Edat, bağlaç ve ünlem: görevli sözcükler

Tek başına anlamı olmayan ama cümleyi bir arada tutan sözcükleri anlatıyoruz: edatların anlamları ve istedikleri hâl ekleri, bağlaçların anlam aileleri, “ile” karar şeması, ünlem türleri ve sınavın sevdiği tuzaklar.

8 durakKavram
16 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 16tamamlanan etkinlik
22 sorubu konuda çözebileceğin
KAVRAM · EDAT

Edat (ilgeç) nedir? Tek başına anlamsız, cümlede ilgi kuran sözcük

MEB 10. sınıf · Kelimelerin Ritmi · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaİsim çekim ekleri ve fiil çekim ekleri nelerdir?Bağlantılı konudan (Sözcükte yapı). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Çekim ekleri sözcüğe yeni anlam katmaz, onu cümledeki öteki sözcüklere bağlar. İsim çekim ekleri çokluk (-lar), iyelik (-ım, -ın, -ı…), hâl (-ı, -a, -da, -dan) ve tamlayan (-ın) ekleridir; fiil çekim ekleri ise kip (haber ve dilek) ile şahıs ekleridir.

Çekim ekleri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Edat nedir, edatlar hangi hâl eklerini ister?

Kısa cevap: Edat (ilgeç), tek başına bir anlamı olmayan, birlikte kullanıldığı sözle cümledeki öteki sözler arasında ilgi kuran ve anlamı ancak cümle içinde belirginleşen sözcüktür: gibi, için, ile, kadar, göre, beri, dolayı, karşın. Edatlar önlerindeki sözün belli bir hâlde olmasını ister: yalın hâl (gibi, için, ile, kadar), yönelme hâli -e (göre, karşı, karşın, rağmen, doğru, kadar, dek) ya da ayrılma hâli -den (beri, dolayı, ötürü, başka, önce, sonra).

“İçin” sözcüğünü tek başına söyle: zihninde hiçbir şey canlanmaz. “Senin için” dediğin anda ise bir amaç, bir adanmışlık belirir. Edatın bütün hikâyesi bu yaslanmadır.

Sözcükler kabaca iki kümede toplanır. İsim, sıfat, zamir, zarf ve fiil kendi başına bir kavramı, bir varlığı ya da bir işi karşılar. Edat ve bağlaç ise tek başına bir şey anlatmaz; cümledeki sözleri birbirine bağlayıp aralarına bir ilişki koyar. Bu yüzden bunlara görevli sözcükler denir. Ünlem de çoğu kaynakta aynı başlık altında ele alınır: o da bir kavramı adlandırmaz, bir duyguyu ya da seslenmeyi tek başına taşır.

TDK Güncel Türkçe Sözlük edatı, birlikte kullanıldığı sözler arasında ilgi kurmaya yarayan ve anlamı yalnızca bağlamla belirginleşen kelime türü olarak tanımlar; ilgeç aynı türün Türkçe karşılığıdır. Edat her zaman bir sözün arkasına gelir ve onunla birlikte bir edat öbeği kurar: Sınav haftası için plan yaptık. · Fırtınadan dolayı vapur seferleri iptal edildi. Edatı öbekten koparırsan geride anlamlı bir şey kalmaz; öbeğin önündeki sözü çıkarırsan da edat havada kalır.

Edatın imzası: önündeki sözün hâli

Her edat önündeki sözü belli bir hâlde ister. Bu, edatı tanımanın en güvenilir yoludur; çünkü sözlük anlamı değişse de istediği hâl çoğu zaman değişmez.

  • Yalın hâl isteyenler: gibi, için, ile, kadar, üzere: pamuk gibi, yarın için, kalemle, dağ kadar, gitmek üzere.
  • Yönelme hâli (-e) isteyenler: göre, karşı, karşın, rağmen, doğru, kadar, dek, değin, dair: bana göre, rüzgâra karşı, yorgunluğa rağmen, kıyıya doğru, akşama kadar.
  • Ayrılma hâli (-den) isteyenler: beri, dolayı, ötürü, başka, önce, sonra, öte, itibaren: sabahtan beri, sisten dolayı, senden başka, maçtan önce.

Bir ayrıntı: kişi zamirleri ve işaret zamirleri, yalın hâl isteyen edatlardan önce ilgi hâli eki alır: benim için, senin gibi, onun kadar, bunun için. Çoğul biçimler ise eksiz kalır: onlar gibi, bunlar için. Görüldüğü gibi “kadar” iki hâlle de kullanılır; yalınla eşitlik (senin kadar), yönelmeyle sınır (akşama kadar) bildirir.

Edatın kimliği önündeki sözün hâlinde saklıdır: bir edat görünce ilk iş, önündeki sözcüğün hangi eki taşıdığına bakmak.Görsel: Sınav Defteri

Her hâl eki almış söz edat öbeği değildir

Edat ayrı bir sözcüktür; hâl eki ise sözcüğün kendisine bitişir. “Önünde, yanında, arasında, üstünde” gibi sözler edat değildir: bunlar “ön, yan, ara, üst” isimlerinin iyelik ve bulunma eki almış hâlleridir. Kütüphanenin önünde buluştuk. cümlesinde edat yoktur; Kütüphaneye doğru yürüdük. cümlesinde ise “doğru” bir edattır ve önündeki sözü yönelme hâlinde tutar.

Akılda kalsın: Edat bir kancadır: önündeki sözü belli bir hâlde yakalar ve onu cümleye asar. Bir sözcüğün edat olup olmadığını anlamak için onu önündeki sözle birlikte oku; önündeki söze yaslanmadan ayakta durabiliyorsa edat değildir.
Sınavda

Nasıl sorulur“Aşağıdakilerin hangisinde edat (ilgeç) yoktur?” kalıbı en sık gelendir. Her seçenekte “gibi, için, kadar, göre, ile (-le), beri, sonra” gibi sözleri tara; “-le, -la” ekine dönüşmüş “ile”yi gözden kaçırma (otobüsle içinde bir edat vardır).

Tuzak“önünde, içinde, arasında” gibi iyelik ve hâl eki almış isimlerdir: bunlar edat sanılır ama isimdir.

Sınavda işaretle“ilgeç” edattır; soru sözcüğün türünü soruyorsa edat, öbeğin cümledeki görevini soruyorsa zarf tümleci de.

Ek bilgi: Kaynaklar farklı diyor

Bazı soru bankaları “size göre, buraya kadar, bana karşı” gibi öbeklerdeki sözcüğü doğrudan “zarf” diye etiketler; kastedilen, öbeğin cümledeki zarf görevidir. TDK Güncel Türkçe Sözlük “göre”yi edat olarak verir.

▭Boşluk doldurma

Akşama kadar kütüphanede çalıştık. cümlesinde “kadar” edatı önündeki sözü hâlinde ister. Sabahtan beri yağmur yağıyor. cümlesinde “beri” edatı ise hâli ister.

yönelmeayrılmabulunmabelirtme

?Soru çöz

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde edat (ilgeç) kullanılmamıştır?

✓ A. “Önünde”, “ön” isminin iyelik ve bulunma eki almış hâlidir; edat değildir. B'de “kadar”, C'de “için”, D'de “dolayı” önündeki sözle öbek kuran edatlardır.
KAVRAM · EDAT ANLAMLARI

Başlıca edatlar ve anlamları: gibi, için, ile, kadar, göre ve ötekiler

MEB 10. sınıf · Kelimelerin Ritmi · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKarşılaştırma cümlesi ile benzetme cümlesi nasıl ayırt edilir?Bağlantılı konudan (Cümlede anlam ilişkileri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Karşılaştırma, aynı türden en az iki varlık ya da bir varlığın iki farklı zamanı arasında benzerlik, farklılık veya derece ilişkisi kurmaktır; “daha, en, -den daha, kadar, gibi, göre, oranla” gibi sözcüklerle üstünlük ya da eşitlik bildirir. Benzetmede ise farklı türden iki varlık arasında ortak bir nitelik bakımından ilgi kurulur ve nitelikçe zayıf olan, güçlü olana benzetilir.

Karşılaştırma ve benzetme

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Gibi, için, ile, kadar, göre edatları cümleye hangi anlamları katar?

Kısa cevap: Edatlar cümleye çeşitli anlam ilişkileri katar: gibi benzerlik ve olasılık, için amaç ve sebep, ile birliktelik ve araç, kadar eşitlik ve sınır, göre görelik ve uygunluk, beri başlangıç, dolayı ve ötürü sebep, karşın ve rağmen karşıtlık, başka dışında tutma, önce ve sonra zaman sırası, doğru yön, üzere amaç ve yakınlık bildirir. Edat ile önündeki söz bir edat öbeği kurar; bu öbek cümlede çoğunlukla zarf tümleci olur.

Edatlar küçük ama çok yönlüdür: aynı “gibi” bir cümlede benzetme yapar, ötekinde tahmin yürütür, bir başkasında “hemen” der.

Edatın tek başına anlamı yoktur ama cümlede kazandığı anlam çok çeşitlidir. Bu anlamı bulmanın yolu, edatı aynı işi gören başka bir sözle değiştirip cümleyi yeniden okumaktır. Sınavların en çok sorduğu edatlar şunlardır:

gibi, için, ile, kadar

Sık sorulan dört edat
EdatKattığı anlam ve örnek
gibibenzerlik: Yeni aldığım mont tüy gibi hafif.
olasılık (“sanki” anlamı): Akşama doğru kar yağacak gibi.
zaman (“hemen”): Eve girdiği gibi bilgisayarın başına oturdu.
örnekleme (“ve benzerleri”): Elma, armut gibi meyveler kışa dayanıklıdır.
içinamaç: Sağlıklı kalmak için her gün yürüyor.
sebep: Yollar kapandığı için okullar tatil edildi.
görelik (“-e göre”): Bu karar benim için çok önemli.
özgülük (“-e ayrılmış”): Bu raf çocuk kitapları için.
süre: Kardeşim iki gün için şehir dışına çıktı.
ile (-le, -la)birliktelik: Kardeşimle sinemaya gittim.
araç: Faturayı kartla ödedi.
sebep: Gelen haberle herkes rahatladı.
durum: Kapıyı merakla açtı. “ile”nin bağlaç olarak kullanımı aşağıda, bağlaç mı edat mı konusunda.
kadareşitlik ve karşılaştırma: Kardeşim artık benim kadar uzun.
sınır (“dek”): Gece yarısına kadar ders çalıştı.
yaklaşıklık: Salonda yüz kadar kişi vardı.
büyüklük: Avuç kadar bir bahçesi var.

göre, beri, dolayı, karşın, başka, önce, sonra, doğru, üzere

Öteki edatlar
EdatKattığı anlam ve örnek
göregörelik: Bana göre bu film biraz uzun.
uygunluk: Hava durumuna göre plan yapacağız.
karşılaştırma: Bu kış geçen kışa göre daha ılık geçti.
beribaşlangıç: Pazartesiden beri onu göremiyorum.
dolayı, ötürüsebep: Sisten ötürü uçuşlar gecikti.
karşın, rağmenkarşıtlık ve ödün (beklenenin tersi olur): Bütün uyarılara karşın denize girdi.
başkadışında tutma: Senden başka kimseye söylemedim.
önce, sonrazaman sırası: Konserden önce biraz dinlendik.
Maçtan sonra stat boşaldı. TDK Güncel Türkçe Sözlük bu iki sözcüğü zarf, isim (ve “önce”yi sıfat) olarak gösterir; “-den sonra” kullanımını ayrı bir edat anlamı olarak değil, zarf anlamlarının içinde verir. Dil bilgisi kitapları ve sınavlar ise ayrılma hâlindeki sözle öbek kuran “önce, sonra”yı edat sayar.
doğruyön: Kıyıya doğru yürüdük.
yaklaşık zaman: Sabaha doğru yağmur dindi.
üzereamaç: Bilet almak üzere gişeye gitti.
yakınlık (“-mak üzere olmak”): Film bitmek üzere.
koşul: Yarın geri vermek üzere kitabı aldı.
karşıyön: Denize karşı oturduk.
karşıtlık: Haksızlığa karşı sesini yükseltti.

Edat öbeği cümlede ne olur?

Edat tek başına bir öge olmaz; önündeki sözle kurduğu öbek bütün olarak bir görev üstlenir. Bu görev çoğunlukla zarf tümlecidir: Gece yarısına kadar ders çalıştı. (ne zamana kadar?) · Sisten ötürü uçuşlar gecikti. (niçin?). Edat öbeği bir ismin önüne geçip onu niteleyebilir de: Avuç kadar bir bahçe. Sayıyla kurulan yaklaşıklık öbeği de böyledir: Kırk kadar gönüllü parkı temizledi. cümlesinde “kırk kadar” gönüllülerin sayısını belirtir ve öznenin içindedir; zarf tümleci değildir. “‘Kadar’ hangisinde zarf tümleci olarak kullanılmamıştır?” sorusunun cevabı çoğu zaman böyle bir öbektir; öteki seçeneklerde “-e kadar” öbeği “ne zamana kadar?” sorusuna cevap verir. İsim cümlesinde yüklemin parçası olabilir: Bu yastık pamuk gibi. “ile”li öbeğin KPSS kitaplarında “edat tümleci” diye ayrı sayıldığını cümlenin ögeleri sayfasında görmüştük; zarf görevli öteki öbekler sıfatlar ve zarflar sayfasında.

Akılda kalsın: Anlamı edat değil cümle belirler. Edatın yerine bir eşini koy: “gibi” yerine sanki geliyorsa olasılık, hemen geliyorsa zaman; “için” yerine amacıyla geliyorsa amaç, -dığından geliyorsa sebep, -e göre geliyorsa görelik.
Sınavda

Nasıl sorulur“Hangi cümlede ‘gibi’ edatının yerine ‘sanki’ getirilebilir?” ya da “Hangisinde ‘için’ sebep anlamı katmıştır?” kalıpları gelir. Adım adım: 1) Her seçenekte edatı bul. 2) Sorudaki anlamın karşılığı olan sözü (sanki, -dığından, amacıyla) edatın yerine koy. 3) Cümle anlamını koruyorsa doğru seçenek odur.

TuzakSebep ile amacı karıştırmak. “Kazanmak için çalıştı” amaçtır (sonuç henüz yok, hedef var); “Yorulduğu için uyudu” sebeptir (olmuş bir durum sonucu doğurmuş). Bu ayrımın cümle düzeyindeki ayrıntısı cümlede anlam ilişkileri sayfasında.

⇄Bilgi eşleştirme edat ve kattığı anlam

?Soru çöz

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde “için” edatı cümleye sebep anlamı katmıştır?

✓ C. Seferlerin iptal edilmesinin nedeni yolların buz tutmasıdır; “için” yerine “-duğundan” konabilir. A'da özgülük (annem adına, ona ayrılmış), B'de amaç, D'de görelik (“bana göre”) anlamı vardır.
YÖNTEM · TÜR AYIRMA

“Yalnız”, “ancak”, “önce”: aynı sözcük edat mı, zarf mı, sıfat mı?

KPSS / TYT Türkçe · Edat, bağlaç, ünlem · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaBir sözcüğün sıfat mı zarf mı olduğu nasıl anlaşılır?Bağlantılı konudan (Sıfatlar ve zarflar). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Aynı sözcük bir ismi niteliyorsa sıfat, bir fiili ya da fiilimsiyi niteliyorsa zarftır: “güzel kız” öbeğinde “güzel” sıfat, “güzel konuştu” öbeğinde zarftır. Karar için önce sözcüğün ek alıp almadığına, sonra neyin önünde durup neyi nitelediğine bakılır; sıfatın ya da zarfın derecesini bildiren sözcük miktar zarfıdır.

Sıfat mı zarf mı?

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Yalnız, ancak, önce sözcükleri ne zaman edat, ne zaman zarf ya da sıfat olur?

Kısa cevap: Bir sözcüğün türünü sözlükteki biçimi değil cümledeki görevi belirler. Önündeki bir sözü belli bir hâlde tutup onunla öbek kuruyorsa edat (maçtan önce, kıyıya doğru), bir ismi niteliyorsa sıfat (yalnız bir ağaç, başka yol), fiili belirtiyorsa zarf (önce sen konuş, yalnız yaşıyor), iki cümleyi “ama, fakat” anlamıyla bağlıyorsa bağlaçtır. “Sadece” yerine kullanılabilen yalnız ve ancak, TDK Güncel Türkçe Sözlük'e göre sınırlama bildiren zarftır; eski KPSS kaynaklarında “sınırlama edatı” diye de geçer.

Türkçede bazı sözcükler birden çok kılık taşır: aynı “yalnız” bir cümlede ağacı niteler, ötekinde iki cümleyi bağlar. Kılığı değiştiren şey, sözcüğün cümlede kime yaslandığıdır.

Edat, zarf, sıfat ve bağlaç arasında gidip gelen sözcükler sınavın gözdesidir. Hepsinde soru aynıdır: sözcük cümlede kime bağlanıyor? Aşağıdaki karşılaştırmalar bu sorunun nasıl cevaplandığını gösteriyor.

“yalnız”

  • Sıfat: Tepede yalnız bir ağaç vardı. (ağacı niteler)
  • Zarf: Yıllarca yalnız yaşadı. (nasıl yaşadı?)
  • Zarf (= sadece): Bu şifreyi yalnız sen biliyorsun. (sınırlama; TDK)
  • Bağlaç: Ev güzel, yalnız biraz pahalı. (= ama)

“ancak”

  • Zarf (= sadece): Bu kapı ancak görevlilere açılır. (sınırlama; TDK)
  • Bağlaç: Davet edildim, ancak katılamayacağım. (= ama)
  • Zarf: Otobüse ancak yetiştik. (= güçbela)

“önce, sonra”

  • Edat: Konserden önce dinlendik. (-den ile öbek)
  • Zarf: Önce ellerini yıka. (tek başına, ne zaman?)

“başka, doğru, karşı”

  • Sıfat: başka bir yol, doğru cevap, karşı kıyı
  • Edat: senden başka, kıyıya doğru, rüzgâra karşı

Dört soruluk yöntem

  • 1. Önüne bak. Sözcük, önündeki bir sözü yalın, -e ya da -den hâlinde tutup onunla öbek kuruyor mu? Kuruyorsa edattır: maçtan önce, kıyıya doğru.
  • 2. Arkasına bak. Hemen ardından gelen bir ismi niteliyor mu, isme “nasıl? hangi?” sorusu soruluyor mu? Soruluyorsa sıfattır: doğru cevap, başka yol.
  • 3. Fiile bak. Fiili zaman, durum ya da miktar bakımından belirtiyor mu? Belirtiyorsa zarftır: önce yıka, yalnız yaşadı.
  • 4. Değiştirme testini yap. İki cümlenin arasında “ama, fakat” ile değişiyorsa bağlaç, bir sözün önünde “sadece” ile değişiyorsa TDK'ye göre sınırlama bildiren zarftır (eski KPSS kaynaklarında edat).

Çözümlü örnek

Toplantıdan önce yalnız müdürle görüştüm, ancak bir sonuç çıkmadı. “önce”: önündeki “toplantıdan” sözünü ayrılma hâlinde tutup onunla öbek kuruyor → edat. “yalnız”: “müdürle” sözünün önünde, yerine “sadece” konabiliyor → sınırlama bildiren zarf (TDK; eski KPSS kaynaklarında edat). “ancak”: iki cümlenin arasında, yerine “ama” konabiliyor → bağlaç. Aynı cümlede “önce” ile “ancak” görevli sözcük çıktı, “yalnız” ise anlamı sınırlayan bir zarf.

Zarf türlerinin ve “sonra, önce”nin zarf kullanımının ayrıntısı sıfatlar ve zarflar sayfasında; burada yalnız edat tarafını ele aldık.

Akılda kalsın: Ön edat, arka sıfat, fiil zarf, iki cümle bağlaç. Sözcük önündeki söze yaslanıyorsa edat, arkasındaki ismi niteliyorsa sıfat, fiili belirtiyorsa zarf, iki cümlenin arasında “ama” ile değişiyorsa bağlaçtır.
Sınavda

Nasıl sorulur“Altı çizili sözcüklerden hangisi tür bakımından ötekilerden farklıdır?” ya da “Hangi cümlede ‘yalnız’ edat olarak kullanılmıştır?” biçiminde gelir. Her seçenekte dört soruluk yöntemi uygula; özellikle “sadece” ve “ama” değiştirme testlerini yan yana dene. “Sadece” anlamındaki “yalnız, ancak” sözcüklerini bu sayfa TDK Güncel Türkçe Sözlük'e göre zarf sayar (yalnız: “sadece”, ancak: “yalnızca anlamında, sınırlama bildiren söz”); güncel soru bankaları da 2024 öğretim programıyla bu etiketi kullanıyor. Eski KPSS kaynaklarında ve bazı eski sorularda aynı kullanım “sınırlama edatı” diye geçer: seçeneklerde “zarf” yoksa ve “edat” varsa o kaynakların etiketi kastediliyordur. Hangi etiket kullanılırsa kullanılsın, “sadece” anlamlı kullanım “ama” anlamlı bağlaçtan ve isim niteleyen sıfattan her durumda ayrılır.

↕Adımları sırala sözcüğün türünü belirleme

  1. Fiili zaman, durum ya da miktar bakımından belirtiyor mu? (zarf)
  2. Önündeki sözü belli bir hâlde tutup onunla öbek kuruyor mu? (edat)
  3. “ama” ya da “sadece” ile değiştirme testini yap (ama → bağlaç / sadece → sınırlama zarfı)
  4. Ardından gelen ismi niteliyor mu? (sıfat)

?Soru çöz

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde “yalnız” sözcüğü “sadece” anlamında, sınırlama bildiren bir zarf olarak kullanılmıştır?

✓ B. “Yalnız” yerine “sadece” konabiliyor ve bilme işini “sen”le sınırlıyor: TDK'ye göre sınırlama bildiren zarf (eski KPSS kaynaklarında “sınırlama edatı”). A'da ağacı niteleyen sıfat, C'de “ama” anlamıyla iki yargıyı bağlayan bağlaç; D'de de zarftır ama “tek başına” anlamında, “nasıl oynayamaz?” sorusuna cevap veren durum zarfı.
KAVRAM · BAĞLAÇ

Bağlaç nedir? Sözcükleri, öbekleri ve cümleleri bağlayan köprüler

MEB 10. sınıf · Kelimelerin Ritmi · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaParagrafta bağlayıcı ifadeler ve gönderim sözcükleri ne işe yarar?Bağlantılı konudan (Paragrafta yapı). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Bağlayıcı ifadeler (ama, oysa, çünkü, bu nedenle, ayrıca, örneğin, kısacası…) iki cümle arasındaki ilişkinin türünü gösterir: karşıtlık, neden, sonuç, ekleme, örnek, özet. Gönderim sözcükleri (bu, o, onlar, böyle, böylece, bu durum, söz konusu) daha önce söyleneni işaret eder. İkisi de cümlenin kendinden önce bir cümleye ihtiyaç duyduğunu gösterir; bu yüzden paragraf sorularında cümlenin yerini belirleyen en hızlı ipuçlarıdır.

Bağlayıcılar ve gönderim

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Bağlaç nedir, bağlaçlar cümlede hangi görevleri üstlenir?

Kısa cevap: Bağlaç, eş görevli sözcükleri, söz öbeklerini ya da cümleleri birbirine bağlayan ve aralarına bir anlam ilişkisi koyan sözcüktür: ve, veya, ya da, ama, fakat, çünkü, de, ki, hem…hem. Bağlaç tek başına bir anlam taşımaz ve edat gibi önündeki sözden bir hâl eki istemez; cümleden çıkarıldığında cümlenin yapısı çoğunlukla bozulmaz ama bağlacın kurduğu anlam ilişkisi kaybolur ya da değişir.

Edat bir kancaysa bağlaç bir köprüdür: iki yakayı birbirine bağlar ama hiçbirini kendine çekmez.

TDK Güncel Türkçe Sözlük bağlacı, eş görevli kelimeleri ya da söz dizimi unsurlarını birbirine bağlayan kelime türü olarak tanımlar. Tanımdaki anahtar söz eş görevlidir: bağlacın iki yanında aynı görevde, aynı ağırlıkta sözler bulunur. Bağlaç bu sözleri üç düzeyde bağlayabilir:

  • Sözcükleri: Kahvaltıda çay ve simit vardı. · Uzun ama keyifli bir yolculuktu. (iki sıfatı)
  • Söz öbeklerini ve ögeleri: Hafta sonu ya sinemaya ya da tiyatroya gideceğiz. (iki yer tamlayıcısını)
  • Cümleleri: Erkenden yola çıktık ama yine trafiğe takıldık. · Şemsiyeni al çünkü öğleden sonra yağmur bekleniyor.

Tek ya da iki parçalı bağlaçlar

Bağlaçların çoğu tek sözcüktür: ve, veya, ama, fakat, çünkü, oysa. Bazıları birden çok sözcükten oluşur: ya da, ne var ki. Bir kısmı da bağladığı her unsurun önünde yinelenir: hem…hem, ne…ne, ya…ya, gerek…gerek, ister…ister. Hem çalışıyor hem okuyor. cümlesinde iki “hem” tek bir bağlaçtır ve iki yargıyı eşit tutar.

Çıkarma testi: anlam ne olur?

Bağlacı cümleden çıkar ve yeniden oku. Sözcükleri bağlayan bağlaç çıkınca yerine çoğu zaman virgül gelir, anlam pek değişmez: Çay ve simit vardı → Çay, simit vardı. Cümleleri bağlayan bağlaç çıkınca ise yapı ayakta kalır ama ilişki kaybolur: Erken çıktık ama trafiğe takıldık cümlesindeki beklenti-sonuç karşıtlığı, Erken çıktık, trafiğe takıldık cümlesinde artık sezilmez. Edatta durum farklıdır: Kardeşim için aldım cümlesinden “için”i çıkarınca Kardeşim aldım kalır; cümle bozulur. Sınavdaki “bağlaç çıkarılırsa anlamda değişiklik olur mu?” sorularının mantığı budur.

Bağlaç ve ögeler

Sözcükleri ya da ögeleri bağlayan bağlaç bağladığı sözlerle birlikte tek ögenin içindedir: Annem ve babam bize geldi. (özne). Cümleleri bağlayan bağlaç ise hiçbir ögeye girmez; cümle dışı unsur sayılır. Bu ayrımın ayrıntısı cümlenin ögeleri sayfasında. Bağlaçlardan önce ve sonra virgül konup konmayacağı da noktalama işaretleri sayfasında anlatılıyor.

Akılda kalsın: Bağlacı tanımanın iki işareti: iki yanında eş görevli sözler durur ve hâl eki istemez. Edatın önündeki söz bir hâl ekine bürünür (maçtan önce); bağlacın iki yanındaki sözler ise birbirinin aynası gibidir (çay ve simit, sinemaya ya da tiyatroya).
Sınavda

Nasıl sorulurYaygın kalıp: “Hangi cümlede bağlaç, cümlenin nesnelerini birbirine bağlamıştır?” Adım adım: 1) Bağlacı bul. 2) İki yanındaki sözleri ayır. 3) Bu sözlere yükleme göre soru sor (kim? neyi? nereye? ne zaman?). 4) İki söz aynı soruya cevap veriyorsa bağlaç o ögeleri bağlıyordur. Örnek: Kütüphaneden roman ve dergi aldım. → “ne aldım?” → roman ve dergi: bağlaç belirtisiz nesneleri bağlamış.

Tuzakİkinci kalıp: “Hangi cümlede bağlaç yoktur?” Tuzak, burada “de” bağlacını bulunma ekiyle karıştırmaktır; yazım ölçütü yazım kuralları sayfasında.

⇄Bilgi eşleştirme bağlaç neyi bağlıyor?

?Soru çöz

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde bağlaç, yer tamlayıcılarını (dolaylı tümleçleri) birbirine bağlamıştır?

✓ D. “Nereye gideceğiz?” sorusunun cevabı olan “Bodrum'a” ve “Fethiye'ye” yer tamlayıcısıdır; “ya…ya da” bunları bağlar. A'da “ile” özneleri, B'de “ve” belirtisiz nesneleri, C'de “ama” iki cümleyi bağlar.
KAVRAM · BAĞLAÇ ANLAMLARI

Başlıca bağlaçlar ve anlam ilişkileri: ekleme, seçenek, karşıtlık, sebep

MEB 10. sınıf · Kelimelerin Ritmi · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaNeden-sonuç cümlesi nedir, nasıl anlaşılır?Bağlantılı konudan (Cümlede anlam ilişkileri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Neden-sonuç (sebep-sonuç) cümlesinde bir yargının gerçekleşme sebebi aynı cümlede verilir ve cümle “Niçin?” sorusuna cevap verir. Başlıca ipuçları “-dığı için, -dığından, -den/-dan, çünkü, bu yüzden, nedeniyle, yüzünden, sayesinde” ile haber kipli bir fiilden sonra gelen “diye”dir.

Neden-sonuç (sebep-sonuç)

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Ama, çünkü, oysa, ne…ne, hem…hem gibi bağlaçlar cümleye hangi anlamı katar?

Kısa cevap: Bağlaçlar bağladıkları unsurlar arasına bir anlam ilişkisi koyar: ve, hem…hem, de, üstelik, hatta ekleme; veya, ya da, ya…ya, ister…ister, yoksa seçenek; gerek…gerek eşitlik; ama, fakat, ancak, yalnız, oysa, hâlbuki karşıtlık; çünkü, zira, madem sebep; ne…ne olumsuzluk; yani açıklama; eğer koşul; meğer sonradan anlama ve şaşma; ise karşılaştırma bildirir.

İki cümleyi yan yana koymak kolaydır; aralarındaki ilişkiyi söylemek bağlacın işidir. “Yağmur yağdı ve çıktık” ile “Yağmur yağdı ama çıktık” aynı olayları bambaşka anlatır.

Bağlaçları tek tek ezberlemek yerine anlam ailelerine ayırmak işi kolaylaştırır. Aynı ailedeki bağlaçlar çoğunlukla birbirinin yerine kullanılabilir; sınavda bir bağlacın anlamını sorduklarında ilk iş onu ailesinden bir eşiyle değiştirmektir.

Bağlaçların anlam aileleri: aynı satırdaki bağlaçlar çoğu zaman birbirinin yerine geçebilir. “Ancak” ve “yalnız” yalnızca “ama” anlamında bu tabloya girer.Görsel: Sınav Defteri

Ekleme, seçenek ve eşitlik

Ve, hem…hem, üstelik, hatta bir şeyin üstüne başka bir şey ekler; “hatta” eklemeyi bir adım ileri götürür: Herkes, hatta en sessiz olanlar bile söz aldı. Veya, ya da, ya…ya, ister…ister seçenek sunar: İster otobüsle ister trenle gel. Yoksa iki anlamda sık geçer: seçenek (Gidiyor musun yoksa kalıyor musun?) ve “aksi hâlde” uyarısı (Acele et, yoksa treni kaçıracağız.). Gerek…gerek ise seçenek değil, “hem…hem” gibi ikisini birden kapsar: Gerek öğretmenler gerek öğrenciler bu karardan memnun.

Karşıtlık, sebep, olumsuzluk

Ama, fakat, ancak, yalnız, lakin, oysa, hâlbuki beklenenin tersini ya da bir kısıtlamayı bildirir. “Oysa, hâlbuki” iki durumu karşı karşıya koyar ve çoğunlukla bir sitem ya da düzeltme taşır: Bütün gün seni bekledim, oysa sen hiç gelmeyecekmişsin. Çünkü, zira sebep bildirir ve sebebi sonuçtan sonra söyler: Pikniği erteledik çünkü yağmur başladı. Madem ise sebebi öne alır: Madem söz verdin, sözünü tutmalısın. Ne…ne yüklemi olumlu olan bir cümleye olumsuzluk anlamı katar: Ne telefon açtı ne mesaj attı. ✔ Ne telefon açmadı ne mesaj atmadı. ✘ (anlatım bozukluğu: olumsuzluk iki kez söylenmiş).

“de/da”, “ki”, “ise”, “meğer”

  • de/da: ekleme ve eşitlik (Kardeşim de bu kursa yazıldı.), pekiştirme, yani “bile, dahi” anlamı (Bu kadarını çocuk da bilir.), karşıtlık (Aradım da açmadı. = ama), istek (Otur da biraz dinlen.), şaşma (Nasıl oldu da bu kadar erken geldin?), tehdit ve azarlama (Bir daha geç kal da görürsün!; soru seçeneklerinde bu kullanım “azarlama” diye de adlandırılır). Bulunma ekinden nasıl ayrıldığı ve yazımı yazım kuralları sayfasında.
  • ki: açıklama (Bir şey belli ki o da gelmeyecek.), sonuç (O kadar güldük ki karnımız ağrıdı.), amaç (Erken çık ki trafiğe takılma.), şüphe ve çaresizlik (Nereden bileyim ki?). Bağlaç “ki” ile “-ki” ekinin yazımı yine yazım kuralları sayfasında.
  • ise: karşılaştırma: Ablam erken kalkar, ben ise öğleye kadar uyurum. Ek fiilin şart çekimi olan “ise”yle karıştırma: Yorgun isen dinlen. cümlesinde “ise” yüklemin parçasıdır, bağlaç değildir.
  • meğer(se): sonradan farkına varma ve şaşma: Meğer bütün gün bizi beklemiş. Çoğunlukla öğrenilen geçmiş zamanla (-miş) birlikte kullanılır.
Akılda kalsın: Bağlacın anlamını bulmak için onu ailesinden bir eşiyle değiştir: “ama” yerine “fakat” geliyorsa karşıtlık, “çünkü” yerine “zira” geliyorsa sebep, “veya” yerine “ya da” geliyorsa seçenek. Eşi bulunamıyorsa bağlaç çoğu zaman özel bir anlam taşıyordur (meğer: sonradan anlama; ne…ne: olumsuzluk).
Sınavda

Nasıl sorulur“Hangi cümlede bağlaç cümleye olumsuzluk anlamı katmıştır?” (cevap “ne…ne”li cümle), “Hangisinde ‘de’ bağlacı eşitlik anlamında kullanılmıştır?”, “Hangi cümlede bağlaç karşıtlık bildirir?” kalıpları gelir.

TuzakŞunlardır: “ancak” ve “yalnız”ı her yerde karşıtlık bağlacı sanmak (sadece anlamındaysa sınırlama zarfıdır, eski KPSS kaynaklarında edat; yukarıda); “gerek…gerek”i seçenek sanmak; ek fiil “ise”yi bağlaç sanmak. “Hangisinde ‘de’ ile aynı anlamda bir sözcük kullanılmıştır?” sorusunun cevabı çoğunlukla “bile”li cümledir.

Sınavda işaretlesoru bankaları “kâh…kâh” ve “üstelik”i bağlaç sayar.

Ek bilgi: Kaynaklar farklı diyor (bile, kâh, üstelik)

TDK Güncel Türkçe Sözlük “bile”yi “dahi” anlamında bağlaç olarak verir (Bu soruyu en kalabalık sınıf bile çözemedi.). Seçeneklerde “kâh…kâh” da görülebilir (Kâh güldü kâh ağladı. = bazen…bazen): soru bankaları onu yinelenen bağlaç diye sayar, TDK Güncel Türkçe Sözlük ise “kâh”ı “ara sıra” anlamında zarf olarak verir. “Üstelik” sınav kaynaklarında bağlaç diye geçer; TDK Güncel Türkçe Sözlük onu “ayrıca, bir de” anlamında zarf olarak gösterir.

Bağlaçların kurduğu anlam ilişkilerinin cümle düzeyindeki karşılığı Cümlede anlam ilişkileri sayfasında.

▭Boşluk doldurma

Ne telefon açtı ne mesaj attı. cümlesinde “ne…ne” bağlacı cümleye anlamı katar. Pikniği erteledik çünkü yağmur başladı. cümlesinde “çünkü” bildirir.

olumsuzluksebepseçenekkarşıtlık

?Soru çöz

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde bağlaç, cümleye karşıtlık anlamı katmıştır?

✓ A. “Oysa” erken gelinmesiyle toplantının ertelenmiş olmasını karşı karşıya koyar; yerine “hâlbuki” konabilir. B'de seçenek, C'de eşitlik (ikisi de), D'de ekleme anlamı vardır.
YÖNTEM · İLE

“ile” bağlaç mı edat mı? Karar şeması ve öteki çift görevli sözcükler

KPSS / TYT Türkçe · Edat, bağlaç, ünlem · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaİkilemeler ve pekiştirmeler nasıl yazılır, ile bitişik mi yazılır?Bağlantılı konudan (Yazım kuralları). Önce kendin cevapla, sonra aç.

İkilemeler ayrı yazılır (yavaş yavaş, çoluk çocuk, kitap mitap, yan yana, peşi peşine); “gitgide, gelişigüzel, birdenbire” gibi birkaç kalıplaşmış söz bitişiktir. Sıfat ve zarf görevindeki pekiştirmeler bitişik yazılır (yemyeşil, sapasağlam, büsbütün, çepeçevre). “ile” ayrı yazılabilir ya da sözcüğe eklenebilir; eklenince -la/-le, ünlüden sonra -yla/-yle olur.

İkileme, pekiştirme ve ile

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

“İle” ne zaman bağlaç, ne zaman edat olur?

Kısa cevap: “ile” (ya da -le, -la eki), yerine “ve” getirilebiliyor ve aynı görevdeki iki sözü bağlıyorsa bağlaçtır: Annemle babam geldi (annem ve babam). “Ve” getirilemiyor, “kiminle? neyle? nasıl?” sorusuna cevap veriyor ve birliktelik, araç, sebep ya da durum bildiriyorsa edattır: Annemle çarşıya gittim; trenle geldim. “Ancak” ve “yalnız” ise “ama, fakat” yerine kullanılıp iki yargıyı bağlıyorsa bağlaç, “sadece” yerine kullanılıyorsa TDK'ye göre sınırlama bildiren zarftır (eski KPSS kaynaklarında edat).

“Annemle babam geldi” ile “Annemle çarşıya gittim” aynı sözle başlar; ama ilkinde iki kişi gelir, ikincisinde ben gidip annem bana eşlik eder.

TDK Güncel Türkçe Sözlük “ile”yi iki türde verir: edat olarak birliktelik, beraberlik, araç, neden ya da durum bildirir; bağlaç olarak cümle içinde aynı görevdeki iki ögeyi birbirine bağlar. Yani “ile”nin türü, onu içeren cümlenin kurgusuna göre değişir; yazımı (ayrı ya da -le, -la eki olarak) türünü değiştirmez. Yazım kuralı yazım kuralları sayfasında.

“ile” sorusunun tek anahtarı “ve” testidir: cümle “ve” ile aynı kalıyorsa bağlaç, bozuluyorsa edat.Görsel: Sınav Defteri

Yüklemin kişi eki de ipucu verir

Kardeşimle ben sinemaya gittik. cümlesinde “ile” bağlaçtır: “kardeşim ve ben gittik”; yüklemdeki “-k” (biz) iki kişiyi birden özne yapar. Kardeşimle sinemaya gittim. cümlesinde ise özne “ben”dir, kardeşim yalnız eşlik eder; “ile” birliktelik bildiren edattır ve “kiminle gittim?” sorusuna cevap verir. KPSS kaynakları bu öbeği “edat tümleci” sayar; TDK tanımında zarf tümlecinin içindedir (cümlenin ögeleri).

Öteki çift görevli sözcükler

  • ancak, yalnız: “ama” ile değişiyorsa bağlaç (Ders bitti, ancak kimse çıkmadı.), “sadece” ile değişiyorsa sınırlama bildiren zarf (Bu soruyu ancak sen çözersin.; TDK, eski KPSS kaynaklarında edat). Ayrıntı yukarıda.
  • de/da: bağlaç mı bulunma eki mi? Ölçüt ve yazım yazım kuralları sayfasında; burada yalnız şunu hatırla: bağlaç “de” bağladığı sözle aynı ögenin içinde kalır (Ben de geldim → özne “ben de”).
  • ki: bağlaç, sıfat yapan “-ki” eki ve “benimki” gibi zamir yapan “-ki” birbirinden farklıdır; bağlaç ayrı, ekler bitişik yazılır (yazım kuralları; zamir kullanımı isimler ve zamirler).
  • gibi: “sanki” anlamı kazandığında da türü değişmez, yine edattır: Hava kararacak gibi.
Akılda kalsın: “ile” → “ve” testi; “ancak, yalnız” → “ama” ve “sadece” testi. Değiştirme testi tuttuğu sürece türü sözcüğün anlamından değil, yerine geçebildiği sözden okursun.
Sınavda

Nasıl sorulur“Hangi cümlede ‘ile’ bağlaç olarak kullanılmamıştır?” ya da tam tersi. Adım adım: 1) Her seçenekte “ile”yi ve “-le, -la” ekini işaretle. 2) Yerine “ve” koy. 3) İki söz aynı görevde kalıyor ve anlam korunuyorsa bağlaç. 4) Korunmuyorsa öbeğe “kiminle, neyle, nasıl” diye sor; cevap veriyorsa edat.

TuzakŞunlardır: “arkadaşıyla, sevgiyle, deneyimleriyle” gibi iyelik eki almış ya da soyut adlara eklenmiş “ile” (edattır); “arasında” sözüyle gelen “ile” (evle okul arasında) ise iki sözü eşit tuttuğu için bağlaçtır.

↕Adım adım çözüm “ile” bağlaç mı edat mı?

  1. Anlam korunuyor ve iki söz aynı görevdeyse bağlaç de
  2. “ile”yi ya da “-le, -la” ekini işaretle
  3. Korunmuyorsa “kiminle, neyle, nasıl?” diye sor: edatın anlamını belirle
  4. Yerine “ve” koyup cümleyi yeniden oku

?Soru çöz

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde “ile” bağlaç olarak kullanılmıştır?

✓ C. “Ankara ve Eskişehir arasında” denebilir; iki söz aynı görevdedir, “ile” bağlaçtır. A'da birliktelik, B'de araç, D'de durum bildiren edattır; bunlarda “ile” yerine “ve” konamaz.
KAVRAM · ÜNLEM

Ünlem: duyguyu, seslenmeyi ve cevabı tek sözcükte toplayan tür

MEB 10. sınıf · Kelimelerin Ritmi · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaDuyu aktarması nedir, yansıma sözcükler nasıl oluşur?Bağlantılı konudan (Sözcükte anlam). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Duyu aktarması, bir duyuya ait niteliğin başka bir duyuyla algılanan bir varlık için kullanılmasıdır: “tatlı ses” (tatmadan işitmeye), “keskin koku” (dokunmadan koklamaya). Yansıma sözcükler ise doğadaki seslerin taklidiyle oluşur: şırıl, gıcır, vızıl; bunlardan şırıldamak, gıcırtı gibi yeni sözcükler türetilir.

Duyu aktarması ve yansıma sözcükler

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Ünlem nedir, ünlem türleri nelerdir?

Kısa cevap: Ünlem, sevinç, acı, korku, şaşma, özlem gibi duyguları vurgulu biçimde anlatan ya da seslenmek için kullanılan sözcüktür: ah, of, eyvah, vah, oh, hey. Başlıca türleri duygu ünlemleri, seslenme ünlemleri, cevap ünlemleri (evet, hayır, peki) ve doğadaki sesleri yansıtan ünlemlerdir; isim ve sıfat gibi başka türden sözcükler de ünlem görevinde kullanılabilir (Yangın!, Anneciğim!, Harika!). Bir ünlemin hangi duyguyu anlattığını cümlenin bağlamı belirler.

Bazen bir cümle kurmaya vakit yoktur: kapı rüzgârla çarpar, anahtar içeride kalır ve ağzından tek bir söz çıkar: “Eyvah!” Ünlem, bütün bir duyguyu tek nefese sığdırır.

TDK Güncel Türkçe Sözlük ünlemi, sevinç, kıvanç, acı, korku, şaşma gibi duyguları vurgulu olarak anlatan ya da seslenme için kullanılan kelime diye tanımlar. Ünlem bir kavramı adlandırmaz; konuşanın o anki duygusunu ya da birine seslenişini taşır. Bu yüzden çoğu zaman cümlenin başında, virgül ya da ünlem işaretiyle ayrılmış olarak durur.

Duygu ünlemleri

  • ah: özlem (Ah, o eski bayram sabahları!), acı (Ah, dizim!), pişmanlık ve hayıflanma (Ah, keşke dinleseydim!), öfke (Ah, şu kapıyı açık bırakanı bir bulsam!), beğenme (Ah, ne güzel kokuyor bu çiçekler!). TDK Güncel Türkçe Sözlük de “ah”ın anlamının sesin tonuna göre değiştiğini yazar.
  • of: bıkkınlık, sıkıntı: Of, bu kuyruk hiç ilerlemiyor!
  • eyvah: kötü bir durumu birden fark etme, telaş: Eyvah, ocağı açık bıraktım!
  • vah, yazık: acıma, üzüntü: Vah vah, bütün fideler dondu.
  • oh: rahatlama, sevinç: Oh, sonunda eve vardık!
  • aman: yardım isteme, rica, dikkat çekme: Aman, bardağı düşürme!
  • vay: şaşma: Vay, ne kadar büyümüşsün!

Aynı ünlem farklı duygulara bürünebilir. “Ah” yukarıdaki üç cümlede üç ayrı duygu taşıyor; ünlemi değil, ardından gelen cümleyi okuyarak hangisi olduğunu anlarsın.

Seslenme, cevap ve yansıma ünlemleri

  • Seslenme ünlemleri: hey, ey, be, bre, hişt, pist (TDK: kediyi kovmak için kullanılan seslenme sözü): Hey, şemsiyeni unuttun! · Ey gençler, geleceğiniz sizin elinizde. Seslenme ünlemiyle hitap çoğunlukla birlikte gelir; ikisi de yükleme bağlanmaz.
  • Cevap ünlemleri: evet, hayır, peki, tamam: Peki, yarın konuşuruz. · Hayır, o kitabı ben almadım. Bir soruya ya da isteğe verilen kısa karşılıktır.
  • Yansıma kökenli ünlemler: doğadaki bir sesi taklit eden sözcük tek başına söylendiğinde ünlem değeri kazanır: Güm! Kapı rüzgârla çarptı. Aynı söz “diye” ile öbekleşirse ya da bir isim, zarf görevi üstlenirse ünlem olmaktan çıkar: Kapı güm diye kapandı. (zarf tümleci) Yansıma sözlerin anlam yönü sözcükte anlam sayfasında.

Ünlem görevinde kullanılan başka sözcükler

Asıl türü ünlem olmayan pek çok söz, duygu ya da seslenme bildirdiği cümlede ünlem görevi üstlenir: isimler (Yangın! Herkes dışarı! · Anneciğim!), sıfatlar (Harika! Tam istediğim gibi olmuş.), kalıplaşmış sözler (Allah Allah, nereye kayboldu bu anahtar?). Bazı sözcükler ise sözlükte hem isim hem ünlem olarak yer alır: “imdat” bir yardımın adıdır ama İmdat! diye bağırıldığında “yetişin, kurtarın” anlamında bir seslenme ünlemidir; “aferin” ve “yazık” da TDK Güncel Türkçe Sözlük'te ünlem olarak geçer. Ünlemden sonra virgül mü ünlem işareti mi konacağı noktalama işaretleri sayfasında.

Akılda kalsın: Ünlemin duygusunu sözcük değil cümle söyler. “Ah”ı görünce dur ve ardından gelen cümleye bak: geçmişe dönüyorsa özlem, “keşke” varsa pişmanlık, bir ağrı varsa acı. Sınavdaki ünlem sorularının hepsi bu bağlam okumasıyla çözülür.
Sınavda

Nasıl sorulurİki kalıp öne çıkar: “Hangi cümlede ‘ah’ ünlemi özlem anlamı katmıştır?” ve “Hangi cümlede ünlem yoktur?” Birincisinde her seçenekte ünlemden sonraki cümleyi duygusuna göre etiketle (özlem, pişmanlık, acı, şaşma, seslenme), sorulan etiketi taşıyanı seç.

Tuzakİkinci kalıpta ünlem görevindeki isim ve sıfatlar ile “imdat, aferin, yazık” gibi ünlem diye pek düşünülmeyen sözlerdir: “İmdat!” ya da “Aferin!” de ünlemdir. Ünlemlerin cümlenin ögesi sayılmadığını son konuda göreceğiz.

Ek bilgi: “İşte” ünlem mi, edat mı?

“İşte” de TDK Güncel Türkçe Sözlük'te gösterme ve dikkat çekme bildiren bir ünlemdir (İşte aradığımız dosya!); bazı soru bankaları onu edat diye etiketler.

⇄Bilgi eşleştirme ünlem ve kattığı anlam

?Soru çöz

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde “ah” ünlemi cümleye özlem anlamı katmıştır?

✓ B. Geçmişteki güzel günlerin yeniden yaşanması isteniyor: özlem. A'da acı, C'de pişmanlık, D'de şaşma anlamı vardır.
TUZAK · GÖREVLİ SÖZCÜKLER

Görevli sözcükler cümlede: öge mi, cümle dışı mı? Sık yapılan hatalar

KPSS / TYT Türkçe · Edat, bağlaç, ünlem · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaNokta, soru işareti, ünlem işareti ve üç nokta nerelerde kullanılır?Bağlantılı konudan (Noktalama işaretleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Nokta, anlamca tamamlanmış cümlenin sonuna, bazı kısaltmalara, sıra sayılarına ve tarih ile saat yazımına (09.15) konur. Soru işareti soru soran cümlenin, ünlem işareti duygu, seslenme ve uyarı bildiren sözün sonuna gelir; üç nokta ise tamamlanmamış ya da okurun hayaline bırakılan cümleyi gösterir.

Nokta, soru, ünlem, üç nokta

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Edat, bağlaç ve ünlem cümlenin ögesi olur mu, cümle dışı unsur mudur?

Kısa cevap: Edat tek başına öge olmaz; önündeki sözle kurduğu edat öbeği bütün olarak bir ögedir, çoğunlukla da zarf tümleci. Sözcükleri ya da ögeleri bağlayan bağlaç, bağladığı sözlerle aynı ögenin içinde kalır. Cümleleri bağlayan bağlaç ile ünlemler ise yükleme hiçbir soruyla bağlanmadığı için cümle dışı unsur sayılır.

Görevli sözcükleri tanıdık; şimdi onları cümlenin içine yerleştirme zamanı. Bazıları ögenin içine girer, bazıları kapının önünde kalır.

Kim içeride, kim dışarıda?

  • Edat öbeği bir ögedir: Gece yarısına kadar çalıştık. (zarf tümleci) · Senin gibi insanlar az bulunur. (öznenin içinde) · Bu yastık pamuk gibi. (yüklemin içinde). Edat hiçbir zaman öbeğinden ayrılıp tek başına öge sayılmaz.
  • Sözcük bağlayan bağlaç ögenin içindedir: Annem ve babam bize geldi. (özne) · Ben de geleceğim. (özne) · Kitapları ya rafa ya da dolaba koy. (yer tamlayıcısı)
  • Cümle bağlayan bağlaç dışarıdadır: Geldi ama kalmadı. “Ama” iki cümlenin hiçbirinin ögesi değildir.
  • Ünlem dışarıdadır: Eyvah, treni kaçırdık! · Evet, ben de katılacağım. Ünlem tek başına kullanıldığında bir cümle gibi bütün bir duyguyu taşıyabilir: Eyvah!

Cümle dışı unsurların tamamı (ünlem, hitap, cümle bağlayan bağlaç, ara cümle) cümlenin ögeleri sayfasında öge bulma yöntemiyle birlikte anlatılıyor; burada yalnız görevli sözcükler açısından özetledik.

Dört soruda görevli sözcüğün türü

  • 1. Duygu ya da seslenme bildiriyor ve yükleme bağlanmadan duruyor mu? → ünlem.
  • 2. İki eş görevli söz ya da iki cümle arasında mı, hâl eki istemiyor mu? → bağlaç.
  • 3. Önündeki sözü belli bir hâlde tutup onunla öbek kuruyor mu? → edat.
  • 4. Hiçbiri değilse sözcük anlamlı bir türdür; zarf ya da sıfat olabilir: sıfatlar ve zarflar.

Çözümlü örnek: Eyvah, sabahtan beri seni arıyorum ama telefonun kapalı. → “eyvah” duygu bildiriyor, yükleme bağlanmıyor: ünlem, cümle dışı. “beri” önündeki “sabahtan” sözünü ayrılma hâlinde tutuyor: edat; “sabahtan beri” öbeği “ne zamandan beri?” sorusuna cevap veren zarf tümleci. “ama” iki cümle arasında: bağlaç, cümle dışı.

Sık yapılan hatalar

  • Hâl ekli ismi edat sanmak: okulun önünde, evin içinde, ikimizin arasında → “ön, iç, ara” isimdir.
  • Çekim eki almış edadı edat saymak: edat çekim eki alınca adlaşır: Bu kadarını beklemiyordum. · Senin gibisine az rastlanır.
  • Eke dönüşmüş “ile”yi kaçırmak: otobüsle, kalemle, merakla içinde bir edat vardır.
  • Ek fiil “ise”yi bağlaç sanmak: Hazır isen başlayalım. (ek fiil) / Ben hazırım, o ise henüz gelmedi. (bağlaç)
  • “de” bağlacını ekle, “ki” bağlacını ekle karıştırmak: ölçüt yazım kuralları sayfasında.
  • “ne…ne” ile olumsuz yüklem kurmak: Ne aradı ne sordu. ✔ / Ne aramadı ne sormadı. ✘ (anlatım bozuklukları)
Akılda kalsın: Edat öbeğiyle içeride, bağlaç bağladığıyla içeride; cümle bağlayan bağlaç ve ünlem kapıda. Bir görevli sözcüğün öge olup olmadığını anlamak için yükleme soru sor: öbeğiyle birlikte cevap veriyorsa içeride, hiçbir soruya cevap vermiyorsa dışarıdadır.
Sınavda

Nasıl sorulurParagraf ya da uzun bir cümle verilip “Bu cümleyle ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?” diye sorulur; seçeneklerde “ünlem vardır”, “bir edat öbeği zarf tümleci görevindedir”, “iki cümleyi bağlayan bir bağlaç kullanılmıştır” gibi yargılar sıralanır. Çözüm: cümledeki her görevli sözcüğü dört soruluk yöntemle etiketle, sonra seçenekleri tek tek karşılaştır. “Türdeşi hangisindedir?” ve “hangileri tür bakımından aynıdır?” kalıplarında her sözcüğün türünü cümledeki görevine göre yaz, eşleşeni seç.

TuzakTürü sözlükteki ilk anlama göre vermektir: Yoruldum çünkü yol uzundu. cümlesinde “çünkü” bağlaçtır, bağlaç “de” de onun türdeşidir.

Sınavda işaretle“cümle dışı öge” ile “cümle dışı unsur” aynı şeydir.

▭Boşluk doldurma

Eyvah, anahtarlarımı evde unuttum! cümlesinde “eyvah” sözcüğü türündedir ve cümle dışında kalır. Sabahtan beri yağmur yağıyor. cümlesinde “sabahtan beri” öbeği görevindedir.

ünlemzarf tümlecibağlaçözne

?Soru çöz

Eyvah, sabaha kadar çalıştım ama yine de ödevi bitiremedim. Bu cümleyle ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

✓ D. “Yine de” sözündeki “de” bağlaçtır; çıkarıldığında cümle bozulmaz ve ayrı yazılır. A'da “eyvah” ünlemi, B'de “sabaha kadar” edat öbeği (ne zamana kadar?), C'de “ama” bağlacı doğru belirtilmiştir.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde altı çizili sözcük yapıca ötekilerden farklıdır?

✓ A. “Dondurma” (don- + -dur + -ma) yapım ekleriyle türemiş bir sözcüktür. Hanımeli (isim tamlaması kalıbı), kahvaltı (ses düşmesi) ve açamadık (yeterliğin olumsuzu) birleşiktir.Kaynak: Sözcükte yapı · Basit, türemiş, birleşik

?Soru 2

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde belirtili isim tamlamasının tamlayanı ile tamlananı arasına sözcük girmiştir?

✓ B. “Şehrin çarşısı” belirtili isim tamlamasının arasına “en” zarfı ve “eski” sıfatı girmiştir. A ve D'deki belirtili tamlamalarda araya sözcük girmemiştir; C'de “eski” sıfatı belirtisiz tamlamanın başına gelmiştir.Kaynak: İsimler, zamirler ve isim tamlamaları · Tamlamada özel durumlar

?Soru 3

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde altı çizili sözcük zamir olarak kullanılmıştır?

✓ A. “Birkaçı” sözcüğü “davetliler” isminin yerini tutmuş ve iyelik eki almıştır; belgisiz zamirdir. B'de “şu” işaret sıfatı, C'de “kaç” soru sıfatı (kaç yaş), D'de “her” belgisiz sıfattır; üçü de ardındaki ismi belirtir.Kaynak: Sıfatlar ve zarflar · Sıfat mı zamir mi? -ki, sıfat-fiil

?Soru 4

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde altı çizili sözcükteki “-ma/-me” eki olumsuzluk ekidir?

✓ C. “Gel-me-yecek-miş” sözcüğünde “-me”den sonra kip ekleri gelmiş, sözcük fiil olarak kalmıştır: olumsuzluk eki. Yürüme, dondurma ve kıyma sözcüklerinde “-ma/-me” fiilden isim türetmiştir.Kaynak: Sözcükte yapı · Karıştırılan ekler

?Soru 5

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde altı çizili sözcükte sıfatın bildirdiği nitelik azaltılmıştır?

✓ A. “Sarımsı” sözcüğü “tam sarı değil, sarıya yakın” anlamı taşır; “-ımsı” eki niteliği azaltmıştır. B'de “bembeyaz” pekiştirilmiş sıfattır; C'de “daha” karşılaştırma, D'de “en” üstünlük bildirerek niteliği artırmıştır.Kaynak: Sıfatlar ve zarflar · Sıfatlarda derecelendirme

?Soru 6

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde altı çizili “bir” sözcüğü sayı sıfatı olarak kullanılmıştır?

✓ D. Burada “bir” sözcüğü miktar bildirir ve “iki kilo” ile karşılaştırılır; asıl sayı sıfatıdır. A, B ve C'de “bir” belli olmayan bir akşamı, hediyeyi ve günü anlatır; belgisiz sıfattır.Kaynak: Sıfatlar ve zarflar · Belirtme sıfatları

?Soru 7

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde altı çizili sözcük sıfat olarak kullanılmıştır?

✓ C. “Hangi” ek almamış ve ardından gelen “otobüs” ismini soru yoluyla belirtmiştir: soru sıfatı. Bunu (işaret), bazıları ve hepsi (belgisiz) ismin yerini tutan zamirlerdir.Kaynak: İsimler, zamirler ve isim tamlamaları · Zamir mi, sıfat mı?

?Soru 8

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde altı çizili sözcük cins isim olarak kullanılmıştır?

✓ C. Bitki adı olan “pamuk”, aynı türden bütün bitkileri karşılayan cins isimdir. Erciyes (dağ adı), Pamuk (hayvana verilen ad) ve Akdeniz (deniz adı) tek bir varlığı gösteren özel isimlerdir.Kaynak: İsimler, zamirler ve isim tamlamaları · İsim türleri: özel ve cins

?Soru 9

Aşağıdaki altı çizili sözcüklerin hangisindeki “-m” eki ötekilerden farklı türdedir?

✓ B. “Seç-im” sözcüğünde “-im”, fiilden isim türeten yapım ekidir. Öteki üç sözcükte “-m” çekim ekidir: defterim ve odam iyelik, uyudum şahıs eki almıştır.Kaynak: Sözcükte yapı · Karıştırılan ekler

?Soru 10

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde soru zarfı kullanılmıştır?

✓ C. “Neden” sözcüğü “gelmedin” fiiline sebep bakımından soru sorar; soru zarfıdır. A'da “nereye” hâl eki almış soru zamiri, B'de “hangi” soru sıfatı, D'de “kimin” soru zamiridir.Kaynak: Sıfatlar ve zarflar · Zarf ve zarf türleri
22
Daha fazla soru çözmek ister misin?Zarf, edat, bağlaç, ünlem konusundan 22 soru seni bekliyor. Çözümlü; yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →