Edat (ilgeç) nedir? Tek başına anlamsız, cümlede ilgi kuran sözcük
MEB 10. sınıf · Kelimelerin Ritmi · Okuma 6 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaİsim çekim ekleri ve fiil çekim ekleri nelerdir?Bağlantılı konudan (Sözcükte yapı). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Çekim ekleri sözcüğe yeni anlam katmaz, onu cümledeki öteki sözcüklere bağlar. İsim çekim ekleri çokluk (-lar), iyelik (-ım, -ın, -ı…), hâl (-ı, -a, -da, -dan) ve tamlayan (-ın) ekleridir; fiil çekim ekleri ise kip (haber ve dilek) ile şahıs ekleridir.
✎Konu anlatımı
Edat nedir, edatlar hangi hâl eklerini ister?
Kısa cevap: Edat (ilgeç), tek başına bir anlamı olmayan, birlikte kullanıldığı sözle cümledeki öteki sözler arasında ilgi kuran ve anlamı ancak cümle içinde belirginleşen sözcüktür: gibi, için, ile, kadar, göre, beri, dolayı, karşın. Edatlar önlerindeki sözün belli bir hâlde olmasını ister: yalın hâl (gibi, için, ile, kadar), yönelme hâli -e (göre, karşı, karşın, rağmen, doğru, kadar, dek) ya da ayrılma hâli -den (beri, dolayı, ötürü, başka, önce, sonra).“İçin” sözcüğünü tek başına söyle: zihninde hiçbir şey canlanmaz. “Senin için” dediğin anda ise bir amaç, bir adanmışlık belirir. Edatın bütün hikâyesi bu yaslanmadır.
Sözcükler kabaca iki kümede toplanır. İsim, sıfat, zamir, zarf ve fiil kendi başına bir kavramı, bir varlığı ya da bir işi karşılar. Edat ve bağlaç ise tek başına bir şey anlatmaz; cümledeki sözleri birbirine bağlayıp aralarına bir ilişki koyar. Bu yüzden bunlara görevli sözcükler denir. Ünlem de çoğu kaynakta aynı başlık altında ele alınır: o da bir kavramı adlandırmaz, bir duyguyu ya da seslenmeyi tek başına taşır.
TDK Güncel Türkçe Sözlük edatı, birlikte kullanıldığı sözler arasında ilgi kurmaya yarayan ve anlamı yalnızca bağlamla belirginleşen kelime türü olarak tanımlar; ilgeç aynı türün Türkçe karşılığıdır. Edat her zaman bir sözün arkasına gelir ve onunla birlikte bir edat öbeği kurar: Sınav haftası için plan yaptık. · Fırtınadan dolayı vapur seferleri iptal edildi. Edatı öbekten koparırsan geride anlamlı bir şey kalmaz; öbeğin önündeki sözü çıkarırsan da edat havada kalır.
Edatın imzası: önündeki sözün hâli
Her edat önündeki sözü belli bir hâlde ister. Bu, edatı tanımanın en güvenilir yoludur; çünkü sözlük anlamı değişse de istediği hâl çoğu zaman değişmez.
- Yalın hâl isteyenler: gibi, için, ile, kadar, üzere: pamuk gibi, yarın için, kalemle, dağ kadar, gitmek üzere.
- Yönelme hâli (-e) isteyenler: göre, karşı, karşın, rağmen, doğru, kadar, dek, değin, dair: bana göre, rüzgâra karşı, yorgunluğa rağmen, kıyıya doğru, akşama kadar.
- Ayrılma hâli (-den) isteyenler: beri, dolayı, ötürü, başka, önce, sonra, öte, itibaren: sabahtan beri, sisten dolayı, senden başka, maçtan önce.
Bir ayrıntı: kişi zamirleri ve işaret zamirleri, yalın hâl isteyen edatlardan önce ilgi hâli eki alır: benim için, senin gibi, onun kadar, bunun için. Çoğul biçimler ise eksiz kalır: onlar gibi, bunlar için. Görüldüğü gibi “kadar” iki hâlle de kullanılır; yalınla eşitlik (senin kadar), yönelmeyle sınır (akşama kadar) bildirir.
Her hâl eki almış söz edat öbeği değildir
Edat ayrı bir sözcüktür; hâl eki ise sözcüğün kendisine bitişir. “Önünde, yanında, arasında, üstünde” gibi sözler edat değildir: bunlar “ön, yan, ara, üst” isimlerinin iyelik ve bulunma eki almış hâlleridir. Kütüphanenin önünde buluştuk. cümlesinde edat yoktur; Kütüphaneye doğru yürüdük. cümlesinde ise “doğru” bir edattır ve önündeki sözü yönelme hâlinde tutar.
Nasıl sorulur“Aşağıdakilerin hangisinde edat (ilgeç) yoktur?” kalıbı en sık gelendir. Her seçenekte “gibi, için, kadar, göre, ile (-le), beri, sonra” gibi sözleri tara; “-le, -la” ekine dönüşmüş “ile”yi gözden kaçırma (otobüsle içinde bir edat vardır).
Tuzak“önünde, içinde, arasında” gibi iyelik ve hâl eki almış isimlerdir: bunlar edat sanılır ama isimdir.
Sınavda işaretle“ilgeç” edattır; soru sözcüğün türünü soruyorsa edat, öbeğin cümledeki görevini soruyorsa zarf tümleci de.
Ek bilgi: Kaynaklar farklı diyor
Bazı soru bankaları “size göre, buraya kadar, bana karşı” gibi öbeklerdeki sözcüğü doğrudan “zarf” diye etiketler; kastedilen, öbeğin cümledeki zarf görevidir. TDK Güncel Türkçe Sözlük “göre”yi edat olarak verir.
▭Boşluk doldurma
Akşama kadar kütüphanede çalıştık. cümlesinde “kadar” edatı önündeki sözü hâlinde ister. Sabahtan beri yağmur yağıyor. cümlesinde “beri” edatı ise hâli ister.
?Soru çöz
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde edat (ilgeç) kullanılmamıştır?