise f tek fonksiyondur ve grafiği orijine göre simetriktir. Polinomlarda yalnız çift kuvvetli terimler (ve sabit) varsa fonksiyon çift, yalnız tek kuvvetli terimler varsa tektir.

Tek ve çift fonksiyonlar

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Ters fonksiyonun grafiği nasıl çizilir, f ∘ f⁻¹ ve (f ∘ g)⁻¹ neye eşittir?

Kısa cevap: f ile f⁻¹'in grafikleri y = x doğrusuna göre simetriktir; (a, b) noktası f'nin grafiğindeyse (b, a) noktası f⁻¹'in grafiğindedir. Bir fonksiyon ile tersinin bileşkesi birim fonksiyondur: f ∘ f⁻¹ = f⁻¹ ∘ f = I. İki fonksiyonun bileşkesinin tersi ters sırayla alınır: (f ∘ g)⁻¹ = g⁻¹ ∘ f⁻¹.

Bir fonksiyonun grafiğini y = x doğrusuna tutulmuş bir aynada görürsen karşına tersinin grafiği çıkar.

Ters fonksiyon, x ile y'nin rollerini değiştirir; bu yüzden her (a, b) noktası (b, a) olur. Analitik düzlemde (a, b) ile (b, a) noktaları y = x doğrusuna göre simetriktir. Doğrusal bir fonksiyonun tersini çizmek için grafiğinden iki nokta al, koordinatlarını yer değiştir ve yeni doğruyu çiz. Bileşkede de ters, işi geri alır: önce f sonra f⁻¹ uygulanırsa başa dönülür.

f'nin üzerindeki (3, 4) ve (0, −2) noktaları, koordinatları yer değiştirince f⁻¹'in üzerindeki (4, 3) ve (−2, 0) noktaları olur.Görsel: Sınav Defteri
Çözümlü örnek

Grafiği (0, −2) ve (1, 0) noktalarından geçen doğrusal f fonksiyonunun tersini bulunuz.

  1. Tersin grafiği (−2, 0) ve (0, 1) noktalarından geçer.
  2. Eğim: (1 − 0)/(0 − (−2)) = 1/2, y kesimi 1.

Cevap: f⁻¹(x) = x/2 + 1

Çözümlü örnek · sınav düzeyi

f(x) = 2x + 1 ve g(x) = x − 3 olduğuna göre (f ∘ g)⁻¹(5) kaçtır?

  1. Ters sıra: (f ∘ g)−1(5) = g−1(f−1(5)).
  2. f−1(5): 2a + 1 = 5 → 2. g−1(2): a − 3 = 2 → 5.
  3. Kontrol: (f ∘ g)(x) = 2x − 5, (f ∘ g)(5) = 5.

Cevap: 5

✔ Doğru

  • (f ∘ g)⁻¹ = g⁻¹ ∘ f⁻¹.
  • f⁻¹(f(7)) = 7.
  • Ters grafik y = x doğrusuna göre yansıtılır.

✘ Sık yapılan hata

  • (f ∘ g)⁻¹ = f⁻¹ ∘ g⁻¹ yazmak.
  • Ters grafiği x eksenine ya da y eksenine göre yansıtmak.
  • f ∘ f⁻¹'i f² sanmak.
Akılda kalsın: Çorap-ayakkabı kuralı: önce çorap sonra ayakkabı giyilir, çıkarırken önce ayakkabı. (f ∘ g)⁻¹'de de son yapılan ilk geri alınır: g⁻¹ ∘ f⁻¹.
Sınavda

Nasıl sorulur(f ∘ g)⁻¹(k), f⁻¹(f(a)) gibi sadeleşen ifadeler ya da grafiği verilen doğrusal fonksiyonun tersi.

TuzakTers bileşkede sırayı korumak ve tersi y = x yerine eksenlere göre yansıtmaktır.

⇄Bilgi eşleştirme ters kuralları

?Soru çöz

f(x) = 3x − 2 ve g(x) = x + 4 olduğuna göre (f ∘ g)⁻¹(13) kaçtır?

✓ A. (f ∘ g)(x) = 3x + 10; 3a + 10 = 13 → a = 1. B 49, tersi yerine (f ∘ g)(13)'ü hesaplamaktan; C 11/3, sırayı karıştırıp f⁻¹(g⁻¹(13)) almaktan; D 5, yalnız f⁻¹(13)'ü bulup g'yi unutmaktan çıkar.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

y = x2 − 1 ve y = x + 1 sisteminin çözüm kümesi aşağıdakilerden hangisidir?

✓ D. x² − 1 = x + 1 → x² − x − 2 = 0 → x = 2 ya da x = −1; y = x + 1'den (2, 3) ve (−1, 0). A, denklemi x² + x − 2 = 0 diye işaret hatasıyla kurmaktan; B, ikinci kökü unutmaktan; C, x değerlerini y ile karıştırıp ikilileri yanlış eşleştirmekten çıkar.Kaynak: Eşitsizlikler · İki bilinmeyenli denklem sistemleri

?Soru 2

f doğrusal bir fonksiyon, f(2) = 7 ve f(5) = 16 olduğuna göre f(0) kaçtır?

