Yatay doğru testi: bir fonksiyon ne zaman geri sarılabilir?
MEB 10. sınıf · Fonksiyonlar · Okuma 4 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaBire bir, örten ve içine fonksiyon nedir, aralarındaki fark nasıl anlaşılır?Bağlantılı konudan (Fonksiyonlar). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Tanım kümesindeki farklı elemanların görüntüleri de farklıysa fonksiyon bire birdir. Görüntü kümesi değer kümesine eşitse, yani değer kümesinde boşta eleman kalmıyorsa fonksiyon örtendir; boşta eleman kalıyorsa içinedir. Grafikte her yatay doğrunun grafiği en çok bir kez kesmesi bire birliği gösterir.
✎Konu anlatımı
Bir fonksiyonun bire bir ve örten olup olmadığı grafikte ve cebirsel olarak nasıl sınanır?
Kısa cevap: Bir fonksiyonun grafiğini her yatay doğru en çok bir noktada kesiyorsa fonksiyon bire birdir; değer kümesindeki her y için yatay doğru grafiği en az bir kez kesiyorsa örtendir. Cebirsel olarak f(a) = f(b) eşitliğinden a = b çıkıyorsa bire bir, her y için f(x) = y denkleminin tanım kümesinde çözümü varsa örtendir.Bir videoyu geri sarabilmek için her karenin tek bir ana karşılık gelmesi gerekir; iki an aynı kareyi gösterseydi geri sararken hangisine döneceğini bilemezdin.
Fonksiyonlar sayfasında bire bir ve örten fonksiyonu tanımladık. Bu iki özellik bir arada olduğunda fonksiyon geri sarılabilir, yani tersi de bir fonksiyondur. Grafikte bunu yatay doğrularla sınarsın: y = 4 doğrusu y = x2 grafiğini iki noktada keser, çünkü f(−2) = f(2) = 4'tür. Bu fonksiyon R'de bire bir değildir; ama tanım kümesi [0, ∞) diye kısıtlanırsa sağ kol tek başına testi geçer.
f: R → R, f(x) = 3x − 5 fonksiyonunun bire bir ve örten olduğunu gösteriniz.
- Bire bir: 3a − 5 = 3b − 5 → a = b.
- Örten: her y için 3x − 5 = y → x = (y + 5)/3 gerçek sayısı vardır.
Cevap: bire bir ve örten
f: [a, ∞) → [−1, ∞), f(x) = x2 − 4x + 3 fonksiyonu bire bir ve örten olduğuna göre a kaçtır?
- Parabolün tepe noktası: r = 2, f(2) = −1.
- Bire bir olması için yalnız bir kol alınmalı: a ≥ 2.
- Örten olması için görüntü kümesi [f(a), ∞) = [−1, ∞) olmalı: f(a) = −1 → a = 2.
Cevap: 2
✔ Doğru
- Düşey doğru: fonksiyon mu? Yatay doğru: bire bir mi?
- Tanım kümesi kısıtlanınca fonksiyon bire bir olabilir.
- Örtenlik değer kümesiyle birlikte söylenir.
✘ Sık yapılan hata
- x²'nin hiçbir durumda tersi olmaz sanmak.
- Parabolde kısıt sınırını tepe noktası yerine kök almak.
- Örtenliği tanım kümesine bakarak incelemek.
Nasıl sorulurTanım ve değer kümesi parametreli bir fonksiyonun bire bir ve örten olması için parametre sorulur ya da grafikleri verilen fonksiyonlardan hangisinin bire bir olduğu.
TuzakParabolde tepe noktasının apsisini kısıt sınırı olarak almamak ve örtenlik için görüntü kümesinin değer kümesine eşit olması gerektiğini unutmaktır.
⇄Bilgi eşleştirme doğru testleri
?Soru çöz
Gerçek sayılarda tanımlı ve değerli aşağıdaki fonksiyonlardan hangisi bire bir ve örtendir?