Sıfat nedir? Niteleme sıfatları ve “nasıl?” sorusu
MEB 10. sınıf · Sözün Ezgisi · Okuma 5 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaYapım ekleri kaça ayrılır, isimden fiil yapım ekleri nelerdir?Bağlantılı konudan (Sözcükte yapı). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Yapım ekleri geldikleri köke ve türettikleri sözcüğe göre dörde ayrılır: isimden isim (göz-lük), isimden fiil (baş-la-), fiilden isim (sev-gi) ve fiilden fiil (yaz-dır-). Adın ilk yarısı ekin geldiği sözcüğün, ikinci yarısı ortaya çıkan sözcüğün türünü söyler.
✎Konu anlatımı
Sıfat nedir, niteleme sıfatı nasıl bulunur?
Kısa cevap: Sıfat (ön ad), bir ismin önüne gelerek o ismi niteleyen ya da belirten sözcüktür. Niteleme sıfatı varlığın rengini, biçimini, boyutunu, tadını ya da durumunu bildirir ve isme sorulan “nasıl?” sorusuna cevap verir: dar sokak, yorgun yolcu, ekşi erik.“Bir kazak aldım.” dersen karşındaki hiçbir şey görmez; “turuncu, kalın bir kazak aldım.” dersen kazak gözünün önünde belirir. O farkı yaratan sözcüklere sıfat diyoruz.
İsimler varlıkları adlandırır ama onları birbirinden ayırmaz. Sokak sokaktır; hangisinden söz ettiğimizi ya da nasıl bir sokak olduğunu ismin önüne koyduğumuz sözcük söyler. Bu yüzden sıfatın iki şartı vardır: bir ismin önünde durur ve o ismi niteler ya da belirtir. Sıfat ile nitelediği ismin oluşturduğu öbeğe sıfat tamlaması denir (ayrıntısı 4. konuda).
Niteleme sıfatı: varlığın nasıl olduğunu söyler
Niteleme sıfatları ismin bir özelliğini gösterir. Sıfatı bulmak için isme “nasıl?” diye sorarsın: Nasıl bir masa? → yuvarlak. Özelliğin türü değişebilir ama soru hep aynıdır:
- Renk: Turuncu kazağını bana ödünç verir misin?
- Biçim, boyut: Yuvarlak masayı pencerenin önüne taşıdık. · Dar sokaklarda araba kullanmak zor.
- Tat, koku: Ekşi erikleri tuzla yemeyi severim.
- Durum, karakter: Yorgun yolcular bekleme salonunda uyuyakalmıştı. · Çalışkan bir ekip kurduk.
Niteleme sıfatları yapı bakımından basit (iyi, dar, sarı), türemiş (tuzlu, çalışkan, sevimli, bilimsel) ya da birleşik (açık yeşil, iki katlı) olabilir. Yapım eklerinin ayrıntısı sözcükte yapı sayfasında.
Sıfat görevi yerine göre belirlenir
Türkçede bir sözcüğün türünü sözlükteki kimliği değil, cümledeki görevi belirler. “Kırmızı” sözcüğü üç ayrı cümlede üç ayrı iş görebilir:
- Kırmızı bir şemsiye aldım. → ismin önünde, onu niteliyor: sıfat.
- Kırmızı sana çok yakışıyor. → bir rengin adı, ismin önünde değil: isim.
- Şemsiyenin rengi kırmızıydı. → yine bir nitelik bildirir ama ismin önünde değil, yargıyı taşır: yüklem; sınav dilinde sıfat görevinde sayılmaz.
Niteleme işini bazen tek bir sözcük değil, bir edat öbeği yapar: Önümüzde cam gibi bir göl uzanıyordu. (nasıl bir göl?) · Avuç kadar bir balkonda çiçek yetiştiriyor. Öbeğin tamamı sıfat görevindedir; içindeki “gibi, kadar” ise edat olarak kalır. “Somut bir varlığın niteliğini bildiren söz” soran sorularda bu öbekler de sayılır.
Sıfat hangi ismi niteliyor?
Sıfat her zaman bitişiğindeki sözcüğü nitelemez. Taze portakal suyu öbeğinde taze olan portakal değil, sudur; “taze” sözcüğü “portakal suyu” tamlamasının tamamını niteler. Yaşlı köpeğin tasması öbeğinde ise yaşlı olan tasma değil, köpektir. Kararı anlam verir: sıfatı öbekteki her isimle ayrı ayrı dene (taze su? yaşlı tasma?) ve hangisinde anlam kurulduğuna bak.
Nasıl sorulurEn sık kalıp “Altı çizili sözcüklerden hangisi niteleme sıfatı olarak kullanılmamıştır?” sorusudur. Her sözcüğün ardından gelen isme “nasıl?” diye sor.
TuzakNitelik bildiren ama ismin önünde durmayan sözcüklerdir: “Hava soğuktu.” cümlesinde “soğuk” yüklemdir, “Soğuğu sevmem.” cümlesinde isimdir. İkinci tuzak, ismin önünde duran ama onu belirten sözcüklerdir: “bu, üç, bazı” niteleme değil belirtme sıfatıdır.
Sınavda işaretle“ön ad” sıfat, “nitel sıfat” niteleme sıfatıdır.
⇄Bilgi eşleştirme sıfat ve bildirdiği nitelik
?Soru çöz ÖSYM tarzı
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde altı çizili sözcük niteleme sıfatı olarak kullanılmıştır?