Anlatım bozukluğu nedir? Anlamsal ve yapısal bozukluklar
MEB 9. sınıf · Dilin Zenginliği · Okuma 5 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaSıralı cümle ve bağlı cümle nedir, bağımlı sıralı cümle nasıl anlaşılır?Bağlantılı konudan (Cümle türleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Her biri tek başına yargı bildiren ve anlamca birbirine bağlı iki ya da daha çok cümlenin virgül veya noktalı virgülle sıralanmasıyla oluşan yapıya sıralı cümle denir. Cümleler ortak bir öge (özne, nesne, tümleç ya da yüklem) paylaşıyorsa bağımlı, paylaşmıyorsa bağımsız sıralı cümle olur. Yargı bildiren cümleleri “ama, çünkü, ve, fakat, ya da” gibi bağlaçlarla birbirine bağlanan yapıya bağlı cümle denir.
✎Konu anlatımı
Anlatım bozukluğu nedir, anlamsal ve yapısal anlatım bozuklukları nelerdir?
Kısa cevap: Anlatım bozukluğu, bir cümlenin anlatmak istediğini açık, duru ve tutarlı biçimde iletememesidir. İki aileye ayrılır: sözcük seçiminden, sözcüğün yerinden ya da mantık hatasından doğan bozukluklar anlamsal (anlama dayalı); öge eksikliği, ek ve çatı uyuşmazlığı, tamlama ve bağlaç yanlışlığı gibi dil bilgisi kuralının çiğnenmesinden doğan bozukluklar yapısal (dil bilgisine dayalı) bozukluklardır.Bozuk bir cümle çoğu zaman yine de anlaşılır; sorun, okurun anlamı yazarın yerine tamamlamak zorunda kalmasıdır.
MEB 9. sınıf kitabı iyi bir anlatımın niteliklerini sayarken üçünün altını çizer: açıklık (anlatılanın tartışmaya yer bırakmadan anlaşılması), duruluk (gereksiz sözcük ve ifadenin bulunmaması) ve tutarlılık (duygu ve düşüncelerin birbiriyle çelişmemesi). Anlatım bozukluğu bu üç nitelikten birinin ya da Türkçenin dil bilgisi kurallarının çiğnenmesidir. Toplantı yaklaşık bir saat kadar sürdü. cümlesinde duruluk, Yarın kesinlikle yağmur yağabilir. cümlesinde tutarlılık, Bu ödeve çok emek verdim ve dün teslim ettim. cümlesinde ise dil bilgisi kuralı bozulmuştur.
İki büyük aile
Sınav kitapları bozuklukları iki aileye ayırır. Anlamsal bozukluklarda cümlenin dil bilgisi yapısı sağlamdır ama seçilen sözcük, sözcüğün yeri ya da kurulan mantık yanlıştır; düzeltmek için genellikle bir sözcüğü atar, değiştirir ya da yerini değiştirirsin. Yapısal bozukluklarda ise cümlenin iskeleti eksik ya da uyumsuzdur: bir öge düşmüştür, bir ek yanlış seçilmiştir, iki yüklemin çatısı birbirini tutmaz. Düzeltmek için çoğunlukla bir öge ya da ek eklersin.
Bozukluk tek cümlede, çoğu zaman iki yargının buluştuğu yerde
Yapısal bozuklukların çok büyük kısmı birden çok yüklemli cümlelerde ortaya çıkar. İki yargı virgülle ya da “ve, ama” gibi bir bağlaçla birleştirilince yazar, bir ögeyi iki yükleme birden “ödünç” verir. Ortak kullanılan öge iki yüklemde de aynı görevde ve aynı ekle uyuşuyorsa sorun yoktur: Kitabı aldım ve bir gecede okudum. (neyi aldım, neyi okudum → kitabı) ✔. Uyuşmuyorsa bozukluk doğar. Ortak öge kavramını cümle türleri sayfasındaki sıralı cümlelerden hatırlarsın; ögelerin hangi soruyla bulunduğu ise cümlenin ögeleri sayfasında.
Nasıl sorulurÜç kalıp var: “Aşağıdaki cümlelerin hangisinde anlatım bozukluğu vardır?”, “Numaralanmış cümlelerin hangisinde … kaynaklanan bir anlatım bozukluğu vardır?” ve “Bu cümledeki anlatım bozukluğunun nedeni aşağıdakilerden hangisidir?” Son kalıpta şıklarda bozukluk adları sıralanır; adların ne anlattığını bu sayfadaki ağaçtan bilmen yeter.
TuzakTürü belirtilmemiş “hangisinde anlatım bozukluğu vardır?” kökünde yalnız bir türü aramaktır; her şıkta hem anlamsal hem yapısal kontrolü yap.
Sınavda işaretle“anlama dayalı, anlamca” anlamsal; “dil bilgisine dayalı, yapıca” yapısal bozukluktur.
⇄Bilgi eşleştirme bozuk cümle ve türü
?Soru çöz
Aşağıdaki cümlelerin hangisindeki anlatım bozukluğu dil bilgisine (yapıya) dayalıdır?