✓ A. a = (16 − 7)/(5 − 2) = 3; 3·2 + b = 7 → b = 1 = f(0). B 3, eğimi y kesimi sanmaktan; C 9, değer farkını x farkına bölmeden eğim almaktan; D 4, b'yi f(1) gibi 7 − 3 diye bulmaktan çıkar.Kaynak: Fonksiyonlar · Birim, sabit ve doğrusal fonksiyon

?Soru 3

f(x) = x + 4 (x < 0 için) ve f(x) = x² − 1 (x ≥ 0 için) olduğuna göre f(x) = 3 denkleminin köklerinin toplamı kaçtır?

✓ C. x + 4 = 3 → x = −1 (< 0, geçerli); x² − 1 = 3 → x = ±2, yalnız 2 ≥ 0. Kökler −1 ve 2, toplam 1. A, −2'yi aralık şartına bakmadan almaktan; B, birinci parçayı unutmaktan; D, −1 kökünü işaretsiz 1 yazmaktan çıkar.Kaynak: Fonksiyonlar · Parçalı tanımlı fonksiyonlar

?Soru 4

Çevresi 24 cm olan dikdörtgenlerden alanı en büyük olanının alanı kaç cm²'dir?

✓ D. Kenarlar x ve 12 − x; A(x) = x(12 − x), tepe x = 6, alan 36. A 144, kenar toplamını 24 alıp x(24 − x) kurmaktan; B 6, alan yerine kenar uzunluğunu (r) yazmaktan; C 72, duvarlı bahçe gibi x(24 − 2x) kurmaktan çıkar.Kaynak: Parabol · Parabolle modelleme problemleri

?Soru 5

f(x) = x2 + 6x + k parabolü x eksenini kesmediğine göre k'nin alabileceği en küçük tam sayı değeri kaçtır?

✓ C. Kesmez ⇔ Δ < 0: 36 − 4k < 0 → k > 9; en küçük tam sayı 10. A 9, k = 9'u da almaktan (o zaman parabol teğettir); B 37, Δ'da 4ac'deki 4'ü unutup 36 − k < 0 yazmaktan; D 8, eşitsizliğin yönünü ters çevirmekten çıkar.Kaynak: Parabol · Eksenlerle kesişim

?Soru 6

f tek, g çift fonksiyon; f(2) = 3 ve g(2) = 5 olduğuna göre f(−2) · g(−2) + g(−2) kaçtır?

✓ B. f tek: f(−2) = −3; g çift: g(−2) = 5. (−3)·5 + 5 = −10. A 20, f(−2)'yi de 3 alıp tek fonksiyonu çift gibi okumaktan; C −20, g(−2)'nin ikinci geçişini −5 almaktan; D 10, g'yi tek sanıp g(−2) = −5 yazmaktan çıkar.Kaynak: Fonksiyonlar · Tek ve çift fonksiyonlar

?Soru 7

f(x) = (k − 1)x2 + 4x + k − 4 parabolünün kolları yukarı yönlüdür ve parabol y eksenini negatif tarafta keser. k'nin alabileceği tam sayı değerlerinin toplamı kaçtır?

✓ A. Kollar yukarı: k > 1; y eksenini negatif tarafta kesme: k − 4 < 0, k < 4. k ∈ {2, 3}, toplam 5. B 9, k = 4'ü de alıp “≤” kullanmaktan; C 6, k = 1'i de saymaktan (o zaman denklem birinci derece olur); D 2, toplam yerine değer sayısını yazmaktan çıkar.Kaynak: Parabol · Parabol ve başkatsayının etkisi

?Soru 8

x2 > 4x eşitsizliğinin çözüm kümesi aşağıdakilerden hangisidir?

✓ C. x² − 4x > 0 → x(x − 4) > 0; a > 0, kökler 0 ve 4 dışında pozitif. A, iki tarafı x'e bölüp negatif x'leri kaybetmekten; B, ifadenin negatif olduğu aralığı seçmekten; D, kökü −4 diye işaret hatasıyla almaktan çıkar.Kaynak: Eşitsizlikler · İkinci dereceden eşitsizlik

?Soru 9

f(x) = x − 2 ve g(x) = x2 − 4 olduğuna göre (g/f)(x) fonksiyonu ve en geniş tanım kümesi aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. (x − 2)(x + 2)/(x − 2) = x + 2; payda f(x) = 0 yapan x = 2 çıkarılır. A, sadeleşmeden sonra x = 2'yi geri almaktan; C, bölümü f/g diye ters kurmaktan; D, g'nin köklerini de çıkarmaktan çıkar (g payda değil, paydır).Kaynak: Fonksiyonlar · Fonksiyonlarla dört işlem

?Soru 10

−x2 + 6x + k < 0 eşitsizliği her gerçek sayı için doğru olduğuna göre k'nin alabileceği en büyük tam sayı değeri kaçtır?

✓ B. a = −1 < 0; Δ = 36 + 4k < 0 → k < −9; en büyük tam sayı −10. A, k = −9'u da almaktan (o zaman Δ = 0, x = 3'te ifade 0 olur); C, Δ'da 4'ü unutup 36 + k < 0 yazmaktan; D, −4ac'nin işaretini karıştırıp 36 − 4k < 0 yazmaktan çıkar.Kaynak: Eşitsizlikler · Her x için sağlanma şartı
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?AYT Matematik soruları uygulamaya ekleniyor; şimdilik diğer derslerin sorularını çözebilirsin. Yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →