Yazım kuralları: büyük harf, birleşik sözcükler, ki-de-mi

Hangi sözcük büyük harfle başlar, hangi birleşik söz bitişik yazılır, “de” ne zaman ayrılır? TDK'nin güncel kurallarını doğru-yanlış örnekler ve adım adım çözümlerle öğren.

8 durakKavram
17 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 17tamamlanan etkinlik
10 sorubu konuda çözebileceğin
KURAL · BÜYÜK HARF

Büyük harfin kullanıldığı yerler: cümle başından gezegen adlarına

MEB 10. sınıf · Dünden Bugüne · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Büyük harf nerelerde kullanılır?

Kısa cevap: Büyük harf cümle ve dize başında, özel adlarda kullanılır: kişi adı ve soyadı, kişi adıyla birlikte söylenen unvan ve saygı sözleri, hayvanlara verilen adlar, millet, dil, devlet, din ve mezhep adları, Tanrı ve mitoloji adları, gezegen ve yıldız adları. Akrabalık sözleri, para birimleri, yön bildiren doğu-batı ve gezegen anlamı dışındaki dünya-güneş-ay küçük harfle yazılır.

Büyük harf bir sözcüğe “sen sıradan değilsin” der. Yazım kuralının bütün mantığı, o sözcüğün tek bir varlığı mı yoksa bir türü mü gösterdiğini sormaktır.

“Kedi” dediğinde dünyadaki bütün kedileri kastedersin; “Duman” dediğinde yalnız komşunun gri kedisini. İlki tür adı, ikincisi özel addır. Türkçe yazım kurallarının büyük harfle ilgili maddelerinin neredeyse hepsi bu ayrımın farklı görünümleridir. Bu yüzden kuralları tek tek ezberlemeden önce her örnekte aynı soruyu sor: Bu sözcük tek bir varlığın adı mı?

Cümle ve dize başı

Her cümle büyük harfle başlar. Cümle içinde tırnakla ya da ayraçla verilen bağımsız cümleler de büyük harfle başlar: Kapıdaki görevli “Lütfen sıraya girin.” diye uyardı. İki noktadan sonra bir cümle geliyorsa o da büyük harfle başlar: Annem tek bir şey istedi: Ödevini bitirmeden çıkma. İki noktadan sonra cümle değil de sıradan sözcükler sıralanıyorsa küçük harf kullanılır: Çantasından neler çıktı neler: kalem, silgi, bozuk para…

Rakamla başlayan cümlede rakamdan sonraki sözcük özel ad değilse küçük kalır: ✔ 2026 yılında okulumuz yüzüncü yaşını kutladı. ✘ 2026 Yılında… Şiirde her dize büyük harfle başlar; iki çizgi arasına alınmış açıklamalar ise büyük harfle başlamaz.

Kişiler, unvanlar ve akrabalar

Kişi adları, soyadları ve takma adlar büyük harfle başlar. Kişi adından önce ya da sonra gelen unvan, rütbe, saygı sözü ve lakaplar da adın parçası sayılır: Avukat Deniz Hanım, Doktor Selim Bey, Yüzbaşı Kaan Er, Mimar Sinan, Fatih Sultan Mehmet. Cümle içinde bir kişinin adı yerine kullanılan makam sözü de büyük yazılır: Toplantıya Vali de katıldı. Mektup ve resmî yazılardaki hitaplar büyük harfle başlar: Sayın Müdür, Değerli Meslektaşlarım.

Akrabalık sözleri ise ad değil, ilişki bildirir; bu yüzden küçük yazılır: ✔ Nermin teyzem, Okan amcam ✘ Nermin Teyzem. Akrabalık sözü bir lakaba, bir unvana dönüşmüşse büyük yazılır: Dayı Kemal, Nene Hatun, Gül Baba. Hayvanlara verilen özel adlar da büyük harfle başlar: Kedimizin adı Tarçın.

Millet, dil, din ve inanç adları

Millet, boy ve oymak adları (Türk, Japon, Kazak, Oğuz), dil ve lehçe adları (Türkçe, İspanyolca, Kırgızca), devlet adları (Türkiye Cumhuriyeti, Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti) büyük harfle başlar. Din ve mezhep adlarıyla bunlara bağlı kişileri bildiren sözler de öyledir: Müslümanlık, Müslüman; Hristiyanlık, Hristiyan; Budizm, Budist; Hanefi. Tanrı, Allah ve mitoloji adları (Zeus, Kibele) büyük yazılır; ama özel ad olmaktan çıkıp tür bildirdiklerinde küçülürler: Eski Yunan tanrıları, futbolun ilahı.

Gökyüzü ve yönler

Gezegen ve yıldız adları büyük harfle başlar: Merkür, Mars, Satürn, Halley. Dünya, Güneş, Ay yalnız gök cismi olarak anıldıklarında büyük yazılır: ✔ Ay, Dünya'nın tek doğal uydusudur. Gezegen anlamı dışında küçük kalır: ✔ Dünya kadar işim var. ✔ Çamaşırlar güneşte kurudu. Aynı mantık doğu ve batı için de geçerlidir: düşünce, yaşam tarzı ya da siyaset anlatıyorsa büyük (Batı müziği, Doğu felsefesi), yön bildiriyorsa küçük yazılır (Kayseri'nin doğusu).

Akılda kalsın: Büyük harf tek bir varlığı işaret eder. Ad + unvan = büyük (Deniz Hanım), ad + akrabalık = küçük (Deniz teyzem). Dünya, Güneş, Ay ve Doğu, Batı “iki yüzlü” sözlerdir: gökyüzündeyken ya da bir dünya görüşü anlatırken büyür, gündelik anlamda küçülür.
Sınavda

Nasıl sorulurSoru kökü genellikle “büyük harflerin kullanımıyla ilgili bir yanlışlık” ister.

TuzakEn sık şu yerlerde kurulur: kişi adından sonra gelen akrabalık sözünün büyük yazılması (Ali Amcam yanlış, Ali amcam doğru), gündelik anlamdaki “dünya”nın büyük yazılması, yön bildiren “doğu”nun büyük yazılması ve rakamla başlayan cümlede rakamdan sonraki sözcüğün gereksiz yere büyütülmesi. Bu sözün yazımı da sorulur: TDK sözlüğünde doğru biçim unvandır, ünvan yanlıştır.

⇄Bilgi eşleştirme neden büyük, neden küçük?

?Soru çöz

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde büyük harflerin kullanımıyla ilgili bir yanlışlık yapılmıştır?

✓ C. Akrabalık bildiren sözler kişi adıyla birlikte kullanılsa da küçük harfle yazılır: Ahmet amcam. A'da unvan ve hayvan adı, B'de dil adı, D'de gezegen adı büyük; yön bildiren “batı” küçük yazılmıştır.
KURAL · ÖZEL ADLAR

Yer, kurum ve eser adlarında büyük harf: Van Gölü büyük, Konya ili küçük

MEB 10. sınıf · Dünden Bugüne · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Yer, kurum, kitap ve bayram adlarında büyük harf nasıl kullanılır?

Kısa cevap: Kurum, kuruluş, kanun, kitap, dergi, gazete, yapı, bayram, toplantı ve tarihî dönem adlarının her sözcüğü büyük harfle başlar. Yer adlarında “Dağı, Gölü, Boğazı” gibi tür sözleri adın parçasıysa büyük; “il, ilçe, köy, dergisi, gazetesi” gibi sözler özel ada dâhil değilse küçük yazılır. Belirli bir tarih bildiren ay ve gün adları da büyük harfle başlar.

“Van Gölü” ile “Konya ili” aynı yapıda görünür ama biri büyük, öteki küçük yazılır. Fark, ikinci sözcüğün adın içinde mi yoksa adın dışında mı durduğundadır.

Yer adları

Kıta, bölge, il, ilçe, köy ve semt adları büyük harfle başlar: Asya, İç Anadolu, Rize, Fındıklı, Kızılay. Deniz, göl, dağ, boğaz, nehir, geçit gibi tür bildiren ikinci sözcük adın ayrılmaz parçasıysa o da büyük yazılır: Erciyes Dağı, Van Gölü, Çanakkale Boğazı, Fırat Nehri, Zigana Geçidi. Buna karşılık özel ada dâhil olmayıp yalnız bir tamlama kuran il, ilçe, belde, köy sözleri küçük kalır: ✔ Muğla ili, Kaş ilçesi, Akyaka köyü ✘ Muğla İli. Mahalle, meydan, bulvar, cadde ve sokak adlarında ise bu sözler büyük yazılır: Yunus Emre Mahallesi, Zafer Meydanı, Lale Sokağı.

Saray, köşk, kale, köprü, kule, anıt gibi yapı adlarının bütün sözcükleri büyük harfle başlar: Galata Kulesi, Ankara Kalesi, Dolmabahçe Sarayı.

Kurumlar, kanunlar, eserler

Kurum, kuruluş ve kurul adlarında her sözcük büyük yazılır: Türk Dil Kurumu, Bakanlar Kurulu, Çankaya Lisesi. Kurumun tam adı verilmeden yalnız meclis, kurum, bakanlık, vakıf gibi bir sözle anıldığında karar yine “tek bir varlık mı?” sorusuyla verilir: belirli bir kurum kastediliyorsa büyük (Meclis bu hafta tatile giriyor.), sıradan bir tür adıysa küçük yazılır (Mahallede yeni bir yardımlaşma vakfı kuruldu, vakfa ilk bağışı esnaf yaptı.). Kanun ve yönetmelik adları da öyle: Medeni Kanun. Kitap, dergi, gazete ve sanat eseri adlarının her sözcüğü büyük harfle başlar: Kürk Mantolu Madonna, Varlık, Resmî Gazete. Ama özel adın parçası olmayan gazetesi, dergisi, tablosu sözleri küçük yazılır: ✔ Varlık dergisi ✘ Varlık Dergisi. Bu adların içinde geçen ve, ile, ya, veya, ki, da, de ve mi soru eki ise küçük kalır: Suç ve Ceza, Leyla ile Mecnun.

Bayramlar, dönemler, tarihler

Ulusal ve dinî bayramlarla anma günleri (Cumhuriyet Bayramı, Kurban Bayramı, Öğretmenler Günü), kurultay ve çalıştay gibi toplantı adları, tarihî olay, çağ ve dönem adları (Kurtuluş Savaşı, Lale Devri, Tanzimat Dönemi, Orta Çağ) büyük harfle başlar. Ay ve gün adları yalnız belirli bir tarih bildirdiğinde büyük yazılır: ✔ Sınav 14 Haziran 2026 Pazar günü yapılacak. Belirli bir tarih yoksa küçük kalırlar: ✔ Haziranda tatile çıkıyoruz; pazar günleri pazara gideriz. Levha ve tabelalardaki sözcükler de büyük harfle başlar: Giriş, Vezne, Otobüs Durağı.

Her satırda aynı sözcük ailesi iki yüzüyle: adın içindeyken büyük, adın dışında ya da gündelik anlamdayken küçük.Görsel: Sınav Defteri

Özel addan türeyenler ve istisnalar

Özel adlardan türetilen sözler büyük harfle başlar: Konyalı, Türkçe, Avrupalılaşmak, Türkçülük. Yer, millet ve kişi adlarıyla kurulan birleşik sözlerde yalnız özel ad büyük yazılır: Van kedisi, Antep fıstığı, İngiliz anahtarı, Hint kirazı. Özel adla kurulan tamlamalarda da özel ada dâhil olmayan tür adı küçük kalır: ✔ Türk bayrağı, Anadolu kültürü, Rus romancıları ✘ Türk Bayrağı'nın. Şu sözler ise küçük harfle başlar: para birimleri (lira, avro, dolar), müzikteki makam ve tür adları (hicaz, türkü), özel addan çıkıp yeni anlam kazanmış sözler (amper, donkişotluk) ve cümle içinde özel adın yerini tutan “o” zamiri.

Özel ada gelen ekler

Büyük harfle başlayan bir özel ada gelen çekim ekleri (iyelik, durum ve bildirme ekleri) kesme işaretiyle ayrılır: Van Gölü'ne, Ayşe'nin, Türkiye'de. Tarihî dönem ve olay adlarına gelen ekler de kesmeyle ayrılır: Tanzimat Dönemi'nde, Lale Devri'nin, Kurtuluş Savaşı'na. Ama yapım ekleri, çokluk eki ve bunlardan sonra gelen ekler ayrılmaz: ✔ Türkçenin, Konyalılar, Ahmetler, Türklerin ✘ Türkçe'nin, Türkler'in. Kurum ve kuruluş adlarına gelen ekler de kesmesiz yazılır: ✔ Türk Dil Kurumuna başvurdu. Belirli tarih bildiren ay ve gün adlarına gelen ekler kesmeyle ayrılır: Başvurular 17 Aralık'a kadar sürecek. Kesme işaretinin bütün kullanımları noktalama işaretleri sayfasında ayrıntılı anlatılıyor.

Akılda kalsın: İkinci sözcüğü sil, adın kimliği bozuluyor mu bak. “Van Gölü”nden “Gölü”nü atarsan ad eksik kalır: büyük. “Muğla ili”nden “ili”ni atarsan “Muğla” yine tam bir addır: küçük. Kurum adında ek kesmesiz, kişi ve yer adında kesmeli: Türk Dil Kurumuna ama Van Gölü'ne.
Sınavda

Nasıl sorulurParagrafta numaralanmış sözcüklerden hangisinin yanlış yazıldığı sorulur.

TuzakEn sık şunlardır: il, ilçe, köy, belde sözünün büyük yazılması; “dergisi, gazetesi” sözünün büyütülmesi; tarihsiz kullanılan ay adının büyük yazılması; kurum adına gelen ekin kesmeyle ayrılması; “Türkçe'de” gibi yapım ekli bir sözün kesmeyle yazılması. Dönem adlarında ters tuzak kurulur: “Millî Edebiyat dönemi” ✘, Millî Edebiyat Dönemi ✔; aynı sözün ekini kesmesiz yazmak da yanlıştır. Para birimlerinin küçük yazılacağını unutma: Türk lirası doğrudur.

▭Boşluk doldurma

“Muğla ili” yazımında ili sözü özel ada dâhil olmadığı için harfle başlar. Kurum adlarına gelen ekler işaretiyle ayrılmaz: Türk Dil Kurumuna.

küçükbüyükkesmekısa çizgi

?Soru çöz

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde yazım yanlışı vardır?

✓ A. Özel ada dâhil olmayan “il” sözü küçük harfle yazılır ve ekini kesmesiz alır: Muğla ilindeki. B'de yapı adı, D'de bayram adı büyük ve ekleri kesmeyle; C'de ad dışındaki “dergisi” küçük yazılmıştır.
KURAL · BİTİŞİK YAZIM

Bitişik yazılan birleşik sözcükler: kaynana, aslanağzı, gökdelen

MEB 9. sınıf · Anlam Arayışı · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Hangi birleşik kelimeler bitişik yazılır?

Kısa cevap: Birleşik sözcükler üç ana durumda bitişik yazılır: birleşirken ses düşmesi ya da türemesi olursa (kaynana, affetmek), sözcüklerden biri ya da ikisi anlam değiştirirse (aslanağzı, hanımeli) ve yazımı kalıplaşmış gruplarda (yayınevi, gökdelen, okuryazar, bilinçaltı, birçok, başkent).

İki sözcük yan yana gelince bazen el sıkışır, bazen kaynaşıp tek bir sözcüğe dönüşür. Yazım, bu kaynaşmanın ne kadar ileri gittiğini gösterir.

Birleşik sözcük, iki ya da daha çok sözcüğün yeni bir kavramı karşılamak için bir araya gelmesidir. Asıl soru, bu yeni kavramın bitişik mi ayrı mı yazılacağıdır. TDK'nin kuralları tek bir ilkeye dayanır: birleşme sırasında ses ya da anlam değişiyorsa sözcükler bitişir; ikisi de yerinde duruyorsa genellikle ayrı kalır. Bunun dışında yazımı gelenekleşmiş bazı gruplar vardır.

1. Ses düşmesi ya da türemesi

Birleşirken bir ses düşen sözler bitişik yazılır: kaynana (kayın ana), pazartesi (pazar ertesi), nasıl (ne asıl), niçin (ne için), birbiri (biri biri), sütlaç (sütlü aş). Özgün biçimi tek heceli bazı Arapça kökenli sözler etmek, olmak, eylemek ile birleşirken ses düşmesine, değişmesine ya da türemesine uğrarsa bitişik yazılır: kaybolmak, kaydolmak, sabretmek, emretmek; affetmek, hissetmek, reddetmek, zannetmek. Bu ses olaylarının ayrıntısı ünlü düşmesi ve ünsüz türemesi konularında anlatılıyor.

2. Anlam kayması

Sözcüklerden her ikisi ya da ikincisi gerçek anlamını yitirdiğinde ortaya yeni bir ad çıkar ve bitişik yazılır. Aslanın ağzıyla ilgisi olmayan bir çiçeğe aslanağzı denir. Bu grupta bitki (kuşburnu, keçiboynuzu, hanımeli), hayvan (yalıçapkını, karafatma), yiyecek (hanımgöbeği, kadınbudu), gök cismi (Samanyolu, Büyükayı), renk (camgöbeği, fildişi; TDK ayrımı: ✔ fildişi bir elbise renktir, bitişik; ✔ fil dişi ticareti filin dişidir, ayrı) ve hastalık adları (karabaş) bulunur. Renk adıyla kurulan bitki ve hayvan adları da bitişiktir: karadut, alabalık, bozayı.

Birleşik sözcük sorusunda sırayla üç soru sor: ses değişti mi, anlam değişti mi, kalıplaşmış bir gruptan mı? Hepsine “hayır” diyorsan sözcükler ayrı yazılır.Görsel: Sınav Defteri

3. Yazımı kalıplaşmış gruplar

  • Tasvirî fiiller: -a, -e, -ı, -i, -u, -ü ile bilmek, vermek, kalmak, durmak, gelmek, yazmak fiilleri birleşince bitişir: düşünebilmek, alıvermek, uyuyakalmak, yazadurmak, çıkagelmek, düşeyazmak.
  • Emir kipiyle kalıplaşanlar: albeni, ateşkes, kapkaç, yapboz, çekyat.
  • Sıfat-fiil ekli kalıplar (-an, -r, -maz, -mış): gökdelen, cankurtaran, barışsever, kuşkonmaz, hacıyatmaz, çokbilmiş. İkinci sözcüğü geçmiş zaman ekiyle kalıplaşanlar: gecekondu, mirasyedi, imambayıldı. İki sözcüğü de çekimli olanlar: dedikodu, oldubitti, okuryazar, biçerdöver, uyurgezer.
  • Somut yer bildirmeyen alt, üst, üzeri: bilinçaltı, gözaltı (gözetim), olağanüstü, gerçeküstü, suçüstü, akşamüstü, öğleüzeri.
  • -ev, -hane, -name, -zade, -zede: yayınevi, huzurevi, gözlemevi; dershane; seyahatname; teyzezade; depremzede.
  • Baş ve başı ile: başkent, başrol, başhekim; onbaşı, aşçıbaşı. Ağa, bey, hanım ile: ağabey, hanımefendi.
  • Belirsizlik sıfat ve zamirleri: biraz, birçok, birçoğu, birkaç, birkaçı, birtakım, herhangi, hiçbir, hiçbiri.
  • Kişi ve yer adları: Gökalp, Karaosmanoğlu; Eskişehir, Karadeniz, Kızılırmak, Batıkent. Unvan sonda ise: Kemalpaşa, Bayrampaşa. Ara yönler: kuzeydoğu, güneybatı.
  • Arapça ve Farsça kurala göre kurulanlar: gayrimenkul, suikast, Kuvayımilliye, fevkalade, inşallah, aleykümselam. Kanunda bitişik geçen kurum adları: Dışişleri, Genelkurmay, Yükseköğretim Kurulu.
Akılda kalsın: Ses ya da anlam bozulduysa bitiştir. “Kaynana”da bir ses kayboldu, “aslanağzı”nda aslan kayboldu. Bir de “-ev” kuralını hatırla: kitabevi, yayınevi, huzurevi hep bitişik. Alt-üst-üzeri ise elle tutulamayan bir yeri anlatıyorsa bitişir: bilinçaltı, olağanüstü.
Sınavda

Nasıl sorulurAdım adım çözüm: 1) Seçenekteki birleşik sözü bul. 2) İki sözcüğü ayrı ayrı oku; birleşirken ses değişmiş mi? (hissetmek: his → hiss) 3) Anlam değişmiş mi? (keçiboynuzu bir ağaçtır, keçinin boynuzu değil) 4) Kalıplaşmış listelerden biri mi?

TuzakAynı sözün iki anlamını karıştırmak: denizaltı (savaş gemisi) bitişik, “denizin altı” anlamındaki deniz altı ayrıdır. En çok yanılınan sözler aşağıdaki tabloda.

Sınavda işaretle“yardımcı eylem” yardımcı fiil, “belgisiz sıfat ve zamir” belirsizlik sıfatı ve zamiridir.

En çok yanılınan birleşik sözler
DoğruYanlışNeden
Samanyolu, okuryazarSaman yolu, okur yazarKalıplaşmış, bitişik
yazar kasayazarkasaTDK'de ayrı
yarıçap, basmakalıp (klişe)yarı çap, basma kalıpTDK sözlüğünde bitişik
kaydolmakkayıt olmakSes düşmesi var: bitişik
hissetmek, affetmekhis etmek, af etmekÜnsüz türemesi var: bitişik

⇄Bilgi eşleştirme neden bitişik?

?Soru çöz

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde birleşik bir sözcüğün yazımında yanlışlık yapılmıştır?

✓ D. Anlam kaymasıyla oluşan gök cismi adı bitişik yazılır: Samanyolu'nu. Aynı cümlede “gözlemevi” bitişik, zaman bildiren “gece yarısı” ayrı yazılmıştır ve doğrudur.
KURAL · AYRI YAZIM

Ayrı yazılan birleşik sözcükler ve “her, bir, hiç, çok” ile kurulanlar

MEB 9. sınıf · Anlam Arayışı · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Hangi birleşik kelimeler ayrı yazılır, her şey ve birçok nasıl yazılır?

Kısa cevap: Ses olayına uğramayan etmek-olmak birleşikleri (fark etmek, hak etmek), ikinci sözcüğü anlamını koruyan tür adları (köpek balığı, çam fıstığı), bilim-bilgisi ile kurulanlar (dil bilgisi), alt-üst-ana-ön-iç-dış gibi sözlerle başlayanlar (ön söz, üst kat) ve dışı-içi-sırası ile bitenler (yurt dışı, yanı sıra) ayrı yazılır. “Birçok, birkaç, hiçbir, herhangi” bitişik; “her şey, her biri, bir şey, hiç kimse, pek çok” ayrıdır.

Köpek balığı gerçekten bir balıktır; balık sözü anlamını korur. İşte ayrı yazımın bütün sırrı bu kadar basittir.

Ses olayı yoksa ayrı

Bir önceki konunun aynası: etmek, olmak, eylemek ile kurulan birleşik fiillerde ilk sözcükte ses düşmesi ya da türemesi yoksa ayrı yazılır: fark etmek, hak etmek, kabul etmek, terk etmek, dans etmek, yardım etmek, yok olmak, var olmak. Karşılaştır: ✔ sabretmek (sabır → sabr) ama ✔ fark etmek (fark → fark). ✘ farkettim yazımı bu yüzden yanlıştır.

Anlamını koruyan tür adları

İkinci sözcük gerçek anlamını koruyorsa birleşik sözcük ayrı yazılır. Hayvan (köpek balığı, ağustos böceği, bal arısı, muhabbet kuşu), bitki (çam fıstığı, kayısı kurusu, erik ağacı), alet ve eşya (kol saati, yel değirmeni, tükenmez kalem), yiyecek (maden suyu, Adana kebabı, kuru fasulye), yol (kara yolu, çevre yolu), zaman (hafta sonu, gece yarısı) ve olay adları (iş birliği, yer çekimi, baş ağrısı) bu gruptadır. Bilim ve bilgisi ile kurulanlar da ayrıdır: dil bilgisi, gök bilimi, toplum bilimi. Dikkat: yazımı gelenekleşmiş dereotu, semizotu ile başka anlam kazanmış suçiçeği (hastalık) ve baklaçiçeği (renk) bitişik yazılır.

-r, -maz, -an ekli sıfatla kurulan sıfat tamlaması yapısındaki birleşikler de ayrıdır: çalar saat, güler yüz, çıkmaz sokak, yazar kasa, uçan daire; -ma ekli sıfatla kurulanlar da öyle: asma köprü, dolma kalem. Renk adları da öyle: bal rengi, gece mavisi, açık mavi, koyu yeşil. Yer adlarındaki yön sözleri ayrı yazılır: Doğu Anadolu, Orta Asya, Uzak Doğu.

Başa ve sona gelen konum sözleri

Alt, üst, ana, ön, art, arka, yan, karşı, iç, dış, orta, büyük, küçük, sağ, sol, peşin, tek, çok, çift sözleri başa gelince birleşik sözcük ayrı yazılır: alt kurul, üst kat, ana dili, ön söz, ön yargı, art niyet, arka plan, yan etki, karşı oy, iç savaş, dış borç, peşin hüküm, tek hücreli. Ama sözlükte bitişik yerleşmiş istisnalar vardır: anaokulu, ilkokul, altyapı, öngörü, içgüdü, özveri. Sona gelen dışı, içi, sıra ile somut yer bildiren altı, üstü de ayrı yazılır: yurt dışı, olağan dışı, hafta içi, yanı sıra; yer altı, su altı. Hatırlarsan somut yer bildirmeyen alt-üst bitişiyordu: bilinçaltı. Deyimler de her zaman ayrı yazılır: göz atmak, kulak asmak.

“Her, bir, hiç, çok” ile kurulanlar

Bitişik yazılanlar

  • biraz, birçok, birçoğu, birkaç, birkaçı, birtakım
  • herhangi, herkes, hiçbir, hiçbiri
  • birdenbire, birbiri, çokbilmiş
  • herhâlde (büyük ihtimalle, galiba)

Ayrı yazılanlar

  • her şey, her biri, her zaman, her yer, herhangi bir
  • bir şey, bir an, bir daha, bir hayli, bir araya
  • hiç kimse, hiçbir şey
  • pek çok, çok yönlü, çok sesli; her hâlde (kesinlikle)

Örnek: ✔ Birkaç gün sonra her şey yoluna girdi. ✘ Bir kaç gün sonra herşey yoluna girdi. ✔ Toplantıya hiç kimse gelmedi, hiçbiri haber de vermedi. Bazı çiftler anlam farkıyla yazılır: Herhâlde yağmur yağacak (galiba) ama Bu işi her hâlde bitireceğim (kesinlikle).

Akılda kalsın: “Her şey ayrıdır, birçok şey bitişiktir.” Bu tek cümle iki kuralı birden taşır. Bir de “dış” sözünün iki yüzünü hatırla: başta da sonda da ayrı yazılır: dış borç, yurt dışı.
Sınavda

Nasıl sorulur“Ayrı yazılması gereken bir sözcüğün bitişik yazıldığı cümle” ya da tersi sorulur.

TuzakEn sık şunlardır: herşey, farkettim, hiçkimse, yurtdışı gibi birleştirilmiş yanlış biçimler; “alçak gönüllü, öz güven, doğal gaz, ön söz, ana dili” gibi ayrı yazılan ama bitişik sanılan sözler; “anaokulu, ilkokul, altyapı, içgüdü” gibi bitişik yazılan istisnalar. Seçenekte iki birleşik söz varsa ikisini de ayrı ayrı denetle.

▭Boşluk doldurma

İkinci sözcüğü anlamını koruduğu için “köpek balığı” yazılır. “Hiçbiri” bitişik yazılırken “hiç ” ayrı yazılır.

ayrıbitişikkimsebir

?Soru çöz

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde ayrı yazılması gereken bir söz bitişik yazılmıştır?

✓ B. “Her” ile kurulan “her şey” ayrı yazılır. A'da “hiç kimse”, C'de ses olayı olmayan “hak etmek”, D'de “dış” ile kurulan “yurt dışı” doğru biçimde ayrı; C'deki “herkes” ise kalıplaşmış olarak bitişik yazılmıştır.
KURAL · DE, Kİ, Mİ

“de/da”, “ki” ve “mi”: ek mi bağlaç mı, bitişik mi ayrı mı?

KPSS / TYT Türkçe · Yazım kuralları · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Bağlaç olan de ve ki nasıl yazılır, mi soru eki ayrı mı yazılır?

Kısa cevap: Bağlaç olan “de/da” ayrı yazılır, hiçbir zaman “te/ta” olmaz ve kesmeyle ayrılmaz; bulunma durum eki “-de/-da/-te/-ta” ise bitişik yazılır. Bağlaç olan “ki” ayrı, aitlik eki “-ki” bitişik yazılır; “belki, çünkü, hâlbuki, mademki, meğerki, oysaki, sanki” kalıplaşmış olarak bitişiktir. “mı, mi, mu, mü” soru eki ayrı yazılır, ünlü uyumuna uyar ve kendisinden sonra gelen ekler ona bitişir.

Aynı iki harf, “de”, bir cümlede “ben de” olur, ötekinde “evde”. Okurken fark etmezsin; yazarken boşluk her şeyi değiştirir.

“de/da”: bağlaç mı, bulunma eki mi?

Bağlaç olan de/da “dahi, bile, de ayrıca” anlamı katar ve ayrı yazılır: ✔ Kardeşim de bu yaz yüzmeye başladı. ✘ Kardeşimde bu yaz… Ünlüsü kendinden önceki sözcüğün son ünlüsüne uyar (kitap da, sen de) ama ünsüzü hiç sertleşmez: ✔ Gidip de görmemek olmaz. ✘ Gidip te… Özel addan sonra bile kesmeyle ayrılmaz: ✔ Ayşe de geldi. ✘ Ayşe'de geldi. “Ya” ile kurulan ya da her zaman ayrıdır. “Hiç” sözcüğünden sonra gelen “de” de bağlaçtır: ✔ Bu işin hiç de kolay olmadığını gördük. ✘ hiçte. -mak ekli bir sözden sonra gelen “de” de aynıdır: ✔ Anlatmak da kolay değil. ✘ Anlatmakta kolay değil.

Bulunma durum eki -de/-da “nerede, kimde, ne zaman” sorusuna cevap verir ve bitişik yazılır: evde, okulda, otobüste. Sert ünsüzden sonra sertleşir: sokakta, mutfakta, 1984'te; bu benzeşmenin nedeni ünsüz benzeşmesi konusunda. Özel ada geldiğinde kesmeyle ayrılır: Ankara'da, TBMM'de. İkisi yan yana da gelebilir: Mutfakta da ışık yanıyordu.

“ki”: bağlaç, aitlik eki ve kalıplaşmış sözler

Bağlaç olan ki iki yargıyı bağlar ya da pekiştirme, şaşma, şüphe katar ve ayrı yazılır: ✔ Duydum ki tatile çıkıyormuşsun. ✔ Öyle yorulmuştu ki merdivenleri zor çıktı. ✔ Bilmem ki ne desem. ✔ Neyse ki son otobüse yetiştik. ✘ Duydumki…, neyseki… Bağlaç “ki” hiç değişmez, ünlü uyumuna girmez. Yalnız birkaç sözde kalıplaşıp bitişmiştir: belki, çünkü, hâlbuki, mademki, meğerki, oysaki, sanki.

Aitlik eki -ki bitişik yazılır. İsimden sıfat yapar (evdeki eşyalar, yarınki toplantı, akşamki yemek) ya da zamir yapar (benimki, seninki, onunki). Bu ek de genellikle hep “ki” kalır; yalnız bugünkü, dünkü, öbürkü sözlerinde “kü” olur.

“mı, mi, mu, mü” soru eki

Soru eki ayrı yazılır ama önceki sözcüğün son ünlüsüne göre biçim alır: geldi mi, okul mu, sen mi, gözlük mü. Kendisinden sonra gelen şahıs ve ek fiil ekleri ona bitişir: ✔ Geliyor musun? Güzel miydi? Hazır mısınız? ✘ Geliyormusun? Soru dışında kullanıldığında da ayrı yazılır: Güzel mi güzel bir gün! Eve girdi mi hemen uyur. Birleşik fiilde iki sözcüğün arasına girebilir: Vaz mı geçtin? Öğrenmiş geçmiş zaman eki -mış/-miş ise fiile bitişiktir; ikisini karıştırma: Gelmiş mi? Olumsuzluk eki de soru ekine benzeyebilir: -ma/-me, -yor'dan önce daralıp -mı/-mi olunca fiilin parçasıdır ve bitişik yazılır: ✔ Bu yaz tatile gitmiyor musun? ✘ git miyor musun? Sınamanın yolu basit: ekten sonra -yor geliyorsa olumsuzluktur, soru eki -yor almaz.

Üç küçük sözün ortak kuralı: görevli söz (bağlaç ya da soru eki) ayrı, ek bitişik yazılır. En alttaki satır, hangisiyle karşı karşıya olduğunu anlamanın pratik yoludur.Görsel: Sınav Defteri
Ek mi, bağlaç mı? de, ki, mi
Ek (bitişik)Bağlaç ya da ayrı yazılan (ayrı)Test
de / daBulunma eki: evde, okulda, parktaBağlaç: Sen de gel.Çıkar oku: anlam bozulmuyorsa bağlaç
kiSıfat yapan -ki: evdeki, yarınki; ilgi zamiri: benimkiBağlaç: Duydum ki gelmişsin.Çıkar oku: cümle sürüyorsa bağlaç
miHiçbir zaman bitişik değildirSoru eki ayrı, ekleri ona bitişik: Geldin mi? Gelecek misin?Uyuma girer ama ayrı yazılır
Akılda kalsın: Çıkar ve oku. “Ben de geldim”den “de”yi çıkarınca “Ben geldim” kalır, cümle ayakta: bağlaçtır, ayrı yaz. “Evde kaldım”dan “de”yi çıkarınca “Ev kaldım” olur, cümle çöker: ektir, bitişik yaz. “Ki” için de bir anahtar var: sonuna -ler eklenebiliyorsa ektir (evdekiler, benimkiler).
Sınavda

Nasıl sorulur“de/da'nın yazımıyla ilgili yanlışlık yapılan cümle” sık gelir. Adım adım çözüm: 1) Cümleyi de/da olmadan oku. 2) Anlam bozulmadıysa ve “bile, dahi” anlamı varsa bağlaçtır, ayrı yazılmalı. 3) Anlam bozulduysa ve sözcüğe “nerede, kimde” soruluyorsa bulunma ekidir, bitişik yazılmalı. 4) Ek ise sert ünsüzden sonra -ta/-te olup olmadığını denetle. Örnek: Yolculukta da yanımızdaydı. → “yolculukta” bulunma eki, “da” bağlaç.

TuzakBağlacı da ünsüz uyumuna sokup “ta” yazmak: bağlaç hiçbir zaman -ta/-te olmaz.

Sınavda işaretle“hâl eki” ya da “-de hâl eki” bulunma durum ekidir.

↕Adım adım çözüm de/da ek mi bağlaç mı?

  1. Anlam bozulduysa ve “nerede, kimde” sorusu soruluyorsa ektir: bitişik yaz
  2. Cümleyi de/da olmadan oku
  3. Ek ise sert ünsüzden sonra -ta/-te olup olmadığını denetle
  4. Anlam bozulmadıysa ve “bile, dahi” anlamı varsa bağlaçtır: ayrı yaz

?Soru çöz

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde “de/da” ya da “ki”nin yazımıyla ilgili bir yanlışlık yapılmıştır?

✓ A. Cümleden çıkarıldığında anlam bozulmuyor ve “bile, dahi” anlamı katıyor; bu bağlaç olan “de”dir ve ayrı yazılmalıdır: Kardeşim de. B'de aitlik eki “-ki” (dünkü) ve bulunma eki bitişik, C'de bağlaç “ki” ayrı, D'de bulunma eki bitişik yazılmıştır.
KURAL · İKİLEME VE İLE

İkilemeler ayrı, pekiştirmeler bitişik: “yavaş yavaş” ile “yemyeşil” neden farklı?

KPSS / TYT Türkçe · Yazım kuralları · Okuma 5 dk · 3 etkinlik

Önce hatırlaİkileme nedir, ikileme türleri nelerdir?Bağlantılı konudan (Sözcükler arası anlam ilişkileri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

İkileme, biçim ya da anlamca birbiriyle ilgili aynı, yakın ya da zıt anlamlı sözcüklerin art arda getirilmesiyle oluşan söz öbeğidir (TDK): yavaş yavaş, eş dost, er geç. Biri ya da ikisi tek başına anlamsız sözcüklerle (eski püskü, ıvır zıvır), yansımalarla (şırıl şırıl), m sesiyle (kitap mitap) ve ek alarak (baş başa, koşa koşa) da kurulur. İkilemeler anlamı pekiştirir, çokluk, süreklilik ya da yaklaşıklık anlatır.

İkilemeler ve türleri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

İkilemeler ve pekiştirmeler nasıl yazılır, ile bitişik mi yazılır?

Kısa cevap: İkilemeler ayrı yazılır (yavaş yavaş, çoluk çocuk, kitap mitap, yan yana, peşi peşine); “gitgide, gelişigüzel, birdenbire” gibi birkaç kalıplaşmış söz bitişiktir. Sıfat ve zarf görevindeki pekiştirmeler bitişik yazılır (yemyeşil, sapasağlam, büsbütün, çepeçevre). “ile” ayrı yazılabilir ya da sözcüğe eklenebilir; eklenince -la/-le, ünlüden sonra -yla/-yle olur.

İkileme iki sözcüğü yan yana koyar; pekiştirme ise bir sözcüğün önüne onun bir parçasını ekler. Biri iki sözcük, öteki tek sözcüktür; yazım da bunu yansıtır.

İkilemeler ayrı yazılır

Aynı sözcüğün tekrarı (yavaş yavaş, adım adım, derin derin), eş ya da karşıt anlamlıların yan yana gelmesi (çoluk çocuk, eski püskü, konu komşu, düşe kalka), yansıma sesler (şıpır şıpır, tıkır tıkır) ve m ile kurulanlar (kitap mitap, çocuk mocuk) ayrı yazılır. Durum ve iyelik ekiyle kurulan ikilemeler de ayrıdır: yan yana, baş başa, el ele, göz göze, günden güne, ardı ardına, peşi peşine, art arda. Sayılarla kurulan ikilemelerde araya kısa çizgi konmaz: ✔ üç beş kişi, on on beş gün. Yalnız birkaç söz kalıplaşarak bitişmiştir: gitgide, gelişigüzel, birdenbire. İkilemelerin anlam ve türleri sözcükler arası anlam ilişkileri sayfasında anlatılıyor.

Pekiştirmeler bitişik yazılır

Bir sıfatın ya da zarfın anlamını güçlendirmek için ilk hecesi bir ünsüzle kapatılıp başa getirilir: yemyeşil, kapkara, masmavi, sapsarı, büsbütün, dümdüz, apaçık, sipsivri. Pekiştirme hecesini kapatan ses çoğunlukla m, p, r, s'dir: yemyeşil, kapkara, tertemiz, masmavi. Bazılarında başa iki heceli bir parça gelir: çırılçıplak, sırılsıklam, paramparça. Bazılarında araya bir ünlü de girer: sapasağlam, çepeçevre, güpegündüz, düpedüz, yapayalnız. Bunların hepsi tek sözcük gibi bitişik yazılır: ✔ Bahçe yemyeşil olmuş. ✘ yem yeşil. Sözlükte bitişik geçen “be”li katbekat, günbegün de bu tavrı paylaşır. Pekiştirmeli sıfatların görevi sıfatlar ve zarflar sayfasında.

“ile”nin yazımı

“ile” ayrı yazılabilir: kalem ile, araba ile. Sözcüğe eklenince baştaki i düşer ve ek ünlü uyumuna girer: ünsüzle biten sözcükte kalemle, otobüsle, kitapla; ünlüyle biten sözcükte araya y girer: arabayla, çevreyle, arkadaşıyla. ✘ kitaple, arabala. Özel ada eklendiğinde kesme işareti konur: Ayşe'yle, Ankara'yla.

Akılda kalsın: İki ayrı sözcük → ayrı yaz; bir sözcük + parçası → bitişik yaz. “Yavaş yavaş”ta iki tam sözcük var; “yemyeşil”deki “yem” tek başına bir anlam taşımaz. Ezber üçlüsü: gitgide, gelişigüzel, birdenbire ikileme gibi görünür ama bitişiktir.
Sınavda

Nasıl sorulur“İkileme ya da pekiştirmenin yazımıyla ilgili yanlışlık hangisindedir?” diye sorulur.

TuzakEn sık şöyle kurulur: “art arda”nın “art arta” yazılması, “gelişi güzel” ya da “git gide” biçiminde ayrılması, “sapa sağlam, yem yeşil” gibi pekiştirmelerin ayrılması, “kat be kat”ın ayrı yazılması. “Çırıl çıplak” gibi ayrılmış bir pekiştirme de aynı yanlıştır. Bir de m'li ikilemeyi pekiştirmeyle karıştırma: kitap mitap ayrı, kıpkırmızı bitişiktir.

⇄Bilgi eşleştirme yazım kuralıyla eşle

▭Boşluk doldurma

“kalem ile yazdı” sözündeki “ile” sözcüğe eklenirse yazdı olur; “araba ile geldi” ise geldi biçiminde yazılır.

kalemlekalemylearabaylaarabala

?Soru çöz

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde ikileme ya da pekiştirmenin yazımıyla ilgili bir yanlışlık yapılmıştır?

✓ C. Pekiştirme tek sözcüktür ve bitişik yazılır: sapasağlam. A'daki “art arda” kalıplaşmış ikilemedir, ayrı yazılır ve “arta” biçimine girmez; B'deki “kıpkırmızı” bitişik yazılmış bir pekiştirmedir; D'deki “yavaş yavaş” tekrar ikilemesi olduğu için ayrı yazılır.
KURAL · SAYI VE KISALTMA

Sayıların, tarihlerin ve kısaltmaların yazımı: “ikişer” mi “2'şer” mi?

KPSS / TYT Türkçe · Yazım kuralları · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Sayılar, tarihler ve kısaltmalar nasıl yazılır, kısaltmalara gelen ekler nasıl getirilir?

Kısa cevap: Birden çok sözcükten oluşan sayılar ayrı yazılır (yirmi beş, üç yüz); saat, para, ölçü ve istatistikte rakam kullanılır. Sıra sayısı rakamla “8.” ya da “8'inci” biçiminde yazılır, ikisi birlikte kullanılmaz; üleştirme sayıları yalnız yazıyla yazılır (ikişer, üçer). Büyük harfli kısaltmalar noktasız yazılır ve ek, son harfin okunuşuna göre kesmeyle getirilir (TDK'nin, TBMM'ye); kelime gibi okunanlarda okunuşa bakılır (NATO'ya).

Rakam, okunduğu gibi değil yazıldığı gibi görünür. Bu yüzden rakama ek getirirken gözünle değil kulağınla karar verirsin: “1984'te”, çünkü “dört”le biter.

Harfle mi rakamla mı?

Metin içinde sayılar harfle yazılabilir: üç gün sonra, haftanın beşinci günü, yüz soru. Saat, para tutarı, ölçü ve istatistik verilerinde rakam kullanılır: 17.30'da, 2.500 lira, 42 kilometre, 1.250.000 kişi. Dört ve daha çok basamaklı sayılar sondan üçerli gruplanıp araya nokta konur: 4.567; kesirler virgülle ayrılır: 15,2; yüzde işaretiyle sayı arasında boşluk bırakılmaz: %25. Zorunlu olmadıkça cümle rakamla başlatılmaz.

Birden çok sözcükten oluşan sayılar ayrı yazılır: ✔ yirmi beş, üç yüz altmış beş, bin dokuz yüz yirmi üç ✘ yirmibeş. Yalnız senet, çek gibi para belgelerinde sayılar bitişik yazılır.

Sıra, üleştirme ve Romen rakamı

Sıra sayısı rakamla iki yoldan biriyle gösterilir: nokta ile (8. sınıf) ya da kesme ve ekle (8'inci sınıf). İkisi birlikte kullanılmaz: ✘ 8.'inci. Üleştirme sayıları rakamla yazılmaz: ✔ Her masaya üçer sandalye kondu. ✘ 3'er sandalye. Romen rakamı yüzyıllarda, hükümdar adlarında, tarihî olaylarda ve kitap ciltlerinde kullanılır: XIX. yüzyıl, II. Mahmut, I. Dünya Savaşı. Rakama gelen ek okunuşa uyar ve kesmeyle ayrılır: 1984'te, 3'ten, 1990'lı yıllar; sonu “altmış”, “kırk”, “üç” diye okunan sayılarda ek sertleşir: ✔ 1960'tan, 1940'ta ✘ 1960'dan; ekteki sertleşmenin nedeni ünsüz benzeşmesidir.

Tarihlerin yazımı

Tarihte gün, ay ve yıl nokta ya da eğik çizgiyle ayrılır: 29.10.1923, 29/10/1923; ay Romen rakamıyla da yazılabilir: 29.X.1923. Ay adı yazıyla yazılırsa önüne ve arkasına nokta konmaz: ✔ 29 Ekim 1923 ✘ 29. Ekim. 1923. Belirli bir tarih bildiren ay ve gün adları büyük harfle başlar ve aldıkları ek kesmeyle ayrılır: 23 Nisan'da, 29 Ekim 1923 Pazartesi.

Kısaltmalar ve aldıkları ekler

Kurum, kuruluş, ülke ve yön adlarının büyük harfli kısaltmaları noktasız yazılır: TBMM, TDK, ABD, AB; geleneksel T.C. bunun istisnasıdır. Ölçü birimleri uluslararası biçimiyle ve noktasız yazılır: cm, kg, km, m². Öteki sözlerin kısaltmaları noktalıdır: Prof., Dr., vb., bk., sf. Kısaltmaya gelen ek, kısaltmanın okunuşuna göre seçilir ve büyük harfli kısaltmalarda kesmeyle ayrılır:

Kısaltmaya gelen ek gözle değil kulakla seçilir: TDK “te-de-ke” diye okunduğu için ek “TDK'nin” olur, “TDK'nın” değil.Görsel: Sınav Defteri
Akılda kalsın: Rakam ve kısaltma sesli okunur. Eki getirmeden önce rakamı ya da kısaltmayı yüksek sesle söyle: “bin dokuz yüz seksen dört-te”, “te-be-me-me-ye”. Üleştirmeyi ise hiç rakamla yazma: ikişer, üçer, beşer.
Sınavda

Nasıl sorulurSayı ve kısaltma soruları genellikle başka yazım kurallarıyla karışık bir seçenekte gizlenir.

TuzakŞunlardır: yirmibeş gibi bitişik yazılmış sayı, “3'er, 5'er” gibi rakamla yazılmış üleştirme sayısı, “8.'inci” gibi çifte işaretli sıra sayısı, “TDK'nın” gibi yazılışa göre getirilmiş ek, “1984'de” gibi benzeşmesi gösterilmemiş ek. Ölçü birimine gereksiz nokta konması da (5 km. yol) yanlıştır.

▭Boşluk doldurma

Para belgeleri dışında 25 sayısı yazıyla biçiminde yazılır. Her öğrenciye iki kitap düşüyorsa bu, rakamla değil diye yazılır.

yirmi beşyirmibeşikişer2'şer

?Soru çöz

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde sayıların ya da kısaltmaların yazımıyla ilgili bir yanlışlık yapılmıştır?

✓ D. Üleştirme sayıları rakamla değil yazıyla belirtilir: üçer sandalye. A'da saat rakamla ve kısaltmaya gelen ek son harfin okunuşuna (“ke”) göre, B'de dört basamaklı sayı noktayla, C'de yüzyıl Romen rakamıyla doğru yazılmıştır.
KURAL · ŞAPKA VE SÖZCÜKLER

Düzeltme işareti ve sık karıştırılan sözcükler: hala mı, hâlâ mı?

MEB 11. sınıf · Yaşamın İzinde · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaSesteş (eş sesli) sözcük nedir, çok anlamlı sözcükten nasıl ayrılır?Bağlantılı konudan (Sözcükler arası anlam ilişkileri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Sesteş (eş sesli) sözcükler, söylenişleri ve yazılışları aynı olduğu hâlde anlamları ve kökleri ayrı olan sözcüklerdir: yüz (sayı) – yüz (surat), dolu (yağış) – dolu (boş karşıtı), çay (içecek) – çay (akarsu). Çok anlamlı sözcükten farkı, anlamlar arasında hiçbir ilgi bulunmamasıdır; bu yüzden sözlükte ayrı madde başı olarak (yüz I, yüz II) verilirler.

Sesteş (eş sesli) sözcükler

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Düzeltme işareti (şapka) nerede kullanılır, sık karıştırılan kelimelerin doğru yazımı nedir?

Kısa cevap: Düzeltme işareti (^) üç yerde kullanılır: yazılışı aynı, anlamı farklı sözcükleri ayırmak için (hala / hâlâ, kar / kâr, aşık / âşık), ince g ve k'den sonra gelen a ve u'yu göstermek için (kâğıt, dükkân, rüzgâr, mahkûm) ve nispet i'sini iyelik ekinden ayırmak için (millî, resmî, tarihî). Bunların dışında uzun okunan ünlüler işaretle gösterilmez: ilan, telaş, fevkalade.

Şapka küçük bir işarettir ama cümlenin anlamını değiştirebilir: “Hala orada oturuyor” ile “Hâlâ orada oturuyor” bambaşka iki insandan söz eder.

Düzeltme işaretinin üç görevi

1. Anlam ayırmak. Yazılışı aynı, okunuşu ve anlamı farklı sözcüklerde uzun ünlünün üstüne şapka konur: hala (babanın kız kardeşi) / hâlâ (henüz, şimdiye kadar); kar (yağış) / kâr (kazanç); aşık (bir kemik) / âşık (tutkun); adet (sayı) / âdet (gelenek); alem (bayrak, tepe süsü) / âlem (dünya, evren); hal (pazar yeri) / hâl (durum).

2. İnce g, k'den sonraki a ve u. Arapça ve Farsçadan gelen bazı sözlerde ve özel adlarda bu ünsüzlerin ince okunduğunu göstermek için kullanılır: kâğıt, dükkân, hikâye, rüzgâr, mahkûm, Kâzım, Hakkâri. İnce l'den sonraki a ve u için yalnız özel adlarda kullanılır: Lâle, Halûk.

3. Nispet i'si. “İle ilgili” anlamı katan nispet ekini iyelik ya da belirtme ekinden ayırır: askerî okul (askerlikle ilgili) / Türk askeri (Türk'ün askeri); tarihî eser / kentin tarihi; resmî tören, millî park, dinî bayram. Bu sözlere Türkçe ek gelince şapka korunur: millîleşmek, resmîlik. Şapkanın işi karışmayı önlemek olduğu için, iyelikli bir biçimle karışma olasılığı olmayan nispet sözlerinde TDK sözlüğü şapka kullanmaz: siyasi, iktisadi, ahlaki, insani (ama tarihî / kentin tarihi, fikrî / onun fikri).

Bunun dışında uzun ünlü yazıda gösterilmez: adalet, şair, sade. Eski metinlerdeki ilân, telâş, fevkalâde, lâzım gibi yazımlar bugün şapkasız yazılır: ilan, telaş, fevkalade, lazım. Ünlülerin uzunluğu konusunda ses bilgisi sayfasına bakabilirsin.

Yazılışı karıştırılan sözcükler

TDK sözlüğündeki biçimlere göre en sık yanlış yazılan sözcüklerden bir seçki:

  • Ses eklenen ya da düşürülen: ✔ yanlış (✘ yalnış), yalnız (✘ yanlız, yalınız), herkes (✘ herkez), kılavuz (✘ klavuz), antrenman (✘ antreman), laboratuvar (✘ labaratuar), repertuvar (✘ repertuar), maalesef (✘ malesef), müsaade (✘ müsade), orijinal (✘ orjinal), espri (✘ espiri).
  • Ünlüsü karıştırılan: ✔ makine (✘ makina), meyve (✘ meyva), kurdele (✘ kurdela), fantezi (✘ fantazi), karakter (✘ karekter), röportaj (✘ ropörtaj), entelektüel (✘ entellektüel), vejetaryen (✘ vejeteryan), dinozor (✘ dinazor), pardösü (✘ pardesü), mütevazı (✘ mütevazi), eşofman, şoför, tıraş (✘ traş), sandviç (✘ sandiviç), jimnastik (✘ cimnastik).
  • Ünsüzü karıştırılan: ✔ egzoz (✘ egzos), metot, doküman (✘ döküman), aşçı (✘ ahçı), eczane (✘ eczahane), müteahhit (✘ müteahit), naif (✘ nayif), tuval (✘ tual), serbest (✘ serbes), ambar (✘ anbar), sömestir.
  • Anlamla değişen çiftler: tabii (doğal; elbette) / tabi (bağımlı); hâkim (yargıç, egemen) / hakim (bilge); millî (ulusal) / milli (mil içeren); gözaltı (gözetim) / göz altı (gözün alt kısmı); yeraltı (gizli, yasa dışı) / yer altı (yüzeyin altı); birebir (etkisi kesin) / bire bir (aynısı, yüz yüze).

Ses olayları yazıya nasıl yansır?

Yazım sorularının bir bölümü aslında ses bilgisi sorusudur. Ünsüz benzeşmesi yazıda gösterilir: ✔ düştü, sanatçı, arkadaşça, yokuşta, girişken ✘ düşdü, sanatcı, arkadaşca, yokuşda, girişgen. -gan/-gen eki sert ünsüzden sonra -kan/-ken olur (çalışkan, yapışkan, değişken), yumuşak ünsüzden sonra -gan/-gen kalır (sıkılgan). Söyleyişteki daralma ise -yor dışında yazıya geçmez: ✔ bekleyecek, sulanmayan, niteleyen, anlayamadın ✘ bekliyecek, sulanmıyan, niteliyen, anlıyamadın. Mastara gelen yönelme eki bugün -ya/-ye biçimindedir: ✔ görünmeye, okumaya ✘ görünmeğe (eski yazım).

Yabancı kökenli sözlerin bazıları ünlüyle başlayan ek alınca son sesi yumuşar: diyalog → diyaloğu, katalog → kataloğu. Ünlü düşmesi olan sözlerin düşmüş biçimi yazılır: ✔ nehrin, ağzı, oğlu ✘ nehirin. Konuşmada düşen sesler ise yazıda korunur: ✔ orada, burada, ileride ✘ orda, burda, ilerde.

Akılda kalsın: Şapkanın üç durağı: anlam ayırır (hâlâ), inceltir (kâğıt), ilgi kurar (millî). “Hâlâ”yı hatırlamanın yolu: “hâlâ” hep “henüz”dür; aile üyesi olan “hala” şapka takmaz.
Sınavda

Nasıl sorulur“Yazımı yanlış olan sözcük” sorusu sık gelir.

Tuzakİki türlüdür: şapkasıyla anlam değişen sözcük (hala / hâlâ) ve tek harfi değiştirilmiş yabancı kökenli sözcük (makina, labaratuar). Sözcük tanıdık görünse bile harf harf oku. Üçüncü tuzak ses olayının yazıya yanlış geçirilmesidir: benzeşmesi gösterilmemiş ek (düşdü, sanatcı) ya da yazıya geçirilmiş söyleyiş daralması (bekliyecek, niteliyen). Nispet i'sinde ince ayrım sık sorulur: “Türk askeri” iyelik eki aldığı için şapkasızdır, “askerî okul” ise şapkalıdır.

⇄Bilgi eşleştirme şapka anlamı değiştirir

?Soru çöz

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde düzeltme işaretinin kullanımıyla ilgili bir yanlışlık yapılmıştır?

✓ B. “Henüz, şimdiye kadar” anlamındaki söz düzeltme işaretiyle yazılır: hâlâ. A'da ince k'den sonra (dükkân) ve anlam ayırmak için (kâr), C ve D'de nispet i'si için (millî, resmî) işaret doğru kullanılmış; akrabalık bildiren “halam” şapkasız yazılır.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Göç eden kuşlar binlerce kilometrelik yolculukta yönlerini nasıl bulur? Araştırmalar, birçok türün güneşin ve yıldızların konumundan yararlandığını gösteriyor. Bazı kuşların ise yerin manyetik alanını algılayabildiği düşünülüyor. Yani kuşlar tek bir pusulaya değil, birbirini tamamlayan birkaç yol göstericiye güveniyor.

Aşağıdakilerden hangisi bu parçanın başlığı olabilir?

✓ A. Paragrafın bütünü kuşların yön bulmak için kullandığı yolları anlatıyor. B'den söz edilmiyor, C tek cümleye ait (dar), D paragrafın dışına taşıyor (geniş).Kaynak: Paragrafta anlam · Başlık ve soru karşılığı

?Soru 2

Eskiden mahallemizde her sokağın bir bakkalı vardı; alışveriş, komşularla ayaküstü sohbet etmek demekti. Bugün aynı sokaklarda zincir marketler sıralanıyor, kasada çoğu zaman tek kelime konuşulmuyor. Alışveriş hızlandı ama sokaklar sessizleşti.

Bu parçada aşağıdaki düşünceyi geliştirme yollarından hangisine başvurulmuştur?

✓ A. Mahallenin iki dönemi (eskiden-bugün) alışveriş ve konuşma ölçütüyle yan yana konuyor. Kimsenin sözü aktarılmıyor (B), oran ya da ölçü yok (C), bir kavramın ne olduğu söylenmiyor (D).Kaynak: Anlatım biçimleri ve düşünceyi geliştirme yolları · Karşılaştırma, benzetme, sayısal veri

?Soru 3

Kentimizin eski çarşısında bakırcılar bir zamanlar sokağın iki yanını dolduruyordu. Bugün yalnızca üç dükkân açık ve ustaların en genci elli yaşını geçmiş. Fabrikada üretilen ucuz kaplar, el emeğiyle dövülen bakırın yerini almış durumda. Yine de rehberler, çarşının en çok fotoğraf çekilen köşesinin hâlâ bakırcılar olduğunu söylüyor.

Bu parçada bakırcılarla ilgili aşağıdakilerden hangisine ulaşılamaz?

✓ A. Azalma “yalnızca üç dükkân”, rekabet “ucuz kaplar yerini almış”, ilgi “en çok fotoğraf çekilen köşe” ifadeleriyle karşılanıyor; kurs açıldığından hiç söz edilmiyor.Kaynak: Paragrafta anlam · Yardımcı düşünce ve değinilmeyen

?Soru 4

Aşağıdaki sözcüklerin hangisinde ünsüz yumuşaması vardır?

✓ D. “Yurt” tek heceli olduğu hâlde yumuşayan istisnalardandır: yurt → yurdu. Süt (tek heceli), bulut (istisna) ve tank (alıntı) yumuşamaz.Kaynak: Ses bilgisi · Ünsüz yumuşaması

?Soru 5

Aşağıdaki sözcüklerin hangisinde ince, yuvarlak ve geniş bir ünlü vardır?

✓ A. “Gönül”deki ö ince, yuvarlak ve geniştir. “Yüzük”teki ü de ince ve yuvarlaktır ama dardır.Kaynak: Ses bilgisi · Ünlüler ve özellikleri

?Soru 6

Aşağıdaki sözcüklerden hangisi büyük ünlü uyumuna uyduğu hâlde küçük ünlü uyumuna uymaz?

✓ D. “Çamur”un ünlüleri kalındır (büyük uyum ✔) ama düz a'dan sonra yuvarlak u gelmiştir (küçük uyum ✘). Elma ve kardeş tam tersidir.Kaynak: Ses bilgisi · Küçük ünlü uyumu

?Soru 7

Kitap fuarına bu yıl da gittim. Salonlar kalabalıktı ama standların çoğunda aynı on kitap üst üste dizilmişti. Yayınevleri okura yeni bir yazar tanıtmak yerine geçen yılın çok satanlarını yeniden öne çıkarmayı seçmiş. Fuardan çıkarken elimdeki poşet doluydu; ne yazık ki içinde beni şaşırtan tek bir kitap yoktu.

Bu parçada yazar aşağıdakilerden hangisinden yakınmaktadır?

✓ D. “Aynı on kitap”, “yeni bir yazar tanıtmak yerine” ve “ne yazık ki … şaşırtan tek bir kitap yoktu” aynı yakınmayı taşıyor. A paragrafa ters düşer (salonlar kalabalıktı); B ve C'den söz edilmiyor.Kaynak: Paragrafta anlam · Yazarın amacı ve tutumu

?Soru 8

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde ünlü daralması vardır?

✓ A. “Oyna-” fiilinin sonundaki a, -yor önünde u'ya daralmıştır. “İç-” ve “öt-” ünsüzle, “oku-” dar ünlüyle bittiği için öteki cümlelerde daralma yoktur.Kaynak: Ses bilgisi · Ünlü daralması, düşmesi, türemesi

?Soru 9

Aşağıdakilerin hangisinde öyküleyici anlatım kullanılmıştır?

✓ B. Belirli bir kişi (Murat), belirli bir an (zil çalınca), bir yer (merdiven, bahçe) ve art arda eylemler var. A bir işlemi öğreten açıklamadır, kişi ve belirli zaman yoktur. C durağan bir sahneyi canlandıran betimleme, D karşı görüşü “oysa” ile çürüten tartışmadır.Kaynak: Anlatım biçimleri ve düşünceyi geliştirme yolları · Öyküleyici anlatım

?Soru 10

Çocukların kitap sevgisi çoğu zaman evdeki örneklerden doğar. Uzun yıllar okuma alışkanlığı üzerine çalışan bir eğitimci, “Çocuğa kitap okumasını söylemek yetmez; anne babasını kitap okurken görmesi gerekir.” der. Gerçekten de çocuk, evde gördüğü alışkanlığı kendi oyunlarına taşır.

Bu parçada aşağıdaki düşünceyi geliştirme yollarından hangisine başvurulmuştur?

✓ D. Yazar düşüncesini, konusunda deneyimli bir eğitimcinin tırnak içinde aktarılan sözüyle destekliyor. Bir kavramın ne olduğu söylenmiyor (A), rakam ya da oran yok (B), iki şey arasında ölçme yapılmıyor (C).Kaynak: Anlatım biçimleri ve düşünceyi geliştirme yolları · Tanımlama, örneklendirme, tanık gösterme
10
Daha fazla soru çözmek ister misin?Yazım kuralları konusundan 10 soru seni bekliyor. Çözümlü; yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →