Fiilde çatı: etken-edilgen, dönüşlü, işteş; geçişli-geçişsiz

Fiilin özneyle ve nesneyle kurduğu ilişkiyi iki eksende, kendi örnek cümlelerimizle anlatıyoruz: “onu” testi, oldurgan-ettirgen ayrımı, sözde özne, dönüşlü-edilgen karışıklığı, çatı bulma şeması ve sınavın en sevdiği tuzaklar.

8 durakKavram
16 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 16tamamlanan etkinlik
12 sorubu konuda çözebileceğin
KAVRAM · ÇATI

Fiilde çatı nedir? Özneye ve nesneye göre iki eksen

MEB 11. sınıf · Kültür Yolculuğu · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaYapım ekleri kaça ayrılır, isimden fiil yapım ekleri nelerdir?Bağlantılı konudan (Sözcükte yapı). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Yapım ekleri geldikleri köke ve türettikleri sözcüğe göre dörde ayrılır: isimden isim (göz-lük), isimden fiil (baş-la-), fiilden isim (sev-gi) ve fiilden fiil (yaz-dır-). Adın ilk yarısı ekin geldiği sözcüğün, ikinci yarısı ortaya çıkan sözcüğün türünü söyler.

Yapım ekleri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Fiilde çatı nedir, çatı türleri nelerdir?

Kısa cevap: Çatı, fiilin özneyle ve nesneyle kurduğu ilişkiye göre aldığı addır. Öznesine göre (özne-yüklem ilişkisi) fiiller etken, edilgen, dönüşlü ve işteş; nesnesine göre (nesne-yüklem ilişkisi) geçişli, geçişsiz, oldurgan ve ettirgen olur. Her fiil iki eksenden birer ad alır; yüklemi isim soylu olan, yani ek fiille kurulan cümlelerde çatı aranmaz.

“Kapı açıldı.” ile “Kapıyı açtırdım.” aynı kökten çıkar; değişen şey, işi kimin yaptığı ve işin neye dokunduğudur.

Bir fiil yalnızca bir iş bildirmez; o işi kimin yaptığını ve işin bir varlığa geçip geçmediğini de söyler. Fiilin bu iki ilişkiye göre kazandığı özelliğe çatı denir. Çatıyı çoğu zaman fiile eklenen küçük ekler kurar: -l, -n, -ş, -t, -r, -dır. Hatırlarsan sözcükte yapı sayfasında bunları fiilden fiil yapım ekleri arasında saymıştık; burada fiile hangi görevi kazandırdıklarına bakıyoruz.

MEB 11. sınıf kitabı iki ekseni “fiillerin öznesine göre çatı” ve “fiillerin nesnesine göre çatı” diye adlandırır. KPSS kaynaklarında aynı ayrım özne-yüklem ilişkisi ve nesne-yüklem ilişkisi adıyla geçer. Adlar farklı, iş aynı: biri fiilin öznesine, öteki nesnesine sorulan sorudur.

Sol sütun fiilin nesneyle, sağ sütun özneyle ilişkisini gösterir. Bir fiil her sütundan bir ad alır.Görsel: Sınav Defteri

Her fiile iki ayrı soru

Çatı bulmak, fiile iki soru sormaktır. Birinci soru özneye bakar: işi kim yapıyor, yapan belli mi, iş yapanın kendisine mi dönüyor, iş birden çok kişiyle mi yapılıyor? İkinci soru nesneye bakar: fiil nesne alabiliyor mu, alamıyorsa bir ekle alabilir hâle mi getirilmiş? İki cevap birbirini dışlamaz. ✔ Dedem bahçe duvarını ustaya boyattı. cümlesinde işi yaptıran dedem bellidir, bu yüzden fiil öznesine göre etken; zaten geçişli olan boya- fiili -t ekiyle işi başkasına devrettiği için nesnesine göre ettirgendir. ✔ Bahçe duvarı dün boyandı. cümlesinde ise boyayan belli değildir: edilgen; fiil artık nesne alamaz: geçişsiz.

Çatı yalnız fiilde aranır

Çatı fiilin özelliğidir. Yüklemi isim soylu olan, yani ek fiille kurulan cümlelerde çatı aranmaz: ✔ Dünkü sınav oldukça zordu. ✔ Salonda boş sandalye yoktu. ✔ Bu karar kesin değil. Var, yok ve değil de isim soylu yüklem kurar. Yüklem olmak fiiliyle kurulmuşsa durum değişir: ✔ Hava akşama doğru birden soğuk oldu. cümlesinin yüklemi bir fiildir ve çatısı aranır. Çatı, cümlenin içindeki fiilimsilerde de bulunabilir: kesilen ağaçlar sözündeki kesilen edilgen bir sıfat-fiildir (bkz. fiilimsiler). Ek fiilin ayrıntısı fiiller ve ek fiil sayfasında.

Akılda kalsın: Önce yüklemin sonuna bak: ek fiil (-dı, -mış, -dır, -sa) bir isme gelmişse dur, çatı yok. Fiilse iki etiket yaz: biri özneden (etken / edilgen / dönüşlü / işteş), biri nesneden (geçişli / geçişsiz / oldurgan / ettirgen).
Sınavda

Nasıl sorulurEn sık kalıp numaralı cümlelerle gelir: “Bu parçadaki numaralanmış cümlelerin hangilerinde çatı aranmaz?” ya da “… hangisi söylenemez?” Seçenekler “II. cümlede yüklem edilgendir” gibi yargılardır. Çözüme isim yüklemli cümleleri eleyerek başla, sonra her fiile iki etiket yaz. Kök hangi ekseni soruyor, aşağıdaki tabloya bak.

Tuzak“-dır” hem ek fiil (yorgundur) hem çatı eki (yazdır-) olabilir; isme gelen -dır çatı eki değildir. “Evde kimse yoktu.” cümlesinde yüklem isimdir; “geçişsiz” demek de yanlıştır, çünkü çatı hiç aranmaz.

Sınavda işaretle“çatı aranmaz” sorusunda yalnız yükleme bak; fiilimsilerin de çatısı vardır ama bu kalıpta yüklem esastır.

Soru kökü hangi ekseni soruyor?
Kökte geçen sözEksenBakılacak etiketler
“özne-yüklem ilişkisi”, “öznesine göre”Özne eksenietken · edilgen · dönüşlü · işteş
“nesne-yüklem ilişkisi”, “nesnesine göre”Nesne eksenigeçişli · geçişsiz · oldurgan · ettirgen
“çatı aranmaz / bakılmaz”Yüklemin türüİsim soylu yüklem (ek fiil, var, yok, değil)
“… cümlesinde görülen özne-yüklem ilişkisi hangisinde vardır?”Örnekteki etiketÖnce örneğe etiket yaz, sonra şıklarda aynısını ara
Ek bilgi: Çözümlü örnekler

“Hangisinde çatı özelliğine bakılmaz?” sorusunda Kitap okumayı sevmek güzel bir alışkanlıktır. cümlesinde “okumayı, sevmek” fiilimsileri vardır ama yüklem isim soylu olduğu için doğru cevap budur. Örnek cümleli kalıpta Bayram sabahı çocuklar erkenden giyindi. → dönüşlü; şıklarda yalnız -l/-n ekine bakarak seçme, aynı ek edilgen fiilde de bulunur (Kapılar gece yarısı kilitlendi. → edilgen).

⇄Bilgi eşleştirme cümle ve çatı bilgisi

?Soru çöz

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde çatı aranmaz?

✓ A. Yüklem “yorgundu”, “yorgun” sıfatına ek fiil gelerek kurulmuştur; isim soylu yüklemli cümlede çatı aranmaz. B'deki “ulaştı”, C'deki “çalıştı” ve D'deki “satıldı” birer fiildir, bu cümlelerde çatı aranır; örneğin D'deki “satıldı” edilgendir.
KAVRAM · NESNESİNE GÖRE

Geçişli ve geçişsiz fiiller: “onu” testiyle nesne avı

MEB 11. sınıf · Kültür Yolculuğu · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaFiil nedir, iş, durum ve oluş fiilleri nasıl ayırt edilir?Bağlantılı konudan (Fiiller ve ek fiil). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Fiil (eylem), iş, oluş, hareket ya da durum bildiren ve kip-şahıs ekleriyle çekimlenebilen sözcüktür; sözlükte -mak/-mek ekiyle yer alır (yazmak, büyümek). Anlamına göre üçe ayrılır: nesne alabilen iş (kılış) fiilleri (kesmek), nesne almayan ve değişim bildirmeyen durum fiilleri (uyumak), öznede kendiliğinden ve zamanla gerçekleşen değişimi bildiren oluş fiilleri (sararmak).

Fiil nedir? İş, durum, oluş

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Geçişli ve geçişsiz fiil nedir, nasıl ayırt edilir?

Kısa cevap: Nesne alabilen fiillere geçişli (oku-, kır-, sev-), nesne alamayan fiillere geçişsiz (uyu-, gül-, git-) denir. Ayırmak için fiilin önüne “onu” (ya da “neyi, kimi”) getirilir: söyleyiş doğalsa fiil geçişli, değilse geçişsizdir. Geçişlilik fiilin nesne alabilme gücüdür; cümlede nesnenin yazılmış olması gerekmez.

Bazı işler bir şeye çarpar, bazıları yapanın içinde kalır: bir kitabı okuyabilirsin, ama hiçbir şeyi gülemezsin; yalnızca gülersin.

Fiilin bildirdiği iş özneden çıkıp bir varlığa yöneliyorsa o varlık nesnedir ve fiil geçişlidir: ✔ Komşumuz eski arabasını sattı. İş öznede kalıyor, hiçbir varlığa geçmiyorsa fiil geçişsizdir: ✔ Bebek sabaha kadar mışıl mışıl uyudu. Nesnenin nasıl bulunduğunu cümlenin ögeleri sayfasında gördük: yükleme “neyi, kimi?” (belirtili nesne) ya da “ne?” (belirtisiz nesne) sorulur. Hatırlarsan Fiiller ve ek fiil sayfasında iş (kılış) fiillerini de aynı soruyla ayırmıştık.

“Onu” testi

Fiilin önüne “onu” getir ve söyleyişi sesli oku: onu sattı, onu okudu, onu sevdi doğal → geçişli. Onu uyudu, onu güldü, onu gitti anlamsız → geçişsiz. Test fiilin nesne alabilme gücünü ölçer, cümlede nesne olup olmadığını değil. Bu yüzden nesnesiz kullanılan geçişli fiil de geçişlidir: ✔ Kardeşim akşam yemeğinden sonra iki saat yazdı. Cümlede nesne yoktur ama “onu yazdı” denebilir; fiil geçişlidir.

-e, -de, -den alan ögeler nesne değildir

Geçişsiz fiiller de tümleç alır, yalnız bu tümleçler nesne olmaz. Okula gitti, babasına benziyor, karanlıktan korkar, işe başladı: hepsinde fiil -e ya da -den hâlinde bir söz ister; “onu” sorusuna cevap vermez. ✘ Onu korkar. ✔ Ondan korkar. Bu fiiller geçişsizdir. Sınav, nesneye benzeyen yer tamlayıcısıyla en çok burada oyun oynar. Sondaki “r” sesi de seni yanıltmasın: şaşırmak “hayret etmek” anlamında -e hâli ister (✔ Habere çok şaşırdı. ✘ Onu şaşırdı.) ve geçişsizdir. TDK Güncel Türkçe Sözlük de şaşırmak fiilini nesnesiz gösterir ve nesne alan ayrı bir anlam vermez; günlük dilde “yolunu şaşırdı” gibi nesneli kullanımlar duyulsa da sınavda şaşırmak geçişsiz kabul edilir.

Hangi fiiller nesne almaz?

Durum ve oluş fiillerinin çoğu (uyumak, oturmak, sararmak, büyümek), hareket bildiren fiillerin bir kısmı (gitmek, gelmek, koşmak), edilgen fiiller (onarıldı, açıldı) ve dönüşlü fiiller (giyindi, tarandı) nesne almaz. Son ikisini dördüncü ve beşinci duraklarda göreceğiz; şimdilik şunu bil: -l ya da -n ekiyle edilgen ya da dönüşlü olmuş bir fiil “onu” sorusunu karşılayamaz. Birleşik fiillerde de aynı test işler: fark etmek geçişlidir (onu fark etti), yardım etmek ise “ona” ister, geçişsizdir.

✔ Geçişli (nesne alabilir)

  • Mektubu öfkeyle yırttı.
  • Dedem çok okur. (nesne yazılmamış)
  • Bu şarkıyı severim.

✘ Geçişsiz (nesne alamaz)

  • Derse yine geç kaldı.
  • Gece boyunca öksürdü.
  • Annesine çok benziyor.
Akılda kalsın: “Onu” doğal geliyorsa geçişli; fiil “ona, onda, ondan” istiyorsa geçişsiz. Nesnenin yokluğu fiili geçişsiz yapmaz; bakılan şey nesne alabilme gücüdür.
Sınavda

Nasıl sorulur“Hangisinin yüklemi geçişsizdir?” ya da “Hangisinde yüklem geçişli olduğu hâlde cümlede nesne kullanılmamıştır?” diye sorulur. Adım adım çözüm, örnek cümle: “Dedem her akşam yemekten sonra radyo dinler.” 1. adım: yüklemi bul → “dinler”. 2. adım: önüne “onu” getir → “onu dinler” doğal: fiil geçişli. 3. adım: nesneyi ara → Ne dinler? “radyo”: belirtisiz nesne.

TuzakBelirtisiz nesne ek almadığı için gözden kaçar ve fiil geçişsiz sanılır. İkinci tuzak: “Arkadaşına güvendi.” cümlesinde “arkadaşına” nesne değil yer tamlayıcısıdır; “güvenmek” geçişsizdir.

▭Boşluk doldurma

Nesne alabilen fiillere fiil, nesne alamayan fiillere fiil denir; ayırmak için fiilin önüne “onu” sözcüğü getirilir.

oldurgangeçişsizedilgengeçişli

?Soru çöz

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde yüklem geçişli olduğu hâlde cümlede nesne kullanılmamıştır?

✓ C. “Okudu” fiilinin önüne “onu” getirilebilir, yani fiil geçişlidir; ama cümlede “neyi, ne?” sorusuna cevap veren bir söz yoktur. A'daki “çıktı” ve B'deki “oturdu” geçişsizdir. D'deki “aldım” geçişlidir ve “iki sıcak ekmek” belirtisiz nesnesini almıştır.
KURAL · NESNESİNE GÖRE

Oldurgan ve ettirgen fiiller: uyuttu mu, yazdırdı mı?

MEB 11. sınıf · Kültür Yolculuğu · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaHangi ekler hem yapım hem çekim eki sanılarak karıştırılır?Bağlantılı konudan (Sözcükte yapı). Önce kendin cevapla, sonra aç.

En çok karıştırılan ekler aynı sesle farklı iş görenlerdir: “-ma/-me” hem olumsuzluk eki (gelme!) hem isim türeten ek (dondurma) olabilir; “-m” iyelik (kalemim), şahıs (geldim) ya da yapım eki (seçim) olabilir; “-ı” belirtme hâli de iyelik de olabilir. “-lı, -lık, -sız” ise her zaman yapım ekidir.

Karıştırılan ekler

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Oldurgan ve ettirgen fiil nedir, aralarındaki fark nasıl bulunur?

Kısa cevap: Geçişsiz bir fiil -t, -r (-ır), -dır (-tır), -ar, -ert gibi eklerle geçişli yapılırsa oldurgan fiil olur (uyu- → uyut-, piş- → pişir-, gül- → güldür-). Zaten geçişli olan bir fiil bu ekleri alırsa ettirgen olur ve iş başkasına yaptırılır (yaz- → yazdır-, oku- → okut-). Ayırmak için ek atılır: kök “onu” almıyorsa oldurgan, alıyorsa ettirgendir.

“Annem bebeği uyuttu.” ile “Müdür raporu sekretere yazdırdı.” cümlelerinde aynı türden ekler var; ama birinde uyuyan bebektir, ötekinde yazan sekreter.

Geçişsiz bir fiile bir ek gelir ve fiil birden nesne alabilir hâle gelir: oldurgan fiil budur. Adı da buradan gelir: olmayanı oldurur. ✔ Uzun yolculuğun sonunda annem kardeşimi kucağında uyuttu. ✔ Komedyen salondaki herkesi güldürdü. ✔ Aşçı patlıcanları fırında pişirdi. Kökler (uyu-, gül-, piş-) nesne almaz; ekle birlikte “onu uyuttu, onu güldürdü, onu pişirdi” demek mümkün olur. Oldurgan fiilin nesnesi çoğu zaman kökteki işi asıl yaşayan varlıktır: uyuyan kardeşim, gülen herkes, pişen patlıcanlardır.

Zaten geçişli olan bir fiil aynı ekleri alırsa işi özne yapmaz, başkasına yaptırır: ettirgen fiil. ✔ Müdür raporu sekretere yazdırdı. ✔ Komşumuz eski koltuklarını bir ustaya onarttı. ✔ Öğretmen şiiri öğrencilere sesli okuttu. İşi gerçekten yapan kişi çoğunlukla -e hâliyle cümlede görünür: sekretere, ustaya, öğrencilere. Kaynaklar bu durumu “geçişliliğin derecesi artırıldı” diye de anlatır.

Ettirgenlik her zaman bilinçli bir buyruk değildir; özne işin başkasınca yapılmasına yalnızca yol açmış da olabilir: ✔ Otobüste cüzdanını bir yankesiciye kaptırdı. Cüzdanı kapan yankesicidir, ama kap- geçişli olduğu için kaptır- yine ettirgendir. Tersine, -dır eki taşıyan her fiil ettirgen değildir: ✔ Arkadaşını bu habere inandırdı. cümlesinde kök inan- “onu” almaz (ona inanmak); ek fiili geçişli yapmıştır, fiil oldurgandır.

Çatı ekleri

  • -t: uyu-t-, ağla-t-, kuru-t-, kızar-t- (oldurgan) · oku-t-, boya-t-, onar-t- (ettirgen)
  • -r, -ır/-ir/-ur/-ür: piş-ir-, bit-ir-, düş-ür- (oldurgan) · iç-ir- (ettirgen)
  • -dır/-tır (ünlü uyumuyla -dir, -dur, -dür, -tir…): gül-dür-, öl-dür-, don-dur- (oldurgan) · yaz-dır-, kes-tir-, sil-dir- (ettirgen)
  • -ar/-er, -ert: çık-ar-, kop-ar-, çök-ert- (oldurgan)

İki adımlı “onu” testi

Anlama değil köke bak: oldurgan fiilde de biri etkilenir, ama kök tek başına nesne alamaz.Görsel: Sınav Defteri

İki örnekte deneyelim. Rüzgâr kuru dalları kopardı. → 1. eki at: kop-. 2. “onu koptu” ✘: kök geçişsiz. 3. “onu kopardı” ✔: ek nesne kazandırmış → oldurgan. Annem eteğini terziye kısalttı. deseydik kısalt- yine oldurgan olurdu (kısal- geçişsiz); ama Annem eteğini terziye diktirdi. → 1. eki at: dik-. 2. “onu dikti” ✔: kök zaten geçişli. 3. İşi terzi yapıyor → ettirgen.

Ekler üst üste: ikinci kez ettirgen

Bir fiil iki ettirgen ekini art arda alabilir: piş- (geçişsiz) → piş-ir- (oldurgan) → piş-ir-t- (ettirgen: pişirme işini başkasına yaptırmak). ✔ Düğün yemeğini mahallenin aşçısına pişirtti. Yaz-dır-t- de yazdırma işini bir başkasına gördürmektir. Kural değişmez: son ekten önceki gövdeye “onu” sor. Pişir- zaten geçişli olduğu için pişirt- ettirgendir.

Akılda kalsın: Oldurgan olmayanı oldurur: kökte nesne yoktu, ek getirdi. Ettirgen ettirir: kökte nesne zaten vardı, ek işi başkasına devretti. Formül tek cümle: “Eki at, kökü ‘onu’ ile dene.”
Sınavda

Nasıl sorulur“Hangisinin yüklemi oldurgan çatılıdır?” ya da “Hangisinde iş başkasına yaptırılmıştır?” diye sorulur; seçenekler çoğunlukla dört ettirgen ve bir oldurgandan oluşur. Adım adım çözüm, örnek cümle: “Sabah erkenden çamaşırları güneşte kuruttuk.” 1. adım: yüklemi böl → kuru-t-tu-k. 2. adım: çatı eki -t'yi at → kuru-. 3. adım: “onu kurudu” ✘ → kök geçişsiz. 4. adım: “onu kuruttuk” ✔ → ek nesne kazandırmış: oldurgan.

Tuzak“güldürdü, ağlattı, uyuttu” cümlelerinde başka biri etkilendiği için iş yaptırılmış sanılır; kök geçişsiz olduğu için bu fiiller oldurgandır. İkinci tuzak: “bitirdim” cümlesinde işi başkası yapmaz, ama fiil yine çatı eki almıştır (bit- → bitir-, oldurgan).

↕Sıralama piş- fiilinin çatı yolculuğu

  1. pişirt- (-t: ettirgen; yemeği aşçıya pişirtti)
  2. piş- (geçişsiz kök; yemek pişti)
  3. pişirtil- (-il: edilgen; yemekler aşçıya pişirtildi)
  4. pişir- (-ir: oldurgan; yemeği pişirdi)

?Soru çöz

Aşağıdaki cümlelerin hangisinin yüklemi oldurgan çatılıdır?

✓ B. “Kurut-” fiilinden -t eki atılınca kalan “kuru-” nesne almaz (“onu kurudu” denmez); ek, geçişsiz fiili geçişli yapmıştır: oldurgan. A'daki “taşıttı”, C'deki “boyattı” ve D'deki “okuttu” fiillerinin kökleri (taşı-, boya-, oku-) zaten geçişlidir; iş başkasına yaptırıldığı için bu fiiller ettirgendir.
KAVRAM · ÖZNESİNE GÖRE

Etken ve edilgen fiiller: işi yapan ortada mı?

MEB 11. sınıf · Kültür Yolculuğu · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Etken ve edilgen fiil nedir, sözde özne nasıl bulunur?

Kısa cevap: İşi yapan öznesi belli olan fiile etken (yazdı, okudu), -l ya da -n eki alıp işi yapanı belirsizleşen fiile edilgen denir (yazıldı, okundu). Edilgen yüklemli cümlede “ne?” sorusunun cevabı işi yapan değil işten etkilenendir; bu ögeye sözde özne denir. Edilgen fiil nesne almaz; geçişsiz bir fiilden yapılan edilgen cümlenin ise öznesi yoktur (Bu yoldan geçilmez).

“Pencere kırıldı.” Kim kırdı? Cümle bunu söylemiyor; hatta tam da söylememek için böyle kurulmuş.

Fiilin bildirdiği işi yapan özne cümlede belliyse fiil etkendir. Özne sözcük olarak yazılmış da olabilir, yalnız kişi ekinden de anlaşılabilir: ✔ Kardeşim pencereyi kırdı. ✔ Sabah erkenden yola çıktık. (biz) Fiillerin çoğu etkendir ve bunun için ek gerekmez. Oldurgan ve ettirgen fiiller de öznesine göre etkendir, çünkü işi yaptıran özne bellidir: Müdür raporu yazdırdı.

Geçişli bir fiile -l ya da -n eki gelince iş, yapanından koparılır: fiil edilgen olur. ✔ Toplantı salonu sabah erkenden havalandırıldı. Ekin biçimi kökün son sesine bağlıdır: ünsüzle biten köklerde -ıl/-il/-ul/-ül (yaz-ıl-, sev-il-, kur-ul-), ünlüyle biten köklerde -n (oku-n-, ara-n-, bekle-n-), “l” ile biten köklerde -ın/-in (bil-in-, del-in-, çal-ın-).

Sözde özne

Edilgen yüklemli cümlede yükleme “ne?” ya da “kim?” diye sorunca gelen cevap işi yapan değil, işten etkilenendir. Bu söz etken cümlede nesneydi; edilgen cümlede öznenin yerine geçtiği için sözde özne adını alır: Ustalar köprüyü onardı. → Köprü onarıldı. Sözde öznenin öge çözümlemesindeki yeri cümlenin ögeleri sayfasında ayrıntılı anlatılıyor.

“Tarafından” testi ve öznesiz edilgen

Edilgen fiilin önüne “biri tarafından” eklenebilir ve anlam bozulmaz: Köprü (biri tarafından) onarıldı. Yapan “tarafından” sözüyle açıkça söylense bile fiil edilgen kalır: ✔ Sergi, belediye tarafından düzenlendi. Burada “belediye tarafından” özne değildir; işi yapanı edat öbeğiyle bildiren bir tümleçtir.

Geçişsiz fiiller de edilgen olabilir: gidildi, oturuldu, koşuldu, uyunmaz. Bu fiillerde etkilenen bir nesne olmadığı için sözde özne de yoktur; cümle öznesizdir: ✔ Akşam yemeğinden sonra sahile inildi. Edilgen fiile “onu” getirilemez (✘ onu onarıldı); bu yüzden edilgen fiiller nesnesine göre geçişsiz sayılır.

✔ Edilgen (yapan belli değil)

  • Paketler dün kargoya verildi.
  • Bu kural herkesçe bilinir.
  • Yeni yol bu sabah trafiğe açıldı.

✘ Edilgen değil (yapan belli)

  • Paketleri dün kargoya verdik.
  • Çocuk korkuyla annesine sarıldı.
  • Sonucu duyunca çok sevindi.
Akılda kalsın: Edilgen = ek + belirsiz yapan. -l ya da -n görmek yetmez; “İşi yapan belli mi?” diye sor. Cümleye “biri tarafından” eklenebiliyor ve anlam bozulmuyorsa fiil edilgendir. Sağdaki son iki örnek -l/-n taşır ama yapanı bellidir; onlar beşinci ve sekizinci duraklarda.
Sınavda

Nasıl sorulur“Hangisinde yüklem edilgen çatılıdır?” ya da “Hangisinde eylemi yapan belli değildir?” diye sorulur. Adım adım: 1) Yüklemi böl, -l/-n ekini bul (yeni-le-n-di). 2) İşi yapan cümlede ya da kişi ekinde var mı? 3) “Biri tarafından” ekle; anlam bozulmuyorsa edilgen. 4) Ne yenilendi? Cevap sözde öznedir.

Tuzak-l/-n alan her fiili edilgen sanmak (Kardeşim çok sevindi.: yapan belli) ve gizli özneyi belirsiz yapan sanmak (Yola çıktık.: özne “biz”, fiil etken).

Sınavda işaretle“tarafından”lı edilgen cümle de “yapan belli değil” grubundadır.

Ek bilgi: Neden “tarafından”lı cümle de edilgen?

“Hangisinde eylemi yapan bellidir?” sorusunda aranan etken yüklemli cümledir. Proje, genç bir ekip tarafından hazırlandı. gibi “tarafından”lı bir edilgen cümle çeldiricidir; yapan anlamca söylenmiş olsa da cümlenin gerçek öznesi yoktur, sınav kaynakları onu “yapan belli değil” grubunda sayar.

⇄Bilgi eşleştirme cümle ve özne durumu

?Soru çöz

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde yüklemin bildirdiği işi yapan belli değildir?

✓ D. “Ertelendi” fiili -n ekiyle edilgen olmuştur; töreni kimin ertelediği belli değildir, “yeni yolun açılış töreni” sözde öznedir. A'da “annem”, C'de “çocuklar” işi yapan öznedir. B'deki “sevindik” -n taşısa da işi yapan bellidir (biz); edilgen değildir.
KAVRAM · ÖZNESİNE GÖRE

Dönüşlü fiiller: işi yapan da etkilenen de özne

MEB 11. sınıf · Kültür Yolculuğu · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaZamir nedir, kişi zamirleri ve dönüşlülük zamiri nelerdir?Bağlantılı konudan (İsimler, zamirler ve isim tamlamaları). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Zamir (adıl), ismin yerini tutan sözcüktür. Türleri kişi, işaret, belgisiz, soru ve ilgi zamirleridir; dönüşlülük zamiri “kendi” kişi zamirleriyle birlikte incelenir, bazı kaynaklarda ayrı tür sayılır. Kişi zamirleri ben, sen, o, biz, siz, onlar'dır. İyelik ekleri (kitabım = benim kitabım) ve şahıs ekleri (geldim = ben geldim) de zamir işlevi taşıdığı için ek hâlindeki zamir sayılır.

Kişi zamirleri ve “kendi”

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Dönüşlü fiil nedir, dönüşlü ve edilgen fiil nasıl ayırt edilir?

Kısa cevap: Dönüşlü fiilde özne işi yapar ve işten yine kendisi etkilenir; iş özneye geri döner. Fiile çoğunlukla -n, kimi zaman -l eki gelir: yıkan-, giyin-, taran-, süslen-, övün-, söylen-. Dönüşlü fiilin yerine “kendini …” ya da “kendi kendine …” denebilir; edilgende ise işi yapan belirsizdir. Dönüşlü fiiller nesne almaz, geçişsizdir.

Aynı “yıkandı” iki cümlede iki ayrı çatı taşıyabilir: arabalar yıkandıysa biri yıkamıştır, çocuk yıkandıysa kendini yıkamıştır.

Dönüşlü fiilde işi yapan ile işten etkilenen aynı varlıktır. ✔ Kardeşim aynanın karşısında uzun uzun tarandı. (kendini taradı) ✔ Sabah geç kalkınca hızla giyindim. (kendimi giydirdim) ✔ Dedem bahçede dolaşırken bir şeyler söyleniyordu. (kendi kendine söylüyordu) ✔ Takımı kazandı diye herkese övünüyor. (kendini övüyor) ✔ Ateşi düşmeyince doktora göründü. (kendini doktora gösterdi, muayene oldu) Ek, edilgen ekiyle aynı biçimdedir: yıka-n-, tara-n-, süsle-n-, giy-in-, döv-ün-, öv-ün-. -l ile kurulan dönüşlüler azdır; tartışmalı olanları sekizinci durakta ele alıyoruz.

Dönüşlü mü, edilgen mi?

Biçim aynı olduğu için ayrımı cümle yapar. İki test kullan: “kendini” ve “biri tarafından”. Yapan belli ve iş ona dönüyorsa dönüşlü, yapan belirsizse edilgendir.

✔ Dönüşlü (kendini …)

  • Çocuk banyoda yıkandı.
  • Gelin saatlerce süslendi.
  • Ayşe misafirlerden önce hazırlandı.

✘ Edilgen (biri tarafından …)

  • Arabalar dün yıkandı.
  • Salon düğün için süslendi.
  • Raporlar toplantıdan önce hazırlandı.

“Kendini yıkadı” dönüşlü çatı değildir

Dönüşlülüğü dönüşlülük zamiriyle de anlatabiliriz: ✔ Çocuk kendini yıkadı. Anlam dönüşlüdür ama fiil (yıka-) çatı eki almamıştır; özne işi yapar ve “kendini” sözü belirtili nesnedir. Bu cümlenin yüklemi öznesine göre etken, nesnesine göre geçişlidir. Dönüşlü çatı ise nesne almaz: ✘ onu giyindi, ✔ onu giydi. Dönüşlülük zamiri isimler ve zamirler sayfasında.

Akılda kalsın: Cümleye “kendini” ekle: anlam aynı kalıyorsa dönüşlü (yıkandı = kendini yıkadı). “Biri tarafından” ekle: anlam aynı kalıyorsa edilgen (arabalar biri tarafından yıkandı). Ek -l/-n ise ve ikisi de oturmuyorsa fiil kalıplaşmış olabilir (8. durak).
Sınavda

Nasıl sorulur“Hangisinde yüklem dönüşlü çatılıdır?” ya da “Hangisinde eylemi gerçekleştiren ile eylemden etkilenen aynıdır?” diye sorulur; seçeneklerin çoğu edilgen olur. Adım adım çözüm, örnek cümle: “Annem misafirler gelmeden önce aceleyle hazırlandı.” 1. adım: yüklemi böl → hazır-la-n-dı: -n eki var. 2. adım: işi yapan belli mi? Evet, “annem”: edilgen olamaz. 3. adım: “kendini hazırladı” ✔ → dönüşlü. 4. adım: “onu hazırlandı” ✘ → geçişsiz.

TuzakAynı fiil “Salon misafirler için hazırlandı.” cümlesinde edilgendir. İkinci tuzak: “Kendini övdü.” cümlesi dönüşlü anlam taşır ama yüklem etken ve geçişlidir.

▭Boşluk doldurma

Çocuk banyoda yıkandı. cümlesinde yüklem , Arabalar dün yıkandı. cümlesinde ise çatılıdır.

edilgenişteşdönüşlüettirgen

?Soru çöz

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde yüklem dönüşlü çatılıdır?

✓ A. “Süslendi” fiilinde işi yapan kız kardeşimdir ve iş yine ona döner: “kendini süsledi”. B'deki “boyandı”, C'deki “bulundu” ve D'deki “temizlendi” fiillerinde işi yapan belli değildir; “biri tarafından” eklenebilir, bu fiiller edilgendir.
KAVRAM · ÖZNESİNE GÖRE

İşteş fiiller: -ş ekiyle karşılıklı ve birlikte yapılan işler

MEB 11. sınıf · Kültür Yolculuğu · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaOldurgan ve ettirgen fiil nedir, aralarındaki fark nasıl bulunur?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Geçişsiz bir fiil -t, -r (-ır), -dır (-tır), -ar, -ert gibi eklerle geçişli yapılırsa oldurgan fiil olur (uyu- → uyut-, piş- → pişir-, gül- → güldür-). Zaten geçişli olan bir fiil bu ekleri alırsa ettirgen olur ve iş başkasına yaptırılır (yaz- → yazdır-, oku- → okut-). Ayırmak için ek atılır: kök “onu” almıyorsa oldurgan, alıyorsa ettirgendir.

Oldurgan ve ettirgen fiiller

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

İşteş fiil nedir, karşılıklılık ve birliktelik bildiren işteş fiiller nasıl ayırt edilir?

Kısa cevap: İşteş fiil, işin birden çok kişi tarafından karşılıklı ya da birlikte yapıldığını bildirir ve -ş (-ış, -iş, -uş, -üş) ekiyle kurulur. Karşılıklılık bildirenler: bakış-, selamlaş-, yazış-, tartış-. Birliktelik bildirenler: gülüş-, kaçış-, uçuş-, koşuş-. Çatı soruları eke bakar: -ş taşıyıp işteşlik bildirmeyen fiiller (güzelleşmek, ulaşmak) ile işteş anlam taşıyıp -ş eki almamış fiiller (kavga etmek) işteş çatı sorularında çeldiricidir.

Selamlaşmak için en az iki kişi gerekir; tek başına selamlaşan kimse yoktur.

İşteş, “iş ortaklığı” demektir. Ortaklık iki biçimde kurulur. Karşılıklılıkta iş taraflar arasında gider gelir; her biri ötekine yapar: ✔ İki eski dost uzun süre sessizce bakıştı. ✔ Başka şehirlerde yaşayan kuzenler yıllardır mektuplaşıyor. Birliktelikte herkes aynı işi aynı anda yapar ama birbirine yapmaz: ✔ Fıkranın sonunda masadakiler gülüştü. ✔ Zil çalınca öğrenciler bahçeye koşuştu. ✔ Serçeler çatıdan çatıya uçuşuyordu.

İşteş fiilin öznesi çoğunlukla çoğuldur ya da “ile” sözüyle ortaklara bağlanır. Tekil özne de olabilir; ortak bu kez “-le” ile gelir: ✔ Dün eski öğretmenimle uzun uzun görüştüm. Bazı işteş fiillerin kökü bugün tek başına aynı anlamda kullanılmaz ama karşılıklılık açıkça sezilir: tartışmak, yarışmak, savaşmak, barışmak, anlaşmak, buluşmak. Bunlar da işteş sayılır. İşteş fiiller çoğunlukla nesne almaz.

Tuzak 1: -ş var, işteşlik yok

Her -ş sesi işteşlik eki değildir. İsimden fiil yapan -laş/-leş ekinin içindeki ş (güzel-leş-, kolay-laş-, ağır-laş-) bir değişim bildirir: ✔ Trafik akşamüstü iyice ağırlaştı. Kökle kaynaşmış -ş de işteşlik taşımaz: ulaşmak, erişmek, alışmak, yetişmek. Anlama bak: Kuru otlar bir kıvılcımla tutuştu. (alev aldı) işteş değildir; Çocuklar el ele tutuştu. ise işteştir. Fiilden isim yapan -ış ekine de dikkat: Onun gülüşü çok sıcaktı. cümlesinde “gülüş” bir isimdir, işteş fiil değildir.

Tuzak 2: işteş anlam var, ek yok

Anlamda ortaklık bulunan her fiil işteş çatılı değildir. ✔ Öğrenciler hep birlikte marş söyledi. cümlesinde birliktelik vardır, ama söyle- çatı eki almamıştır; fiil etkendir. ✔ İki komşu dün yine kavga etti. cümlesinde karşılıklılık anlamı vardır, işteş eki yoktur. Kaynaklar bu tür fiillere “işteş anlamlı” der. Soru “işteş çatılı fiil” diyorsa -ş ekini ara; “işi karşılıklı yapma anlamı” diyorsa anlama bak.

Akılda kalsın: Karşılıklılıkta “birbirine” sözü oturur: bakıştılar = birbirlerine baktılar. Birliktelikte “hep birlikte” oturur: gülüştüler = hep birlikte güldüler. İkisi de oturmuyorsa -ş başka bir ektir: güzelleşti, ulaştı.
Sınavda

Nasıl sorulur“Hangisinde ‘-ş’ eki işin karşılıklı yapıldığını göstermektedir?” ya da “Hangisinin yükleminde işi birlikte yapma anlamı vardır?” diye sorulur. Adım adım çözüm, örnek cümle: “Öğretmenin esprisine sınıftakiler gülüştü.” 1. adım: yüklemi böl → gül-üş-tü: -ş eki var. 2. adım: “birbirlerine güldüler” mi, “hep birlikte güldüler” mi? İkincisi → birliktelik. 3. adım: işi yapan “sınıftakiler” belli; fiil nesne almaz. Sonuç: işteş (birliktelik) ve geçişsiz.

TuzakKaçışmak, uçuşmak, gülüşmek, ağlaşmak birliktelik; bakışmak, yazışmak, tartışmak, selamlaşmak karşılıklılık bildirir. İkinci tuzak: “-leş” ekli güzelleşmek ve kalıplaşmış ulaşmak işteş değildir.

⇄Bilgi eşleştirme fiil ve -ş'nin görevi

?Soru çöz

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde “-ş” eki, işin karşılıklı yapıldığını göstermektedir?

✓ C. “Kucaklaştı” fiilinde iki arkadaş birbirini kucaklamıştır; -ş karşılıklılık bildirir. A'daki “koşuştu” işin birlikte yapıldığını gösterir, karşılıklılık yoktur. B'deki “güzelleşti” isimden fiil yapan -leş ekini, D'deki “ulaştı” kökle kaynaşmış -ş'yi taşır; ikisi de işteş değildir.
YÖNTEM · ÇATI BULMA

Çatı ekleri üst üste gelince: son eke bak, iki ekseni ayrı oku

KPSS / TYT Türkçe · Fiilde çatı · Okuma 8 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaEtken ve edilgen fiil nedir, sözde özne nasıl bulunur?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

İşi yapan öznesi belli olan fiile etken (yazdı, okudu), -l ya da -n eki alıp işi yapanı belirsizleşen fiile edilgen denir (yazıldı, okundu). Edilgen yüklemli cümlede “ne?” sorusunun cevabı işi yapan değil işten etkilenendir; bu ögeye sözde özne denir. Edilgen fiil nesne almaz; geçişsiz bir fiilden yapılan edilgen cümlenin ise öznesi yoktur (Bu yoldan geçilmez).

Etken ve edilgen fiiller

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Bir fiilde birden çok çatı eki varsa çatı nasıl belirlenir, çatı adım adım nasıl bulunur?

Kısa cevap: Bir fiilde birden çok çatı eki varsa (tanı-ş-tır-ıl-, sev-in-dir-, yaz-dır-ıl-) çatı son çatı ekine göre belirlenir: tanıştırıldı ve yazdırıldı edilgen, sevindirdi ise etken ve oldurgandır. Çatı adım adım bulunur: yüklem isim soyluysa çatı aranmaz; fiilse önce öznesine (etken, edilgen, dönüşlü, işteş), sonra nesnesine (geçişli, geçişsiz, oldurgan, ettirgen) göre çatısı belirlenir.

“Tanıştırıldık” sözcüğünde üç çatı eki üst üste durur; her birinin bir hikâyesi var, ama son sözü en sondaki ek söyler.

Çatı ekleri birbirine eklenebilir ve her yeni ek gövdenin çatısını yeniden kurar. Bir zincir izleyelim: tanı- geçişli bir fiildir (onu tanıdı). Tanı-ş- işteştir ve artık nesne almaz: ✔ Düğünde yeni komşularımızla tanıştık. Tanı-ş-tır- geçişsiz gövdeyi yeniden geçişli yapar, oldurgandır: ✔ Ablam beni iş arkadaşlarıyla tanıştırdı. Tanı-ş-tır-ıl- ise edilgendir: ✔ Toplantıda yeni müdürle tanıştırıldık. Aynı kökten dört ayrı çatı çıktı.

“Son eke bak” kuralı

Fiilin öznesine göre çatısını son çatı eki belirler. Son ek -l/-n ise ve yapan belirsizse fiil edilgendir: yazdırıldı, tanıştırıldık. Son ek -t, -r, -dır gibi bir nesne ekiyse fiil yeniden etken olur, çünkü işi yaptıran özne bellidir: sevindirdi, tanıştırdı, inandırdı. Nesnesine göre çatıda da son ekten önceki gövdeye bakılır: sevin- geçişsiz olduğu için sevindir- oldurgan, yazdır- zaten geçişli olduğu için yazdırt- ettirgendir.

Edilgen eki ettirgen ekinden sonra gelirse (yazdırıldı, okutuldu, yıkatıldı) fiil öznesine göre edilgendir ve nesne alamaz; işin başkasına yaptırıldığı anlamı ise -dır, -t ekinden gelmeye devam eder. Kaynaklarda bu fiillere “ettirgen-edilgen” de denir. Bu tür fiillerde en güvenli yol, önce özne eksenine bakıp edilgenliği saptamaktır.

Sol sütunda yukarıdan aşağı, sağ sütunda yukarıdan aşağı dene; ilk “evet” cevabı o eksendeki çatıyı verir.Görsel: Sınav Defteri

Beş adımlık yöntem

  • 1. Yüklemi bul. İsim soyluysa (ek fiil, var, yok, değil) dur: çatı aranmaz.
  • 2. Fiili köküne kadar böl. Kip ve şahıs eklerini at; geriye kalan gövdede çatı eklerini (-l, -n, -ş, -t, -r, -dır) işaretle.
  • 3. Öznesine göre çatıyı bul. Son çatı ekine bak: -ş ve ortaklık → işteş; -l/-n ve belirsiz yapan → edilgen; -n/-l ve “kendini” → dönüşlü; hiçbiri → etken.
  • 4. Nesnesine göre çatıyı bul. “Onu” gelmiyorsa geçişsiz; geliyorsa ve çatı eki yoksa geçişli; ek varsa eki at: kök “onu” almıyorsa oldurgan, alıyorsa ettirgen.
  • 5. İki etiketi birlikte yaz ve seçeneklerdeki yargıyla karşılaştır.

Çözümlü örnekler

  • Örnek 1: Bayramdan önce bütün halılar bir ustaya yıkatıldı. Adım 1: yüklem “yıkatıldı”, fiil. Adım 2: yıka-t-ıl-dı; çatı ekleri -t ve -ıl, son ek -ıl. Adım 3: yıkatan belli değil, “biri tarafından” oturuyor → edilgen; “bütün halılar” sözde özne. Adım 4: “onu yıkatıldı” ✘ → geçişsiz (işi başkasına yaptırma anlamı -t'den gelir). Sonuç: edilgen + geçişsiz.
  • Örnek 2: Annem, bursu kazandığımı öğrenince bütün aileyi küçük bir sürprizle sevindirdi. Adım 2: sev-in-dir-di; son ek -dir. Adım 3: işi yapan “annem” belli → etken. Adım 4: “onu sevindirdi” ✔; -dir'i at → sevin-: “onu sevindi” ✘ → oldurgan. Sonuç: etken + oldurgan.
  • Örnek 3: Kardeşim odasının duvarlarını arkadaşlarına boyattı. Adım 2: boya-t-tı; çatı eki -t. Adım 3: işi yaptıran “kardeşim” belli → etken. Adım 4: “onu boyattı” ✔; -t'yi at → boya-: “onu boyadı” ✔ → kök geçişli, iş arkadaşlara yaptırılmış: ettirgen. Sonuç: etken + ettirgen.
  • Örnek 4: Eski sınıf arkadaşları yıllar sonra bir kafede buluştu. Adım 2: bul-uş-tu; çatı eki -uş. Adım 3: arkadaşlar birbirini bulmuştur, karşılıklılık → işteş. Adım 4: “onu buluştu” ✘ → geçişsiz. Sonuç: işteş + geçişsiz.
  • Örnek 5: Dedem her sabah kalkınca soğuk suyla yıkanır. Adım 2: yıka-n-ır; çatı eki -n (-ır geniş zaman ekidir, çatı eki değil). Adım 3: yapan “dedem” belli, “kendini yıkar” oturuyor → dönüşlü. Adım 4: “onu yıkanır” ✘ → geçişsiz. Sonuç: dönüşlü + geçişsiz.
Her yükleme iki etiket
CümleÖznesine göreNesnesine göreNeden?
Çocuk banyoda yıkandı.DönüşlüGeçişsiz“Kendini yıkadı”; yapan belli
Arabalar dün yıkandı.EdilgenGeçişsiz“Biri tarafından yıkandı”; yapan belirsiz
Annesi bebeği uyuttu.EtkenOldurganGeçişsiz “uyu-” ek alıp nesne kazandı
Mektubu kardeşine yazdırdı.EtkenEttirgenGeçişli “yaz-” ek alıp işi başkasına yaptırdı
Kardeşler bakıştı.İşteşGeçişsiz-ş karşılıklılık
Akılda kalsın: Zincirin son halkası çatıyı söyler: yaz-dır-ıl → edilgen, sev-in-dir → oldurgan, tanı-ş-tır → oldurgan. Ama ekleri sayarken kip ve şahıs eklerini çatı eki sanma: yıka-n-ır'daki -ır geniş zaman ekidir.
Sınavda

Nasıl sorulurTek bir cümle verilip “Bu cümlenin yüklemiyle ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?” diye sorulur ya da numaralı cümlelerde “hangisi öznesine göre diğerlerinden farklıdır?” istenir.

TuzakSeçenekler fiilin içindeki ilk eke göre kurulmuş çeldiriciler taşır: “tanıştırıldı” için “-ş eki taşıdığı için işteştir” ya da “-tır eki taşıdığı için oldurgandır” yazılır. Çözüm hep aynı: son çatı ekini bul, sonra iki ekseni ayrı oku. Tuzak: geniş zaman eki -r/-ır ile oldurgan eki -r/-ır aynı görünür; “pişirir” sözcüğünde ikisi yan yana durur: piş-ir (çatı) -ir (kip).

↕Sıralama çatı bulmanın adımları

  1. “Onu” testiyle nesnesine göre çatıyı belirle
  2. Kip ve şahıs eklerini at, çatı eklerini işaretle
  3. İki etiketi birlikte yaz
  4. Yüklemi bul; isim soyluysa çatı arama
  5. Son çatı ekine göre öznesine göre çatıyı belirle

?Soru çöz

“Yeni gelen öğrenciler ilk gün okul müdürüyle tanıştırıldı.” cümlesinin yüklemiyle ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ D. Fiil tanı-ş-tır-ıl-dı biçiminde bölünür; son çatı eki -ıl'dır. Öğrencileri müdürle kimin tanıştırdığı belli değildir; “yeni gelen öğrenciler” sözde öznedir. A ve C fiilin içindeki önceki eklere göre yanlış hüküm verir; B'de öğrenciler işi yapan değil, işten etkilenendir.
TUZAK · ÇATI

Çatı tuzakları: kalıplaşmış fiiller, isimden türeyen fiiller ve “sevinmek” sorusu

MEB 11. sınıf · Kültür Yolculuğu · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaDönüşlü fiil nedir, dönüşlü ve edilgen fiil nasıl ayırt edilir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Dönüşlü fiilde özne işi yapar ve işten yine kendisi etkilenir; iş özneye geri döner. Fiile çoğunlukla -n, kimi zaman -l eki gelir: yıkan-, giyin-, taran-, süslen-, övün-, söylen-. Dönüşlü fiilin yerine “kendini …” ya da “kendi kendine …” denebilir; edilgende ise işi yapan belirsizdir. Dönüşlü fiiller nesne almaz, geçişsizdir.

Dönüşlü fiiller

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Sevinmek ve yıkanmak dönüşlü mü, kalıplaşmış fiillerde çatı nasıl belirlenir?

Kısa cevap: Her -l, -n, -ş, -t, -r sesi çatı eki değildir. Kökle kaynaşmış eklerde (kazan-, öğren-, edin-) ve isimden fiil yapan eklerin içinde (güç-len-, güzel-leş-, kısa-l-) çatı, ekin görüntüsüne göre değil fiilin cümledeki davranışına göre belirlenir. Sevinmek, övünmek, üzülmek gibi fiillerde işi yapan belli olduğu için edilgenlik yoktur; MEB ve sınav kaynakları bunları dönüşlü kabul eder. Yıkanmak ise cümleye göre dönüşlü (çocuk yıkandı) ya da edilgendir (halılar yıkandı).

“Kazanmak” sözcüğünde bir -n var, ama kimse “kaza-” diye bir fiil kullanmaz: ek, kökün içinde erimiştir.

Kalıplaşmış fiiller: ek görünür, çatı eki yoktur

Bazı fiillerde çatı ekinin izi durur ama ek kökle kaynaşmıştır; ek atılınca ya anlamlı bir fiil kalmaz ya da anlam bambaşka olur. Bu fiillerin çatısını ekin görüntüsü değil, cümledeki davranışı belirler:

  • -n izi taşıyan geçişli fiiller: kazanmak, öğrenmek, edinmek nesne alır ve işi özne yapar. ✔ Bu yaz yüzmeyi öğrendim. → etken ve geçişli; ne edilgen ne dönüşlü.
  • Anlamı kaymış -l/-n'li fiiller: bulunmak “yer almak, gitmiş olmak” anlamında kalıplaşmıştır: ✔ Dedem gençliğinde birçok ülkede bulunmuş. → işi yapan belli, edilgen değil. Aynı fiil “bulmak” işinin edilgeni de olabilir: ✔ Kayıp anahtar sonunda bulundu. → edilgen. Karar yine cümlede.
  • -ş izi taşıyan fiiller: ulaşmak, erişmek, alışmak, yetişmek, kavuşmak işteşlik bildirmez (altıncı durak). Karışmak da “bir topluluğun içine girmek” anlamında işteş değildir: ✔ Konser bitince kalabalığa karıştı.

“Sevinmek” dönüşlü mü?

Sevinmek, övünmek, üzülmek, söylenmek gibi fiillerde öznenin yaşadığı duygu ya da yaptığı iş yine kendisine döner; işi yapan bellidir ve “biri tarafından” eklenemez: ✔ Kardeşimin başarısına çok sevindim. Bu yüzden bu fiiller hiçbir zaman edilgen değildir. Anlamca “kendini sevmek” olmadığı için bazı dil bilgisi kitapları sevinmek gibi fiilleri kalıplaşmış sayar. MEB 11. sınıf kitabının çatı etkinliğinde ise dönüşlü sütununa düşen örnek “ben seviniyor, ben övünüyorum” sözüdür; KPSS kaynakları da sevindi, üzüldü, övündü, söylendi fiillerini dönüşlü kabul eder. Sınavda bu kabulle çöz.

Aynı grupta, eki edilgen eki gibi görünen ama işi öznenin kendisinin yaptığı fiiller vardır; bunlara edilgen yapılı, etken anlamlı fiiller denir: katılmak, sarılmak, çekilmek, kapılmak, alınmak ve kırılmak (ikisi de gücenmek anlamında). ✔ Söylediklerime alınmış, bana küsmüş. ✔ Kız kardeşim okulun satranç turnuvasına katıldı. ✔ Çocuk korkuyla annesine sarıldı. ✔ Haberi duyunca heyecana kapıldık. Bu fiiller asla edilgen değildir; sınav kaynakları özne ekseninde çoğunu dönüşlü sayar. Aynı kökün gerçek edilgeniyle karşılaştır: ✔ Hediyeler kırmızı kurdeleyle sarıldı. (biri sardı: edilgen).

“Yıkanmak” için cümleye bak

Yıkanmak, taranmak, süslenmek, hazırlanmak aynı biçimle iki çatıya da girer; hangisi olduğunu cümle söyler (beşinci durak): ✔ Dedem her sabah soğuk suyla yıkanır. → dönüşlü. ✔ Bütün halılar bayramdan önce yıkandı. → edilgen. “Yıkanmak dönüşlü müdür?” sorusunun cevabı, “cümlesine göre”dir.

İsimden türeyen fiillerde çatı

İsimden fiil yapan -la/-le, -lan/-len, -laş/-leş, -al/-el, -ar/-er eklerinin içindeki n, ş, r sesleri ayrı bir çatı eki değildir: güç-len-, yeşil-len-, güzel-leş-, kısa-l-, mor-ar-. Bu fiillerin çatısı anlama göre bulunur: ✔ Kış yaklaşınca günler kısaldı. → etken, geçişsiz. ✔ Düzenli yüzünce kolların güçlenir. → etken, geçişsiz. Bu gövdeler de çatı eki alabilir: su-la- geçişlidir, su-la-n- edilgendir (Bahçe akşam sulandı); güzel-leş- geçişsizdir, güzel-leş-tir- oldurgandır (Çiçekler balkonu güzelleştirdi). Yapım eklerinin ayrıntısı sözcükte yapı sayfasında.

İsim + yardımcı fiil: çatıyı yardımcı fiil taşır

Birleşik fiillerde çatı eki yardımcı fiile gelir: kabul etti (etken, geçişli) → kabul edildi (edilgen) → kabul ettirdi (ettirgen). ✔ Toplantı son anda iptal edildi. → edilgen. ✔ Düğünde sabaha kadar dans edildi. → geçişsiz bir birleşik fiilden edilgen, öznesiz cümle. Birleşik fiillerin kuruluşu fiiller ve ek fiil sayfasında.

Akılda kalsın: Önce sor: işi yapan belli mi? Belliyse fiil edilgen olamaz; -l/-n taşıyorsa dönüşlüdür (sevindi, katıldı) ya da ek kalıplaşmıştır (öğrendi, kazandı). Ek atıldığında geriye anlamlı bir fiil kalmıyorsa (kaza-, öğre-) o ses çatı eki değildir.
Sınavda

Nasıl sorulur“Numaralanmış cümlelerdeki yüklemlerden hangisi öznesine göre diğerlerinden farklıdır?” sorusunda dört edilgen fiilin arasına sevindi, sarıldı, katıldı gibi bir fiil konur. Adım adım çözüm: 1. adım: her yüklemde -l/-n ekini işaretle. 2. adım: “biri tarafından” ekle; anlam bozulmuyorsa edilgen. 3. adım: bozuluyorsa işi yapan bellidir; farklı olan o fiildir (sınav kaynaklarına göre dönüşlü).

Tuzak“öğrendim, kazandık, bulunuyorum” gibi kalıplaşmış fiillerde -n görüp edilgen ya da dönüşlü demek. İkinci tuzak: “-dır” ekini her yerde çatı eki sanmak; “Bu çorba çok tuzludur.” cümlesinde -dır ek fiildir ve çatı aranmaz.

▭Boşluk doldurma

Kökle kaynaşmış -n taşıyan öğrenmek fiili nesne alır; bu yüzden etken ve bir fiildir. Kayıp anahtar sonunda bulundu. cümlesinde ise bulundu fiili çatılıdır.

dönüşlügeçişliişteşedilgen

?Soru çöz

Aşağıdaki cümlelerin hangisinin yüklemi öznesine göre diğerlerinden farklıdır?

✓ B. A'daki “saklandı”, C'deki “değiştirildi” ve D'deki “duyuruldu” fiillerinde işi yapan belli değildir; “biri tarafından” eklenebilir, bu fiiller edilgendir. B'deki “sevindi” -n taşısa da işi yapan bellidir; edilgen değildir, sınav kaynaklarına göre dönüşlüdür.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde yüklem, ötekilerden farklı türde bir şahıs ekiyle çekimlenmiştir?

✓ B. “Ziyaret ettik” görülen geçmiş zamanla çekimlenmiştir; 1. çoğul şahıs eki iyelik kökenli -k'dir. A'daki “hazırlıyoruz”, C'deki “başlayacağız” ve D'deki “konuşmalıyız” fiilleri zamir kökenli -ız/-uz ekini almıştır.Kaynak: Fiiller ve ek fiil · Şahıs ekleri, olumsuz ve soru

?Soru 2

Aşağıdaki cümlelerin hangisinin yüklemi istek kipiyle çekimlenmiştir?

✓ D. “İzleyelim” fiili -e istek ekiyle çekimlenmiştir (1. çoğul şahıs). A'daki “sürse” istek anlamı taşısa da şart kipindedir; B'deki “gelmeli” gereklilik, C'deki “oynasın” emir kipinin 3. tekil şahsıdır.Kaynak: Fiiller ve ek fiil · Dilek kipleri

?Soru 3

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde “-maz, -mez” eki sıfat-fiil ekidir?

✓ D. “Bitmez tükenmez” sözcükleri “yaz günlerini” niteleyen sıfat-fiillerdir. A ve B'de “-mez” geniş zamanın olumsuzudur, sözcükler yüklem olan çekimli fiillerdir; C'de “açılır açılmaz” birlikte tek bir zarf-fiildir.Kaynak: Fiilimsiler · Sık tuzaklar: -mez, -ma, -ken

?Soru 4

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde altı çizili fiilimsi öbeği nesne görevindedir?

✓ C. “Neyi sever?” sorusunun cevabı öbeğin tamamıdır; belirtme eki almış isim-fiil öbeği belirtili nesnedir. A'daki öbek özne (ne zor gelmez?), B'deki yer tamlayıcısı (neye başladı?), D'deki zarf tümlecidir (ne zaman toparlandı?).Kaynak: Fiilimsiler · Fiilimsi öbeği ve öge

?Soru 5

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde gelecek zamanın hikâyesiyle çekimlenmiş bir fiil vardır?

✓ A. “Çıkacaktık” fiili gelecek zaman eki -acak ile ek fiilin görülen geçmiş biçimi -tı'yı birlikte taşır: gelecek zamanın hikâyesi. B'deki “oturacakmış” gelecek zamanın rivayeti, C'deki “giderdik” geniş zamanın hikâyesi, D'deki “başlamıştı” öğrenilen geçmiş zamanın hikâyesidir.Kaynak: Fiiller ve ek fiil · Birleşik zamanlı fiiller

?Soru 6

Toplantıdan çıkınca masada unuttuğum çakmağı almak için geri döndüm ama kapı kilitlenmişti. Bu cümlede kaç fiilimsi vardır?

✓ A. Fiilimsiler “çıkınca” (zarf-fiil), “unuttuğum” (sıfat-fiil) ve “almak” (isim-fiil) sözcükleridir. “Çakmak” bir nesnenin adı olmuş kalıcı isimdir; “döndüm” ve “kilitlenmişti” ise kip ve kişi eki almış çekimli fiillerdir.Kaynak: Fiilimsiler · Fiilimsi mi, çekimli fiil mi?

?Soru 7

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde bağlaç, cümleye karşıtlık anlamı katmıştır?

✓ A. “Oysa” erken gelinmesiyle toplantının ertelenmiş olmasını karşı karşıya koyar; yerine “hâlbuki” konabilir. B'de seçenek, C'de eşitlik (ikisi de), D'de ekleme anlamı vardır.Kaynak: Edat, bağlaç ve ünlem · Bağlaçların anlam ilişkileri

?Soru 8

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde fiilimsi yoktur?

✓ C. Cümlede fiil kökenli tek sözcük “getirdi”dir ve kip-kişi eki almış çekimli fiildir. A'da “yıkamayı” (isim-fiil), B'de “açan” (sıfat-fiil), D'de “yaklaşınca” (zarf-fiil) vardır; A'daki “yemek” ise kalıcı isimdir.Kaynak: Fiilimsiler · Fiilimsi nedir?

?Soru 9

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde “ah” ünlemi cümleye özlem anlamı katmıştır?

✓ B. Geçmişteki güzel günlerin yeniden yaşanması isteniyor: özlem. A'da acı, C'de pişmanlık, D'de şaşma anlamı vardır.Kaynak: Edat, bağlaç ve ünlem · Ünlem ve türleri

?Soru 10

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde edat (ilgeç) kullanılmamıştır?

✓ A. “Önünde”, “ön” isminin iyelik ve bulunma eki almış hâlidir; edat değildir. B'de “kadar”, C'de “için”, D'de “dolayı” önündeki sözle öbek kuran edatlardır.Kaynak: Edat, bağlaç ve ünlem · Edat (ilgeç) nedir?
12
Daha fazla soru çözmek ister misin?Fiilde çatı konusundan 12 soru seni bekliyor. Çözümlü; yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →