Öznel ve nesnel yargı: ölçüt doğruluk değil, kanıtlanabilirlik
MEB 9. sınıf · Sözün İnceliği · Okuma 5 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaTanım cümlesi nedir, örnekleme ve açıklamadan nasıl ayrılır?Bağlantılı konudan (Cümlede anlam ilişkileri). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Tanım cümlesi bir kavramın ne olduğunu, onu başka kavramlardan ayıran özellikleriyle söyler ve “X nedir?” sorusunu cevaplar. Örnekleme, genel bir yargıyı somut bir örnekle destekler (örneğin, mesela, gibi). Açıklama ise bir yargıyı aynı cümlede başka sözlerle açar (yani, başka bir deyişle, iki nokta).
✎Konu anlatımı
Öznel ve nesnel yargı nedir, nasıl ayırt edilir?
Kısa cevap: Nesnel yargı, doğruluğu ya da yanlışlığı ölçüm, kayıt veya belgeyle denetlenebilen ve kişiden kişiye değişmeyen yargıdır. Öznel yargı ise kişinin duygu, beğeni ve görüşüne dayanır; kanıtlanamaz, kişiden kişiye değişebilir. İkisini ayıran ölçüt cümlenin doğru olması değil, kanıtlanabilir olmasıdır.Aynı filmden çıkan iki kişi filmin kaç dakika sürdüğünde hemen anlaşır; filmin iyi olup olmadığını ise sabaha kadar tartışabilir.
Bu iki tartışmanın farkı, cümle yorumlamanın ilk ve en sık sorulan ayrımıdır. Filmin süresi saatle ölçülür; biri yanılabilir ama yanıldığı da gösterilebilir. Bu türden yargıya nesnel denir. Filmin iyi olup olmadığı ise izleyenin beğenisine bağlıdır; hiçbir ölçüm bu tartışmayı bitiremez. Bu da öznel yargıdır. TDK Sözlüğü öznel'i “bireyin düşünce ve duygularına dayanan”, nesnel'i “bireyin kişisel görüşünden bağımsız olan” diye tanımlar.
Bu sayfa, cümlenin taşıdığı yargıyı tartmayı öğretiyor: kimin görüşü, ne kadar kesin, neye dayanıyor, cümleden ne çıkar? Neden-sonuç, amaç, koşul gibi iki yargı arasındaki ilişkiler ise komşu sayfada: Cümlede anlam ilişkileri.
Doğru mu değil, denetlenebilir mi?
Sınavın en sevdiği tuzak burada. Nesnel cümle her zaman doğru cümle değildir. Ankara, Türkiye'nin en kalabalık ilidir. yanlış bir bilgidir ama nesneldir: nüfus kayıtlarına bakınca yanlışlığı gösterilir. Tersine, doğruluğuna yürekten inandığımız bir değerlendirme de öznel kalır: Bu roman, her gencin mutlaka okuması gereken bir eser. Sorulacak soru şudur: Bu yargıyı, herkesin sonucunu kabul etmek zorunda kalacağı bir yolla sınayabilir miyim?
Öznelliğin ipuçları
- Değer ve beğeni bildiren sözler: güzel, sıkıcı, etkileyici, başarılı, gereksiz, ustaca, harika. Sergideki fotoğraflar çok etkileyiciydi.
- Kişisel görüş sözleri: bence, bana göre, kanımca, düşünüyorum, inanıyorum. Bence toplantı haftaya ertelenmeli.
- Duygu ve beğeni fiilleri: sevdim, beğendim, hoşuma gitti, sıkıldım. Romanın sonunu hiç beğenmedim.
- Değerlendirmeye dayanan öneri ve gereklilik: -meli, -se iyi olur, gerekir. Bu kente gelen herkes eski çarşıyı gezmeli.
- Benzetme, abartma, mecaz: Sahil yolu akşamüstleri bir kartpostal gibi.
- Tahmin ve kestirim: Bu takım sezonu ilk üçte bitirir. Henüz sınanamayan bir kestirimdir (ayrıntısı üçüncü konuda).
Nesnelliğin işaretleri
Nesnel cümle tarih, sayı, yer, ölçü, olay ya da tanım bildirir ve bunlara yorum katmaz: Kütüphane hafta içi 09.00 ile 21.00 arasında açıktır. Köprünün yapımı üç yıl sürdü. Pusula, yön bulmaya yarayan bir araçtır. Sözlükteki gibi yapılan tanım cümleleri de nesneldir; kavramı kişisel bir bakışla tanımlayan öznel tanım (Mutluluk, insanın elindekinin değerini bilmesidir.) ise özneldir. Hangi “-dır” cümlesinin tanım olduğu ve öznel tanım komşu sayfada işlendi.
Nasıl sorulur“Aşağıdaki cümlelerin hangisinde öznel bir yargı vardır / yoktur?”, “Hangisi kanıtlanabilirlik açısından diğerlerinden farklıdır?”, “Hangisinde kişisel görüşe yer verilmemiştir?” en sık kalıplardır.
TuzakYanlış bilgi taşıyan nesnel cümleyi öznel sanmak. Ölçüt kanıtlanabilirliktir, doğruluk değil.
Sınavda işaretleşıkta “kişisel, kanıtlanamaz yargı” öznel; “kanıtlanabilir, objektif yargı” nesnel demektir.
▭Boşluk doldurma
Doğruluğu ya da yanlışlığı denetlenebilen yargı yargıdır; beğeniye dayanan ve kişiden kişiye değişen yargı ise yargıdır.
?Soru çöz
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde nesnel bir yargı vardır?