Sıfatlar ve zarflar: niteleyen ve belirten sözcükler

İsmi niteleyen sıfatlarla fiili niteleyen zarfları yan yana öğreniyoruz: sıfat ve zarf türleri, derecelendirme, sıfat tamlaması, adlaşmış sıfat, sıfat-zamir ayrımı ve sınavın en sevdiği soru: aynı sözcük sıfat mı, zarf mı?

8 durakKavram
16 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 16tamamlanan etkinlik
30 sorubu konuda çözebileceğin
KAVRAM · NİTELEME SIFATI

Sıfat nedir? Niteleme sıfatları ve “nasıl?” sorusu

MEB 10. sınıf · Sözün Ezgisi · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaYapım ekleri kaça ayrılır, isimden fiil yapım ekleri nelerdir?Bağlantılı konudan (Sözcükte yapı). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Yapım ekleri geldikleri köke ve türettikleri sözcüğe göre dörde ayrılır: isimden isim (göz-lük), isimden fiil (baş-la-), fiilden isim (sev-gi) ve fiilden fiil (yaz-dır-). Adın ilk yarısı ekin geldiği sözcüğün, ikinci yarısı ortaya çıkan sözcüğün türünü söyler.

Yapım ekleri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Sıfat nedir, niteleme sıfatı nasıl bulunur?

Kısa cevap: Sıfat (ön ad), bir ismin önüne gelerek o ismi niteleyen ya da belirten sözcüktür. Niteleme sıfatı varlığın rengini, biçimini, boyutunu, tadını ya da durumunu bildirir ve isme sorulan “nasıl?” sorusuna cevap verir: dar sokak, yorgun yolcu, ekşi erik.

“Bir kazak aldım.” dersen karşındaki hiçbir şey görmez; “turuncu, kalın bir kazak aldım.” dersen kazak gözünün önünde belirir. O farkı yaratan sözcüklere sıfat diyoruz.

İsimler varlıkları adlandırır ama onları birbirinden ayırmaz. Sokak sokaktır; hangisinden söz ettiğimizi ya da nasıl bir sokak olduğunu ismin önüne koyduğumuz sözcük söyler. Bu yüzden sıfatın iki şartı vardır: bir ismin önünde durur ve o ismi niteler ya da belirtir. Sıfat ile nitelediği ismin oluşturduğu öbeğe sıfat tamlaması denir (ayrıntısı 4. konuda).

Niteleme sıfatı: varlığın nasıl olduğunu söyler

Niteleme sıfatları ismin bir özelliğini gösterir. Sıfatı bulmak için isme “nasıl?” diye sorarsın: Nasıl bir masa? → yuvarlak. Özelliğin türü değişebilir ama soru hep aynıdır:

  • Renk: Turuncu kazağını bana ödünç verir misin?
  • Biçim, boyut: Yuvarlak masayı pencerenin önüne taşıdık. · Dar sokaklarda araba kullanmak zor.
  • Tat, koku: Ekşi erikleri tuzla yemeyi severim.
  • Durum, karakter: Yorgun yolcular bekleme salonunda uyuyakalmıştı. · Çalışkan bir ekip kurduk.

Niteleme sıfatları yapı bakımından basit (iyi, dar, sarı), türemiş (tuzlu, çalışkan, sevimli, bilimsel) ya da birleşik (açık yeşil, iki katlı) olabilir. Yapım eklerinin ayrıntısı sözcükte yapı sayfasında.

Sıfat görevi yerine göre belirlenir

Türkçede bir sözcüğün türünü sözlükteki kimliği değil, cümledeki görevi belirler. “Kırmızı” sözcüğü üç ayrı cümlede üç ayrı iş görebilir:

  • Kırmızı bir şemsiye aldım. → ismin önünde, onu niteliyor: sıfat.
  • Kırmızı sana çok yakışıyor. → bir rengin adı, ismin önünde değil: isim.
  • Şemsiyenin rengi kırmızıydı. → yine bir nitelik bildirir ama ismin önünde değil, yargıyı taşır: yüklem; sınav dilinde sıfat görevinde sayılmaz.

Niteleme işini bazen tek bir sözcük değil, bir edat öbeği yapar: Önümüzde cam gibi bir göl uzanıyordu. (nasıl bir göl?) · Avuç kadar bir balkonda çiçek yetiştiriyor. Öbeğin tamamı sıfat görevindedir; içindeki “gibi, kadar” ise edat olarak kalır. “Somut bir varlığın niteliğini bildiren söz” soran sorularda bu öbekler de sayılır.

Sıfat hangi ismi niteliyor?

Sıfat her zaman bitişiğindeki sözcüğü nitelemez. Taze portakal suyu öbeğinde taze olan portakal değil, sudur; “taze” sözcüğü “portakal suyu” tamlamasının tamamını niteler. Yaşlı köpeğin tasması öbeğinde ise yaşlı olan tasma değil, köpektir. Kararı anlam verir: sıfatı öbekteki her isimle ayrı ayrı dene (taze su? yaşlı tasma?) ve hangisinde anlam kurulduğuna bak.

Akılda kalsın: Sıfatı yakalamanın iki şartı var: ismin önünde mi? ve o isme “nasıl?” diye sorunca cevap mı? İkisine birden “evet” diyemiyorsan sözcük o cümlede niteleme sıfatı değildir; büyük olasılıkla isim, yüklem ya da zarftır.
Sınavda

Nasıl sorulurEn sık kalıp “Altı çizili sözcüklerden hangisi niteleme sıfatı olarak kullanılmamıştır?” sorusudur. Her sözcüğün ardından gelen isme “nasıl?” diye sor.

TuzakNitelik bildiren ama ismin önünde durmayan sözcüklerdir: “Hava soğuktu.” cümlesinde “soğuk” yüklemdir, “Soğuğu sevmem.” cümlesinde isimdir. İkinci tuzak, ismin önünde duran ama onu belirten sözcüklerdir: “bu, üç, bazı” niteleme değil belirtme sıfatıdır.

Sınavda işaretle“ön ad” sıfat, “nitel sıfat” niteleme sıfatıdır.

⇄Bilgi eşleştirme sıfat ve bildirdiği nitelik

?Soru çöz ÖSYM tarzı

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde altı çizili sözcük niteleme sıfatı olarak kullanılmıştır?

✓ B. “Dar” sözcüğü “sokaklar” ismine sorulan “nasıl?” sorusuna cevap verir; niteleme sıfatıdır. A'da “kırmızısı” ek almış, isim gibi kullanılmıştır; C'de “erken” fiili niteleyen zarftır; D'de “bu” ismi işaret yoluyla belirten işaret sıfatıdır.
KAVRAM · BELİRTME SIFATI

Belirtme sıfatları: işaret, sayı, belgisiz ve soru sıfatları

MEB 10. sınıf · Sözün Ezgisi · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaİşaret zamiri, belgisiz zamir ve soru zamiri nedir?Bağlantılı konudan (İsimler, zamirler ve isim tamlamaları). Önce kendin cevapla, sonra aç.

İşaret zamirleri varlıkların yerini göstererek tutar (bu, şu, o, burası, öteki); belgisiz zamirler kimi ya da neyi kastettiğini açıkça belirtmeden ismin yerini tutar (biri, bazıları, herkes, kimse, hepsi); soru zamirleri ismin yerini soru yoluyla tutar ve cevabı bir isim ya da zamirdir (kim, ne, nereye, hangisi).

İşaret, belgisiz, soru zamirleri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Belirtme sıfatları nelerdir, sayı sıfatları kaça ayrılır?

Kısa cevap: Belirtme sıfatları ismi bir niteliğiyle değil; gösterme, sayı, belirsizlik ya da soru yoluyla belirtir. Dört türü vardır: işaret sıfatı (bu ev), sayı sıfatı (üç ev, üçüncü ev, üçer ev, yarım ekmek), belgisiz sıfat (bazı evler) ve soru sıfatı (hangi ev?).

“Bu elma”, “üç elma”, “bazı elmalar”, “hangi elma?”: dördünde de elmanın tadı, rengi hakkında hiçbir şey öğrenmeyiz, yine de hangi elmalardan söz edildiği netleşir.

Niteleme sıfatı ismin nasıl olduğunu söylerken belirtme sıfatı ismi sınırlar: hangisi, kaç tane, kaçıncı, ne kadarı? Belirtme sıfatlarının çoğu isme sorulan “hangi?” ve “kaç?” sorularıyla bulunur.

İşaret sıfatları: hangi?

Varlığı göstererek, yerini işaret ederek belirtir: bu, şu, o, öteki, öbür, beriki. Şu masadaki kitap kimin? · Öbür kapıdan girersen sıra beklemezsin. “Böyle, şöyle, öyle” sözcükleri de ismin önünde “bunun gibi” anlamında kullanıldığında sıfattır: Böyle bir fırsat bir daha gelmez.

Sayı sıfatları: kaç? kaçıncı? kaçar? ne kadar?

Varlığı sayıca belirtir ve dört gruba ayrılır:

  • Asıl sayı sıfatı (kaç?): İki bilet aldık, beş kişiyiz.
  • Sıra sayı sıfatı (kaçıncı?): “-ıncı, -inci, -uncu, -üncü” ekiyle ya da “ilk” sözcüğüyle: Üçüncü katta oturuyoruz. · İlk romanını yirmi yaşında yazdı.
  • Üleştirme sayı sıfatı (kaçar?): “-ar, -er” ekiyle; eşit paylaştırma bildirir: Çocuklara ikişer simit verdik. · Herkes birer fidan dikti.
  • Kesir sayı sıfatı (ne kadar?): bütünün bir parçasını bildirir: yarım ekmek, çeyrek saat, üçte bir pay, yüzde on indirim. “Buçuk” da bu gruptadır: iki buçuk kilo.

Belgisiz sıfatlar: tam olarak hangisi, kaç tanesi?

Varlığı belirtir ama sayısını ya da kimliğini kesinleştirmez: bazı, birkaç, birçok, her, hiçbir, kimi, birtakım, tüm, bütün, başka, diğer, herhangi, çok, az. Bazı yollar karla kapanmış. · Her sabah aynı vapura binerim. · Hiçbir ses duyulmuyordu.

En çok karıştırılan sözcük “bir”dir. Sayı karşılığı varsa, yani yerine “iki, üç” konabiliyorsa asıl sayı sıfatıdır: Pazardan bir kilo elma, iki kilo armut aldım. “Herhangi bir, belli olmayan” anlamı taşıyorsa belgisiz sıfattır: Bir akşam kapımızı biri çaldı. · Ona güzel bir hediye bulmalıyım.

Yan yana söylenen iki sayı da kesin bir sayı bildirmez: İki üç gün dinlenirsen geçer. · Kapının önünde beş on kişi bekliyordu. Bu öbekler “yaklaşık, birkaç” anlamı taşıdığı için kaynaklarda belgisiz sıfat sayılır; niteleme sıfatı değildir, çünkü varlığın bir özelliğini değil, belirsiz bir miktarını bildirir. Yazımda araya kısa çizgi konmaz (yazım kuralları).

Soru sıfatları: soruyu ismin önünde sorar

İsmi soru yoluyla belirtir: hangi, kaç, kaçıncı, kaçar, nasıl, ne (“hangi” anlamında). Hangi otobüs merkeze gidiyor? · Kaç bilet aldın? · Nasıl bir ev arıyorsunuz? · Bu kazak ne renk? Soru sıfatı ek almaz ve hemen ardından bir isim gelir; aynı sözcük ek alıp tek başına kalırsa zamire dönüşür (hangisi, kaçı; 5. konu). Cevaba bakmak da yardımcı olur: “Hangi otobüs?” sorusunun cevabı “şu otobüs” gibi yine bir sıfat tamlamasıdır.

Sıfat türleri ağacı: önce “nasıl?” mı “hangi/kaç?” mı diye ayır, sonra belirtme sıfatının dalını bul.Görsel: Sınav Defteri
Akılda kalsın: Belirtme sıfatlarının dört dalını sorularıyla hatırla: gösteriyorsa işaret (bu, şu, o), sayıyorsa sayı (kaç, kaçıncı, kaçar, ne kadar), sayıyı ya da kimliği bulanık bırakıyorsa belgisiz (bazı, birkaç, her), soruyorsa soru (hangi, kaç). “Bir”i görünce yerine “iki” koy: anlam bozulmuyorsa sayı, bozuluyorsa belgisiz.
Sınavda

Nasıl sorulur“Numaralanmış sözcüklerden hangisi sayı sıfatı değildir?” ya da “Hangi cümlede soru sıfatı yoktur?” kalıpları sık gelir.

Tuzakİlk olarak “bir” sözcüğüdür: “bir gün, bir akşam, güzel bir ev” öbeklerinde belgisiz sıfattır. İkinci tuzak “ne” sözcüğüdür: “Ne renk?” sorusunda “hangi” anlamında soru sıfatı, “Ne aldın?” sorusunda tek başına bir şeyi sorduğu için soru zamiridir.

Sınavda işaretle“belirsizlik sıfatı” belgisiz sıfattır.

⇄Bilgi eşleştirme tamlama ve sıfat türü

?Soru çöz ÖSYM tarzı

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde altı çizili “bir” sözcüğü sayı sıfatı olarak kullanılmıştır?

✓ D. Burada “bir” sözcüğü miktar bildirir ve “iki kilo” ile karşılaştırılır; asıl sayı sıfatıdır. A, B ve C'de “bir” belli olmayan bir akşamı, hediyeyi ve günü anlatır; belgisiz sıfattır.
KAVRAM · DERECELENDİRME

Sıfatlarda derecelendirme: daha, en, masmavi ve sarımsı

KPSS / TYT Türkçe · Sıfatlar · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaPekiştirme sözcükleri nedir, argo ve jargon ne demektir?Bağlantılı konudan (Sözcükler arası anlam ilişkileri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Pekiştirme sözcükleri, bir sıfatın ya da zarfın baş kısmı m, p, r, s seslerinden biriyle tekrarlanarak anlamı güçlendirilmiş tek sözcüklerdir: masmavi, kapkara, sapasağlam, düpedüz; bitişik yazılır. Kalıp sözler belli durumlarda söylenen kalıplaşmış dilek ve nezaket sözleridir: geçmiş olsun. Argo, her yerde ve her zaman kullanılmayan ya da kullanılmaması gereken söz veya deyimdir; jargon ise bir meslek ya da topluluğun ortak dilden ayrı olarak kullandığı özel söz dağarcığıdır (TDK).

Pekiştirme, kalıp söz, argo, jargon

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Sıfatlarda derecelendirme nedir, pekiştirmeli sıfat nasıl yapılır?

Kısa cevap: Sıfatın bildirdiği nitelik artırılıp azaltılabilir: “daha” ile karşılaştırma (daha uzun), “en” ile üstünlük (en uzun), ilk hecenin pekiştirilmesiyle güçlendirme (masmavi, yemyeşil) ve “-ce, -cık, -(ı)msı, -ımtırak” ekleriyle derece değişikliği (büyükçe, küçücük, sarımsı, ekşimtırak). “Daha” ve “en” sıfat değil, sıfatın derecesini belirten zarftır.

Gökyüzü mavi olabilir, masmavi olabilir, mavimsi olabilir. Üçü de aynı rengi anlatır ama aynı fotoğrafı göstermez.

Niteleme sıfatları çoğunlukla dereceli özellikler bildirir: bir şey biraz uzun, çok uzun ya da hepsinden uzun olabilir. Türkçe bu dereceyi ya sıfatın önüne bir sözcük getirerek ya da sıfatın kendisini değiştirerek gösterir.

Karşılaştırma ve üstünlük: daha, en

Karşılaştırma iki varlık arasında yapılır ve çoğunlukla “daha” ile kurulur; karşılaştırılan varlık ayrılma ekiyle verilir: Bu yol öbüründen daha kısa. “Daha” kullanılmasa da “-den” eki karşılaştırmayı tek başına kurabilir: Bu yol öbüründen kısa. Üstünlük ise bir varlığın kendi grubunda en ileri derecede olduğunu bildirir ve “en” ile kurulur: Sınıfın en uzun öğrencisi kardeşim.

Burada bir ayrıntı sınavın gözdesidir: “en” ve “daha” sıfatın kendisi değildir. Asıl sıfat “uzun”dur; “en” ve “daha” onun derecesini belirleyen miktar zarflarıdır. Aynı görevi “çok, pek, oldukça, gayet, biraz” da üstlenir: oldukça kalabalık bir salon, biraz tuzlu bir çorba. Ayrıntısı 7. konuda.

Pekiştirme: niteliği güçlendirmek

Sıfatın ilk hecesi alınıp sonuna m, p, r, s ünsüzlerinden biri eklenir ve sıfatın başına getirilir: mavi → masmavi, yeşil → yemyeşil, beyaz → bembeyaz, temiz → tertemiz, uzun → upuzun, sıcak → sımsıcak. Bazılarında araya bir ünlü girer: sapasağlam, yapayalnız, çırılçıplak. Pekiştirilmiş sıfatlar bitişik yazılır. Pekiştirme sıfatı tekrarlayarak da yapılabilir: kırmızı kırmızı elmalar, uzun uzun koridorlar.

Küçültme ve eksiltme: -ce, -cık, -(ı)msı, -ımtırak

  • -ce, -ca: niteliği biraz azaltır, “-e yakın” anlamı katar: büyükçe bir oda, genişçe bir bahçe.
  • -cık, -cik: sıfatlarda çoğu zaman sevimlilik katar, anlamı da güçlendirir: küçücük (çok küçük) bir kedi, incecik bir dal.
  • -(ı)msı, -ımsı, -ımtırak: renk ve tat bildiren sıfatlarda “tam o değil, ona yakın” anlamı verir: sarımsı bir ışık, yeşilimsi bir su, ekşimtırak bir tat.

Bu eklerin hepsi isimden isim yapım ekidir; türettikleri sözcük de sıfat olarak kalır.

Akılda kalsın: Derecenin yönünü üç kutuda düşün: yükselten (daha, en, masmavi, küçücük), alçaltan (büyükçe, sarımsı, ekşimtırak) ve önünde duran zarf (çok, pek, biraz, oldukça). Son kutudaki sözcükler sıfat değil, zarftır; “en” her zaman zarftır.
Sınavda

Nasıl sorulur“Hangi cümlede sıfatın anlamı pekiştirilmiştir?” ya da “Hangisinde niteleme sıfatının bildirdiği nitelik azaltılmıştır?” kalıpları gelir.

Tuzak“en güzel, daha temiz” öbeklerinde “en, daha” sözcüklerini sıfat saymaktır; bunlar sıfatı derecelendiren zarftır. İkinci tuzak “daha” sözcüğünün “henüz” anlamıdır: “Daha gelmedi.” cümlesinde bir sıfatı değil, fiili zaman bakımından niteler.

▭Boşluk doldurma

“Masmavi, yemyeşil, tertemiz” sözcüklerinde sıfatın anlamı ilk hecenin güçlendirilmiştir. “En uzun” öbeğindeki “en” sözcüğü ise sıfat değil, derece bildiren bir .

pekiştirilmesiylezarftırküçültülmesiylezamirdir

?Soru çöz ÖSYM tarzı

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde altı çizili sözcükte sıfatın bildirdiği nitelik azaltılmıştır?

✓ A. “Sarımsı” sözcüğü “tam sarı değil, sarıya yakın” anlamı taşır; “-ımsı” eki niteliği azaltmıştır. B'de “bembeyaz” pekiştirilmiş sıfattır; C'de “daha” karşılaştırma, D'de “en” üstünlük bildirerek niteliği artırmıştır.
KAVRAM · SIFAT TAMLAMASI

Sıfat tamlaması ve adlaşmış sıfat: ismi düşen sıfat ne olur?

MEB 10. sınıf · Sözün Ezgisi · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaBelirtili, belirtisiz ve zincirleme isim tamlaması nedir, nasıl ayırt edilir?Bağlantılı konudan (İsimler, zamirler ve isim tamlamaları). Önce kendin cevapla, sonra aç.

İsim tamlaması, iki ismin aralarında anlam ilişkisi kurarak oluşturduğu söz öbeğidir; ilk isme tamlayan, ikinciye tamlanan denir. Tamlayan “-ın”, tamlanan iyelik eki alırsa belirtili (okulun kapısı), yalnız tamlanan ek alırsa belirtisiz (okul kapısı), tamlayan ya da tamlanan kendisi bir tamlamaysa zincirleme isim tamlaması (okul kütüphanesinin kapısı) olur. İki yalın isimden oluşan “demir kapı” türü yapılar sınavda sıfat tamlaması sayılır.

İsim tamlaması türleri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Sıfat tamlaması nedir, adlaşmış sıfat nasıl anlaşılır?

Kısa cevap: Sıfat tamlaması, bir sıfatın ek almadan bir ismi nitelemesi ya da belirtmesiyle kurulan söz öbeğidir: eski kitap, üç kitap. Tamlamada birden çok sıfat bulunabilir (şu iki eski kitap). Nitelenen isim düşer ve sıfat onun yerine geçip görevini üstlenirse adlaşmış sıfat ortaya çıkar: Eskileri kütüphaneye verdik.

Sıfat tamlaması iki kişilik bir ekiptir: önde tanıtan sıfat, arkada tanıtılan isim. İsim ekipten ayrılınca sıfat onun yükünü de sırtlanır.

Yapısı: sıfat + isim, ek yok

Sıfat tamlamasında öndeki sözcüğe tamlayan (sıfat), arkadakine tamlanan (isim) denir: sıcak çorba, dar sokak, bu sabah, birkaç öneri. İsim tamlamasından farkı, iki sözcüğün de tamlama eki almamasıdır: okulun bahçesi (isim tamlaması) ile geniş bahçe (sıfat tamlaması) karşılaştır. Soru da farklıdır: isim tamlamasında tamlanana “neyin, kimin, ne?”, sıfat tamlamasında “nasıl, hangi, kaç?” diye sorulur. İsim tamlamasının türleri isimler ve zamirler sayfasında anlatılıyor.

Tamlamada birden çok sıfat

Bir isim birden çok sıfat alabilir. Sıra rastgele değildir: genellikle belirtme sıfatları önde, niteleme sıfatları arkada durur: şu iki yaşlı çınar, bu üç küçük kedi. Belgisiz “bir” ise çoğunlukla niteleme sıfatından sonra gelir: sessiz bir akşam. Aynı ismi aynı yönden niteleyen sıfatların arasına virgül konur: uzun, yorucu bir yolculuk.

Sıfat bir isim tamlamasının parçasını da niteleyebilir: eski mahalle bakkalı öbeğinde eski olan bakkaldır, küçük kızın bisikleti öbeğinde ise küçük olan kızdır. Cümleyi ögelerine ayırırken bu öbeklerin tamamı tek bir öge sayılır; cümlenin ögeleri sayfasındaki “öbek bölünmez” kuralı burada da geçerli.

Birleşik sıfatlar: öbek hâlinde nitelemek

Bazen bir ismi tek sözcük değil, kalıplaşmış bir öbek niteler. Bunlara birleşik sıfat denir ve iki yaygın kalıbı vardır: isim + sıfat + iyelik (kapısı yeşil bir ev, gönlü zengin bir komşu) ve ek alan öbek (yeşil kapılı bir ev, iki saatlik bir yol, on katlı bir bina). Öbeğin tamamı tek bir sıfat gibi davranır. Dikkat: kaynaklar “birleşik sıfat” adını yapıca birleşik belirtme sıfatları için de kullanır: birkaç, birçok, hiçbir, herhangi, birtakım. Bunlar iki sözcükten kaynaşmış, bitişik yazılan belgisiz sıfatlardır: birkaç mektup, hiçbir ipucu.

Sıfat-fiil grubuyla kurulan tamlama

Tamlayan bazen tek bir sıfat değil, bütün bir sıfat-fiil grubudur: Kardeşimin ördüğü atkı çok sıcak tutuyor. Öbekteki “kardeşimin” tamlayan eki taşıdığı için isim tamlaması sanılır; oysa bu ek “ördüğü” sıfat-fiiline bağlanır ve grubun tamamı “atkı”yı niteler. “Atkı” iyelik eki almadığı için ortada isim tamlaması yoktur: kardeşimin ördüğü atkı bir sıfat tamlamasıdır ve bu cümlede öznedir. “Hangisinde özne bir sıfat tamlamasıdır?” sorularında bu yapı sık çıkar.

Adlaşmış sıfat: isim düşünce sıfat ne olur?

Tamlamadaki isim söylenmediğinde sıfat onun yerine geçer; ismin alacağı çekim eklerini de üstlenir. Bu sözcüğe adlaşmış sıfat denir ve artık cümlede isim gibi davranır:

  • Kırmızı elmaları sepete koy, yeşilleri masada kalsın. → yeşil elmalar → yeşiller
  • Bu ayakkabı dar geldi, bir büyüğünü deneyebilir miyim? → büyük ayakkabı → büyüğü
  • Hastalar sırayla muayene odasına alındı. → hasta kişiler → hastalar

Adlaşma için ek şart değildir: Büyüğe saygı, küçüğe sevgi. cümlesinde de sıfat nitelediği ismin yerini almıştır. Karar sorusu basittir: sözcüğün ardına uygun bir isim ekleyip cümleyi yeniden kurabiliyor musun (yeşil elmaları, büyük ayakkabıyı)? Kurabiliyorsan elindeki sözcük adlaşmış sıfattır.

Akılda kalsın: Adlaşmış sıfatı “eksik isim” testiyle yakala: sözcüğün arkasına düşmüş ismi geri koy. “Yeşilleri” → “yeşil elmaları”: isim geri gelebiliyorsa sözcük sıfattan adlaşmıştır. Tamlamada sıra çoğunlukla işaret → sayı → niteleme → isim: şu iki yaşlı çınar.
Sınavda

Nasıl sorulur“Hangi cümlede adlaşmış sıfat vardır?” ve “Altı çizili tamlamalardan hangisi türce ötekilerden farklıdır?” kalıpları sık gelir. Tamlama türünü ayırırken ek bak: tamlama eki yoksa ve tamlanana “nasıl, hangi, kaç?” sorulabiliyorsa sıfat tamlamasıdır.

TuzakEk almayan isim tamlamalarıdır: “çocuk parkı” öbeğinde “çocuk” bir niteleme değil, parkın ne parkı olduğunu söyler; tamlanan ek aldığı için belirtisiz isim tamlamasıdır. Malzeme bildiren “yün atkı, demir kapı” gibi öbekler bazı kaynaklarda “takısız isim tamlaması” diye geçer; KPSS kaynakları bunları “nasıl bir kapı?” sorusuna cevap verdikleri için sıfat tamlaması sayar.

↕Sıralama sıfat tamlamasını doğal sırasıyla kur

  1. yaşlı (niteleme sıfatı)
  2. şu (işaret sıfatı)
  3. çınar (tamlanan isim)
  4. iki (sayı sıfatı)

?Soru çöz ÖSYM tarzı

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde adlaşmış sıfat vardır?

✓ C. “Büyüğünü” sözcüğünde nitelenen “ayakkabı” düşmüş, “büyük” sıfatı onun yerine geçip ekleri almıştır: büyük ayakkabıyı → büyüğünü. A, B ve D'deki “eski, yeni, yaşlı, taze” sözcükleri ardlarındaki ismi niteleyen sıfatlardır; A'daki “çoğu” ise zamirdir.
YÖNTEM · SIFAT MI ZAMİR Mİ

Sıfat mı zamir mi? “Bu kitap” ile “bunu”, -ki eki ve sıfat-fiiller

MEB 10. sınıf · Sözün Ezgisi · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaİlgi zamiri -ki nedir, sıfat yapan -ki ve bağlaç ki'den nasıl ayrılır?Bağlantılı konudan (İsimler, zamirler ve isim tamlamaları). Önce kendin cevapla, sonra aç.

İlgi zamiri “-ki”, tamlayan ekinden (-ın, -nın) sonra gelerek daha önce söylenen bir ismin yerini tutar: benimki, seninki, Elif'inki. Bulunma ekinden ya da zaman adından sonra gelip arkasındaki ismi niteleyen “-ki” sıfat yapan ektir (masadaki, dünkü). Ayrı yazılan ve cümleleri bağlayan “ki” ise bağlaçtır. Üç “ki”den yalnız ilki zamirdir.

İlgi zamiri -ki ve üç “ki”

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Sıfat ile zamir nasıl ayırt edilir, -ki eki sıfat yapar mı?

Kısa cevap: Bu, şu, o, hangi, kaç, bazı, birkaç, kimi gibi sözcükler bir ismin önünde, ek almadan o ismi belirtiyorsa sıfat; ismin yerini tutup tek başına kullanılıyor ya da çekim eki alıyorsa zamirdir: bu kitap (sıfat), bunu (zamir). Bulunma ekinden sonra gelen “-ki” (evdeki) ve bazı zaman sözcüklerine gelen “-ki” (dünkü) sıfat türetir.

Aynı sözcük bir cümlede ismin yanında yürür, öteki cümlede ismin yerine geçer. Sınavın en çok sorduğu ayrım tam da bu kılık değiştirmedir.

İşaret, belgisiz ve soru sözcüklerinin çoğu hem sıfat hem zamir olabilir. Hangisi olduğunu sözlük değil, cümledeki yeri söyler. Tek ölçüt şudur: ardında bir isim var mı?

Sıfat

  • Bu kitabı okudun mu?
  • Bazı öğrenciler erken çıktı.
  • Hangi otobüse bineceğiz?
  • Kaç kişi geliyor?

Zamir

  • Bunu okudun mu?
  • Bazıları erken çıktı.
  • Hangisine bineceğiz?
  • Kaçı geliyor?

Soldaki sözcükler ek almamış ve hemen ardındaki ismi belirtiyor; sağdakiler ismin yerini tutuyor ve çekim eki almış. Bir zamirin hiç ek almadan da kullanılabildiğini unutma: O bu akşam gelmeyecek. cümlesinde “o” ardında isim olmadığı için kişi zamiridir; O kız bu akşam gelmeyecek. cümlesinde ise işaret sıfatıdır. Zamir türlerinin tamamı isimler ve zamirler sayfasında.

Soru sözcüklerinde cevap yöntemi

Soru cümlelerinde kararsız kalırsan soruyu cevapla ve cevabın türüne bak. Hangi renk sana daha çok yakışıyor? → Mavi renk. (cevap bir sıfat tamlaması: soru sıfatı) · Hangisi sana daha çok yakışıyor? → Mavisi. (cevap ismin yerini tutuyor: soru zamiri). Ne aldın? sorusundaki “ne” de tek başına bir şeyi sorduğu için zamirdir; Ne renk aldın? sorusunda ise “hangi” anlamında sıfattır.

“-ki” eki: sıfat türeten ek

“-ki” eki bulunma ekinden sonra gelerek yer bildiren bir sıfat türetir: dolap-ta-ki kavanozlar, bahçe-de-ki salıncak. Bazı zaman sözcüklerine doğrudan da gelir: dünkü toplantı, yarınki maç, akşamki film, sonraki durak. Bu sözcükler de ismin önünde durur ve “hangi?” sorusuna cevap verir: Hangi salıncak? → bahçedeki. Ek bitişik yazılır; bağlaç olan “ki” ile karışmaması için yazım kuralları sayfasına bak.

Ardındaki isim düşerse “-ki”li sözcük de adlaşır: Bahçedekiler içeri girsin. “Benimki, seninki, Ali'ninki” sözcüklerindeki “-ki” ise tamlayan ekinden sonra gelen ilgi zamiridir; sıfat türetmez, ismin yerini tutar.

Sıfat-fiiller: fiilden gelen sıfatlar

“-an, -ası, -mez, -ar, -dik, -ecek, -miş” ekleriyle fiilden türeyen sözcükler ismin önüne geldiğinde sıfat görevi üstlenir: koşan çocuk, okunacak kitap, bildiğim yol, kurumuş yapraklar. Bunlara sıfat-fiil denir. Sık tuzak “-miş”tir: Sararmış yapraklar yere düşüyordu. cümlesinde sıfat-fiil eki, Yapraklar sararmış. cümlesinde ise geçmiş zaman (kip) ekidir. Sıfat-fiillerin bütün ayrıntısı fiilimsiler sayfasında.

Akılda kalsın: Ardında isim varsa sıfat, isim yerine geçmişse zamir. Ek almış bir işaret, belgisiz ya da soru sözcüğü (bunu, bazıları, hangisi, kaçı) sıfat olamaz. Ek almamış ama ardında isim olmayan “o” da zamirdir.
Sınavda

Nasıl sorulur“Altı çizili sözcüklerden hangisi zamir olarak kullanılmıştır?” ya da “Hangi cümlede soru sıfatı yoktur?” kalıpları gelir. Önce sözcüğün ek alıp almadığına, sonra ardında bir isim olup olmadığına bak.

Tuzakİsim tamlamasının tamlayanıdır: “çocuk bayramı” öbeğinde “çocuk” ismin önündedir ama “nasıl bayram?” değil “ne bayramı?” sorusuna cevap verir; sıfat değil, isimdir. İkinci tuzak “her”dir: “her” daima sıfattır, zamir olan “herkes” ve “her biri”dir.

⇄Bilgi eşleştirme cümle ve altı çizili sözcüğün türü

?Soru çöz ÖSYM tarzı

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde altı çizili sözcük zamir olarak kullanılmıştır?

✓ A. “Birkaçı” sözcüğü “davetliler” isminin yerini tutmuş ve iyelik eki almıştır; belgisiz zamirdir. B'de “şu” işaret sıfatı, C'de “kaç” soru sıfatı (kaç yaş), D'de “her” belgisiz sıfattır; üçü de ardındaki ismi belirtir.
KAVRAM · ZARF

Zarf nedir? Durum, zaman, yer-yön, miktar ve soru zarfları

MEB 10. sınıf · Dünden Bugüne · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaSıfat nedir, niteleme sıfatı nasıl bulunur?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Sıfat (ön ad), bir ismin önüne gelerek o ismi niteleyen ya da belirten sözcüktür. Niteleme sıfatı varlığın rengini, biçimini, boyutunu, tadını ya da durumunu bildirir ve isme sorulan “nasıl?” sorusuna cevap verir: dar sokak, yorgun yolcu, ekşi erik.

Sıfat ve niteleme sıfatı

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Zarf nedir, zarf türleri nelerdir?

Kısa cevap: Zarf (belirteç), fiillerin, fiilimsilerin, sıfatların ya da başka zarfların anlamını durum, zaman, yer-yön, miktar ve soru bakımından belirleyen sözcüktür. Beş türü vardır: durum zarfı (nasıl? sessizce), zaman zarfı (ne zaman? dün), yer-yön zarfı (nereye? içeri), miktar zarfı (ne kadar? çok) ve soru zarfı (niçin, nasıl, ne zaman).

Sıfat ismin yanında durur, zarf ise fiilin. “Çocuk uyudu.” cümlesi bir olayı söyler; “Çocuk dün akşam erkenden mışıl mışıl uyudu.” cümlesi o olayın saatini ve biçimini de anlatır.

Sıfatın ismi nitelediği gibi zarf da en çok fiili niteler. Bu yüzden zarfı bulmanın yolu yükleme (ya da fiilimsiye) soru sormaktır. Hangi soruya cevap verdiği zarfın türünü de belirler.

Durum (niteleme) zarfı: nasıl?

İşin nasıl, ne biçimde yapıldığını bildirir: Kapıyı yavaşça kapattı. · Kar sessizce yağıyordu. · Merdivenleri hızla indi. · Bu işi böyle yapmalısın. İkilemeler ve “-ca, -ce” ekli sözcükler bu grupta sık görülür: yavaş yavaş, mışıl mışıl, açıkça.

Yargının ne kadar kesin olduğunu bildiren sözcükler de beşli sınıflandırmada çoğunlukla durum zarfları arasında gösterilir: kesinlik için mutlaka, kesinlikle, elbette, asla, hiç; olasılık için belki, galiba. Bu kitabı mutlaka okumalısın. · Onu hiç beklemiyordum. · Belki hafta sonu uğrarlar. Bazı soru bankaları ilk gruba ayrıca “kesinlik zarfı” adını verir. Bu sözcüklerin olasılık bildiren yüklemle çatışması bir anlatım bozukluğudur (anlatım bozuklukları).

Zaman zarfı: ne zaman?

İşin zamanını bildirir: Dün annemi aradım. · Hemen geliyorum. · Kitabı henüz bitirmedim. · Akşamları yürüyüşe çıkarız. · Bu sabah erken kalktım. Zaman bildiren sözcükler ek almadan ya da kalıplaşmış eklerle (akşamları, geceleyin, yazın, bugünlerde) zarf olur; TDK Güncel Türkçe Sözlük “bugünlerde”yi “şimdilerde” anlamında zarf olarak verir; “akşama, sabahtan” gibi hâl eki almış biçimler ise birçok kaynakta isim sayılır, cümlede yine zaman bildiren zarf tümleci olarak kalır.

Yer-yön zarfı: nereye? (ek almadan)

Yer-yön zarfları sınırlı ve ezberlenebilir bir listedir: içeri, dışarı, yukarı, aşağı, ileri, geri, öte, beri. Tek şartları vardır: ek almamak. Çocuklar dışarı çıktı. cümlesinde “dışarı” yer-yön zarfıdır; Çocuklar dışarıya çıktı. cümlesinde ise yönelme eki aldığı için isimdir ve öge olarak yer tamlayıcısıdır. Ardından bir isim gelirse sıfat olur: yukarı kat, ileri yaş. İkileme olarak kalıplaşınca yön anlamını yitirebilir: Toplantıda ileri geri konuşup herkesi kırdı. cümlesinde “ileri geri” bir yön değil, konuşmanın nasıl yapıldığını (ölçüsüzce) bildirir; durum zarfı görevindedir.

Miktar (azlık-çokluk) zarfı: ne kadar?

İşin ya da niteliğin miktarını, derecesini bildirir: çok, az, biraz, pek, daha, en, oldukça, epey, gayet, fazla. Bu yıl çok çalıştın. · Yemekten sonra biraz dinlendik. Miktar zarflarını öteki zarflardan ayıran özellik, yalnız fiili değil sıfatı ve başka zarfı da niteleyebilmeleridir: çok güzel, pek erken (7. konu).

Soru zarfı: soruyu fiile sorar

Fiilin durumunu, zamanını, sebebini ya da miktarını soru yoluyla belirtir: nasıl, niçin, neden, niye, ne zaman, ne kadar, ne diye. Toplantıya neden gelmedin? · Bu soruyu nasıl çözdün? · Tatil ne zaman başlıyor? “Ne” de “niçin” anlamında kullanılınca soru zarfıdır: Ne bağırıyorsun, herkes uyuyor! Buna karşılık nereye, nerede, nereden soru zarfı değildir: “nere” sözcüğü hâl eki almış bir soru zamiridir ve cevabı da isimdir (eve, okulda).

Zarf türleri tablosu: her zarf yükleme sorulan bir soruya cevap verir; soru zarfı ise o soruyu kendisi sorar.Görsel: Sınav Defteri
Akılda kalsın: Zarfın beş türünü beş soruyla tut: nasıl, ne zaman, nereye, ne kadar, niçin? İlk dördü fiile sorulan sorunun cevabıdır, beşincisi sorunun kendisidir. Yer-yön zarfının altın kuralı: ek aldı mı, zarflıktan çıktı.
Sınavda

Nasıl sorulur“Hangi cümlede yer-yön zarfı vardır?”, “Hangi cümlede soru zarfı kullanılmıştır?” ve “Parçada hangi tür zarf yoktur?” kalıpları gelir. Beş cümledeki zarfları türüne göre ikişer eşleyip dışarıda kalanı soran kalıpta her zarfın türünü yaz, çiftleri çiz.

TuzakEk almış yön sözcükleridir: “yukarıya, içeride” isimdir, “yukarı kat” sıfat tamlamasıdır. Soru zarfında “nereye, kimi” soru zamiri, “hangi” soru sıfatıdır; cümlenin soru cümlesi olması da yetmez: “Ne kadar da büyümüşsün!” cümlesinde soru yoktur.

Sınavda işaretle“belirteç” zarf, “niteleme zarfı” durum zarfı, “azlık-çokluk / nicelik zarfı” miktar zarfıdır.

Ek bilgi: Kaynaklar farklı diyor

Bazı soru bankaları “sonbaharda, ilkbaharda” gibi hâl eki almış zaman sözlerini de doğrudan zaman zarfı diye etiketler; böyle bir seçenekte sözcüğün cümledeki zaman bildirme görevine bakıldığını düşün. “Bu işin ne kadar emek istediğini biliyor musun?” cümlesinde soruyu “mu” eki sorar; “ne kadar” bir miktarı vurgular, soru zarfı değildir.

▭Boşluk doldurma

“Çocuklar dışarı çıktı.” cümlesinde “dışarı” sözcüğü zarfıdır. Aynı sözcük “dışarıya” biçiminde ek alsaydı türü olurdu.

yer-yönisimdurumsıfat

?Soru çöz ÖSYM tarzı

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde soru zarfı kullanılmıştır?

✓ C. “Neden” sözcüğü “gelmedin” fiiline sebep bakımından soru sorar; soru zarfıdır. A'da “nereye” hâl eki almış soru zamiri, B'de “hangi” soru sıfatı, D'de “kimin” soru zamiridir.
KAVRAM · ZARFIN GÖREVİ

Zarf neyi niteler? Fiil, fiilimsi, sıfat, zarf ve zarf görevli öbekler

KPSS / TYT Türkçe · Zarflar · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaİsim tamlamasının arasına sözcük girer mi, tamlamada ek düşmesi nedir?Bağlantılı konudan (İsimler, zamirler ve isim tamlamaları). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Belirtili isim tamlamasında tamlayan ile tamlanan arasına sıfat, zarf ya da ara söz girebilir (şehrin en eski çarşısı); belirtisiz tamlamada araya sözcük girmez, sıfat başa gelir (eski okul binası). Tamlayan düşebilir (benim kitabım → kitabım), şiirde ögeler yer değiştirebilir (ortasındayız ömrün), tamlayan ekinin yerini “-den” tutabilir (öğrencilerden biri) ve bir tamlayana birden çok tamlanan bağlanabilir.

Tamlamada özel durumlar

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Zarflar hangi sözcükleri niteler, zarf görevinde kullanılan öbekler nelerdir?

Kısa cevap: Zarf yalnız fiili değil; fiilimsiyi, sıfatı ve başka bir zarfı da niteleyebilir. Sıfatı ve zarfı niteleyenler çoğunlukla miktar zarflarıdır (çok güzel, pek erken). İkilemeler, zarf-fiiller, bazı sıfat tamlamaları ve edat öbekleri de cümlede zarf görevi üstlenir.

Zarf, sıfattan daha geniş bir bölgede dolaşır: fiilin, fiilimsinin, sıfatın, hatta başka bir zarfın kapısını çalabilir.

Zarfın nitelediği dört sözcük

  • Fiili: Kar sessizce yağıyordu. → sessizce → yağıyordu
  • Fiilimsiyi: Hızlı koşan atlet rekor kırdı. → hızlı → koşan. “Hızlı” bir ismin değil, sıfat-fiilin önündedir; bu yüzden sıfat değil, zarftır.
  • Sıfatı: Oldukça eski bir arabası var. → oldukça → eski (sıfat) → araba
  • Zarfı: Bu sabah çok erken kalktık. → çok → erken (zarf) → kalktık

Son iki satırdaki sözcükler miktar zarfıdır. Sıfatın ya da zarfın önünde durup onun derecesini belirleyen sözcük neredeyse her zaman bu gruptandır: en, daha, çok, pek, biraz, oldukça, gayet. Böyle bir sözcüğü, ardındaki isme bakıp sıfat sanma: çok güzel bir gün öbeğinde “çok” günü değil, güzelliğin derecesini anlatır. Bazen asıl türü sıfat olan bir sözcük de başka bir sıfatın önüne geçip onun derecesini belirler: Öğle saatinde hava olağanüstü sıcaktı. · Bayram sabahı çarşı müthiş kalabalıktı. Burada “olağanüstü” havayı değil sıcaklığın derecesini anlatır; bu cümlede miktar zarfı görevindedir.

Zarf görevinde kullanılan öbekler

Cümlede zarf görevini tek sözcükler kadar öbekler de üstlenir. Sınavda “zarf görevinde kullanılmıştır” ifadesi bunların hepsini kapsar:

  • İkilemeler: Dere şırıl şırıl akıyordu. · Merdivenleri koşa koşa çıktı. Yansıma sözcüklerde de görev türü belirler: yinelenen yansıma fiili niteleyen zarftır (Kuru dallar çıtır çıtır kırılıyordu.), yansımadan türemiş “hışırtı, şırıltı, gürültü” gibi sözcükler ise isimdir (Yaprakların hışırtısı uykumu kaçırdı.).
  • Zarf-fiiller: “-arak, -ınca, -ken, -ıp, -madan, -dıkça” ekli fiilimsiler cümlede zarf görevindedir: Kapıyı gülümseyerek açtı. · Eve gelince beni ara. · Kitap okurken uyuyakalmış. Ayrıntısı fiilimsiler sayfasında.
  • Sıfat tamlamaları: zaman bildiren sıfat tamlamaları fiili zaman bakımından niteler: Bu akşam sinemaya gidiyoruz. · Her gün yürürüm. · Geçen yıl taşındık.
  • Edat öbekleri: “gibi, kadar, için, sonra, önce, göre” gibi edatlarla kurulan öbekler: Kuş gibi hafifledim. · Yemekten sonra yürüyüşe çıktık.

Zarf mı, edat mı?

Bazı sözcükler hem zarf hem edat olabilir; karar, sözcüğün tek başına mı yoksa bir sözcüğe bağlanarak mı kullanıldığına göre verilir. Sonra konuşuruz. cümlesinde “sonra” tek başına fiili zaman bakımından niteler: zarftır. Dersten sonra konuşuruz. cümlesinde ise ayrılma eki almış bir sözcükle öbek kurar: kaynaklarda edat (son çekim edatı) olarak geçer ve öbeğin tamamı zarf görevindedir. “Önce, beri, kadar” için de aynı ölçüt geçerlidir: Biraz önce çıktı. (zarf) · Akşamdan önce döneriz. (edat). Edatların bütün türleri edat, bağlaç ve ünlem sayfasında anlatılıyor.

Akılda kalsın: Zarfın nitelediği sözcüğü bulmak için oku sağa doğru izle: çok → erken → kalktık. Ok bir isimde durursa elindeki sözcük sıfattır; bir fiilde, fiilimside, sıfatta ya da zarfta durursa zarftır. Tek başına duran “sonra, önce” zarf, ekli bir sözcüğe yaslanan “-den sonra” edattır.
Sınavda

Nasıl sorulur“Hangi cümlede zarf, bir sıfatın anlamını derecelendirmiştir?” ya da “Hangisinde miktar zarfı fiili değil başka bir zarfı nitelemiştir?” kalıpları gelir. Her miktar zarfında oku sağa izle ve durduğu sözcüğün türüne bak.

TuzakTuzak, fiilimsiyi niteleyen sözcüklerdir: “hızlı koşan atlet” öbeğinde “hızlı” ismin önünde gibi görünür ama “koşan”ı nitelediği için zarftır. “Sadece” anlamındaki “yalnız, ancak” sözcükleri TDK Güncel Türkçe Sözlük'e göre sınırlama bildiren zarftır; güncel soru bankaları da 2024 öğretim programıyla böyle etiketler, eski KPSS kaynaklarında ise “sınırlama edatı” diye geçer (edat, bağlaç, ünlem sayfası aynı kararı uygular).

⇄Bilgi eşleştirme zarf ve nitelediği sözcük türü

?Soru çöz ÖSYM tarzı

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde altı çizili zarf, bir sıfatın anlamını derecelendirmiştir?

✓ D. “Oldukça” sözcüğü “eski” sıfatının derecesini belirler; eski de “araba” ismini niteler. A'da “çok” ve C'de “yavaşça” fiili niteler; B'de “pek” bir sıfatı değil, “geç” zarfını derecelendirir.
YÖNTEM · SIFAT MI ZARF MI

Sıfat mı zarf mı? “Güzel kız” ile “güzel konuştu” arasındaki fark

MEB 9–11 · Dil bilgisi · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaBir sözcüğün zamir mi sıfat mı olduğu nasıl anlaşılır?Bağlantılı konudan (İsimler, zamirler ve isim tamlamaları). Önce kendin cevapla, sonra aç.

İşaret, belgisiz ve soru sözcükleri bir isimden hemen önce gelip onu belirtiyorsa sıfattır (bu kitap, bazı insanlar, hangi yol); ismin yerini tutuyorsa zamirdir (bunu, bazıları, hangisi). Sıfatlar ek almaz; bu sözcükler ek aldıysa neredeyse her zaman zamirdir. Ek almadan da zamir olabilirler: Bu da geçer.

Zamir mi, sıfat mı?

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Bir sözcüğün sıfat mı zarf mı olduğu nasıl anlaşılır?

Kısa cevap: Aynı sözcük bir ismi niteliyorsa sıfat, bir fiili ya da fiilimsiyi niteliyorsa zarftır: “güzel kız” öbeğinde “güzel” sıfat, “güzel konuştu” öbeğinde zarftır. Karar için önce sözcüğün ek alıp almadığına, sonra neyin önünde durup neyi nitelediğine bakılır; sıfatın ya da zarfın derecesini bildiren sözcük miktar zarfıdır.

“Güzel” sözcüğü bir sabah bir kızın yanında sıfattır, öğleden sonra bir konuşmanın yanında zarf. Kimliğini sözlük değil, yanında durduğu sözcük belirler.

Niteleme sıfatlarının çoğu, değişmeden zarf olarak da kullanılabilir. MEB 9. sınıf kitabı da bir hikâye cümlesinde “köşeli” ve “üşütücü” sıfatlarının zarf olarak kullanılmasını üslup özelliği olarak inceler. Sınavın “ötekilerden farklı görevde kullanılmıştır” sorularının büyük kısmı bu çift kimlikli sözcüklerden gelir:

Sıfat (ismi niteler)

  • güzel bir sabah
  • hızlı tren
  • yeni ayakkabılar
  • geç saatler
  • doğru cevap
  • pırıl pırıl camlar
  • nasıl bir film?

Zarf (fiili niteler)

  • güzel konuştu
  • hızlı yürüdü
  • yeni taşındık
  • geç kaldı
  • doğru söylüyorsun
  • pırıl pırıl parlıyor
  • filmi nasıl buldun?

Dikkat edersen sağ sütundaki “yeni taşındık” öbeğinde “yeni” bir nitelik değil, zaman bildirir (“az önce”); “geç kaldı” öbeğinde de “geç” zaman zarfıdır. Aynı sözcük sıfatken nitelik, zarfken zaman ya da durum bildirebilir. “Çok, az” sözcüklerinde de ayrım aynı ölçütle yapılır: çok kitap (belgisiz sıfat) · çok okuyor (miktar zarfı) · çok güzel (sıfatı derecelendiren miktar zarfı).

“Sıfat mı zarf mı?” karar şeması: soruları bu sırayla sor; ilk “evet” cevabı sözcüğün görevini verir.Görsel: Sınav Defteri

Çözümlü örnekler

  • Örnek 1: Yeni açılan pastanenin tatlıları gerçekten çok lezzetliymiş. “Yeni” sözcüğü ek almamış (1. adım: hayır), derece bildirmiyor (2. adım: hayır); ardında isim yok, “açılan” sıfat-fiili var (3. adım: hayır); “ne zaman açılan?” sorusuna cevap veriyor (4. adım: evet) → zaman zarfı. “Çok” sözcüğü “lezzetli” sıfatının derecesini bildiriyor (2. adım: evet) → miktar zarfı.
  • Örnek 2: Uzun yolculuktan sonra herkes uzun uzun dinlendi. İlk “uzun” ek almamış, ardındaki “yolculuk” ismine “nasıl yolculuk?” diye sorunca cevap (3. adım: evet) → niteleme sıfatı. “Uzun uzun” ikilemesi “dinlendi” fiiline “nasıl?” sorusunun cevabı (4. adım: evet) → durum zarfı.
  • Örnek 3: Kırmızıları ayır, yalnız beyazları yıka. “Kırmızıları” ve “beyazları” çekim eki almış (1. adım: evet) → sıfat değil; düşen ismin (çamaşırlar) yerini tutan adlaşmış sıfat.
Aynı sözcük: sıfat mı, zarf mı, isim mi?
KullanımSağındaki sözcükTürSorulan soru
güzel kızİsimSıfatNasıl kız?
güzel konuştuFiilZarf (durum)Nasıl konuştu?
hızlı koşan çocukSıfat-fiil (koşan)ZarfNasıl koşan?
güzel bir gün“bir” + isimSıfatNasıl bir gün?
Hava çok güzel.Yok (cümle biter)Yüklem—
Güzeli seçti.Ek almışAdlaşmış sıfat (isim)—
Akılda kalsın: Sıfat ile zarfın farkı tek cümle: sıfat isme, zarf fiile bakar. Sözcüğün sağına bak: ilk isim mi geliyor, yoksa fiil, fiilimsi, sıfat ya da zarf mı? İkilemeler de aynı kurala uyar: pırıl pırıl camlar sıfat, pırıl pırıl parlıyor zarf.
Sınavda

Nasıl sorulurEn sık kalıp: “Aşağıdakilerin hangisinde ‘X’ sözcüğü ötekilerden farklı görevde kullanılmıştır?” Her seçenekte sözcüğün sağındaki ilk sözcüğün türünü yaz; dört seçenekte fiil, birinde isim varsa farklı olan o seçenektir.

Tuzakİlk olarak fiilimsilerdir: “hızlı koşan çocuk” öbeğinde sağdaki sözcük sıfat-fiil olduğu için “hızlı” zarftır. İkinci tuzak araya giren “bir”dir: “güzel bir gün” öbeğinde “güzel” yine ismi niteler, sıfattır. Üçüncü tuzak yüklemdir: “Hava çok güzel.” cümlesinde “güzel” ismin önünde değildir; sıfat tamlaması kurmaz, yüklemdir.

↕Adımları sırala sıfat mı zarf mı karar yöntemi

  1. Ardındaki isme “nasıl, hangi, kaç?” diye sor; cevapsa sıfat
  2. Sözcük çekim eki almış mı bak; almışsa isim gibi kullanılmıştır
  3. Fiile ya da fiilimsiye bir sorunun cevabıysa zarf say
  4. Bir sıfatın ya da zarfın derecesini bildiriyorsa miktar zarfı say

?Soru çöz ÖSYM tarzı

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde “geç” sözcüğü ötekilerden farklı görevde kullanılmıştır?

✓ B. Burada “geç” sözcüğü “saatler” ismine sorulan “nasıl/hangi saatler?” sorusuna cevap verir; sıfattır. A, C ve D'de “geç” kaldın, ayrıldı, geldi fiillerini zaman bakımından niteleyen zarftır.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde tırnak içindeki isim soyut anlamlıdır?

✓ B. Korku duyu organlarıyla algılanamaz, yalnız zihinle kavranır: soyut isimdir. Rüzgâr dokunmayla, kahve tatma ve koklamayla, ses işitmeyle algılandığı için somuttur. Ölçüt “görmek” değil, herhangi bir duyuyla algılamaktır; bunu Sözcükte anlam sayfasında gördük.Kaynak: İsimler, zamirler ve isim tamlamaları · İsim türleri: özel ve cins

?Soru 2

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde virgül, ötekilerden farklı bir görevde kullanılmıştır?

✓ A. Virgülün iki yanında ayrı yüklemler var (kaldı / yapmadı). Virgül sıralı cümleleri ayırıyor. B, C ve D'de eş görevli sözcükleri ayırıyor.Kaynak: Noktalama işaretleri · Virgülün kullanıldığı yerler

?Soru 3

Aşağıdaki sözcüklerin hangisinde kök, sözcüğün içinde bir ses olayına uğramış biçimde bulunur?

✓ B. Kökü bulmak için sözcüğü sözlük biçimine geri götür: “ağzı”nın kökü “ağız”dır; iyelik eki gelince ikinci hecedeki ı düşmüştür (ünlü düşmesini Ses bilgisi sayfasında gördük). A, C ve D'de kök (ev, kalem, okul) hiç değişmeden durur. Aynı dikkat “kitabı” için de geçerlidir: yumuşamaya uğrasa da kök “kitap”tır.Kaynak: Sözcükte yapı · Kök: isim ve fiil kökü

?Soru 4

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde belgisiz zamir yoktur?

✓ B. Bu cümlede “çok” bir isimden önce gelen belgisiz sıfat, “şey” ise isimdir; belgisiz zamir yoktur. A'da “kimse”, C'de “herkes”, D'de “birçoğunu” belgisiz zamirdir.Kaynak: İsimler, zamirler ve isim tamlamaları · İşaret, belgisiz, soru zamirleri

?Soru 5

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde altı çizili sözcük cins isim olarak kullanılmıştır?

✓ C. Bitki adı olan “pamuk”, aynı türden bütün bitkileri karşılayan cins isimdir. Erciyes (dağ adı), Pamuk (hayvana verilen ad) ve Akdeniz (deniz adı) tek bir varlığı gösteren özel isimlerdir.Kaynak: İsimler, zamirler ve isim tamlamaları · İsim türleri: özel ve cins

?Soru 6

Aşağıdaki cümlelerin hangisinin sonuna soru işareti konmalıdır?

✓ C. “Kim” soru sözüyle doğrudan soru soruluyor. A'da “-mı” ekiyle zaman bildiren bir zarf tümleci kurulmuş; B ve D'de soru sözü yan cümlenin içinde kalmış, cümle bilgi veriyor. Üçünün sonuna da nokta konur.Kaynak: Noktalama işaretleri · Nokta, soru, ünlem, üç nokta

?Soru 7

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde altı çizili sözcükte tamlayan (ilgi) eki vardır?

✓ B. “Okul-un bahçesi” bir isim tamlamasıdır; “-un” tamlayan ekidir. A'da “-ın” 2. tekil iyelik ekidir (senin kitabın); C'de iyelik + yönelme, D'de iyelik + belirtme eki vardır.Kaynak: Sözcükte yapı · Çekim ekleri

?Soru 8

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde altı çizili sözcük yapıca ötekilerden farklıdır?

✓ A. “Dondurma” (don- + -dur + -ma) yapım ekleriyle türemiş bir sözcüktür. Hanımeli (isim tamlaması kalıbı), kahvaltı (ses düşmesi) ve açamadık (yeterliğin olumsuzu) birleşiktir.Kaynak: Sözcükte yapı · Basit, türemiş, birleşik

?Soru 9

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde dönüşlülük zamiri kullanılmıştır?

✓ D. “Kendisi”, işin başkası tarafından değil kişinin kendisi tarafından yapıldığını vurgulayan dönüşlülük zamiridir. A'daki “bize”, B'deki “onlar”, C'deki “senin” ve “bizim” kişi zamiridir.Kaynak: İsimler, zamirler ve isim tamlamaları · Kişi zamirleri ve “kendi”

?Soru 10

“Bu hafta sonu üç işim var ( ) pazara gitmek ( ) kitabımı bitirmek ve dedemi ziyaret etmek ( )” Bu cümlede ayraçla gösterilen yerlere sırasıyla hangi işaretler getirilmelidir?

✓ C. “Üç işim var” cümlesinden sonra örnekler sıralanacağı için iki nokta; eş görevli sözcükler arasına virgül; yargısı tamamlanan cümlenin sonuna nokta konur. Örnekler cümle olmadığı için iki noktadan sonra küçük harfle devam edilir.Kaynak: Noktalama işaretleri · Noktalama sorusu çözme yöntemi
30
Daha fazla soru çözmek ister misin?Zarf, edat, bağlaç, ünlem konusundan 30 soru seni bekliyor. Çözümlü; yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →