Cümle yorumlama: öznel-nesnel, kesinlik-olasılık, çıkarım ve ön yargı

Öznel ve nesnel yargıyı kanıtlanabilirlik ölçütüyle ayırmayı, kesinlik-olasılık ve ön yargı cümlelerini, bir cümleden neyin kesin olarak çıkarılabileceğini ve sınav kalıplarının adım adım çözümünü kendi örneklerimizle anlatıyoruz.

8 durakKavram
17 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 17tamamlanan etkinlik
68 sorubu konuda çözebileceğin
KAVRAM · ÖZNEL-NESNEL

Öznel ve nesnel yargı: ölçüt doğruluk değil, kanıtlanabilirlik

MEB 9. sınıf · Sözün İnceliği · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaTanım cümlesi nedir, örnekleme ve açıklamadan nasıl ayrılır?Bağlantılı konudan (Cümlede anlam ilişkileri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Tanım cümlesi bir kavramın ne olduğunu, onu başka kavramlardan ayıran özellikleriyle söyler ve “X nedir?” sorusunu cevaplar. Örnekleme, genel bir yargıyı somut bir örnekle destekler (örneğin, mesela, gibi). Açıklama ise bir yargıyı aynı cümlede başka sözlerle açar (yani, başka bir deyişle, iki nokta).

Tanım, örnekleme, açıklama

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Öznel ve nesnel yargı nedir, nasıl ayırt edilir?

Kısa cevap: Nesnel yargı, doğruluğu ya da yanlışlığı ölçüm, kayıt veya belgeyle denetlenebilen ve kişiden kişiye değişmeyen yargıdır. Öznel yargı ise kişinin duygu, beğeni ve görüşüne dayanır; kanıtlanamaz, kişiden kişiye değişebilir. İkisini ayıran ölçüt cümlenin doğru olması değil, kanıtlanabilir olmasıdır.

Aynı filmden çıkan iki kişi filmin kaç dakika sürdüğünde hemen anlaşır; filmin iyi olup olmadığını ise sabaha kadar tartışabilir.

Bu iki tartışmanın farkı, cümle yorumlamanın ilk ve en sık sorulan ayrımıdır. Filmin süresi saatle ölçülür; biri yanılabilir ama yanıldığı da gösterilebilir. Bu türden yargıya nesnel denir. Filmin iyi olup olmadığı ise izleyenin beğenisine bağlıdır; hiçbir ölçüm bu tartışmayı bitiremez. Bu da öznel yargıdır. TDK Sözlüğü öznel'i “bireyin düşünce ve duygularına dayanan”, nesnel'i “bireyin kişisel görüşünden bağımsız olan” diye tanımlar.

Bu sayfa, cümlenin taşıdığı yargıyı tartmayı öğretiyor: kimin görüşü, ne kadar kesin, neye dayanıyor, cümleden ne çıkar? Neden-sonuç, amaç, koşul gibi iki yargı arasındaki ilişkiler ise komşu sayfada: Cümlede anlam ilişkileri.

Doğru mu değil, denetlenebilir mi?

Sınavın en sevdiği tuzak burada. Nesnel cümle her zaman doğru cümle değildir. Ankara, Türkiye'nin en kalabalık ilidir. yanlış bir bilgidir ama nesneldir: nüfus kayıtlarına bakınca yanlışlığı gösterilir. Tersine, doğruluğuna yürekten inandığımız bir değerlendirme de öznel kalır: Bu roman, her gencin mutlaka okuması gereken bir eser. Sorulacak soru şudur: Bu yargıyı, herkesin sonucunu kabul etmek zorunda kalacağı bir yolla sınayabilir miyim?

Öznelliğin ipuçları

  • Değer ve beğeni bildiren sözler: güzel, sıkıcı, etkileyici, başarılı, gereksiz, ustaca, harika. Sergideki fotoğraflar çok etkileyiciydi.
  • Kişisel görüş sözleri: bence, bana göre, kanımca, düşünüyorum, inanıyorum. Bence toplantı haftaya ertelenmeli.
  • Duygu ve beğeni fiilleri: sevdim, beğendim, hoşuma gitti, sıkıldım. Romanın sonunu hiç beğenmedim.
  • Değerlendirmeye dayanan öneri ve gereklilik: -meli, -se iyi olur, gerekir. Bu kente gelen herkes eski çarşıyı gezmeli.
  • Benzetme, abartma, mecaz: Sahil yolu akşamüstleri bir kartpostal gibi.
  • Tahmin ve kestirim: Bu takım sezonu ilk üçte bitirir. Henüz sınanamayan bir kestirimdir (ayrıntısı üçüncü konuda).

Nesnelliğin işaretleri

Nesnel cümle tarih, sayı, yer, ölçü, olay ya da tanım bildirir ve bunlara yorum katmaz: Kütüphane hafta içi 09.00 ile 21.00 arasında açıktır. Köprünün yapımı üç yıl sürdü. Pusula, yön bulmaya yarayan bir araçtır. Sözlükteki gibi yapılan tanım cümleleri de nesneldir; kavramı kişisel bir bakışla tanımlayan öznel tanım (Mutluluk, insanın elindekinin değerini bilmesidir.) ise özneldir. Hangi “-dır” cümlesinin tanım olduğu ve öznel tanım komşu sayfada işlendi.

Üç soruluk karar yolu: aktarma mı, değer sözü var mı, denetlenebilir mi? İlk “evet”te dur.Görsel: Sınav Defteri
Akılda kalsın: Sor: “Bu yargıyı herkesin kabul edeceği bir yolla sınayabilir miyim?” Sınanabiliyorsa nesnel (yanlış olsa bile), sınanamıyorsa öznel. Nesnel ≠ doğru, öznel ≠ yanlış.
Sınavda

Nasıl sorulur“Aşağıdaki cümlelerin hangisinde öznel bir yargı vardır / yoktur?”, “Hangisi kanıtlanabilirlik açısından diğerlerinden farklıdır?”, “Hangisinde kişisel görüşe yer verilmemiştir?” en sık kalıplardır.

TuzakYanlış bilgi taşıyan nesnel cümleyi öznel sanmak. Ölçüt kanıtlanabilirliktir, doğruluk değil.

Sınavda işaretleşıkta “kişisel, kanıtlanamaz yargı” öznel; “kanıtlanabilir, objektif yargı” nesnel demektir.

▭Boşluk doldurma

Doğruluğu ya da yanlışlığı denetlenebilen yargı yargıdır; beğeniye dayanan ve kişiden kişiye değişen yargı ise yargıdır.

nesnelkesinöznelolası

?Soru çöz

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde nesnel bir yargı vardır?

✓ B. Köprünün uzunluğu ve işlevi ölçülerek denetlenebilir; kişiden kişiye değişmez. A'daki “en huzurlu” ve C'deki “ustalaşmak” birer değerlendirme, D ise sınanamayan bir genellemedir.
TUZAK · ÖZNEL-NESNEL

Öznel-nesnel tuzakları: “en”, “güzel”, sayı ve karışık cümleler

MEB 11. sınıf · Bir Diyeceğim Var! · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKarşılaştırma cümlesi ile benzetme cümlesi nasıl ayırt edilir?Bağlantılı konudan (Cümlede anlam ilişkileri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Karşılaştırma, aynı türden en az iki varlık ya da bir varlığın iki farklı zamanı arasında benzerlik, farklılık veya derece ilişkisi kurmaktır; “daha, en, -den daha, kadar, gibi, göre, oranla” gibi sözcüklerle üstünlük ya da eşitlik bildirir. Benzetmede ise farklı türden iki varlık arasında ortak bir nitelik bakımından ilgi kurulur ve nitelikçe zayıf olan, güçlü olana benzetilir.

Karşılaştırma ve benzetme

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Sayı ya da “en” içeren cümle nesnel midir, karışık cümle nasıl değerlendirilir?

Kısa cevap: Sayı, tarih ya da “en” sözcüğü bir cümleyi tek başına nesnel yapmaz; belirleyici olan, yargının ölçülebilir bir nitelik mi (en uzun, en kalabalık) yoksa beğeni mi (en güzel, en etkileyici) bildirdiğidir. Nesnel bir bilgiyle öznel bir yorumu birlikte taşıyan karışık cümle öznel sayılır; başkasının görüşünü olduğu gibi aktaran cümle ise nesneldir, çünkü o sözün söylendiği denetlenebilir.

Sınav, öznel-nesnel ayrımını bilen adayı değil, birkaç ipucu sözcüğü ezberleyip orada duran adayı yakalamak için soru hazırlar.

Tuzak 1: “en” sözcüğü

“En” üstünlük bildirir; ölçütü ne ise yargının türü de odur. Türkiye'nin en uzun akarsuyu Kızılırmak'tır. uzunluk ölçülebildiği için nesneldir. Türkiye'nin en güzel koyları Ege kıyısındadır. ise güzelliği ölçecek bir cetvel olmadığı için özneldir. “En”i görünce karar verme; yanındaki sıfata bak: uzun, yüksek, kalabalık, eski gibi ölçülebilen nitelikler genellikle nesnel; güzel, önemli, başarılı, anlamlı gibi değer bildirenler özneldir.

Tuzak 2: sayı, tarih ve “güzel” sözcüğü

Sayı taşıyan cümle nesnel görünür, ama sayı bazen yalnızca bir süstür: Festivaldeki 40 filmin neredeyse hepsi izlenmeye değerdi. Film sayısı denetlenebilir; “izlenmeye değer” ise bir beğenidir. Yargı özneldir. Tersine, değer sözcüğüne benzeyen bir kelime değer bildirmeyebilir: Ablası Güzel Sanatlar Fakültesinde okuyor. cümlesinde “güzel” bir kurum adının parçasıdır; cümle nesneldir. Hava bugün güzel. ile Hava bugün 24 derece ve güneşli. arasındaki fark da aynıdır: ilki bir kişinin değerlendirmesi, ikincisi bir ölçümün sonucudur.

Tuzak 3: aktarılan görüş

Ressam, söyleşide en çok sevdiği rengin lacivert olduğunu söyledi. Cümlede bir beğeni var, ama bu beğeni cümleyi kuranın değil, ressamındır. Cümlenin asıl yargısı “ressamın bunu söylediği”dir ve söyleşinin kaydına bakılarak denetlenebilir. Bu yüzden aktarma cümleleri nesnel sayılır. Başkasının sözü tırnak içinde olduğu gibi verilirse doğrudan anlatım, kendi cümlemize katılarak (… söyledi, … belirtti) verilirse dolaylı anlatım yapılmış olur; sınav “dolaylı anlatım cümlesidir” seçeneğiyle bu ikinci türü sorar ve ikisi de aktarmadır. Dikkat: aktarmanın ardına kendi yorumunu ekleyen cümle (…söyledi; gerçekten de tablolarının en etkileyici rengi o.) yeniden özneldir.

Tuzak 4: resmî, kesin üslup

Bu yöntem, öğrencilere büyük kolaylık sağlamaktadır. cümlesi “-dır” ile biten resmî, kesin bir dille kurulmuştur; yine de “büyük kolaylık” bir değerlendirmedir. Kesin bir üslup yargıyı nesnel yapmaz.

Karışık cümleler

Bir cümle nesnel bir bilgiyle başlayıp öznel bir yorumla bitebilir: 1932'de açılan bu sinema, kentin en sevimli yapısıdır. Açılış yılı denetlenebilir; “en sevimli” denetlenemez. MEB 11. sınıf kitabı da bir mektuptaki öznel ve nesnel ifadeleri ayrı ayrı buldurur: aynı metinde, hatta aynı cümlede ikisi bir arada olabilir. Sınav bu cümleleri iki biçimde sorar. “Hangisinde öznel yargı vardır?” sorusunda karışık cümle doğru cevaptır, çünkü tek bir öznel söz yargıyı öznel kılar. “Hangisinde nesnel bir bilgi verildikten sonra bir değerlendirme yapılmıştır?” sorusunda ise iki parçayı ayrı ayrı görmen beklenir.

Nesnel: ölçülür, kaydı var

  • Kentin en eski camisi 14. yüzyıldan kalmadır.
  • Yazar, en sevdiği kitabın bir şiir kitabı olduğunu söyledi.
  • Kardeşim Güzel Sanatlar Lisesinde okuyor.

Öznel: beğeni, değer, yorum

  • Kentin en etkileyici camisi bu.
  • Bu şiir kitabı, yazarın en başarılı eseri.
  • Sınıftaki 30 öğrencinin hepsi çok yetenekli.
Akılda kalsın: Karar sözcükte değil, yargıda verilir: “en”, sayı, tarih ya da “-dır” görünce durma; sıfata ve yüklemin söylediğine bak. Bir damla öznellik bütün cümleyi öznel yapar; aktarılan beğeni ise cümleyi öznel yapmaz.
Sınavda

Nasıl sorulurAdım adım: 1) Yüklemi ve yüklemin bildirdiği yargıyı bul. 2) “Bu sözü kim söylüyor?” diye sor; başkasının sözüyse aktarma olayı nesneldir. 3) Sıfat ve zarfları tek tek “ölçülür mü?” diye yokla. 4) Ölçülemeyen tek bir değer sözü bile varsa yargı özneldir.

TuzakDört yerden gelir: ölçülebilir “en” (en uzun), kurum adındaki “güzel”, aktarma cümlesi ve sayıyla süslenmiş beğeni.

⇄Bilgi eşleştirme cümle ve yargı türü

?Soru çöz

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde öznel bir yargı vardır?

✓ D. Kitap sayısı denetlenebilir, ama “okunmaya değer” bir beğenidir; sayı yargıyı nesnel yapmaz. A'da “en” ölçülebilir bir niteliği (yükseklik) bildirir; B başkasının görüşünü aktarır; C'deki “güzel” bir kurum adının parçasıdır.
KAVRAM · KESİNLİK-OLASILIK

Kesinlik ve olasılık bildiren cümleler: aynı ekin iki yüzü

KPSS / TYT Türkçe · Cümlede anlam · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKoşul-sonuç cümlesi nedir, varsayım ve tahminden farkı ne?Bağlantılı konudan (Cümlede anlam ilişkileri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Koşul-sonuç (şart) cümlesinde bir yargının gerçekleşmesi başka bir durumun gerçekleşmesine bağlanır ve cümle “Hangi şartla?” sorusuna cevap verir. Başlıca ipuçları “-se/-sa, -dıkça, -madıkça, -dığı takdirde, -mek şartıyla, yeter ki” ve koşul bildiren “mı”dır. Varsayımda gerçek olmayan bir durum gerçekmiş gibi kabul edilir; tahminde ise kesin bilinmeyen bir durum için olasılık belirtilir.

Koşul-sonuç, varsayım, tahmin

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Kesinlik ve olasılık bildiren cümleler nasıl ayırt edilir?

Kısa cevap: Kesinlik bildiren cümlede yargı şüpheye yer bırakmadan ileri sürülür (kesinlikle, mutlaka, elbette, şüphesiz, genel geçer bilgi veren “-dır”). Olasılık (tahmin) bildiren cümlede ise yargı bir ihtimal olarak sunulur (belki, galiba, herhâlde, muhtemelen, sanırım, -ebilir, tahmin bildiren -mıştır ve -malı, -se gerek). Aynı ek iki anlamı da taşıyabildiği için karar bağlama bakarak verilir.

“Şimdiye eve varmıştır.” dediğimizde aslında bilmiyoruzdur; yalnızca öyle tahmin ediyoruzdur.

Bir yargının ne kadar emin söylendiği, onun öznel mi nesnel mi olduğundan ayrı bir sorudur. Kesinlik bildiren cümlede konuşan söylediğinden şüphe duymaz: Toplantı yarın saat onda başlayacak. Bu sorunu elbette birlikte çözeceğiz. Olasılık bildiren cümlede ise yargı bir ihtimal olarak sunulur: Akşama doğru yağmur başlayabilir. Galiba yanlış otobüse bindik. Tahmin, olasılığın bir türüdür: kesin bilinmeyen bir durum hakkında kestirimde bulunmak. Koşul ve varsayımla birlikte tahmine Cümlede anlam ilişkileri sayfasında kısaca değinildi; burada ipuçlarını ve tuzaklarını ayrıntılı görüyoruz.

İpuçları

  • Kesinlik sözleri: kesinlikle, mutlaka, elbette, şüphesiz, hiç kuşkusuz, her zaman, asla. Bu kural hiç kuşkusuz herkes için geçerli.
  • Genel geçer bilgi veren geniş zaman ve “-dır”: Su, deniz seviyesinde 100 derecede kaynar.
  • Olasılık sözleri: belki, galiba, herhâlde, muhtemelen, sanırım, olasılıkla, büyük ihtimalle. Muhtemelen hafta sonu bize uğrarlar.
  • -ebilir / -abilir: Gece yolları buzlanabilir.
  • Tahmin bildiren -mıştır, -dır: Bu saatte çocuklar uyumuştur. Kapıdaki kargocudur.
  • Tahmin bildiren -malı / -meli: Işıklar sönük; evde kimse olmamalı.
  • -se gerek, gibi, -e benziyor: Çok yorulmuş olsa gerek. Bulutlara bakılırsa kar yağacak gibi. Bu sergiye ilgi önümüzdeki yıllarda da artacağa benziyor.

Aynı ek, farklı anlam

Tuzakların hepsi çok anlamlı eklerden gelir. “-ebilir” her zaman olasılık değildir: Bu asansör en fazla sekiz kişi taşıyabilir. bir kapasiteyi, Bu bilgisayarı kullanabilirsin. bir izni bildirir. “-meli” çoğu zaman gereklilik bildirir (Formu imzalayıp teslim etmelisiniz.); yargı bir zorunluluk değil de bir kestirimse tahmindir (Kapıyı çalan komşumuz olmalı.). “-dır” de iki yönlüdür: Bu köprü 1.500 metredir. kesinlik, Kardeşin şimdiye kadar okula varmıştır. tahmin bildirir.

Sağlaması kolaydır: cümleye “herhâlde” ekle. Kardeşin herhâlde okula varmıştır. anlamı değişmez, demek ki cümle zaten tahmin bildiriyordu. Bu köprü herhâlde 1.500 metredir. ise anlamı değiştirir; asıl cümle kesinlik bildiriyordu.

Kesinlik nesnellik demek değildir

Kesin bir dille söylenen yargı öznel olabilir: Bu film kesinlikle yılın en iyisi. Konuşan çok emin, ama yargı yine bir beğenidir. Olasılık bildiren yargılar ise kişinin kestirimine dayandığı ve henüz sınanamadığı için sınavda genellikle öznel sayılır. Kısacası “kesinlikle” sözcüğü bir cümleyi nesnel yapmaz; yalnızca konuşanın ne kadar emin olduğunu gösterir.

Akılda kalsın: “Herhâlde” testi: cümleye “herhâlde” ekle; anlam aynı kalıyorsa cümle zaten olasılık bildiriyordur. “-ebilir”de kapasite ve izin, “-meli”de gereklilik ihtimalini de yokla.
Sınavda

Nasıl sorulur“Hangisinde bir tahmin (olasılık) söz konusudur?”, “Hangisinde yargı kesinlik bildirmektedir?”, “Hangisinde yargı bir olasılık olarak sunulmuştur?” Çeldiriciler: kapasite bildiren “-ebilir” (sekiz kişi taşıyabilir), gereklilik bildiren “-meli” (teslim edilmeli) ve genel geçer bilgi veren “-dır”.

TuzakTersinden de kurulur: -mıştır ile kurulmuş bir tahmin cümlesini kesin bilgi sanmak.

▭Boşluk doldurma

“Misafirler çoktan yola çıkmıştır.” cümlesinde “-mıştır” eki bildirir. “Başvuru formu iki nüsha hâlinde teslim edilmeli.” cümlesinde “-meli” eki ise bildirir.

tahminkesinlikgereklilikistek

?Soru çöz

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde olasılık (tahmin) anlamı vardır?

✓ A. Kilitli kapıdan yola çıkılarak bir kestirimde bulunulmuş; “-malı” burada gereklilik değil tahmin bildiriyor (“herhâlde tatile çıkmışlardır”). B'deki “-ebilir” kapasite, C'deki “-malı” gereklilik bildirir; D genel geçer bir bilgiyi kesin olarak verir.
KAVRAM · ÖN YARGI VE KANIT

Ön yargı, ön kabul, çıkarım ve kanıtlama: yargının dayanağına bak

KPSS / TYT Türkçe · Cümlede anlam · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaNeden-sonuç cümlesi nedir, nasıl anlaşılır?Bağlantılı konudan (Cümlede anlam ilişkileri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Neden-sonuç (sebep-sonuç) cümlesinde bir yargının gerçekleşme sebebi aynı cümlede verilir ve cümle “Niçin?” sorusuna cevap verir. Başlıca ipuçları “-dığı için, -dığından, -den/-dan, çünkü, bu yüzden, nedeniyle, yüzünden, sayesinde” ile haber kipli bir fiilden sonra gelen “diye”dir.

Neden-sonuç (sebep-sonuç)

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Ön yargı ile ön kabul arasındaki fark nedir, çıkarım ve kanıtlama nasıl anlaşılır?

Kısa cevap: Ön yargı, bir kişi ya da şey hakkında yeterince bilmeden, denemeden önceden varılmış olumlu ya da olumsuz yargıdır (TDK: peşin yargı, peşin hüküm). Ön kabul, bir düşünceyi sorgulamadan doğru sayıp başka bir yargıya dayanak yapmaktır (madem, -dığına göre, bilindiği gibi). Çıkarım, bir veriden yola çıkıp sonuca varmak (demek ki, anlaşılan); kanıtlama ise bir yargıyı veri, örnek ya da gözlemle desteklemektir (nitekim, bunun kanıtı).

Bu dört kavramın ortak sorusu aynıdır: Bu yargı neye dayanıyor? Cevap “hiçbir şeye” ise ön yargı, “sorgulanmamış bir kabule” ise ön kabul, “gözlenen bir veriye” ise çıkarım ya da kanıtlamadır.

Ön yargı: denemeden verilen hüküm

Ön yargıda kişi bir şeyi tanımadan, görmeden, denemeden ona bir nitelik yükler: Yeni gelen müdür de ötekiler gibi hiçbir şeyi değiştiremeyecek. Bu kadar ucuz bir telefondan ne beklenir ki? Ön yargı olumlu da olabilir: Onun yönettiği bir film kötü olamaz; izlemeden söylüyorum, harikadır. İpuçları: zaten, eminim, belli ki, ne beklenir ki, … gibi, okumadan / görmeden / tanımadan. MEB 11. sınıf kitabı ön yargıyı iletişim engelleri arasında sayar: dinlemeden verilen hüküm, söylenen sözü duymayı engeller.

Tahminle karıştırma: Kara bulutlar toplandı, birazdan yağmur başlayabilir. bir gözleme dayanır ve kimseye değer biçmez. Ön yargıda ise ortada bir dayanak yoktur ve çoğu zaman bir değer hükmü vardır.

Ön kabul: sorgulanmadan temel yapılan düşünce

TDK ön kabulü “bir düşünceyi derinlemesine incelemeden, fazla üzerinde durmadan benimseme” diye tanımlar. Cümlede ön kabul, asıl yargının üzerine kurulduğu temeldir: Madem her çocuk farklı hızda öğreniyor, ödev süreleri de esnek tutulmalı. Asıl yargı “ödev süreleri esnek tutulmalı”dır; dayanağı ise tartışmaya açılmadan doğru sayılan “her çocuk farklı hızda öğrenir” düşüncesidir. İpuçları: madem, -dığına göre, bilindiği gibi, herkesin kabul ettiği üzere. Varsayımdan farkı: TDK varsayımı “deneylerle henüz yeter derecede doğrulanmamış ancak doğrulanacağı umulan teorik düşünce” diye tanımlar. Varsayımda dayanak sınanacak bir olasılık olarak, çoğu zaman “diyelim ki, farz edelim” ile ortaya konur; ön kabulde ise konuşan dayanağını tartışmadan doğru sayar.

Çıkarım ve kanıtlama: aynı yolun iki yönü

Çıkarımda bir veriden, gözlemden yola çıkılıp bir sonuca varılır: Bahçedeki toprak ıslak; demek ki gece yağmur yağmış. Kitap üç ayda beş baskı yaptığına göre okurlar onu çok sevmiş. İpuçları: demek ki, anlaşılan, -dığına göre, buradan anlaşılıyor ki. “X olması, Y olduğunu gösteriyor” yapısı da çıkarımdır: Salonun her gösteride dolması, oyunun sevildiğini gösteriyor. Önce veri (salonun dolması), sonra ondan varılan yargı (oyun seviliyor) gelir. Kanıtlamada ise önce yargı söylenir, ardından onu destekleyen veri, örnek ya da gözlem gelir: Bu kavşak tehlikeli; yalnızca geçen ay burada dört kaza oldu. İpuçları: nitekim, bunun kanıtı, örneğin, … gösteriyor ki.

“-dığına göre” hem ön kabulde hem çıkarımda geçer; dayanağa bak. Dayanak gözlenen bir veriyse (beş baskı yaptı) çıkarım, tartışılmadan doğru sayılan genel bir düşünceyse ön kabuldür. Kanıt ile gerekçe de aynı şey değildir: gerekçe “Niçin?” sorusuna bir sebep söyler (gerekçeli yargı), kanıt ise yargının doğru olduğunu gösteren somut bir veri sunar.

Çıkarım: veri → yargı

  • Bahçedeki toprak ıslak; demek ki gece yağmur yağmış.
  • Salon boşaldığına göre konser bitmiş.

Kanıtlama: yargı → veri

  • Gece yağmur yağmış; bahçedeki toprak hâlâ ıslak.
  • Konser bitmiş; nitekim salon boşaldı.
Akılda kalsın: Yargının dayanağına bak. Dayanak yok, peşin hüküm var → ön yargı · sorgulanmamış genel bir kabul → ön kabul · gözlenen veriden sonuca → çıkarım · yargıdan sonra onu destekleyen veri → kanıtlama.
Sınavda

Nasıl sorulur“Aşağıdaki cümlelerin hangisinde bir ön yargı dile getirilmiştir?”, “Hangisinde bir çıkarımda bulunulmuştur?” ve “Hangisinde yargı bir kanıta dayandırılmıştır?” kalıpları sık görülür. Çıkarım sorusunda demek ki ile kurulan cümle çoğu zaman doğru cevaptır; yine de sağlama yap: önce veri, sonra o veriden çıkan sonuç gelmeli.

TuzakÖn yargı sorusunda en güçlü çeldirici gözleme dayanan tahmindir (kara bulut → yağmur): dayanak varsa ön yargı değildir.

Sınavda işaretle“peşin yargı, peşin hüküm” ön yargıyla aynı şeydir.

⇄Bilgi eşleştirme cümle ve dayanak

?Soru çöz

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde bir ön yargı dile getirilmiştir?

✓ C. Yeni sezon izlenmeden “sıkıcıdır” hükmü verilmiş; dayanaksız, peşin bir yargı. A gözleme dayanan bir tahmin, B ön kabule dayanan bir öneri, D ise bir veriden (biletlerin tükenmesi) yapılan çıkarımdır.
YÖNTEM · ÇIKARIM

Cümleden kesin olarak çıkarılabilecek yargı: “olabilir” yetmez, “zorunlu” olmalı

MEB 9. sınıf · Sözün İnceliği · Okuma 7 dk · 3 etkinlik

Önce hatırlaBiçimce olumsuz anlamca olumlu cümle nedir, örtülü anlam nasıl bulunur?Bağlantılı konudan (Cümlede anlam ilişkileri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Cümlenin biçimi ile anlamı her zaman örtüşmez: “Haksız değilsin.” biçimce olumsuz, anlamca olumludur; “Ne aradı ne sordu.” biçimce olumlu, anlamca olumsuzdur. Örtülü anlam, cümlede açıkça söylenmeyen ama “de, bile, artık, hâlâ, yine” gibi sözcüklerle sezdirilen anlamdır. Eş anlamlı cümleler ise farklı sözcüklerle aynı yargıyı aktaran cümlelerdir.

Olumlu-olumsuz, örtülü anlam, eş anlamlı cümle

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Bir cümleden kesin olarak çıkarılabilecek yargı nasıl bulunur?

Kısa cevap: Bir yargının cümleden kesin olarak çıkarılabilmesi için cümle doğruysa o yargının da zorunlu olarak doğru olması gerekir. Doğru cevap çoğu zaman “de, bile, en, daha, ilk, son, yine, artık, hâlâ, yalnız” gibi bir ipucu sözcüğün sezdirdiği anlamdır; cümlede olmayan bir neden, yorum, genelleme ya da zaman kayması taşıyan seçenek çıkarılamaz.

Bu soru tipinde akla en yatkın seçenek değil, başka türlü olması imkânsız olan seçenek doğrudur.

MEB 9. sınıf kitabı açık ve örtük iletiyi ayırırken okurdan örtük ileti hakkında “çıkarımda bulunmasını” ister; sınav aynı beceriyi tek bir cümleyle ölçer. Seçeneklerin çoğu cümleyle çelişmez, hatta mantıklıdır. Ama “mantıklı” ile “kesin” aynı şey değildir. Ölçüt tektir: Cümle doğruysa bu seçenek de mutlaka doğru mu? Bir an bile “ama başka türlü de olabilir” diyebiliyorsan, seçenek çıkarılamaz.

İpucu sözcükler: cevap çoğu zaman bunlarda saklı

Cümle düzeyindeki örtülü anlam tam olarak budur: açıkça söylenmeyen ama bir sözcüğün zorunlu kıldığı bilgi. Bu sözcüklerin sezdirdiği anlamları Cümlede anlam ilişkileri sayfasında gördük; burada hangi kesin yargıya götürdüklerine bakıyoruz:

  • de / da: Bu yıl kardeşi de maratonu bitirdi. → Maratonu bitiren başkaları da var.
  • en: Sergide en çok ilgi gören eser bu heykeldi. → Sergide başka eserler de vardı.
  • daha: Yeni salon eskisinden daha geniş. → Daha önce kullanılan bir salon vardı.
  • son, ikinci: Yazarın son romanı geçen ay çıktı. → Yazarın birden çok romanı var.
  • ilk kez: İlk kez bir yarışmada derece aldı. → Daha önce derece almamıştı.
  • yine, yeniden, tekrar, bir kez daha: Kütüphane yeniden hizmete açıldı. → Kütüphane daha önce de hizmet vermişti.
  • artık: Artık işe arabayla gitmiyor. → Eskiden arabayla gidiyordu.
  • hâlâ: Hâlâ aynı şirkette çalışıyor. → Daha önce de o şirketteydi.
  • yalnız, sadece: Toplantıya yalnız iki kişi geç kaldı. → Öteki katılımcılar zamanında geldi.
  • bile: En küçük kardeşi bile bulmacayı çözdü. → Bulmacayı çözmesi en az beklenen kişi oydu.
  • çoğu, birçoğu, oy çokluğuyla, büyük bölümü: Öneri, kurulda oy çokluğuyla kabul edildi. → Öneriye karşı oy verenler de vardı. Kapsam “herkes” değil, “çoğunluk”tur.

Çıkarılamayan seçeneğin beş kimliği

Yanlış seçenekler beş kalıptan birine uyar: cümlede olmayan bir neden ya da amaç ekler; kapsamı değiştirir (bu kitap → yazarın bütün kitapları, bazıları → hepsi); olasılığı kesinliğe ya da kesinliği olasılığa çevirir; zamanı kaydırır (artık ↔ hâlâ, geçmiş ↔ gelecek); cümlede olmayan bir yorum, değer ya da duygu katar (çok beğenildi, herkes mutlu oldu). Kontrol listesi aşağıda.

Her seçeneği beş soruyla sına: tek bir “evet” seçeneği eler. Hepsinden geçen seçenek kesin yargıdır.Görsel: Sınav Defteri
Akılda kalsın: Seçeneği oku ve sor: “Başka türlü olabilir mi?” Olabiliyorsa çıkarılamaz. Doğru cevabı aramaya ipucu sözcükten başla: de, en, son, ilk, yine, artık, hâlâ, yalnız.
Sınavda

Nasıl sorulur“Bu cümleden kesin olarak çıkarılabilecek yargı hangisidir?” ya da tersinden “Bu cümleden aşağıdakilerden hangisi çıkarılamaz?” Üç adım: ipucu sözleri işaretle (son, de, en, artık, öncekilerden farklı); “olabilir” düzeyinde kalan seçenekleri ele; kalan seçeneğe “Cümle doğruysa bu da zorunlu olarak doğru mu?” diye sor.

TuzakCümlede olmayan bir değer, neden ya da genelleme katan ya da zamanı geleceğe kaydıran seçenek akla yatkın olduğu için doğru sanılır; akla yatkın olmak yetmez, zorunlu olmalı.

Çözümlü örnek. Yazarın geçen ay çıkan son romanı, öncekilerden farklı olarak bir liman kentinde geçiyor. İpucu sözler: son romanı ve “öncekilerden farklı olarak”.

Her şık, yanında gerekçesiyle
ŞıkSeçenekKarar
ARoman, yazarın en çok satan kitabı olmuştur.✘ Cümlede olmayan bir değer katıyor (olabilir)
BYazar bir liman kentinde doğup büyümüştür.✘ Neden uyduruyor (olabilir)
CYazarın önceki romanları bir liman kentinde geçmez.✔ Biri liman kentinde geçseydi “öncekilerden farklı olarak” denemezdi: zorunlu
DYazar bundan sonra da liman kentlerini anlatacaktır.✘ Zamanı geleceğe kaydırıyor
+Yazarın birden çok romanı vardır.✔ “Son” ve “öncekiler” sözleri bunu zorunlu kılar

↕Sıralama kesin yargıyı bulma

  1. Cümlede olmayan neden, yorum ya da genelleme taşıyan seçenekleri ele
  2. Cümledeki ipucu sözcükleri işaretle (de, en, son, artık…)
  3. Kalan seçeneğe sor: cümle doğruysa bu da zorunlu doğru mu?
  4. Seçenekleri tek tek oku ve cümleyle karşılaştır

?Soru çöz

“Kardeşim, ikinci kez girdiği ehliyet sınavını bu sefer kolayca geçti.” Bu cümleden kesin olarak çıkarılabilecek yargı aşağıdakilerden hangisidir?

✓ D. “İkinci kez” sözü sınava daha önce bir kez girildiğini kesin olarak gösterir. A cümlede olmayan bir neden (heyecan), B dayanaksız bir yorum, C ise kardeşten bütün adaylara uzanan bir genelleme içerir.

?Soru çöz

“Bu yıl okuma grubumuza katılan gönüllülerin çoğu, daha önce hiç böyle bir gruba katılmamıştı.” Bu cümleden kesin olarak çıkarılabilecek yargı aşağıdakilerden hangisidir?

✓ C. “Çoğu … katılmamıştı” sözü, böyle gönüllülerin var olduğunu zorunlu kılar. A kapsamı kaydırır: “çoğu” “hepsi” değildir, bazıları daha önce katılmış olabilir. B zamanı geleceğe kaydırır; cümle gelecek hakkında bir şey söylemez. D cümlede olmayan bir karşılaştırma (geçen yıl) uydurur.
YÖNTEM · ASIL İLETİ

Cümlede anlatılmak istenen: mecazı çöz, asıl iletiyi bul

KPSS / TYT Türkçe · Cümlede anlam · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaÖneri, öğüt, eleştiri, rica ve emir cümleleri nasıl ayırt edilir?Bağlantılı konudan (Cümlede anlam ilişkileri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Öneri (tavsiye, salık verme) belirli bir durum için uygun yolu gösterir; öğüt ise hayat deneyimine dayanan genel bir yol gösterme ve uyarıdır. Eleştiri bir eseri, kişiyi ya da durumu olumlu veya olumsuz yönleriyle değerlendirir. Rica kibarca istekte bulunmak, emir ise bir işin yapılmasını kesin bir dille istemektir.

Öneri, öğüt, eleştiri, rica, emir

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Bir cümlede anlatılmak istenen nasıl bulunur, iki cümlenin anlamca örtüştüğü nasıl anlaşılır?

Kısa cevap: Anlatılmak istenen, cümlenin süslerinden ve mecazlarından arındırılmış asıl iletisidir; bulmak için mecazlı söz gerçek anlama çevrilir ve yargı tek, sade bir cümleyle yeniden söylenir. İki cümle anlamca örtüşüyorsa aynı yargıyı taşır: kapsamları, kesinlik dereceleri ve olumlu-olumsuz yönleri aynıdır.

Yazarlar düşüncelerini çoğu zaman bir benzetmenin, bir mecazın arkasına saklar; soru da o saklanan düşünceyi ister.

Üç adımda asıl ileti

Örnek: Kitap okumayan bir toplum, haritasız yola çıkmış bir yolcuya benzer. 1) Mecazı çöz: haritasız yolcu, nereye gittiğini bilmeyen kişidir. 2) Yargıyı sade bir cümleyle söyle: Okumayan toplum yönünü kaybeder. 3) Seçeneklerde bu yargıyı ara; ne fazla dar (yalnız yolculuk, yalnız okul) ne fazla geniş (bütün sorunların tek çaresi okumaktır) olanı seç.

Cümlede “ama, ancak, oysa, aslında” varsa asıl ileti çoğu zaman bu sözcükten sonraki bölümdedir: Ödül almak sevindiricidir, ama bir yazarı yaşatan ödüller değil okurlarıdır. cümlesinin asıl iletisi ikinci yarısıdır. Birinci yarı, karşı çıkılacak düşünceyi hazırlar.

Altı çizili söz soruları

Sınav çoğu zaman yalnızca bir sözü sorar: “Bu cümledeki altı çizili sözle anlatılmak istenen nedir?” Yöntem aynıdır, ama alan dardır: sözün cümle içindeki görevini bul. Usta bir öğretmen öğrencisinin önüne hazır yol koymaz, eline bir pusula verir. “Eline pusula vermek” burada “kendi yolunu bulmasını sağlayacak beceriyi kazandırmak” anlamındadır. Sorulan, sözcüğün sözlük anlamı değil cümledeki anlamıdır; mecaz ve yan anlamın ayrıntısı Sözcükte anlam sayfasında.

İki cümle ne zaman örtüşür?

Anlamca örtüşen (eş anlamlı) iki cümle, farklı sözcüklerle aynı yargıyı taşır: Bu sorunu ancak birlikte çözebiliriz. ≈ Bu sorunu tek başına kimse çözemez. Örtüşmeyi bozan farkları komşu sayfada üç başlıkta topladık: kapsam, kesinlik, zaman-yön (Cümlede anlam ilişkileri). İki bölümlü cümlelerde pratik bir yol, cümleyi yargı parçalarına bölmektir: Gerçek okur kitabını vitrinden değil, içindekilerden seçer. → 1) vitrine göre seçmez, 2) içeriğe göre seçer. Anlamca en yakın seçenek iki parçayı da karşılar: Bir kitabı değerli kılan, kapağı ya da reklamı değil, sayfalarında anlattıklarıdır. Parçalardan yalnız birini karşılayan seçenek eksik kalır. Sınavın bir de “aynı doğrultuda” kalıbı vardır: burada aynı yargı değil, aynı görüşü destekleyen, onunla çelişmeyen bir düşünce aranır. Okumak, insanın kendi hayatına sığmayan hayatları yaşamasıdır. cümlesiyle aynı doğrultuda olan, örneğin, Kitaplar okura başka insanların gözünden bakmayı öğretir. cümlesidir; ikisi aynı söz değildir ama aynı düşünceye hizmet eder.

Akılda kalsın: Asıl ileti üç adımda bulunur: mecazı çöz → yargıyı tek cümleyle söyle → ne dar ne geniş seçeneği seç. “Ama”dan sonrası çoğu zaman asıl iletidir. “Anlamca en yakın” aynı yargıyı, “aynı doğrultuda” aynı görüşü ister.
Sınavda

Nasıl sorulur“Bu cümlede anlatılmak istenen hangisidir?”, “Altı çizili sözle anlatılmak istenen…”, “Hangisi bu cümleyle anlamca en yakındır / aynı doğrultudadır?” Üç adım: mecazı çöz; yargıyı kendi sözünle sade söyle; seçenekleri bu sade cümleyle tart.

TuzakKonuyla ilgili ama ana yargıyı kaçıran seçenek (fazla geniş ya da fazla dar) cümleyle aynı sözcükleri taşıdığı için doğru sanılır.

Çözümlü örnek. Bir şiirin kapısı ilk okumada değil, ancak üçüncü dördüncü okumada aralanır. Mecazı çöz: kapısı aralanır = anlaşılmaya başlanır. Sade yargı: şiir, yinelenen okumalarla anlaşılır.

Her şık, yanında gerekçesiyle
ŞıkSeçenekKarar
AŞiir okumak sabır ve dikkat isteyen bir uğraştır.✘ Fazla geniş; “tekrar” düşüncesi kaybolmuş
BŞiir, anlamını ancak tekrar tekrar okuyana açar.✔ Sade yargıyla örtüşüyor
CŞiirler okurların çoğu tarafından yanlış anlaşılır.✘ Cümlede olmayan bir genelleme
Dİyi bir şiir okuru ilk okumada etkilemelidir.✘ Cümlenin tersini söylüyor

⇄Bilgi eşleştirme soru kalıbı ve aranan

?Soru çöz

“Bir kitabı okumuş olmak, son sayfasını çevirmekle değil, kapağı kapandıktan sonra da onu düşünmeyi sürdürmekle mümkündür.” Bu cümlede anlatılmak istenen aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. Cümle “okumuş olmanın” ölçütünü sayfaları bitirmekte değil, kitabın okurda sürdürdüğü düşüncede görüyor. B ve D cümlede olmayan yargılar ekliyor; C ise cümlenin değil, bambaşka bir öğüdün iletisidir.
YÖNTEM · TAMAMLAMA

Cümle tamamlama ve cümle birleştirme: bağlaç yolu gösterir

KPSS / TYT Türkçe · Cümlede anlam · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaAmaç-sonuç ile neden-sonuç arasındaki fark nedir?Bağlantılı konudan (Cümlede anlam ilişkileri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Amaç-sonuç cümlesinde bir eylem, ulaşılmak istenen bir hedef için yapılır ve cümle “Ne için? Ne amaçla?” sorusuna cevap verir. İpuçları “-mek için, -mesi için, -mek üzere, amacıyla, -sın diye” ve “okumaya gitti” örneğindeki yönelme hâlidir. Nedenden farkı şudur: neden gerçekleşmiş bir durumdur, amaç ise henüz gerçekleşmemiş, istenen bir durumdur.

Amaç-sonuç ve nedenden farkı

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Cümle tamamlama sorularında boşluğa ne getirileceği nasıl anlaşılır, iki cümle nasıl birleştirilir?

Kısa cevap: Cümle tamamlama sorularında boşluğa gelecek söz, boşluktan önceki bölümle hem anlamca hem yönce uyumlu olmalıdır: “ama, ancak, oysa, -se de” karşıt yönde, “üstelik, hatta, ayrıca” aynı yönde, “çünkü” gerekçe, “bu yüzden” sonuç bildiren bir devam ister. Cümle birleştirmede ise iki yargı da eksiksiz korunur ve cümlelerde olmayan bir anlam ilişkisi eklenmez.

Yarım bırakılmış bir cümle, devamının ne olması gerektiğini çoğu zaman tek bir bağlaçla ele verir.

Boşluktan önceki sözcüğe bak

  • Karşıtlık (ama, ancak, fakat, oysa, ne var ki, -se de): öncekinin tersi yönde devam. Romanın konusu ilgi çekici, ama dili gereğinden ağır.
  • Aynı yönde güçlendirme (üstelik, hatta, ayrıca, -dığı gibi): Kütüphane geç saate kadar açık; üstelik hafta sonları da hizmet veriyor.
  • Gerekçe (çünkü, zira): Bu yıl festivale katılamayacağım; çünkü aynı hafta sınavım var.
  • Sonuç (bu yüzden, bu nedenle, dolayısıyla): Yollar buz tuttu; bu yüzden seferler iptal edildi.
  • Açıklama ve örnek (yani, başka bir deyişle, örneğin, iki nokta): devam, öncekini açar ya da somutlaştırır.
  • Koşul (-se, -dıkça): devam, koşulun sonucunu söylemelidir.

Dikkat: “bununla birlikte” ve “yine de” bir şey ekliyormuş gibi görünür ama karşıtlık bildirir: Yol uzundu; bununla birlikte kimse yorgunluktan yakınmadı.

Değer yönü: övgü mü, yergi mi?

Bağlaç yoksa değer yönüne bak. Cümle bir sanatçıyı ya da eseri övüyorsa boşluğa da olumlu, yeriyorsa olumsuz bir söz gelir. Sınavın sevdiği kalıp, “hem övgü hem yergi” oluşturan tamamlamadır: Yazar karakterlerini canlı bir dille çiziyor, ama … Boşluğa olumsuz bir değerlendirme gelmelidir: “olayları birbirine bağlamakta zorlanıyor” gibi. Boşluğa ikinci bir övgü gelirse “ama” anlamsız kalır. Övgü ile yergi örtülü anlamla da birleşebilir: Yazarın yeni romanı eleştirmenlerden ilk kez tam not aldı. cümlesi bu romanı över, “ilk kez” sözüyle de önceki romanların beğenilmediğini sezdirir. “Hem övgü hem yergi” tamamlamasında böyle bir sezdirme taşıyan seçenek de doğru cevap olabilir. “Getirilemez” kalıbında ise üç seçenek uyar; bağlacın yönünü bozan ya da konudan sapan tek seçeneği bul.

Cümle birleştirme

İki ayrı cümle tek cümlede birleştirilirken ortak öge bir kez kullanılır, iki yargı da korunur ve araya cümlelerde olmayan bir ilişki konmaz. I. Kentteki eski un fabrikası onarıldı. II. Fabrika artık bir sanat merkezi olarak kullanılıyor.

✔ İki yargı da korunmuş

  • Onarılan eski un fabrikası artık bir sanat merkezi olarak kullanılıyor. (sıfat-fiil “-an” birinci yargıyı taşıyor)

✘ Anlam değişmiş

  • Eski un fabrikası sanat merkezi olarak kullanılmak üzere onarılacak. (zaman bozuldu, amaç eklendi)
  • Eski un fabrikası artık bir sanat merkezi. (birinci yargı düştü)
  • Eski un fabrikası onarıldığı için sanat merkezi oldu. (cümlelerde olmayan bir neden ilişkisi kuruldu)

Birleştirmenin araçları sıfat-fiil (-an, -dığı), zarf-fiil (-ip, -ince, -arak), bağlaç (ve, ama, çünkü) ve “ki”dir. Seçilen araç iki yargı arasındaki ilişkiyi değiştirmemelidir: “ve” ekleme, “ama” karşıtlık, “-dığı için” neden kurar. Fiilimsilerin yapısı Fiilimsiler sayfasında.

Söz öbeklerinden cümle kurma

Bir başka kalıpta karışık sırayla verilmiş dört beş söz öbeği anlamlı ve kurallı bir cümle oluşturacak biçimde sıralanır ve öbeklerden birinin baştan ya da sondan kaçıncı sırada olduğu sorulur. Türkçede yüklem çoğunlukla sondadır; işe yüklemi taşıyan öbeği bulup sona koyarak başla. Sonra neden, koşul ya da zaman bildiren öbeği (-dığı için, yüzünden, -se, -ince) başa al; bu öbekler asıl yargının çerçevesini çizer. Kalanları anlam ilişkisine göre yüklemin önüne diz ve cümleyi baştan sona bir kez oku. Örnek öbekler: (I) ertesi sabaha kadar (II) bütün kentin elektriği (III) gece yarısı başlayan fırtına yüzünden (IV) gelmedi. Yüklem IV sona, neden bildiren III başa gider; sıra III – II – I – IV olur: Gece yarısı başlayan fırtına yüzünden bütün kentin elektriği ertesi sabaha kadar gelmedi. Baştan üçüncü öbek I'dir.

Akılda kalsın: Boşluktan önceki bağlaç bir trafik levhasıdır: “ama” geri dön, “üstelik” devam et, “çünkü” sebebini söyle, “bu yüzden” sonucunu söyle. Birleştirmede kural: iki yargı girer, iki yargı çıkar; yeni ilişki girmez.
Sınavda

Nasıl sorulur“Bu cümle aşağıdakilerden hangisiyle tamamlanırsa hem övgü hem yergi anlamı oluşur?”, “Boş bırakılan yere hangisi getirilebilir / getirilemez?”, “I ve II numaralı cümleler anlamca bozulmadan tek cümlede nasıl birleştirilir?” Adım adım: 1) Boşluktan önceki son bağlacı ya da eki bul. 2) Onun yönünü belirle: karşıt, aynı, gerekçe, sonuç. 3) Önceki yargının değer yönünü (olumlu, olumsuz) ve konusunu not et. 4) Yönü ve konuyu birlikte tutan seçeneği seç.

TuzakTuzak: amadan sonra öncekiyle aynı yönde devam eden seçenek ve konuyu değiştiren ama dilce kusursuz görünen seçenek.

▭Boşluk doldurma

Filmin görüntüleri büyüleyici; senaryosu bir o kadar zayıf. Yeni park çok geniş; çocuklar için ayrı bir oyun alanı da var.

amaçünküüstelikbu yüzden

?Soru çöz

“Yönetmenin ilk filmi gişede beklenen ilgiyi görmedi; ama …” Bu cümle aşağıdakilerden hangisiyle tamamlanırsa anlamca uygun olur?

✓ C. “Ama” karşıt yönde bir devam ister: gişedeki başarısızlığa karşı olumlu bir durum gelmeli. A, B ve D, ilk bölümle aynı yönde (olumsuz) devam ettiği için “ama” ile uyuşmaz.
YÖNTEM · SORU KALIPLARI

Sözü edilen ve edilmeyen: cümle yorumlama sorularının yol haritası

KPSS / TYT Türkçe · Cümlede anlam · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaYakınma, sitem ve pişmanlık cümleleri arasındaki fark nedir?Bağlantılı konudan (Cümlede anlam ilişkileri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Yakınma, bir durumdan duyulan hoşnutsuzluğu dile getirmektir; sitem ise bu hoşnutsuzluğun kırgınlıkla belirli bir kişiye yöneltilmesidir. Pişmanlık, kişinin geçmişte yaptığı ya da yapmadığı bir şeyden duyduğu üzüntüdür (keşke, -saydım). Tasarı geleceğe dönük bir plan, gerçekleşmemiş beklenti ise umulan ama gerçekleşmeyen durumdur.

Yakınma, sitem, pişmanlık, tasarı

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

“Bu cümlede hangisinden söz edilmemiştir?” sorusu nasıl çözülür?

Kısa cevap: “Söz edilmemiştir / değinilmemiştir” sorularında cümlede karşılığı bulunmayan bilgi aranır: önce seçeneklerdeki anahtar sözler belirlenir, sonra cümlede bunların karşılığı, eş anlamlı söyleyişler de hesaba katılarak aranır. Bu sorunun ölçütü “bilgi cümlede var mı?”dır; “çıkarılamaz” sorusunun ölçütü ise “bu yargı zorunlu mu?”dur.

Cümle yorumlama sorularının çoğu aynı cümleyi farklı bir soruyla okutur; soruyu doğru okumak, cevabın yarısıdır.

Söz edilen mi, edilmeyen mi?

Bir tanıtım cümlesi düşünelim: Yönetmen, yeni belgeselinde bir göçmen kuşun Afrika'dan Anadolu'ya uzanan yolculuğunu, yol boyunca karşılaştığı tehlikeleri ve iklim değişikliğinin bu yolculuğa etkisini yalın bir anlatımla gözler önüne seriyor. Bu cümlede belgeselin konusundan (kuşun yolculuğu), güzergâhtan, tehlikelerden, iklim değişikliğinin etkisinden ve anlatımın niteliğinden (yalın) söz edilmiştir. Belgeselin süresinden, nerede çekildiğinden, izleyicilerin onu nasıl karşıladığından söz edilmemiştir.

Anahtar söz cümlede aynı kelimeyle geçmeyebilir: seçenekte “anlatımın sadeliği” yazıyorsa cümledeki “yalın bir anlatımla” onu karşılar. Bu soruda en sık yapılan hata, eş anlamlı söyleyişi tanımayıp söz edilmiş bir bilgiyi “yok” saymaktır. İkinci hata, cümleden çıkarılabilen ama açıkça söylenmemiş bir bilgiyi “söz edilmiş” saymaktır; ölçüt, bilginin cümlede gerçekten dile getirilmiş olmasıdır.

Üç soru, üç ölçüt

Aynı cümle üç farklı soruyla gelebilir ve her birinin ölçütü farklıdır. “Söz edilmemiştir” sorusu bilginin cümlede dile getirilip getirilmediğini, “çıkarılamaz” sorusu yargının cümleden zorunlu olarak doğup doğmadığını, “bu cümleyle ilgili söylenemez” sorusu ise cümlenin anlatım özelliğini sorar. Sonuncusunda seçenekler bu sayfadaki kavramlarla kurulur: “Öznel bir değerlendirme yapılmıştır.”, “Yargı bir olasılık olarak sunulmuştur.”, “Bir karşılaştırmaya yer verilmiştir.” Her birini ilgili konudaki ölçütle sına. Aşağıdaki tablo, bu sayfadaki bütün soru kalıplarını tek yerde topluyor.

Cümle yorumlama sorularının yol haritası: soru kökünü tanı, ne aradığını bil, tipik tuzaktan kaçın.Görsel: Sınav Defteri

Numaralanmış cümlelerle ilgili belirlemeler

En uzun kalıp, beş altı numaralı cümleden oluşan kısa bir parçayla gelir: “Bu parçadaki numaralanmış cümlelerle ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır / söylenemez?” Her seçenek bir cümleye bir özellik yükler: “I. cümlede bir uyarı vardır.”, “II. cümlede I. cümledeki yargının gerekçesi verilmiştir.”, “IV. cümlede önceki yargıya örnek verilmiştir.”, “V. cümlede bir karşılaştırma yapılmıştır.” Her seçeneği yalnız kendi cümlesiyle sına ve ilgili kavramın ölçütünü uygula: gerekçe “Niçin?” sorusunu cevaplar (çünkü), örnek bir yargıyı somutlaştırır (örneğin, gibi), uyarı bir sakıncaya dikkat çeker (Bu romanı yalnızca bir aşk hikâyesi sanmayın.). En sık tuzak, cümlede gerçekten geçen bir bilginin seçenekte hafifçe kaydırılmasıdır: cümle bir zenginliğin hâlâ sürdüğünü söylerken seçenek o zenginliğin neler olduğunun anlatıldığını iddia eder. İddianın bir parçası cümlede yoksa seçenek yanlıştır.

Akılda kalsın: Soru kökünü iki kez oku ve olumsuz eki işaretle (-mez, -memiştir). Sonra kendine sor: Bu soru bilgiyi mi (söz edilmiş mi), zorunluluğu mu (çıkarılabilir mi), yoksa anlatım özelliğini mi (söylenebilir mi) soruyor?
Sınavda

Nasıl sorulur“Bu cümlede aşağıdakilerin hangisinden söz edilmemiştir?”, “…hangisine değinilmemiştir?”, “Bu cümleyle ilgili olarak aşağıdakilerden hangisi söylenemez?” Adım adım: 1) Önce seçenekleri oku ve her birinden bir anahtar söz seç (mekân, süre, dil, tepki…). 2) Cümleyi bir kez oku; karşılığını bulduğun anahtar sözü ele. 3) Eş anlamlı söyleyişleri de karşılık say (sade ≈ yalın). 4) Karşılığı kalmayan seçenek cevaptır.

TuzakCümlede geçen bir sözcüğün seçenekte başka bir bilgiye bağlanması; cümlede “kuş” geçiyor diye kuşun türünden söz edilmiş olmaz.

↕Sıralama söz edilmeyeni bulma

  1. Cümleyi okuyup her anahtar sözün karşılığını ara
  2. Cümlede karşılığı kalmayan seçeneği işaretle
  3. Seçenekleri oku, her birinden bir anahtar söz seç
  4. Eş anlamlı söyleyişleri de karşılık sayarak eleme yap

?Soru çöz

“Yazar, çocukluğunun geçtiği Karadeniz kasabasını, oradaki balıkçıların gündelik hayatını ve kasabanın yıllar içinde nasıl değiştiğini sade bir dille anlatıyor.” Bu cümlede sözü edilen eserle ilgili olarak aşağıdakilerden hangisinden söz edilmemiştir?

✓ B. Mekân “Karadeniz kasabası”, dil özelliği “sade bir dille”, insanların yaşamı “balıkçıların gündelik hayatı” sözleriyle karşılanmıştır. Eserin okurlarca nasıl karşılandığına ise hiç değinilmemiştir.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde zıt anlamlı sözcüklerden oluşan bir ikileme kullanılmıştır?

✓ C. “Er” (erken) ile “geç” karşıt anlamlıdır; ikileme “her ne vakit olsa” anlamı kazanmıştır. A'daki “konu komşu” (TDK: bütün komşular) karşıt anlamlı sözcüklerden kurulmamıştır; B'deki “eski püskü”de “püskü” tek başına anlamsızdır; D'deki “koşa koşa” aynı sözcüğün ekle tekrarıdır.Kaynak: Sözcükler arası anlam ilişkileri · İkilemeler ve türleri

?Soru 2

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde altı çizili sözcük yan anlamıyla kullanılmıştır?

✓ C. Testerenin dişi, insan dişine biçim ve görev bakımından benzeyen somut bir parçadır: yan anlam. A'da “diş” gerçek anlamlı; B'deki “tatlı” ve D'deki “ağır” ise soyut bir niteliğe kaydığı için mecazdır.Kaynak: Sözcükte anlam · Gerçek anlam ve yan anlam

?Soru 3

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde altı çizili sözcük, bir özel addan türeyip cins ada dönüşmüştür?

✓ C. “Pastörize”, sütü belirli bir sıcaklıkta işleyerek mikroplardan arındırma yöntemini geliştiren Louis Pasteur'ün adından gelir. D'deki “fare” de yeni anlam kazanmıştır ama bir özel addan değil, hayvan adından genişlemiştir.Kaynak: Sözcükte anlam · Anlam olayları ve özel addan cins ada

?Soru 4

“Bu tartışmada haksız olduğunu söyleyemem.” cümlesine anlamca en yakın cümle aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. “Haksız olduğunu söyleyemem” biçimce olumsuz ama anlamca olumludur: karşıdakinin haklılığı kabul ediliyor. C anlamı tersine çevirir; A ve D ise yargıyı belirsizleştirir.Kaynak: Cümlede anlam ilişkileri · Olumlu-olumsuz, örtülü anlam, eş anlamlı cümle

?Soru 5

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde mecazlı bir söyleyiş yoktur?

✓ A. Cümlede bütün sözcükler gerçek anlamlıdır. B'de “keskin” (derin, isabetli), C'de “buzlar erimek” (soğukluğun bitmesi), D'de “ayağa kaldırmak” (coşturmak) mecazlıdır.Kaynak: Sözcükte anlam · Mecaz anlam ve kinaye

?Soru 6

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde sitem vardır?

✓ C. Kırgınlık doğrudan bir kişiye yöneltilmiş; beklenen ilgiyi göstermeyen muhataba sitem ediliyor. A'da genel bir yakınma, B'de pişmanlık, D'de tasarı vardır.Kaynak: Cümlede anlam ilişkileri · Yakınma, sitem, pişmanlık, tasarı

?Soru 7

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde amaç-sonuç ilişkisi vardır?

✓ C. Sesini duyurabilmek, eylemden sonra ulaşılmak istenen hedeftir (-mek için). A'daki gürültü, B'deki kar ve D'deki yorgunluk eylemden önce var olan nedenlerdir; B'deki “diye” haber kipli bir fiilden sonra geldiği için neden bildirir.Kaynak: Cümlede anlam ilişkileri · Amaç-sonuç ve nedenden farkı

?Soru 8

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde karşıt anlamlı sözcükler bir arada kullanılmamıştır?

✓ D. “Gelmek” ile “gelmemek” arasında karşıtlık yoktur; aynı fiil yalnızca olumsuzlanmıştır. A'da açık-kapalı, B'de alıcı-satıcı, C'de inmek-çıkmak karşıt anlamlıdır.Kaynak: Sözcükler arası anlam ilişkileri · Zıt anlam ve karşıtlık türleri

?Soru 9

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde neden-sonuç ilişkisi vardır?

✓ A. Binanın susuz kalması gerçekleşmiş bir olaya, borunun patlamasına bağlanmıştır; “-dığından” neden bildirir. B amaç, C koşul, D karşılaştırma cümlesidir.Kaynak: Cümlede anlam ilişkileri · Neden-sonuç (sebep-sonuç)

?Soru 10

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde pekiştirme yoluyla kurulmuş bir sözcük kullanılmıştır?

✓ B. “Sapasağlam”, “sağlam” sıfatının başına “sap” getirilip araya “a” eklenerek kurulmuş bir pekiştirme sözcüğüdür ve bitişik yazılır. A'daki “yavaş yavaş” ikilemedir; C'deki “çok” bir derece zarfıdır; D'de pekiştirme sözcüğü yoktur.Kaynak: Sözcükler arası anlam ilişkileri · Pekiştirme, kalıp söz, argo, jargon
68
Daha fazla soru çözmek ister misin?Cümlede anlam konusundan 68 soru seni bekliyor. Çözümlü; yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →