Büyük harfin kullanıldığı yerler: cümle başından gezegen adlarına
MEB 10. sınıf · Dünden Bugüne · Okuma 6 dk · 2 etkinlik
✎Konu anlatımı
Büyük harf nerelerde kullanılır?
Kısa cevap: Büyük harf cümle ve dize başında, özel adlarda kullanılır: kişi adı ve soyadı, kişi adıyla birlikte söylenen unvan ve saygı sözleri, hayvanlara verilen adlar, millet, dil, devlet, din ve mezhep adları, Tanrı ve mitoloji adları, gezegen ve yıldız adları. Akrabalık sözleri, para birimleri, yön bildiren doğu-batı ve gezegen anlamı dışındaki dünya-güneş-ay küçük harfle yazılır.Büyük harf bir sözcüğe “sen sıradan değilsin” der. Yazım kuralının bütün mantığı, o sözcüğün tek bir varlığı mı yoksa bir türü mü gösterdiğini sormaktır.
“Kedi” dediğinde dünyadaki bütün kedileri kastedersin; “Duman” dediğinde yalnız komşunun gri kedisini. İlki tür adı, ikincisi özel addır. Türkçe yazım kurallarının büyük harfle ilgili maddelerinin neredeyse hepsi bu ayrımın farklı görünümleridir. Bu yüzden kuralları tek tek ezberlemeden önce her örnekte aynı soruyu sor: Bu sözcük tek bir varlığın adı mı?
Cümle ve dize başı
Her cümle büyük harfle başlar. Cümle içinde tırnakla ya da ayraçla verilen bağımsız cümleler de büyük harfle başlar: Kapıdaki görevli “Lütfen sıraya girin.” diye uyardı. İki noktadan sonra bir cümle geliyorsa o da büyük harfle başlar: Annem tek bir şey istedi: Ödevini bitirmeden çıkma. İki noktadan sonra cümle değil de sıradan sözcükler sıralanıyorsa küçük harf kullanılır: Çantasından neler çıktı neler: kalem, silgi, bozuk para…
Rakamla başlayan cümlede rakamdan sonraki sözcük özel ad değilse küçük kalır: ✔ 2026 yılında okulumuz yüzüncü yaşını kutladı. ✘ 2026 Yılında… Şiirde her dize büyük harfle başlar; iki çizgi arasına alınmış açıklamalar ise büyük harfle başlamaz.
Kişiler, unvanlar ve akrabalar
Kişi adları, soyadları ve takma adlar büyük harfle başlar. Kişi adından önce ya da sonra gelen unvan, rütbe, saygı sözü ve lakaplar da adın parçası sayılır: Avukat Deniz Hanım, Doktor Selim Bey, Yüzbaşı Kaan Er, Mimar Sinan, Fatih Sultan Mehmet. Cümle içinde bir kişinin adı yerine kullanılan makam sözü de büyük yazılır: Toplantıya Vali de katıldı. Mektup ve resmî yazılardaki hitaplar büyük harfle başlar: Sayın Müdür, Değerli Meslektaşlarım.
Akrabalık sözleri ise ad değil, ilişki bildirir; bu yüzden küçük yazılır: ✔ Nermin teyzem, Okan amcam ✘ Nermin Teyzem. Akrabalık sözü bir lakaba, bir unvana dönüşmüşse büyük yazılır: Dayı Kemal, Nene Hatun, Gül Baba. Hayvanlara verilen özel adlar da büyük harfle başlar: Kedimizin adı Tarçın.
Millet, dil, din ve inanç adları
Millet, boy ve oymak adları (Türk, Japon, Kazak, Oğuz), dil ve lehçe adları (Türkçe, İspanyolca, Kırgızca), devlet adları (Türkiye Cumhuriyeti, Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti) büyük harfle başlar. Din ve mezhep adlarıyla bunlara bağlı kişileri bildiren sözler de öyledir: Müslümanlık, Müslüman; Hristiyanlık, Hristiyan; Budizm, Budist; Hanefi. Tanrı, Allah ve mitoloji adları (Zeus, Kibele) büyük yazılır; ama özel ad olmaktan çıkıp tür bildirdiklerinde küçülürler: Eski Yunan tanrıları, futbolun ilahı.
Gökyüzü ve yönler
Gezegen ve yıldız adları büyük harfle başlar: Merkür, Mars, Satürn, Halley. Dünya, Güneş, Ay yalnız gök cismi olarak anıldıklarında büyük yazılır: ✔ Ay, Dünya'nın tek doğal uydusudur. Gezegen anlamı dışında küçük kalır: ✔ Dünya kadar işim var. ✔ Çamaşırlar güneşte kurudu. Aynı mantık doğu ve batı için de geçerlidir: düşünce, yaşam tarzı ya da siyaset anlatıyorsa büyük (Batı müziği, Doğu felsefesi), yön bildiriyorsa küçük yazılır (Kayseri'nin doğusu).
Nasıl sorulurSoru kökü genellikle “büyük harflerin kullanımıyla ilgili bir yanlışlık” ister.
TuzakEn sık şu yerlerde kurulur: kişi adından sonra gelen akrabalık sözünün büyük yazılması (Ali Amcam yanlış, Ali amcam doğru), gündelik anlamdaki “dünya”nın büyük yazılması, yön bildiren “doğu”nun büyük yazılması ve rakamla başlayan cümlede rakamdan sonraki sözcüğün gereksiz yere büyütülmesi. Bu sözün yazımı da sorulur: TDK sözlüğünde doğru biçim unvandır, ünvan yanlıştır.
⇄Bilgi eşleştirme neden büyük, neden küçük?
?Soru çöz
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde büyük harflerin kullanımıyla ilgili bir yanlışlık yapılmıştır?