Fonksiyon grafikleri: yorum, ortalama değişim hızı ve dönüşümler

Grafiğe bakıp fonksiyonun hikâyesini okumayı öğreniyoruz: nerede pozitif, nerede artan, ne hızla değişiyor; sonra bir grafiği öteleyip yansıtarak yeni grafikler çiziyoruz.

6 durakAYT · 11. sınıf
12 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 12tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
GRAFİK · YORUM

Grafikten okuma: eksen kesişimleri ve işaret, bağlam içinde

MEB 11. sınıf · Fonksiyonlarda Uygulamalar · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaBir grafiğin fonksiyon grafiği olup olmadığı nasıl anlaşılır, grafikten tanım ve görüntü kümesi nasıl okunur?Bağlantılı konudan (Fonksiyonlar). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Bir eğrinin fonksiyon grafiği olması için tanım kümesindeki her x'ten çizilen düşey doğru grafiği yalnız bir noktada kesmelidir. Grafiğin x eksenine izdüşümü tanım kümesini, y eksenine izdüşümü görüntü kümesini verir. Grafiğin x eksenini kestiği noktalar f(x) = 0 denkleminin gerçek kökleridir.

Grafik okuma ve düşey doğru testi

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Bir fonksiyonun grafiğinden eksen kesişimleri ile pozitif ve negatif olduğu aralıklar nasıl okunur, ne anlama gelir?

Kısa cevap: Grafiğin y eksenini kestiği nokta f(0), yani başlangıç değeridir; x eksenini kestiği noktalar f(x) = 0 denkleminin kökleridir. Grafiğin x ekseninin üstünde kaldığı aralıklarda fonksiyon pozitif, altında kaldığı aralıklarda negatiftir. Bağlamlı sorularda bu bilgiler başlangıç miktarı, kâr-zarar sınırı gibi anlamlar taşır.

Bir şirketin aylık kâr grafiği tek bakışta üç şey söyler: nereden başladı, ne zaman zarardan çıktı, ne zaman yine zarara düştü.

Fonksiyonlar sayfasında grafikten tanım kümesi, görüntü kümesi ve kök okumayı gördük. Gerçek hayat grafiklerinde bu bilgilerin her biri bir anlam taşır. y kesimi başlangıç durumudur: aşağıdaki grafikte K(0) = −4, şirket 4 bin TL zararla başlamıştır. x kesimleri, niceliğin sıfırlandığı anlardır: kâr ile zararın sınırı. Grafiğin eksenin üstünde kaldığı yerler kâr, altında kaldığı yerler zarar dönemidir.

Gölgeli bölge kâr dönemidir: K(t) > 0 için 2 < t < 7. Kesim noktalarında kâr da zarar da yoktur.Görsel: Sınav Defteri
Çözümlü örnek

Kâr grafiğine göre şirketin başlangıç durumunu ve kâr ettiği dönemi yazınız.

  1. y kesimi K(0) = −4: başlangıçta 4 bin TL zarar.
  2. x kesimleri 2 ve 7: kâr-zarar sınırları.
  3. Grafik (2, 7) aralığında eksenin üstünde: bu dönemde kâr.

Cevap: 4 bin TL zararla başladı, 2. ile 7. aylar arasında kâr etti

Çözümlü örnek · sınav düzeyi

Aynı grafiğe göre aylık kârın en az 2 bin TL olduğu dönem kaç ay sürmüştür?

  1. Yükselen parça (2, 0)–(4, 4): eğim 2, K = 2 olduğu an t = 3.
  2. (4, 4)–(6, 2) parçası hep 2 ve üstünde; (6, 2)'den sonra 2'nin altına iner.
  3. K(t) ≥ 2 için 3 ≤ t ≤ 6: süre 6 − 3 = 3 ay.

Cevap: 3 ay

✔ Doğru

  • y kesimi = başlangıç değeri, f(0).
  • Kesim noktasında f(x) = 0; pozitif de negatif de değil.
  • Aralıklar x ekseninden okunur.

✘ Sık yapılan hata

  • x kesimi ile y kesimini karıştırmak.
  • K(t) > 0 sorusunda kesim noktalarını da saymak.
  • “Pozitif olduğu aralık” ile “arttığı aralık”ı aynı sanmak.
Akılda kalsın: y kesimi “başlangıç”, x kesimi “sıfırlanma anı”, eksenin üstü “artı”, altı “eksi”. Bağlamlı grafikte her soruyu bu dört sözcükten birine çevir.
Sınavda

Nasıl sorulurKâr, su seviyesi, hız ya da sıcaklık grafiği verilir; “hangi aralıkta pozitif”, “ne zaman sıfırlanır”, “başlangıç değeri kaç” sorulur.

TuzakTuzak, pozitif olduğu aralık ile artan olduğu aralığı karıştırmak ve sıfır olan noktaları pozitif saymaktır.

⇄Bilgi eşleştirme grafik dili

?Soru çöz

Yukarıdaki kâr grafiğine göre 0 ≤ t ≤ 8 aralığında K(t) < 0 olan kaç tam sayı t değeri vardır?

✓ A. Zarar [0, 2) ve (7, 8] aralıklarında: t = 0, 1, 8. B, sıfır olan t = 2 ve t = 7'yi de saymaktan; C, t = 7'yi zarar sanmaktan; D, sağdaki ikinci zarar dönemini (t = 8) gözden kaçırmaktan çıkar.
GRAFİK · ARTAN-AZALAN

Artan, azalan, en büyük ve en küçük değer: grafiğin inişi çıkışı

MEB 11. sınıf · Fonksiyonlarda Uygulamalar · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaİkinci dereceden fonksiyonlarla en büyük veya en küçük değer problemleri nasıl çözülür?Bağlantılı konudan (Parabol). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Bir nicelik başka bir niceliğin ikinci dereceden fonksiyonu olarak yazılabiliyorsa en büyük ya da en küçük değeri tepe noktasından bulunur. Önce değişkeni seç, niceliği f(x) = ax² + bx + c biçiminde yaz, sonra r = −b/2a ve f(r)'yi hesapla; bulunan x'in bağlamın sınırları içinde kaldığını kontrol et.

Parabolle modelleme problemleri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Bir fonksiyonun artan ve azalan olduğu aralıklar ile en büyük ve en küçük değeri grafikten nasıl bulunur?

Kısa cevap: Bir aralıkta x büyüdükçe f(x) de büyüyorsa fonksiyon o aralıkta artan, küçülüyorsa azalandır; grafik soldan sağa yükselir ya da alçalır. Fonksiyonun en büyük değeri grafiğin en yüksek noktasının ordinatı, en küçük değeri en alçak noktasının ordinatıdır. Bu değerlerin hangi x'te alındığı ayrıca söylenir.

Bir günün sıcaklık grafiğinde sabah serinliğini, öğleden sonraki zirveyi ve akşam düşüşünü parmağınla izleyebilirsin.

Artanlığın tanımı: aralıktaki her x1 < x2 için f(x1) < f(x2). Grafiği soldan sağa okurken yokuş yukarı çıkıyorsan fonksiyon artandır. En önemli kural: aralıklar x ekseninden, değerler y ekseninden okunur. Aşağıdaki grafikte sıcaklık saat 6 ile 14 arasında artar; en yüksek değer 12 °C'dir ve saat 14'te alınır.

Sıcaklık [0, 6]'da azalır, [6, 14]'te artar, [14, 24]'te yeniden azalır. Kesikli çizgi T = 6 °C'yi gösterir.Görsel: Sınav Defteri
Çözümlü örnek

Sıcaklık grafiğine göre artan ve azalan aralıkları, en büyük ve en küçük değeri yazınız.

  1. Yokuş yukarı: [6, 14] artan. Yokuş aşağı: [0, 6] ve [14, 24] azalan.
  2. En yüksek nokta (14, 12): en büyük değer 12 °C, saat 14'te.
  3. En alçak nokta (6, 0): en küçük değer 0 °C, saat 6'da.

Cevap: artan [6, 14]; en büyük 12, en küçük 0

Çözümlü örnek · sınav düzeyi

Aynı gün sıcaklık kaç saat boyunca 6 °C'nin üstünde kalmıştır?

  1. Yükselen parça (6, 0)–(14, 12): eğim 12/8 = 1,5; T = 6 olduğu an 6 + 6/1,5 = 10.
  2. Alçalan parça (14, 12)–(20, 6): T = 6 anı t = 20.
  3. 10 < t < 20 arasında 6 °C'nin üstünde: 10 saat.

Cevap: 10 saat

✔ Doğru

  • Artan aralık x'lerle yazılır: [6, 14].
  • “En büyük değer” bir y'dir: 12.
  • “Ne zaman” sorusunun cevabı bir x'tir: 14.

✘ Sık yapılan hata

  • Artan aralığı y değerleriyle [0, 12] yazmak.
  • En büyük değer yerine 14'ü işaretlemek.
  • Grafiği sağdan sola okuyup artanı azalan sanmak.
Akılda kalsın: Aralık x'ten, değer y'den. Soldan sağa yürü: yokuş yukarı artan, yokuş aşağı azalan; en yüksek tepenin yüksekliği en büyük değerdir.
Sınavda

Nasıl sorulurBağlamlı grafikte fonksiyonun arttığı aralık, en büyük değeri aldığı an ya da belli bir değerin üstünde kaldığı süre sorulur.

TuzakAralığı y ekseninden okumak ve en büyük değer ile onun alındığı x'i karıştırmaktır. Türevin uygulamaları sayfasında aynı soruları türevle cevaplayacağız.

↕Sıcaklıkları küçükten büyüğe sırala

  1. T(10)
  2. T(14)
  3. T(23)
  4. T(0)

▭Sen çöz aralık

Grafiğe göre sıcaklık saat ile saat arasında artmıştır.

614012
KAVRAM · DEĞİŞİM HIZI

Ortalama değişim hızı: kesen doğrunun eğimi

MEB 11. sınıf · Fonksiyonlarda Uygulamalar · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaBirim, sabit ve doğrusal fonksiyon nedir, f(x) = ax + b grafiğinde a ve b neyi gösterir?Bağlantılı konudan (Fonksiyonlar). Önce kendin cevapla, sonra aç.

f(x) = x birim (özdeşlik) fonksiyondur, her elemanı kendisine eşler. f(x) = c sabit fonksiyondur, her elemanı aynı c'ye eşler. f(x) = ax + b doğrusal fonksiyondur; grafiği bir doğrudur, a eğimi (x bir artınca f'nin değişimi), b ise y eksenini kestiği noktayı verir. Tanım kümeleri ve kuralları aynı olan fonksiyonlar eşittir.

Birim, sabit ve doğrusal fonksiyon

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Bir fonksiyonun bir aralıktaki ortalama değişim hızı nedir, nasıl hesaplanır?

Kısa cevap: f fonksiyonunun [a, b] aralığındaki ortalama değişim hızı (f(b) − f(a)) / (b − a) oranıdır. Bu oran, grafiğin (a, f(a)) ve (b, f(b)) noktalarından geçen kesen doğrunun eğimidir. Değer farkını x farkına bölmek, “birim başına ortalama ne kadar değişti?” sorusunun cevabıdır ve birimi de bu orandan gelir.

İstanbul'dan Ankara'ya 5 saatte 450 km giden bir otobüsün ortalama hızı 90 km/sa'dir; yolda ne kadar hızlanıp yavaşladığı bu hesabı değiştirmez.

Ortalama değişim hızı yalnız iki uca bakar: başlangıç ve bitiş değerleri. Aradaki iniş-çıkışlar hesaba girmez. Geometride bu oran, iki noktayı birleştiren kesen doğrunun eğimidir. Fonksiyonlar sayfasında doğrusal fonksiyonun eğimini aynı oranla bulmuştuk; doğrusal olmayan fonksiyonda oran aralığa göre değişir. Aralık küçüldükçe kesen teğete yaklaşır; bu fikirle anlık değişim hızına Türev sayfasında geçeceğiz.

Ortalama değişim hızı = f(b) − f(a)b − aBirim: (f'nin birimi) / (x'in birimi), ör. km/sa, °C/saat.
[1, 3] aralığında ortalama değişim hızı 8/2 = 4'tür: kesen doğru her birim sağa gidişte 4 birim yükselir.Görsel: Sınav Defteri
Çözümlü örnek

f(x) = x2 fonksiyonunun [1, 3] aralığındaki ortalama değişim hızını bulunuz.

  1. f(3) − f(1) = 9 − 1 = 8.
  2. 3 − 1 = 2; oran 8/2.

Cevap: 4

Çözümlü örnek · sınav düzeyi

Bir aracın yola çıktıktan t saat sonra aldığı toplam yol s(t) tabloda verilmiştir. [1, 3] aralığındaki ortalama hız kaçtır ve ardışık saatlerden hangisinde ortalama hız en büyüktür?

Toplam yol (km)
t (saat)01234
s(t)060110190240
  1. (190 − 60)/(3 − 1) = 65 km/sa.
  2. Ardışık saatler: 60, 50, 80, 50 km/sa.
  3. En büyüğü 2. ile 3. saat arası: 80 km/sa.

Cevap: 65 km/sa; [2, 3] aralığı

✔ Doğru

  • Yalnız uç değerler kullanılır.
  • Negatif sonuç “ortalama azalma” demektir.
  • Sonuç birimiyle yazılır.

✘ Sık yapılan hata

  • Değer farkını x farkına bölmeyi unutmak.
  • Oranı ters kurmak: (b − a)/(f(b) − f(a)).
  • Ortalama hızı başlangıç ve bitiş hızlarının ortalaması sanmak.
Akılda kalsın: Ortalama değişim hızı = yükselti / yatay yol: iki noktayı birleştiren doğrunun eğimi. Aradaki yolculuk değil, yalnız başlangıç ve varış önemlidir.
Sınavda

Nasıl sorulurTablo, grafik ya da cebirsel ifadeyle verilen bir fonksiyonun belli aralıktaki ortalama değişimi; çoğu zaman birimli (km/sa, litre/dk).

TuzakTuzak, x farkına bölmeyi unutmak ve tablodan uç değerleri yanlış sütundan okumaktır.

▭Sen çöz sıcaklık grafiği

Bir önceki konudaki sıcaklık grafiğinde [6, 14] aralığında ortalama değişim hızı °C/saat, [14, 24] aralığında °C/saattir.

1,5−11210

?Soru çöz

f(x) = x2 − 2x fonksiyonunun [1, 4] aralığındaki ortalama değişim hızı kaçtır?

✓ B. f(4) = 8, f(1) = −1; (8 − (−1))/(4 − 1) = 9/3 = 3. A 9, değer farkını x farkına bölmemekten; C 1/3, oranı ters kurmaktan; D 2, yalnız f(4)'ü 4'e bölüp başlangıcı unutmaktan çıkar.
DÖNÜŞÜM · ÖTELEME

Öteleme: f(x) + b yukarı-aşağı, f(x − a) sağa-sola

MEB 11. sınıf · Fonksiyonlarda Uygulamalar · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaParabolün tepe noktası nasıl bulunur, fonksiyonun en küçük veya en büyük değeri nedir?Bağlantılı konudan (Parabol). Önce kendin cevapla, sonra aç.

f(x) = ax² + bx + c parabolünün tepe noktası T(r, k)'dir; r = −b/2a ve k = f(r) olur. x = r doğrusu parabolün simetri eksenidir. a > 0 ise k fonksiyonun en küçük değeri, a < 0 ise en büyük değeridir. Parabol f(x) = a(x − r)² + k biçiminde de yazılabilir.

Tepe noktası ve simetri ekseni

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

y = f(x) + b ve y = f(x − a) grafikleri y = f(x) grafiğinden nasıl elde edilir?

Kısa cevap: y = f(x) + b grafiği, y = f(x) grafiğinin b birim yukarı (b negatifse aşağı) ötelenmesidir. y = f(x − a) grafiği ise a birim sağa (a negatifse sola) ötelenmesidir. Parantez içindeki öteleme ters yönde çalışır: f(x − 2) sağa, f(x + 2) sola kayar, çünkü aynı değere 2 birim sonra ulaşılır.

Bir resmi duvarda kaydırmak resmi değiştirmez; yalnız yeri değişir. Grafik ötelemesi de böyledir.

Dışarıya eklenen sayı her y değerini aynı miktarda artırır: grafik olduğu gibi yukarı kalkar. İçerideki değişiklik ise x'e etki eder. g(x) = f(x − 2) için g(2) = f(0), g(3) = f(1): f'nin x = 0'da yaptığını g ancak x = 2'de yapar, yani grafik 2 birim sağa kayar. Parabol sayfasındaki tepe biçimi a(x − r)2 + k de y = ax² grafiğinin r birim sağa, k birim yukarı ötelenmesidir.

(p, q) → y = f(x − a) + b → (p + a, q + b)Grafikteki her nokta a birim yatay, b birim dikey kayar.
Tepe noktası (0, 0), içerideki “− 2” ile (2, 0)'a, dışarıdaki “+ 2” ile (0, 2)'ye gider.Görsel: Sınav Defteri
Çözümlü örnek

f(x) = x2 − 4 olduğuna göre y = f(x − 3) + 2 grafiğinin tepe noktası nedir?

  1. f'nin tepe noktası (0, −4).
  2. İçerideki −3: 3 birim sağa → (3, −4). Dışarıdaki +2: 2 birim yukarı → (3, −2).

Cevap: (3, −2)

Çözümlü örnek · sınav düzeyi

y = f(x) grafiği (−1, 0) ve (2, 3) noktalarından geçmektedir. y = f(x + 1) − 2 grafiği hangi noktalardan geçer?

  1. İçerideki +1: 1 birim sola, x'ten 1 çıkar. Dışarıdaki −2: y'den 2 çıkar.
  2. (−1, 0) → (−2, −2); (2, 3) → (1, 1).
  3. Kontrol: x = 1 için f(1 + 1) − 2 = f(2) − 2 = 1.

Cevap: (−2, −2) ve (1, 1)

✔ Doğru

  • f(x − 2): 2 birim sağa.
  • f(x) − 2: 2 birim aşağı.
  • Öteleme şekli değiştirmez, yalnız yerini.

✘ Sık yapılan hata

  • f(x − 2)'yi işaretine bakıp sola kaydırmak.
  • f(x) + 3 ile f(x + 3)'ü karıştırmak.
  • Noktayı ötelerken x ve y'yi aynı yöne kaydırmak.
Akılda kalsın: Dışarıdaki sayı söylediğini yapar, içerideki tersini. Neden: içerideki “x − 2”, aynı değere 2 birim geç ulaşmak demektir.
Sınavda

Nasıl sorulurGrafiği verilen f'den y = f(x − a) + b grafiğini seçme ya da bir noktanın, tepe noktasının görüntüsünü bulma.

TuzakTuzak, içerideki ötelemeyi işaretiyle aynı yöne yapmaktır: f(x + 1) sola kayar.

⇄Bilgi eşleştirme öteleme yönü

?Soru çöz

y = x2 − 6x + 5 parabolü önce 2 birim sola, sonra 3 birim yukarı ötelenirse yeni parabolün tepe noktası ne olur?

✓ C. Tepe (3, −4); 2 birim sola (1, −4), 3 birim yukarı (1, −1). A, sola yerine sağa kaydırmaktan; B, yukarı yerine aşağı kaydırmaktan; D, iki yönü de ters çevirmekten çıkar.
DÖNÜŞÜM · YANSIMA

Yansıma: −f(x) x eksenine, f(−x) y eksenine göre

MEB 11. sınıf · Fonksiyonlarda Uygulamalar · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaTek fonksiyon ve çift fonksiyon nedir, grafikleri hangi simetriye sahiptir?Bağlantılı konudan (Fonksiyonlar). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Her x için f(−x) = f(x) ise f çift fonksiyondur ve grafiği y eksenine göre simetriktir. Her x için f(−x) = −f(x) ise f tek fonksiyondur ve grafiği orijine göre simetriktir. Polinomlarda yalnız çift kuvvetli terimler (ve sabit) varsa fonksiyon çift, yalnız tek kuvvetli terimler varsa tektir.

Tek ve çift fonksiyonlar

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

y = −f(x) ve y = f(−x) grafikleri nasıl elde edilir, tek ve çift fonksiyonlarla ilişkisi nedir?

Kısa cevap: y = −f(x) grafiği, y = f(x) grafiğinin x eksenine göre yansımasıdır; her noktanın ordinatı işaret değiştirir: (a, b) → (a, −b). y = f(−x) grafiği ise y eksenine göre yansımasıdır: (a, b) → (−a, b). Çift fonksiyonun grafiği y eksenine göre, tek fonksiyonunki orijine göre yansıyınca kendisiyle çakışır.

Göl yüzeyinde dağın ters görüntüsünü görürsün; bu, x eksenine göre yansımanın doğadaki karşılığıdır.

Eksi işaretinin nereye yazıldığı hangi koordinatın değişeceğini söyler. Dışarıda (−f(x)) her y değeri işaret değiştirir: grafik x ekseninde ters döner. İçeride (f(−x)) x değerleri işaret değiştirir: grafik y ekseninde ayna görüntüsüne döner. Fonksiyonlar sayfasında gördüğümüz tek-çift fonksiyonlar bu dönüşümlerin özel durumudur: çift fonksiyonda f(−x) = f(x), yani y eksenine yansıma grafiği değiştirmez.

Altın: f. Beyaz: −f(x), x eksenine göre ters döner. Kesikli: f(−x), y eksenine göre aynalanır.Görsel: Sınav Defteri
Çözümlü örnek

f(x) = x2 − 4x + 3 için y = −f(x) ve y = f(−x) grafiklerinin tepe noktalarını bulunuz.

  1. f'nin tepe noktası (2, −1).
  2. −f(x): y işaret değiştirir → (2, 1); kollar aşağı döner.
  3. f(−x): x işaret değiştirir → (−2, −1).

Cevap: (2, 1) ve (−2, −1)

Çözümlü örnek · sınav düzeyi

f çift fonksiyondur ve grafiği (3, −2) noktasından geçer. y = −f(−x) + 1 grafiği x = 3'te hangi noktadan geçer?

  1. x = 3: −f(−3) + 1.
  2. f çift: f(−3) = f(3) = −2.
  3. −(−2) + 1 = 3.

Cevap: (3, 3)

✔ Doğru

  • −f(x): (a, b) → (a, −b).
  • f(−x): (a, b) → (−a, b).
  • −f(−x): (a, b) → (−a, −b), orijine göre yansıma.

✘ Sık yapılan hata

  • −f(x) ile f(−x)'i karıştırmak.
  • f(−x)'te y değerini de değiştirmek.
  • Yansımayı ters fonksiyonla (y = x'e göre) karıştırmak.
Akılda kalsın: Eksi dışarıdaysa y, içerideyse x işaret değiştirir. İkisi birden varsa nokta orijinin öbür yanına geçer.
Sınavda

Nasıl sorulurGrafiği verilen f'den y = −f(x) ya da y = f(−x) grafiğinin seçilmesi; tek-çift bilgisiyle birleşik nokta soruları.

TuzakTuzak, iki yansımayı karıştırmak ve y = x'e göre simetriyi (ters fonksiyon) bir eksen yansıması sanmaktır.

▭Sen çöz yansıma

f(4) = 7 ise y = f(−x) grafiği (−4, ) noktasından, y = −f(x) grafiği (4, ) noktasından geçer.

7−74−4

?Soru çöz

y = f(x) grafiği A(2, 5) noktasından geçmektedir. Buna göre y = −f(−x) grafiği aşağıdaki noktalardan hangisinden kesinlikle geçer?

✓ D. x = −2 için −f(−(−2)) = −f(2) = −5: (−2, −5), orijine göre yansıma. A, yalnız dışarıdaki eksiyi uygulamaktan (−f(x)); B, yalnız içerideki eksiyi uygulamaktan (f(−x)); C, yansımayı ters fonksiyon gibi koordinatları yer değiştirmek sanmaktan çıkar.
DÖNÜŞÜM · ÖLÇEKLEME

Dikey ve yatay ölçekleme: k·f(x) ve f(kx)

MEB 11. sınıf · Fonksiyonlarda Uygulamalar · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaBir fonksiyonun artan ve azalan olduğu aralıklar ile en büyük ve en küçük değeri grafikten nasıl bulunur?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Bir aralıkta x büyüdükçe f(x) de büyüyorsa fonksiyon o aralıkta artan, küçülüyorsa azalandır; grafik soldan sağa yükselir ya da alçalır. Fonksiyonun en büyük değeri grafiğin en yüksek noktasının ordinatı, en küçük değeri en alçak noktasının ordinatıdır. Bu değerlerin hangi x'te alındığı ayrıca söylenir.

Artan-azalan ve en büyük değer

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

y = k·f(x) ve y = f(kx) grafikleri nasıl elde edilir, birden çok dönüşüm hangi sırayla uygulanır?

Kısa cevap: y = k·f(x) grafiği (k pozitif), f'nin grafiğinin dikey doğrultuda k katına uzatılmasıdır: (a, b) → (a, kb). y = f(kx) grafiği ise yatay doğrultuda ölçeklenir: (a, b) → (a/k, b); k > 1 ise grafik y eksenine doğru daralır. Birden çok dönüşümde noktanın görüntüsü adım adım bulunur.

Bir fotoğrafı yalnız dikey çekiştirirsen yüzler uzar, yalnız yatay sıkıştırırsan incelir; grafik ölçeklemesi aynı işi yapar.

Dışarıdaki çarpan her y'yi k ile çarpar: 2f(x) grafiği iki kat yüksektir. İçerideki çarpan yine ters çalışır: g(x) = f(2x) için g(1) = f(2); f'nin x = 2'de yaptığını g x = 1'de yapar, grafik yarıya sıkışır. Birleşik dönüşümde y'ye işlem sırası uygulanır (önce çarp, sonra ekle), x'e ise içerideki işlem tersinden çözülür: x − 1 = 4 ise x = 5.

2f(x) dikeyde uzar (x kesimleri yerinde kalır); f(2x) yatayda yarıya sıkışır (y kesimi yerinde kalır).Görsel: Sınav Defteri
Çözümlü örnek

f'nin grafiği (4, 6) noktasından geçmektedir. y = 3f(x) ve y = f(2x) grafikleri hangi noktalardan geçer?

  1. 3f(x): y üç katı → (4, 18).
  2. f(2x): 2x = 4 olmalı → x = 2; y aynı → (2, 6).

Cevap: (4, 18) ve (2, 6)

Çözümlü örnek · sınav düzeyi

f(x) = x2 − 2x olduğuna göre y = 2f(x − 3) + 1 grafiğinin tepe noktası nedir?

  1. f'nin tepe noktası (1, −1).
  2. İçeride x − 3: 3 birim sağa → (4, −1).
  3. Dışarıda önce 2 ile çarp → (4, −2), sonra 1 ekle → (4, −1).

Cevap: (4, −1)

✔ Doğru

  • f(2x): x'ler yarıya iner.
  • 2f(x) + 1: önce çarp, sonra ekle.
  • k·f(x)'te x kesimleri değişmez.

✘ Sık yapılan hata

  • f(2x)'te x'i 2 ile çarpmak (genişletmek).
  • 2f(x) + 1'de önce 1 ekleyip sonra 2 ile çarpmak.
  • Dikey uzatmada x koordinatını da değiştirmek.
Akılda kalsın: Dışarıdakiler y'ye, söylendiği sırayla (önce çarp, sonra ekle); içeridekiler x'e, tersinden çözülerek. “f(2x) iki kat hızlı koşar”: aynı yere yarı sürede varır.
Sınavda

Nasıl sorulurBir noktanın ya da tepe noktasının y = a·f(bx + c) + d gibi birleşik dönüşüm altındaki görüntüsü, ya da dönüşmüş grafiği seçme.

TuzakTuzak, f(kx)'te k ile çarpmak; doğrusu k'ye bölmektir. Noktayı denetlemenin en güvenli yolu bulduğun x'i yeni kurala koymaktır.

↕y = 2f(x − 1) + 3 altında (4, 5)'in görüntüsü

  1. 2 ile çarp: (5, 10)
  2. (4, 5) noktası f'nin grafiğinde
  3. 3 ekle: (5, 13)
  4. x − 1 = 4 → x = 5: (5, 5)

?Soru çöz

f'nin grafiği (6, 4) noktasından geçtiğine göre y = f(3x) − 2 grafiği aşağıdaki noktalardan hangisinden geçer?

✓ B. 3x = 6 → x = 2; y = f(6) − 2 = 2. A, x'i 3'e bölmek yerine 3 ile çarpmaktan; C, −2'yi +2 gibi yukarı ötelemekten; D, yatay ölçeklemeyi hiç uygulamamaktan çıkar.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

f(x) = x + 4 (x < 0 için) ve f(x) = x² − 1 (x ≥ 0 için) olduğuna göre f(x) = 3 denkleminin köklerinin toplamı kaçtır?

✓ C. x + 4 = 3 → x = −1 (< 0, geçerli); x² − 1 = 3 → x = ±2, yalnız 2 ≥ 0. Kökler −1 ve 2, toplam 1. A, −2'yi aralık şartına bakmadan almaktan; B, birinci parçayı unutmaktan; D, −1 kökünü işaretsiz 1 yazmaktan çıkar.Kaynak: Fonksiyonlar · Parçalı tanımlı fonksiyonlar

?Soru 2

y = x2 − 1 ve y = x + 1 sisteminin çözüm kümesi aşağıdakilerden hangisidir?

✓ D. x² − 1 = x + 1 → x² − x − 2 = 0 → x = 2 ya da x = −1; y = x + 1'den (2, 3) ve (−1, 0). A, denklemi x² + x − 2 = 0 diye işaret hatasıyla kurmaktan; B, ikinci kökü unutmaktan; C, x değerlerini y ile karıştırıp ikilileri yanlış eşleştirmekten çıkar.Kaynak: Eşitsizlikler · İki bilinmeyenli denklem sistemleri

?Soru 3

x2 − 9 ≤ 0 ve x2 − 3x > 0 sistemini sağlayan kaç tam sayı vardır?

✓ A. Birinci [−3, 3]; ikinci x < 0 veya x > 3. Kesişim [−3, 0): −3, −2, −1. B, 0'ı da almaktan (ikincide x = 0 sağlamaz); C, yalnız birinci eşitsizliğin tam sayılarını saymaktan; D, −3'ü dışarıda bırakmaktan (birincide ≤ olduğu için dahildir) çıkar.Kaynak: Eşitsizlikler · Eşitsizlik sistemleri

?Soru 4

f(x) = 3x − 2 ve g(x) = x + 4 olduğuna göre (f ∘ g)⁻¹(13) kaçtır?

✓ A. (f ∘ g)(x) = 3x + 10; 3a + 10 = 13 → a = 1. B 49, tersi yerine (f ∘ g)(13)'ü hesaplamaktan; C 11/3, sırayı karıştırıp f⁻¹(g⁻¹(13)) almaktan; D 5, yalnız f⁻¹(13)'ü bulup g'yi unutmaktan çıkar.Kaynak: Bileşke ve ters fonksiyon · Ters grafiği ve bileşkeyle ters

?Soru 5

f tek, g çift fonksiyon; f(2) = 3 ve g(2) = 5 olduğuna göre f(−2) · g(−2) + g(−2) kaçtır?

✓ B. f tek: f(−2) = −3; g çift: g(−2) = 5. (−3)·5 + 5 = −10. A 20, f(−2)'yi de 3 alıp tek fonksiyonu çift gibi okumaktan; C −20, g(−2)'nin ikinci geçişini −5 almaktan; D 10, g'yi tek sanıp g(−2) = −5 yazmaktan çıkar.Kaynak: Fonksiyonlar · Tek ve çift fonksiyonlar

?Soru 6

f(x) = x − 2 ve g(x) = x2 − 4 olduğuna göre (g/f)(x) fonksiyonu ve en geniş tanım kümesi aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. (x − 2)(x + 2)/(x − 2) = x + 2; payda f(x) = 0 yapan x = 2 çıkarılır. A, sadeleşmeden sonra x = 2'yi geri almaktan; C, bölümü f/g diye ters kurmaktan; D, g'nin köklerini de çıkarmaktan çıkar (g payda değil, paydır).Kaynak: Fonksiyonlar · Fonksiyonlarla dört işlem

?Soru 7

f(x) = 3x − 1x + 2 fonksiyonunun tersi aşağıdakilerden hangisidir?

✓ D. Kural: (−dx + b)/(cx − a) = (−2x − 1)/(x − 3); pay ve payda −1 ile çarpılınca (2x + 1)/(3 − x). A, tersi 1/f(x) sanmaktan; B, b'nin işaretini de değiştirmekten; C, paydada a'nın işaretini değiştirmeyip x + 3 yazmaktan çıkar.Kaynak: Bileşke ve ters fonksiyon · Ters fonksiyon ve bulunuşu

?Soru 8

f(x) = 3x − 1 ve (f ∘ g)(x) = 6x + 8 olduğuna göre g(1) kaçtır?

✓ C. 3g(x) − 1 = 6x + 8 → g(x) = 2x + 3, g(1) = 5. A 14, g(1) yerine (f ∘ g)(1)'i yazmaktan; B 12, g'yi (6x + 8) − (3x − 1) = 3x + 9 diye çıkararak bulmaktan; D 3, g(x)'in yalnız sabit terimini yani g(0)'ı almaktan çıkar.Kaynak: Bileşke ve ters fonksiyon · Bileşkenin özellikleri

?Soru 9

−x2 + 6x + k < 0 eşitsizliği her gerçek sayı için doğru olduğuna göre k'nin alabileceği en büyük tam sayı değeri kaçtır?

✓ B. a = −1 < 0; Δ = 36 + 4k < 0 → k < −9; en büyük tam sayı −10. A, k = −9'u da almaktan (o zaman Δ = 0, x = 3'te ifade 0 olur); C, Δ'da 4'ü unutup 36 + k < 0 yazmaktan; D, −4ac'nin işaretini karıştırıp 36 − 4k < 0 yazmaktan çıkar.Kaynak: Eşitsizlikler · Her x için sağlanma şartı

?Soru 10

Gerçek sayılarda tanımlı ve değerli aşağıdaki fonksiyonlardan hangisi bire bir ve örtendir?

✓ B. Eğimi sıfırdan farklı doğrusal fonksiyon her y'yi tam bir kez alır. A, f(−1) = f(1) olduğu ve 1'den küçükleri almadığı için ne bire bir ne örtendir; C, |−2| = |2| olduğu ve negatifleri almadığı için; D, sabit fonksiyon her x'i 3'e götürdüğü için elenir.Kaynak: Bileşke ve ters fonksiyon · Bire bir ve örtenliği sınama
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?AYT Matematik soruları uygulamaya ekleniyor; şimdilik diğer derslerin sorularını çözebilirsin. Yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →