Fiilde çatı nedir? Özneye ve nesneye göre iki eksen
MEB 11. sınıf · Kültür Yolculuğu · Okuma 6 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaYapım ekleri kaça ayrılır, isimden fiil yapım ekleri nelerdir?Bağlantılı konudan (Sözcükte yapı). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Yapım ekleri geldikleri köke ve türettikleri sözcüğe göre dörde ayrılır: isimden isim (göz-lük), isimden fiil (baş-la-), fiilden isim (sev-gi) ve fiilden fiil (yaz-dır-). Adın ilk yarısı ekin geldiği sözcüğün, ikinci yarısı ortaya çıkan sözcüğün türünü söyler.
✎Konu anlatımı
Fiilde çatı nedir, çatı türleri nelerdir?
Kısa cevap: Çatı, fiilin özneyle ve nesneyle kurduğu ilişkiye göre aldığı addır. Öznesine göre (özne-yüklem ilişkisi) fiiller etken, edilgen, dönüşlü ve işteş; nesnesine göre (nesne-yüklem ilişkisi) geçişli, geçişsiz, oldurgan ve ettirgen olur. Her fiil iki eksenden birer ad alır; yüklemi isim soylu olan, yani ek fiille kurulan cümlelerde çatı aranmaz.“Kapı açıldı.” ile “Kapıyı açtırdım.” aynı kökten çıkar; değişen şey, işi kimin yaptığı ve işin neye dokunduğudur.
Bir fiil yalnızca bir iş bildirmez; o işi kimin yaptığını ve işin bir varlığa geçip geçmediğini de söyler. Fiilin bu iki ilişkiye göre kazandığı özelliğe çatı denir. Çatıyı çoğu zaman fiile eklenen küçük ekler kurar: -l, -n, -ş, -t, -r, -dır. Hatırlarsan sözcükte yapı sayfasında bunları fiilden fiil yapım ekleri arasında saymıştık; burada fiile hangi görevi kazandırdıklarına bakıyoruz.
MEB 11. sınıf kitabı iki ekseni “fiillerin öznesine göre çatı” ve “fiillerin nesnesine göre çatı” diye adlandırır. KPSS kaynaklarında aynı ayrım özne-yüklem ilişkisi ve nesne-yüklem ilişkisi adıyla geçer. Adlar farklı, iş aynı: biri fiilin öznesine, öteki nesnesine sorulan sorudur.
Her fiile iki ayrı soru
Çatı bulmak, fiile iki soru sormaktır. Birinci soru özneye bakar: işi kim yapıyor, yapan belli mi, iş yapanın kendisine mi dönüyor, iş birden çok kişiyle mi yapılıyor? İkinci soru nesneye bakar: fiil nesne alabiliyor mu, alamıyorsa bir ekle alabilir hâle mi getirilmiş? İki cevap birbirini dışlamaz. ✔ Dedem bahçe duvarını ustaya boyattı. cümlesinde işi yaptıran dedem bellidir, bu yüzden fiil öznesine göre etken; zaten geçişli olan boya- fiili -t ekiyle işi başkasına devrettiği için nesnesine göre ettirgendir. ✔ Bahçe duvarı dün boyandı. cümlesinde ise boyayan belli değildir: edilgen; fiil artık nesne alamaz: geçişsiz.
Çatı yalnız fiilde aranır
Çatı fiilin özelliğidir. Yüklemi isim soylu olan, yani ek fiille kurulan cümlelerde çatı aranmaz: ✔ Dünkü sınav oldukça zordu. ✔ Salonda boş sandalye yoktu. ✔ Bu karar kesin değil. Var, yok ve değil de isim soylu yüklem kurar. Yüklem olmak fiiliyle kurulmuşsa durum değişir: ✔ Hava akşama doğru birden soğuk oldu. cümlesinin yüklemi bir fiildir ve çatısı aranır. Çatı, cümlenin içindeki fiilimsilerde de bulunabilir: kesilen ağaçlar sözündeki kesilen edilgen bir sıfat-fiildir (bkz. fiilimsiler). Ek fiilin ayrıntısı fiiller ve ek fiil sayfasında.
Nasıl sorulurEn sık kalıp numaralı cümlelerle gelir: “Bu parçadaki numaralanmış cümlelerin hangilerinde çatı aranmaz?” ya da “… hangisi söylenemez?” Seçenekler “II. cümlede yüklem edilgendir” gibi yargılardır. Çözüme isim yüklemli cümleleri eleyerek başla, sonra her fiile iki etiket yaz. Kök hangi ekseni soruyor, aşağıdaki tabloya bak.
Tuzak“-dır” hem ek fiil (yorgundur) hem çatı eki (yazdır-) olabilir; isme gelen -dır çatı eki değildir. “Evde kimse yoktu.” cümlesinde yüklem isimdir; “geçişsiz” demek de yanlıştır, çünkü çatı hiç aranmaz.
Sınavda işaretle“çatı aranmaz” sorusunda yalnız yükleme bak; fiilimsilerin de çatısı vardır ama bu kalıpta yüklem esastır.
| Kökte geçen söz | Eksen | Bakılacak etiketler |
|---|---|---|
| “özne-yüklem ilişkisi”, “öznesine göre” | Özne ekseni | etken · edilgen · dönüşlü · işteş |
| “nesne-yüklem ilişkisi”, “nesnesine göre” | Nesne ekseni | geçişli · geçişsiz · oldurgan · ettirgen |
| “çatı aranmaz / bakılmaz” | Yüklemin türü | İsim soylu yüklem (ek fiil, var, yok, değil) |
| “… cümlesinde görülen özne-yüklem ilişkisi hangisinde vardır?” | Örnekteki etiket | Önce örneğe etiket yaz, sonra şıklarda aynısını ara |
Ek bilgi: Çözümlü örnekler
“Hangisinde çatı özelliğine bakılmaz?” sorusunda Kitap okumayı sevmek güzel bir alışkanlıktır. cümlesinde “okumayı, sevmek” fiilimsileri vardır ama yüklem isim soylu olduğu için doğru cevap budur. Örnek cümleli kalıpta Bayram sabahı çocuklar erkenden giyindi. → dönüşlü; şıklarda yalnız -l/-n ekine bakarak seçme, aynı ek edilgen fiilde de bulunur (Kapılar gece yarısı kilitlendi. → edilgen).
⇄Bilgi eşleştirme cümle ve çatı bilgisi
?Soru çöz
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde çatı aranmaz?