Anlatım bozuklukları: anlamsal ve yapısal bozukluklar

Bir cümle neden “bozuk” sayılır? Gereksiz sözcükten nesne eksikliğine, çatı uyuşmazlığından anlam belirsizliğine her türü ✘ bozuk / ✔ düzeltilmiş örnek çiftleriyle ve adım adım bozukluk avı yöntemiyle öğren.

8 durakKavram
17 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 17tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
KAVRAM · ANLATIM BOZUKLUĞU

Anlatım bozukluğu nedir? Anlamsal ve yapısal bozukluklar

MEB 9. sınıf · Dilin Zenginliği · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaSıralı cümle ve bağlı cümle nedir, bağımlı sıralı cümle nasıl anlaşılır?Bağlantılı konudan (Cümle türleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Her biri tek başına yargı bildiren ve anlamca birbirine bağlı iki ya da daha çok cümlenin virgül veya noktalı virgülle sıralanmasıyla oluşan yapıya sıralı cümle denir. Cümleler ortak bir öge (özne, nesne, tümleç ya da yüklem) paylaşıyorsa bağımlı, paylaşmıyorsa bağımsız sıralı cümle olur. Yargı bildiren cümleleri “ama, çünkü, ve, fakat, ya da” gibi bağlaçlarla birbirine bağlanan yapıya bağlı cümle denir.

Sıralı ve bağlı cümle

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Anlatım bozukluğu nedir, anlamsal ve yapısal anlatım bozuklukları nelerdir?

Kısa cevap: Anlatım bozukluğu, bir cümlenin anlatmak istediğini açık, duru ve tutarlı biçimde iletememesidir. İki aileye ayrılır: sözcük seçiminden, sözcüğün yerinden ya da mantık hatasından doğan bozukluklar anlamsal (anlama dayalı); öge eksikliği, ek ve çatı uyuşmazlığı, tamlama ve bağlaç yanlışlığı gibi dil bilgisi kuralının çiğnenmesinden doğan bozukluklar yapısal (dil bilgisine dayalı) bozukluklardır.

Bozuk bir cümle çoğu zaman yine de anlaşılır; sorun, okurun anlamı yazarın yerine tamamlamak zorunda kalmasıdır.

MEB 9. sınıf kitabı iyi bir anlatımın niteliklerini sayarken üçünün altını çizer: açıklık (anlatılanın tartışmaya yer bırakmadan anlaşılması), duruluk (gereksiz sözcük ve ifadenin bulunmaması) ve tutarlılık (duygu ve düşüncelerin birbiriyle çelişmemesi). Anlatım bozukluğu bu üç nitelikten birinin ya da Türkçenin dil bilgisi kurallarının çiğnenmesidir. Toplantı yaklaşık bir saat kadar sürdü. cümlesinde duruluk, Yarın kesinlikle yağmur yağabilir. cümlesinde tutarlılık, Bu ödeve çok emek verdim ve dün teslim ettim. cümlesinde ise dil bilgisi kuralı bozulmuştur.

İki büyük aile

Sınav kitapları bozuklukları iki aileye ayırır. Anlamsal bozukluklarda cümlenin dil bilgisi yapısı sağlamdır ama seçilen sözcük, sözcüğün yeri ya da kurulan mantık yanlıştır; düzeltmek için genellikle bir sözcüğü atar, değiştirir ya da yerini değiştirirsin. Yapısal bozukluklarda ise cümlenin iskeleti eksik ya da uyumsuzdur: bir öge düşmüştür, bir ek yanlış seçilmiştir, iki yüklemin çatısı birbirini tutmaz. Düzeltmek için çoğunlukla bir öge ya da ek eklersin.

Anlatım bozuklukları ağacı: solda anlama, sağda dil bilgisine dayalı bozukluklar. Sayfadaki konular bu sırayı izliyor.Görsel: Sınav Defteri

Bozukluk tek cümlede, çoğu zaman iki yargının buluştuğu yerde

Yapısal bozuklukların çok büyük kısmı birden çok yüklemli cümlelerde ortaya çıkar. İki yargı virgülle ya da “ve, ama” gibi bir bağlaçla birleştirilince yazar, bir ögeyi iki yükleme birden “ödünç” verir. Ortak kullanılan öge iki yüklemde de aynı görevde ve aynı ekle uyuşuyorsa sorun yoktur: Kitabı aldım ve bir gecede okudum. (neyi aldım, neyi okudum → kitabı) ✔. Uyuşmuyorsa bozukluk doğar. Ortak öge kavramını cümle türleri sayfasındaki sıralı cümlelerden hatırlarsın; ögelerin hangi soruyla bulunduğu ise cümlenin ögeleri sayfasında.

Akılda kalsın: Önce cümleyi say: tek yüklem mi, birden çok yüklem mi? Tek yüklemli kısa cümlede bozukluk çoğunlukla anlamsaldır (gereksiz, yanlış ya da yanlış yerdeki sözcük). Birden çok yüklem görüyorsan önce yapısal bozukluk ara: ortak öge her yükleme uyuyor mu?
Sınavda

Nasıl sorulurÜç kalıp var: “Aşağıdaki cümlelerin hangisinde anlatım bozukluğu vardır?”, “Numaralanmış cümlelerin hangisinde … kaynaklanan bir anlatım bozukluğu vardır?” ve “Bu cümledeki anlatım bozukluğunun nedeni aşağıdakilerden hangisidir?” Son kalıpta şıklarda bozukluk adları sıralanır; adların ne anlattığını bu sayfadaki ağaçtan bilmen yeter.

TuzakTürü belirtilmemiş “hangisinde anlatım bozukluğu vardır?” kökünde yalnız bir türü aramaktır; her şıkta hem anlamsal hem yapısal kontrolü yap.

Sınavda işaretle“anlama dayalı, anlamca” anlamsal; “dil bilgisine dayalı, yapıca” yapısal bozukluktur.

⇄Bilgi eşleştirme bozuk cümle ve türü

?Soru çöz

Aşağıdaki cümlelerin hangisindeki anlatım bozukluğu dil bilgisine (yapıya) dayalıdır?

✓ C. “Gidemedim” yüklemi “nereye?” sorusuna cevap ister, ama ortak sanılan “kasabayı” belirtme eki taşıyor; dolaylı tümleç eksiktir (… ama oraya yıllardır gidemedim). A'da gereksiz sözcük, B'de zaman çelişkisi, D'de deyimin yanlış anlamda kullanılması vardır; üçü de anlamsaldır.
ANLAMSAL · DURULUK

Gereksiz sözcük kullanımı: “geri iade”, “yaklaşık … kadar” ve duruluk

MEB 9. sınıf · Dilin Zenginliği · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaPekiştirme sözcükleri nedir, argo ve jargon ne demektir?Bağlantılı konudan (Sözcükler arası anlam ilişkileri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Pekiştirme sözcükleri, bir sıfatın ya da zarfın baş kısmı m, p, r, s seslerinden biriyle tekrarlanarak anlamı güçlendirilmiş tek sözcüklerdir: masmavi, kapkara, sapasağlam, düpedüz; bitişik yazılır. Kalıp sözler belli durumlarda söylenen kalıplaşmış dilek ve nezaket sözleridir: geçmiş olsun. Argo, her yerde ve her zaman kullanılmayan ya da kullanılmaması gereken söz veya deyimdir; jargon ise bir meslek ya da topluluğun ortak dilden ayrı olarak kullandığı özel söz dağarcığıdır (TDK).

Pekiştirme, kalıp söz, argo, jargon

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Gereksiz sözcük kullanımından kaynaklanan anlatım bozukluğu nedir, örnekleri nelerdir?

Kısa cevap: Gereksiz sözcük kullanımı, cümleden çıkarıldığında anlamda hiçbir eksilme olmayan bir sözcüğün kullanılmasıdır. Çoğunlukla aynı anlamı taşıyan iki sözcük yan yana gelir (geri iade, en sonunda nihayet, yeniden tekrar) ya da bir sözcüğün anlamı cümledeki başka bir sözcükte ya da ekte zaten vardır (yaklaşık … kadar). Düzeltmek için gereksiz sözcüklerden biri atılır.

Bir sözcüğü cümleden çıkar; anlam aynen yerinde duruyorsa o sözcük oraya hiç gerekmemiştir.

MEB'in “duruluk” dediği nitelik tam olarak budur: anlatımda gereksiz sözcük ve ifade bulunmaması. Gereksiz sözcük, okuru yormaktan başka bir şey yapmaz ve sınavlarda en kolay tanınan bozukluktur, çünkü tek bir test yeter: at ve oku. Atınca anlam değişmiyorsa sözcük gereksizdir. Dört kaynağı vardır.

1. Aynı anlamı taşıyan iki sözcük

Biri Türkçe, öteki alıntı iki eş anlamlı sözcük çoğu zaman fark edilmeden yan yana gelir. “İade” zaten “geri verme” demektir; “nihayet” zaten “sonunda”dır.

  • ✘ Kusurlu çıkan telefonu mağazaya geri iade etti. → ✔ …mağazaya iade etti. ya da …mağazaya geri verdi.
  • ✘ Saatlerce süren bekleyişten sonra en sonunda nihayet sıra bize geldi. → ✔ …sonunda sıra bize geldi.
  • ✘ Yanlış yazılan formu yeniden tekrar doldurduk. → ✔ …formu yeniden doldurduk.
  • ✘ Yazar, kendi otobiyografisinde çocukluğunu anlatıyor. → ✔ Yazar, otobiyografisinde… (otobiyografi zaten kişinin kendi hayatını yazmasıdır)

2. Anlamı başka bir sözcükte zaten bulunan sözcük

“Yaklaşık”, “aşağı yukarı”, “tahminen” ile “kadar, civarında, sularında” sözleri aynı işi görür: miktarı kesin vermemek. Biri yeter. ✘ Otobüs yaklaşık yirmi dakika kadar gecikti. → ✔ Otobüs yaklaşık yirmi dakika gecikti. ya da ✔ Otobüs yirmi dakika kadar gecikti. Aynı mantıkla ✘ Kardeşim hâlâ daha uyuyor. cümlesinde “daha” gereksizdir; “hâlâ” zaten süregeldiğini anlatır. Soru sözüyle sebep bildiren söz de aynı işi iki kez yapabilir: ✘ Müdür, çalışanlara raporu niçin geciktirdikleri için sitem etti. “Niçin” sebebi sorar, “-dikleri için” sebebi bildirir; ikisi bir arada olmaz. → ✔ …raporu geciktirdikleri için sitem etti. ya da ✔ …raporu niçin geciktirdiklerini sordu.

3. Anlamı bir ekte zaten bulunan sözcük

Gereksizlik yalnız iki sözcük arasında olmaz; bir sözcüğün işini cümledeki bir ek zaten görüyor olabilir. “-dır” eki süreye eklendiğinde “o zamandan beri” anlamı verir, yanına “beri” getirmek aynı şeyi ikinci kez söylemektir: ✘ Ağabeyim üç yıldır beri bu şirkette çalışıyor. → ✔ …üç yıldır bu şirkette… ya da ✔ …üç yıldan beri bu şirkette… Bu yüzden şüpheli sözcüğü silerken yalnız öteki sözcüklere değil, eklere de bak.

4. Gereksiz ek

Sözcükle birlikte ek de gereksiz olabilir. Belgisiz ve sayı sıfatlarından sonra ismin çoğul eki almasını yedinci konuda ayrıca göreceğiz (✘ birçok öğrenciler). Edilgen fiile ikinci bir edilgenlik eki getirmek de bu türdendir: ✘ Kitap geçen ay yayımlanıldı. → ✔ Kitap geçen ay yayımlandı.

Akılda kalsın: Gereksiz sözcük avında tek soru: “Bunu silersem ne kaybederim?” Cevap “hiçbir şey” ise sözcük gereksizdir. En sık çiftler: geri iade, en sonunda nihayet, yeniden tekrar, yaklaşık … kadar, hâlâ daha, kendi otobiyografisi.
Sınavda

Nasıl sorulur“Hangisinde gereksiz sözcük kullanılmıştır?” ya da numaralanmış sözcüklerle “Bu cümleden numaralanmış sözcüklerin hangisi çıkarılırsa anlamda bir daralma olmaz?” diye sorulur. Çözüm: her şıktaki sözcüğü sırayla sil ve cümleyi yeniden oku.

TuzakPekiştirme işlevi gören, silinince vurgusu azalan sözcükler (çok, bile, hep) gereksiz değildir; anlam daralıyorsa sözcük görev yapıyordur. Eş anlamlıların listesi için sözcükler arası anlam ilişkileri sayfasına bakabilirsin.

▭Boşluk doldurma

Aldığı ayakkabıyı ertesi gün geri iade etti. cümlesinde gereksiz sözcük dir, çünkü “iade” zaten “geri verme” anlamındadır. Toplantı yaklaşık iki saat kadar sürdü. cümlesinde ise ya “yaklaşık” ya da sözcüğü atılmalıdır.

gerikadariadesaat

?Soru çöz

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde gereksiz sözcük kullanımından kaynaklanan bir anlatım bozukluğu vardır?

✓ A. “Nihayet” zaten “sonunda” anlamındadır; “en sonunda” ile “nihayet”ten biri atılmalıdır. Öteki cümlelerde silindiğinde anlamı değiştirmeyen bir sözcük yoktur.
ANLAMSAL · SÖZCÜK SEÇİMİ

Sözcüğün yanlış anlamda kullanılması: “yüzünden” mi “sayesinde” mi? Deyim ve atasözü yanlışları

KPSS / TYT Türkçe · Anlatım bozukluğu · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaDeyim nedir, deyimlerin özellikleri nelerdir?Bağlantılı konudan (Sözcükler arası anlam ilişkileri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Deyim, genellikle gerçek anlamından az çok ayrı, kendine özgü bir anlam taşıyan kalıplaşmış söz öbeğidir (TDK): göz atmak, küplere binmek, pireyi deve yapmak. Deyimdeki sözcükler değiştirilemez, sıraları bozulamaz; ama fiil biçimindeki deyimler kişi ve zaman eki alarak çekimlenir. Deyimler bir durumu ya da davranışı kısa ve etkili biçimde anlatır, atasözü gibi genel bir yargı ya da öğüt bildirmez.

Deyimler ve özellikleri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Sözcüğün yanlış anlamda kullanılmasından kaynaklanan anlatım bozukluğu nedir?

Kısa cevap: Sözcüğün yanlış anlamda kullanılması, cümlenin anlatmak istediği anlamı karşılamayan bir sözcüğün seçilmesidir: biçimce ya da anlamca yakın iki sözcüğün karıştırılması (nitelik-nicelik, etken-etkin, azımsamak-küçümsemek), olumsuz çağrışımlı bir sözün olumlu bağlamda kullanılması (yüzünden-sayesinde) ve bir deyim ya da atasözünün anlamına uymayan bir durumda kullanılması bu türdendir. Düzeltmek için sözcük, anlamı karşılayan sözcükle değiştirilir.

Kimi sözcükler ikiz gibidir: yan yana görünce hangisinin hangisi olduğunu ancak yakından bakan ayırt eder.

Bu bozuklukta cümlenin dil bilgisi yapısı kusursuzdur; sorun tek bir sözcüğün anlamındadır. Gereksiz sözcükten farkı şudur: gereksiz sözcük silinince cümle düzelir; yanlış anlamdaki sözcük silinince cümle eksik kalır, onun yerine doğru sözcüğü koymak gerekir.

Karıştırılan sözcük çiftleri

  • nitelik / nicelik: TDK'ye göre nitelik bir şeyin nasıl olduğunu belirten özellik, kalitesidir; nicelik ise sayılabilen, ölçülebilen yanı, miktarıdır. ✘ Bu yıl kütüphaneye gelen kitapların niteliği iki katına çıktı. → ✔ …kitapların niceliği (sayısı) iki katına çıktı.
  • etken / etkin: Etken “etki eden şey, faktör”, etkin “faal, aktif” demektir. ✘ Kardeşim öğrenci kulübünde çok etken bir görev üstlendi. → ✔ …çok etkin bir görev… · ✔ Başarısında düzenli çalışması önemli bir etken oldu.
  • azımsamak / küçümsemek: Azımsamak “az bulmak”, küçümsemek “değer ve önem vermemek”tir. ✘ Rakibini azımsadığı için maçı kaybetti. → ✔ Rakibini küçümsediği için… · ✔ Verilen harçlığı azımsadı.
  • yüzünden / sayesinde: TDK “yüzünden”i yalnız “-den ötürü” diye tanımlar; ama yazı dilinde ve sınavlarda “yüzünden” istenmeyen bir sonucun, “sayesinde” ise iyi bir sonucun sebebini anlatmak için kullanılır. ✘ Öğretmenimizin desteği yüzünden bütün sınıf sınavı geçti. → ✔ …desteği sayesinde… Aynı ayrım “neden olmak, yol açmak” ile “sağlamak” arasında da görülür: bir hastalık salgına yol açar, bir aşı ise korunmayı sağlar.

İki ikiliye dikkat: eski kaynaklarda “yayımlamak” (kitap, dergi) ile “yayınlamak” (radyo, televizyon) ayrı tutulur; ama TDK Güncel Türkçe Sözlük'te “yayınlamak” maddesi “yayımlamak”a gönderilir ve “yayımlamak” radyo-televizyonla sunmayı da kapsar. Benzer biçimde “rakam” yalnız 0–9 işaretleri değil, sözlüğün ikinci anlamıyla “bu işaretlerle belirtilen miktar veya değer” de demektir. Bu yüzden bu iki sözcüğü tek başına bozukluk gerekçesi sayma.

Anlamca çelişen sözcükler

Bazen sözcük tek başına doğrudur ama cümledeki başka bir sözcükle anlamca kavga eder. ✘ Çarşıda hiç tanımadığım eski bir arkadaşımla karşılaştım. gibi açık çelişkiler kolay görülür (eski arkadaş tanınan biridir); sınavın sevdiği ise kesinlik bildiren sözle olasılık bildiren yüklemin buluşmasıdır. Bunu bir sonraki konuda mantık hatalarıyla birlikte ele alıyoruz.

Deyim ve atasözünün yanlış kullanımı

Deyimler ve atasözleri kalıplaşmış, belirli bir anlama sahip sözlerdir; anlamına uymayan bir durumda kullanılınca cümle kendi içinde çelişir. Deyimin anlamını bilmek bu yüzden yetmez, cümlenin bağlamıyla karşılaştırmak gerekir:

  • ✘ Sınav sonucunu beklerken etekleri zil çalıyordu, çok tedirgindi. “Etekleri zil çalmak” çok sevinmek demektir; tedirginlikle çelişir. → ✔ …yüreği ağzına geliyordu, çok tedirgindi.
  • ✘ Yıllardır görmediği arkadaşıyla karşılaşınca gözünden düştü. “Gözden düşmek” değerini yitirmektir. → ✔ …karşılaşınca gözleri doldu.
  • ✘ “Damlaya damlaya göl olur.” diyerek bütün birikimini bir günde harcadı. Atasözü azar azar biriktirmeyi öğütler; cümledeki davranış tam tersidir. → ✔ “Damlaya damlaya göl olur.” diyerek her ay küçük bir miktar biriktirdi.

Deyimlerin ve atasözlerinin anlamları sözcükler arası anlam ilişkileri, deyim ve atasözü sayfasında; sözcüğün gerçek, mecaz ve yan anlamları ise sözcükte anlam sayfasında.

Akılda kalsın: Yanlış anlamdaki sözcüğü bulmak için sözcüğün TDK tanımını cümleye koy: “Kitapların kalitesi iki katına çıktı” saçma geliyorsa sözcük yanlıştır. Deyimde de aynısını yap: “Sınavı beklerken çok seviniyordu, çok tedirgindi” → çelişki.
Sınavda

Nasıl sorulur“Hangisinde bir sözcük yanlış anlamda kullanılmıştır?” ya da “Hangisinde bir deyim anlamına uygun kullanılmamıştır?” kalıpları gelir. Çözümde şıklardaki sözcüklerin her birine “bu cümlede tam olarak ne demek istiyor?” diye sor.

TuzakEn sık sorulan ikililerdir: nitelik-nicelik, etken-etkin ve olumlu bağlamda “yüzünden, neden olmak”tır. Gereksiz sözcükle karıştırma: yanlış anlamdaki sözcük silinince cümle eksik kalır.

⇄Bilgi eşleştirme sözcük ve doğru kullanımı

?Soru çöz

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde bir sözcüğün yanlış anlamda kullanılmasından kaynaklanan anlatım bozukluğu vardır?

✓ D. İki katına çıkabilen şey sayı, yani nicelik (miktar) olur; nitelik ise bir şeyin özelliği, kalitesidir. Doğrusu “turistlerin sayısı (niceliği) iki katına çıktı”. A'da kitap için “yayımlamak” doğrudur; B'deki deyim bağlama uygundur.
ANLAMSAL · TUTARLILIK

Mantık hatası ve anlamca çelişki: sıralama, kesinlik-olasılık, karşılaştırma, “-dan dolayı / için”

MEB 9. sınıf · Dilin Zenginliği · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKesinlik ve olasılık bildiren cümleler nasıl ayırt edilir?Bağlantılı konudan (Cümle yorumlama). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Kesinlik bildiren cümlede yargı şüpheye yer bırakmadan ileri sürülür (kesinlikle, mutlaka, elbette, şüphesiz, genel geçer bilgi veren “-dır”). Olasılık (tahmin) bildiren cümlede ise yargı bir ihtimal olarak sunulur (belki, galiba, herhâlde, muhtemelen, sanırım, -ebilir, tahmin bildiren -mıştır ve -malı, -se gerek). Aynı ek iki anlamı da taşıyabildiği için karar bağlama bakarak verilir.

Kesinlik ve olasılık (tahmin)

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Mantık hatası ve anlamca çelişen sözcüklerden kaynaklanan anlatım bozukluğu nedir?

Kısa cevap: Mantık hatası, cümlenin söylediğinin akla ya da kendi içine aykırı düşmesidir. En sık türleri: derecelendirmenin ters kurulması (sıralama hatası), kesinlik bildiren sözle olasılık bildiren yüklemin bir arada kullanılması (kesinlikle … -abilir), zaman sözüyle yüklemin zamanının çelişmesi (geçen yaz … gideceğiz), farklı türden şeylerin karşılaştırılması ve sebep ile amacın karıştırılmasıdır (-dan dolayı yerine için).

Bir cümle dil bilgisi bakımından kusursuz olup yine de saçma olabilir; bunu fark ettiren dil bilgisi değil, sağduyudur.

MEB'in “tutarlılık” dediği nitelik, cümledeki düşüncelerin birbiriyle çelişmemesidir. Bu konudaki bozukluklarda her sözcük tek başına doğrudur; bozukluk sözcüklerin birbirine verdiği anlamdadır. Beş türünü sırayla görelim.

1. Sıralama (derecelendirme) hatası

“Hatta, bile, değil … bile” gibi sözler anlamı bir uçtan öbürüne doğru büyütür; sıralama tersine kurulursa cümle mantıksızlaşır. ✘ Bu şarkıcıyı bütün ülkede, hatta kendi ilçesinde herkes tanır. → ✔ Bu şarkıcıyı kendi ilçesinde, hatta bütün ülkede herkes tanır. “Hatta”dan sonra gelen, öncekinden daha güçlü, daha şaşırtıcı olmalıdır. Aynı mantık “değil … bile” kalıbında da işler: ✘ Bu yolu değil bir günde, bir saatte bile yürüyemezsin. → ✔ Bu yolu değil bir saatte, bir günde bile yürüyemezsin. (Bir günde bile yürünemeyen yol, bir saatte hiç yürünemez.)

2. Kesinlik-olasılık çelişkisi

“Kesinlikle, mutlaka, kuşkusuz, şüphesiz” kesinlik; “belki, galiba, sanırım, muhtemelen” ve “-abilir” yüklemi olasılık bildirir. İkisi aynı yargıda buluşamaz. ✘ Toplantı kesinlikle yarın yapılabilir. → ✔ Toplantı kesinlikle yarın yapılacak. ya da ✔ Toplantı muhtemelen yarın yapılır. Benzeri: ✘ Kuşkusuz bu yaz belki tatile çıkarız. Kesinlik ve olasılık kavramlarının ayrıntısı cümle yorumlama sayfasında.

3. Olumluluk ve zaman çelişkisi

“Hiç, hiçbir, asla, katiyen” olumsuz yüklem ister: ✘ Hiçbir öğrenci derse geç kaldı. → ✔ Hiçbir öğrenci derse geç kalmadı. Zaman bildiren sözle yüklemin zamanı da uyuşmalıdır: ✘ Geçen yaz ailecek Kapadokya'ya gideceğiz. → ✔ Gelecek yaz … gideceğiz. ya da ✔ Geçen yaz … gittik. Kiplerin hangi zamanı anlattığı fiiller ve ek fiil sayfasında.

4. Karşılaştırma hatası

Karşılaştırılan iki şey aynı türden olmalıdır: festival festivalle, el yazısı el yazısıyla. ✘ Bu yılki kitap fuarı geçen yıldan daha kalabalıktı. Burada fuar bir yılla karşılaştırılıyor. → ✔ …geçen yılkinden daha kalabalıktı. · ✘ Elif'in el yazısı Deniz'den daha okunaklı. → ✔ …Deniz'inkinden daha okunaklı. Karşılaştırmada “-ki” eki çoğu zaman kurtarıcıdır; karşılaştırma ilgisinin kendisi cümlede anlam ilişkileri sayfasında.

5. Sebep ile amacın karıştırılması: “-dan dolayı” mı, “için” mi?

“-dan dolayı, -dığı için, yüzünden” sebep, “-mak için, -sın diye” ise amaç bildirir. Amaç henüz gerçekleşmemiş bir hedeftir; sebep ise olmuş ya da var olan bir durumdur. İkisi karışırsa cümle bozulur: ✘ Sınavı kazanmaktan dolayı gece gündüz çalışıyor. (kazanmak hedeftir) → ✔ Sınavı kazanmak için gece gündüz çalışıyor. · ✘ Yağmur yağmak için maç ertelendi. (yağmur bir sebeptir) → ✔ Yağmur yağdığı için maç ertelendi. ya da ✔ Yağmurdan dolayı maç ertelendi. İki ilişkinin farkı cümlede anlam ilişkileri sayfasında ayrıntılı anlatılıyor.

Akılda kalsın: Mantık hatasında dört soru sor: Sıra doğru mu? (hatta / bile sonrası daha güçlü mü) · Kesinlik ve olasılık aynı yargıda mı? · Zaman sözü yüklemle uyuşuyor mu? · Karşılaştırılanlar aynı türden mi? Sebep-amaç için ise: olmuş bir durum → “dolayı”, hedef → “için”.
Sınavda

Nasıl sorulur“Hangisinde anlamca çelişen sözcüklerin bir arada kullanılmasından kaynaklanan bir anlatım bozukluğu vardır?” ya da “Hangisinde mantık hatası yapılmıştır?” diye sorulur. Hızlı tarama: şıklarda “kesinlikle, mutlaka, kuşkusuz” görürsen yükleme bak, “-abilir, -ebilir” veya “belki” varsa çelişki oradadır.

Tuzak“Mutlaka gelmelisin.” cümlesinde gereklilik vardır, olasılık yoktur; bu bir çelişki değildir. Karşılaştırma şıklarında “-den daha” öbeğinden önceki ismin, karşılaştırılan şeyle aynı türden olup olmadığına bak.

↕Doğru sırala “hatta” ile küçükten büyüğe

Mantık hatası olmaması için sözleri küçükten büyüğe diz: Bu şarkıcıyı …, …, …, hatta … herkes tanır.

  1. ilinde
  2. kendi mahallesinde
  3. hatta bütün ülkede
  4. ilçesinde

?Soru çöz

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde anlamca çelişen sözcüklerin bir arada kullanılmasından kaynaklanan bir anlatım bozukluğu vardır?

✓ B. “Kesinlikle” kesinlik bildirir, “yapılabilir” ise olasılık; ikisi aynı yargıda çelişir. Doğrusu “Toplantı kesinlikle cuma günü yapılacak.” ya da “Toplantı cuma günü yapılabilir.” olur. A'daki “büyük olasılıkla … yağacak” bir tahmindir, çelişki taşımaz.
ANLAMSAL · AÇIKLIK

Sözcüğün yanlış yerde kullanılması ve anlam belirsizliği: iki anlama gelen cümleler

MEB 9. sınıf · Dilin Zenginliği · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaBir sözcüğün sıfat mı zarf mı olduğu nasıl anlaşılır?Bağlantılı konudan (Sıfatlar ve zarflar). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Aynı sözcük bir ismi niteliyorsa sıfat, bir fiili ya da fiilimsiyi niteliyorsa zarftır: “güzel kız” öbeğinde “güzel” sıfat, “güzel konuştu” öbeğinde zarftır. Karar için önce sözcüğün ek alıp almadığına, sonra neyin önünde durup neyi nitelediğine bakılır; sıfatın ya da zarfın derecesini bildiren sözcük miktar zarfıdır.

Sıfat mı zarf mı?

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Sözcüğün yanlış yerde kullanılması ve anlam belirsizliği nedir, nasıl giderilir?

Kısa cevap: Sözcüğün yanlış yerde kullanılması, bir sıfatın ya da zarfın nitelemek istediği sözcükten uzağa konması ve bu yüzden cümlenin başka bir anlama kaymasıdır (taze bir kilo peynir → bir kilo taze peynir). Anlam belirsizliği ise cümlenin iki ayrı biçimde anlaşılabilmesidir; çoğunlukla sıfatın yeri, eksik bir tamlayan (senin, onun), virgül eksikliği ya da sesteş bir sözcük yol açar ve eksik söz eklenerek ya da sözcüğün yeri değiştirilerek giderilir.

“Yeni öğretmenin kitabı” dediğinde yeni olan öğretmen midir, kitap mı? Cümle cevap vermiyorsa sorun okurda değil, cümlededir.

MEB'in “açıklık” ilkesi, anlatılanın okurda tek bir anlam uyandırmasını ister. Türkçede niteleyen söz niteleneninden önce gelir ve ona olabildiğince yakın durur. Bu düzen bozulunca ya yanlış sözcük nitelenir ya da cümle iki anlama açılır.

Sıfatın yeri

  • ✘ Pazardan taze bir kilo peynir aldım. “Taze” ölçüyü (bir kilo) değil peyniri niteler. → ✔ Pazardan bir kilo taze peynir aldım.
  • ✘ Yeni öğretmenin kitabını dün bitirdim. Yeni olan öğretmen mi, kitap mı? → ✔ Öğretmenin yeni kitabını… ya da ✔ Okulumuza yeni gelen öğretmenin kitabını…
  • ✘ Kırmızı çocuğun kazağı sandalyede kalmış. → ✔ Çocuğun kırmızı kazağı…

Zarfın yeri

Zarf da nitelediği sözcüğün yanında durmalıdır. “Daha” hem “henüz” hem “yalnızca, ancak” anlamına gelebildiği için yeri değişince anlam değişir: ✘ Daha bu sabah gelen mektubu okumadım. (Mektup yeni mi geldi, yoksa ben mi henüz okumadım?) → ✔ Bu sabah gelen mektubu daha okumadım. “Yalnız, sadece, bile” de yer değiştirince vurguyu başka sözcüğe taşır: Yalnız ben ödevi bitirdim. (başka kimse bitirmedi) ile Ben yalnız ödevi bitirdim. (başka bir iş bitirmedim) iki ayrı cümledir; yazar hangisini kastediyorsa zarfı oraya koymalıdır. Sıfat ve zarfın neyi nitelediği sıfatlar ve zarflar sayfasında.

Tamlayan eksikliğinden doğan belirsizlik

İkinci tekil kişi iyelik ekiyle üçüncü kişi iyelik eki bazı sözcüklerde aynı görünür: “kaldığını” hem “senin kaldığını” hem “onun kaldığını” olarak okunabilir. ✘ Annem, toplantıya geç kaldığını söyledi. (Geç kalan sen misin, annen mi?) → ✔ Annem, toplantıya senin geç kaldığını söyledi. ya da ✔ …kendisinin geç kaldığını… Aynı belirsizlik “evini, arabasını, kardeşini” gibi sözcüklerde de doğar: ✘ Arkadaşım evini satmış. cümlesi bir sohbette “senin evini” anlamına da gelebiliyorsa tamlayanı yaz.

Virgül ve sesteş sözcük

Bazen tek bir virgül iki anlamı ayırır: Yaşlı, adamın elini tuttu. (yaşlı biri adamın elini tuttu) ile Yaşlı adamın elini tuttu. (biri yaşlı adamın elini tuttu). Virgülün bu görevi noktalama işaretleri sayfasında. Sesteş (eş sesli) bir sözcük de cümleyi iki anlama açabilir: ✘ Köylüler bu yıl tarlaya ekmek için erken kalktı. “Ekmek” bir yiyecek de olabilir, toprağa tohum atmak da. → ✔ Köylüler bu yıl tarlaya buğday ekmek için erken kalktı. Sesteş sözcüklerin ayrıntısı sözcükler arası anlam ilişkileri sayfasında.

Akılda kalsın: Belirsizlik avında cümleyi iki kez, iki farklı kişiyi düşünerek oku: “Kim yaptı? Neyi niteliyor?” İki ayrı resim çıkıyorsa belirsizlik vardır. İlaç üç tanedir: tamlayanı ekle (senin, onun), sıfatı nitelediğinin yanına taşı, virgül koy.
Sınavda

Nasıl sorulur“Hangisinde anlam belirsizliği vardır?” ve “Bu cümledeki belirsizlik, hangi sözcük getirilerek giderilebilir?” kalıpları gelir. İkincisinde şıklarda genellikle “senin, onun, kendisinin” gibi bir tamlayan bulunur. “Sözcüğün yanlış yerde kullanılması” kalıbında ise şıklardaki sıfatı alıp hemen nitelediği ismin önüne taşı; cümle düzeliyorsa doğru şıktır.

TuzakBelirsizliği yalnız sözcük sırasında aramaktır; tamlayanı düşmüş iyelikli sözcük (geç kaldığını) de belirsizlik yaratır.

Sınavda işaretle“sözcük sırasından kaynaklanan bozukluk” sözcüğün yanlış yerde kullanılmasıdır.

▭Boşluk doldurma

Pazardan taze bir kilo peynir aldım. cümlesinde sözcüğü yanlış yerdedir; doğrusu “bir kilo taze peynir”dir. Annem, geç kaldığını söyledi. cümlesindeki belirsizliği gidermek için “geç kaldığını” sözünden önce ya da “kendisinin” sözcüğü getirilmelidir.

tazeseninkilobizim

?Soru çöz

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde, bir sıfatın yerinden kaynaklanan anlam belirsizliği vardır?

✓ C. “Yeni” sözcüğü hem “öğretmen”i hem “kitap”ı niteleyebilir; cümle iki anlama gelir. “Öğretmenin yeni kitabını” ya da “yeni gelen öğretmenin kitabını” denmelidir. Ötekilerde her sıfat yalnız bir ismi niteler.
YAPISAL · ÖGE

Öge eksikliği: özne, nesne, dolaylı tümleç ve yüklem eksikliği; özne-yüklem uyumsuzluğu

MEB 9–11 · Dil bilgisi · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaEk fiil nedir, görevleri nelerdir ve ek fiilin olumsuzu nasıl yapılır?Bağlantılı konudan (Fiiller ve ek fiil). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Ek fiil (ek eylem), “i-” kökünden gelen ve iki görevi olan fiildir: isim soylu sözcükleri yüklem yapar (Hava soğuktu.) ve çekimli fiillere gelerek birleşik zamanlı fiil kurar (geliyordu). Dört biçimi vardır: geniş zaman -dır (bildirme), görülen geçmiş -dı (idi), öğrenilen geçmiş -mış (imiş), şart -sa (ise). Ek fiilin olumsuzu “değil” sözcüğüyle yapılır: Hava soğuk değil.

Ek fiil (ek eylem)

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Özne, nesne ve dolaylı tümleç eksikliğinden kaynaklanan anlatım bozukluğu nedir?

Kısa cevap: Öge eksikliği, birden çok yüklemli cümlede bir ögenin iki yükleme ortak sanılması ama yüklemlerden birinin o ögeyi farklı bir görevde ya da farklı bir hâl ekiyle istemesidir. İkinci yükleme sorulan soru (kim? neyi? nereye?) cevapsız kalıyorsa özne, nesne ya da dolaylı tümleç eksikliği vardır; ortak yüklemde olumlu-olumsuz uyuşmazlığı ya da ek fiilin düşmesi yüklem eksikliğidir. Özne ile yüklemin kişi ve sayıca uyuşmaması da yapısal bir bozukluktur.

Ortak öge bir ödünç kalem gibidir: iki kişi de onunla yazabiliyorsa sorun yok; biri mavi, öteki kırmızı kalem istiyorsa ikinci kişi eli boş kalır.

ÖSYM'nin son yıllarda en sık sorduğu bozukluklar bu gruptandır. Yöntem hep aynıdır: cümledeki her yüklemi ayrı ayrı ele al ve ona kendi öge sorularını sor. Birinci yüklemin ögesi ikinci yükleme de aynı soruyla ve aynı ekle uyuyorsa ortak kullanım doğrudur; uymuyorsa ikinci yüklemin ögesi eksiktir.

Ortak öge testi: her yükleme kendi sorusunu sor; birinin sorusu cevapsız kalıyorsa eksik öge oradadır.Görsel: Sınav Defteri

Nesne ve dolaylı tümleç eksikliği

  • Nesne eksikliği: ✘ Bu ödeve haftalarca emek verdim ve dün öğretmenime teslim ettim. “Emek vermek” -e ister (neye?), “teslim etmek” ise -i ister (neyi?). → ✔ …ve onu dün öğretmenime teslim ettim.
  • Dolaylı tümleç eksikliği: ✘ Doğduğum kasabayı çok özlüyorum ama yıllardır gidemedim. “Özlemek” -i (neyi?), “gitmek” -e (nereye?) ister. → ✔ …ama oraya yıllardır gidemedim.
  • Doğru ortak kullanım: ✔ Eski fotoğrafları buldum ve hemen kardeşime gönderdim. (neyi buldum, neyi gönderdim → eski fotoğrafları)

Özne eksikliği

İkinci yargının öznesi birincinin öznesinden farklıysa ama yazılmamışsa okur birinci özneyi ikinci yükleme de bağlar ve anlam saçmalaşır. ✘ Yazarın ilk romanı büyük ilgi gördü ve kısa sürede ikinci kitabını yayımladı. Burada ikinci kitabı yayımlayan “roman” gibi okunur; “yazarın” tamlayandır, özne değildir. → ✔ …ilgi gördü, yazar kısa sürede ikinci kitabını yayımladı.

Yüklem ve ek fiil eksikliği

Ortak yüklem yalnızca iki yargıda da aynı biçimde geçerliyse düşürülebilir. Olumlu bir yüklem olumsuz bir yargının yerine geçemez: ✘ Ben bu filmi çok beğendim, kardeşim hiç. → ✔ …kardeşim ise hiç beğenmedi. Kişi eki de ortak olmalıdır: iki yargının öznesi farklı kişilerdeyse yüklem iki kez yazılır. ✘ Yaz gelince günler uzamaya, biz de akşamları sahilde yürümeye başlarız. “Günler … başlar” ile “biz … başlarız” tek yüklemi paylaşamaz. → ✔ Yaz gelince günler uzamaya başlar, biz de akşamları sahilde yürümeye başlarız. İsim soylu bir yüklem de fiil yüklemin zamanını ödünç alamaz; ek fiil yazılmalıdır: ✘ Dünkü toplantı çok uzun ve hepimizi yordu. → ✔ Dünkü toplantı çok uzundu ve hepimizi yordu. Ek fiilin biçimleri fiiller ve ek fiil sayfasında.

Özne-yüklem uyumsuzluğu

Hatırlarsan cümlenin ögeleri sayfasında özne ile yüklemin uyum kurallarını görmüştük. Bu kurallar çiğnenince yapısal bozukluk doğar:

  • Kişi: ✘ Ben ve kuzenim yarın yola çıkacaklar. → ✔ …çıkacağız. · ✘ Sen ve ablan bu hafta sonu bize gelecekler. → ✔ …geleceksiniz.
  • İnsan dışı çoğul özne: cansız varlık ya da hayvan bildiren çoğul özne, kişileştirme yoksa tekil yüklem alır. ✘ Sokak lambaları birer birer yandılar. → ✔ …yandı.
  • Topluluk adı: ✘ Halk akşam meydanda toplandılar. → ✔ …toplandı.
  • İnsan bildiren çoğul özne tekil de çoğul da alabilir: ✔ Öğrenciler müzeyi gezdi. ✔ …gezdiler. Bu yüzden bozukluk sayılmaz.
  • Anlam uyumu: Özne, yüklemin bildirdiği durumu gerçekten taşıyabilmelidir. Haklı olan kişidir, söz ise doğru olur: ✘ Bu tartışmada onun anlattıkları tamamen haklıydı. → ✔ Bu tartışmada o tamamen haklıydı. ya da ✔ …anlattıkları tamamen doğruydu. Kaynaklarda bu tür, özne ile yüklemin anlamca uyuşmazlığı ya da mantık hatası diye geçer.
Hangi öge eksik? Eksik ögeye sorulan soru
Bozuk cümleİkinci yüklemin istediğiEksik ögeDüzeltme
Eski fotoğraflara baktı ve albüme yerleştirdi.neyi yerleştirdi?Nesne… ve onları albüme yerleştirdi
Annesini çok seviyor ve her gün telefon ediyor.kime telefon ediyor?Dolaylı tümleç… ve her gün ona telefon ediyor
Kitabın kapağı çok güzel ve kısa sürede tükendi.ne tükendi?Özne… ve kitap kısa sürede tükendi
Yol çok kaygan ve birkaç araç kaza yaptı.birinci cümlenin yüklemi?Ek fiilYol çok kaygandı ve …
Akılda kalsın: Yüklemleri numaralandır, her birine kim? neyi? nereye? diye ayrı ayrı sor. Birinci yüklemin ögesi -e eki taşıyıp ikincisi -i istiyorsa nesne eksik; -i taşıyıp ikincisi -e, -de, -den istiyorsa dolaylı tümleç eksik. Düzeltme hep bir zamirle: onu, ona, oraya, ondan.
Sınavda

Nasıl sorulur“Hangisinde nesne eksikliğinden kaynaklanan bir anlatım bozukluğu vardır?” ya da “Bu cümledeki anlatım bozukluğu hangi sözcük getirilerek giderilebilir?” kalıpları sık gelir; ikincisinde doğru şık çoğunlukla “onu, ona, oraya” gibi bir zamirdir.

Tuzakİki yüklem aynı eki istiyorsa ortak öge doğrudur, eksiklik aranmaz.

Sınavda işaretle“yer tamlayıcısı” dolaylı tümleç, “ek eylem” ek fiil, “yardımcı eylem eksikliği” yüklem eksikliğidir.

⇄Bilgi eşleştirme bozuk cümle ve eksik öge

?Soru çöz

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde özne-yüklem uyumsuzluğundan kaynaklanan bir anlatım bozukluğu vardır?

✓ A. “Sen” (2. kişi) ile “ablan” (3. kişi) birleşince yüklem 2. çoğul kişiyle çekimlenir: “geleceksiniz”. B'de cansız çoğul özne, D'de topluluk adı tekil yüklem almıştır; C'de insan bildiren çoğul özne çoğul yüklem de alabilir.
YAPISAL · EK VE ÇATI

Ek eksikliği ve çatı uyuşmazlığı; tamlama ve bağlaç yanlışlıkları

MEB 9–11 · Dil bilgisi · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaEtken ve edilgen fiil nedir, sözde özne nasıl bulunur?Bağlantılı konudan (Fiilde çatı). Önce kendin cevapla, sonra aç.

İşi yapan öznesi belli olan fiile etken (yazdı, okudu), -l ya da -n eki alıp işi yapanı belirsizleşen fiile edilgen denir (yazıldı, okundu). Edilgen yüklemli cümlede “ne?” sorusunun cevabı işi yapan değil işten etkilenendir; bu ögeye sözde özne denir. Edilgen fiil nesne almaz; geçişsiz bir fiilden yapılan edilgen cümlenin ise öznesi yoktur (Bu yoldan geçilmez).

Etken ve edilgen fiiller

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Ek eksikliği, çatı uyuşmazlığı, tamlama ve bağlaç yanlışlığı nedir?

Kısa cevap: Ek eksikliği ya da yanlışlığı, bir sözcüğe gereken iyelik, hâl, tamlayan ya da çokluk ekinin getirilmemesi ya da yanlış ekin getirilmesidir (çocuklar oynayacağı → çocukların oynayacağı; birçok öğrenciler → birçok öğrenci). Çatı uyuşmazlığı, aynı ögeye bağlanan yüklemlerden birinin etken, ötekinin edilgen olmasıdır (tamamlandı ve trafiğe açacak → açılacak). Tamlama yanlışlığı ortak kullanılan tamlananın tamlayanlara uymaması, bağlaç yanlışlığı ise bağlacın kurduğu anlam ilişkisinin cümleye uymamasıdır.

Türkçe eklemeli bir dildir: cümlenin bütün ilişkileri eklerin omzunda taşınır, bu yüzden tek bir ek düşünce koca cümle sarsılır.

MEB 11. sınıf kitabı, konuşmada ve yazıda anlatım bozukluğuna düşmemek için “ekleri doğru kullanmayı” ayrıca öğütler. Bu konudaki dört bozukluğun ortak noktası, sözcüklerin doğru seçilip yanlış bağlanmasıdır.

Ek eksikliği ve yanlışlığı

  • Tamlayan eki: Sıfat-fiil öbeğinde işi yapan, tamlayan eki alır. ✘ Mahallemize çocuklar güvenle oynayacağı bir park yapılmalı. → ✔ Çocukların güvenle oynayacağı…
  • Hâl eki: Fiilin istediği hâl ekinden başkası kullanılamaz. ✘ Toplantıda bu konuyu da değinildi. “Değinmek” -e ister. → ✔ …bu konuya da değinildi.
  • İyelik eki (kişi uyumu): ✘ Hepimiz kendi görevini eksiksiz yapmalıyız. → ✔ …kendi görevimizi…
  • Çokluk eki: Sayı sıfatından ve “birçok, birkaç, her, hiçbir” gibi belgisiz sıfatlardan sonra isim tekil kalır. ✘ Birçok öğrenciler yaz okuluna kaydoldu. → ✔ Birçok öğrenci… · ✘ Üç arkadaşlar… → ✔ Üç arkadaş… “Bazı, bütün, tüm, kimi, birtakım” ise çoğul isimle kullanılabilir: ✔ Bazı öğrenciler…

Çatı uyuşmazlığı: etken mi edilgen mi?

Aynı sözde özneye ya da özneye bağlanan iki yüklem çatıca uyuşmalıdır. Biri edilgen (işi yapan belli değil), öteki etken (işi yapan belli) olursa cümle bozulur:

  • ✘ Köprünün yapımı geçen hafta tamamlandı ve yarın trafiğe açacak. → ✔ …yarın trafiğe açılacak.
  • ✘ Sorunlar tek tek tespit edilip hemen çözdük. Zarf-fiille kurulan birleşik yüklemde iki fiil aynı çatıda olmalıdır. → ✔ Sorunları tek tek tespit edip hemen çözdük. ya da ✔ Sorunlar tek tek tespit edilip hemen çözüldü.
  • Gereksiz çatı eki de yanlış yapı kurar: ünlüyle ya da “l” ile biten fiil kökü edilgenliği yalnız “-n” ile yapar. ✘ okunuldu, bilinildi, yayımlanıldı → ✔ okundu, bilindi, yayımlandı.

Etken, edilgen ve sözde öznenin ne olduğu fiilde çatı sayfasında; zarf-fiil öbeklerinin yapısı fiilimsiler sayfasında.

Tamlama yanlışlığı

İki tamlayan tek bir tamlananı paylaşabilir, ama ikisi de aynı tür tamlamayı kuruyorsa: ✔ Türk ve dünya edebiyatı (ikisi de belirtisiz). Biri tamlayan eki alıyor, öteki almıyorsa ortak tamlanan ikisine birden uymaz: ✘ Bu kitap ülkemizin ve dünya ekonomisini anlatıyor. → ✔ …ülkemizin ekonomisini ve dünya ekonomisini… ya da ✔ …ülke ve dünya ekonomisini… Ortak tamlananın iyelik eki de iki tamlayanın kişisine birden uymalıdır: ✘ Ekibim ve kendi adıma hepinize teşekkür ederim. “Adıma” yalnız “kendi”ye uyar; “ekibim”in tamlananı “adına” olmalıdır. → ✔ Ekibim adına ve kendi adıma… Tamlama türleri isimler, zamirler ve isim tamlamaları sayfasında.

Bağlaç yanlışlığı

  • Anlam ilişkisine uymayan bağlaç: “Ve” ekleme, “ama, fakat” karşıtlık bildirir. ✘ Çok çalıştı ve sınavı kazanamadı. → ✔ Çok çalıştı ama sınavı kazanamadı.
  • Aynı ilişkiyi iki kez kurmak: ✘ Yorgun olmasına rağmen ama yürüyüşe katıldı. “Rağmen” zaten karşıtlık kurar. → ✔ Yorgun olmasına rağmen yürüyüşe katıldı.
  • “ne … ne” ile olumsuz yüklem: Bu bağlaç olumsuzluğu kendisi taşır; yüklem olumlu olur. ✘ Eski köy evinde ne su ne de elektrik yoktu. → ✔ …ne su ne de elektrik vardı.
  • “de, da”nın yeri: Bağlaç hemen önündeki sözü vurgular; yanlış yere konunca anlam kayar. ✔ Ben de toplantıya katılacağım. (başkaları gibi ben de) ile Ben toplantıya da katılacağım. (başka işlerin yanında toplantıya da) farklı cümlelerdir. “De”nin ayrı yazımı yazım kuralları sayfasında.
Akılda kalsın: Çatı kontrolünde yüklemlere sor: “işi yapan belli mi?” Birinde “belli değil”, ötekinde “belli” cevabı çıkıyorsa çatı uyuşmazlığı vardır. Ek kontrolünde dört eki tara: tamlayan (-ın), hâl (-ı/-e/-de/-den), iyelik (kişi), çokluk (-lar). Bağlaçta ise iki yargıyı bağlacı silerek oku; aralarındaki ilişki karşıtlıksa “ve” yanlıştır.
Sınavda

Nasıl sorulur“Hangisinde çatı uyuşmazlığından kaynaklanan bir anlatım bozukluğu vardır?” en sık kalıptır; şıklarda “-ıl, -ın” ekli bir fiilin yanında etken bir fiil ara. “Hangisinde ek eksikliğinden / yanlış ek kullanımından kaynaklanan bir anlatım bozukluğu vardır?” sorusunda sıfat-fiil öbeklerinin önündeki ismi kontrol et: tamlayan eki eksik mi?

TuzakBelgisiz sıfat şıkkıdır: “birçok öğrenciler” yanlış, “bazı öğrenciler” ise doğrudur.

▭Boşluk doldurma

Birçok öğrenciler yaz okuluna kaydoldu. cümlesinde belgisiz sıfattan sonra gelen isim olmalıdır. Köprü tamamlandı ve yarın trafiğe açacak. cümlesinde çatı uyuşmazlığını gidermek için ikinci yüklem biçiminde yazılmalıdır.

tekilaçılacakçoğulaçılıyor

?Soru çöz

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde çatı uyuşmazlığından kaynaklanan bir anlatım bozukluğu vardır?

✓ D. “İncelenip” edilgendir (inceleyen belli değil), “açıklayacağız” ise etkendir (biz); birleşik yapı iki farklı çatıyı bağlıyor. Doğrusu: “Başvuruları dikkatle inceleyip sonuçları gelecek hafta açıklayacağız.” B'de iki yüklem de edilgendir, uyumludur.
YÖNTEM · BOZUKLUK AVI

Anlatım bozukluğu soruları nasıl çözülür? Adım adım bozukluk avı ve “nedeni hangisidir” kalıbı

KPSS / TYT Türkçe · Anlatım bozukluğu · Okuma 7 dk · 3 etkinlik

Önce hatırlaSözcüğün yanlış anlamda kullanılmasından kaynaklanan anlatım bozukluğu nedir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Sözcüğün yanlış anlamda kullanılması, cümlenin anlatmak istediği anlamı karşılamayan bir sözcüğün seçilmesidir: biçimce ya da anlamca yakın iki sözcüğün karıştırılması (nitelik-nicelik, etken-etkin, azımsamak-küçümsemek), olumsuz çağrışımlı bir sözün olumlu bağlamda kullanılması (yüzünden-sayesinde) ve bir deyim ya da atasözünün anlamına uymayan bir durumda kullanılması bu türdendir. Düzeltmek için sözcük, anlamı karşılayan sözcükle değiştirilir.

Yanlış anlamda sözcük, deyim

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Anlatım bozukluğu soruları adım adım nasıl çözülür?

Kısa cevap: Anlatım bozukluğu sorusunda önce cümlenin yüklemleri bulunur; birden çok yüklem varsa yapısal kontrol sırasıyla yapılır: öge (her yükleme kim? neyi? nereye?), ek (tamlayan, hâl, iyelik, çokluk), çatı (etken-edilgen uyumu), bağlaç (anlam ilişkisi). Yapısal bozukluk yoksa anlamsal teste geçilir: sözcüğü sil (gereksiz mi), değiştir (yanlış anlamda mı), yerini değiştir (yanlış yerde mi), iki türlü oku (belirsiz mi). Ayrıca Türkçe karşılığı yerleşmiş yabancı sözcükler ve yanlış türetilmiş biçimler de bozukluk sayılır.

Anlatım bozukluğu sorusu bir kontrol listesiyle çözülür: sezgiyle bakan çoğu zaman en göze batan şıkka takılır, listeyle bakan bozukluğun adını koyar.

Son bir tür: yabancı sözcük ve yanlış yapılı sözcük

Türkçesi yerleşmiş bir kavram için yabancı sözcük kullanmak da sınav kaynaklarında anlatım bozukluğu sayılır: ✘ Sunumdan sonra katılımcılardan feedback aldık. → ✔ …geri bildirim aldık. · ✘ Dersler bu dönem online yapılacak. → ✔ …çevrim içi yapılacak. Kurallara aykırı türetilmiş biçimler ise yapısal bozukluktur; en bilineni gereksiz edilgenlik ekidir (✘ okunulmak, bilinilmek → ✔ okunmak, bilinmek). Bir uyarı: “yaşamsal, önemsemek, önemsenmek” gibi kimi türetmeler yazarlar arasında tartışılsa da TDK Güncel Türkçe Sözlük'te madde olarak yer alır (önemsemek: “önemli saymak, önem vermek”); bu yüzden sınavda yanlış yapılı sözcük sayılmaz. Bir sözcüğün doğru olup olmadığına karar verirken ölçüt kişisel beğeni değil, TDK sözlüğüdür.

Bozukluk avı kontrol listesi

Kontrol listesi: önce yapısal dört adım (öge → ek → çatı → bağlaç), bozukluk çıkmazsa anlamsal test.Görsel: Sınav Defteri

Adım adım yöntem

  • 1. Yüklemleri bul. Çekimli fiilleri ve ek fiilli isimleri işaretle; zarf-fiille bağlanan fiilleri de (-ıp, -arak) yanlarına not et.
  • 2. Öge kontrolü. Her yükleme ayrı ayrı “kim? neyi? nereye?” diye sor; ortak sanılan ögenin eki ikinci yükleme uyuyor mu?
  • 3. Ek kontrolü. Sıfat-fiil öbeklerinde tamlayan eki, fiillerin istediği hâl eki, iyeliğin kişisi, belgisiz sıfattan sonraki çokluk eki.
  • 4. Çatı kontrolü. Aynı özneye bağlı yüklemlerde “işi yapan belli mi?” cevabı aynı mı?
  • 5. Bağlaç kontrolü. Bağlacı silip iki yargının ilişkisine bak; “ne … ne” varsa yüklem olumlu mu?
  • 6. Anlamsal test. Şüpheli sözcüğü sil, değiştir, yerini değiştir; cümleyi iki farklı biçimde okumayı dene; kesinlik, zaman ve sıralama çelişkisi ara.

Çözümlü örnekler

  • Örnek 1 (nedeni hangisidir?): Gönüllüler hazırladığı kermes, mahallede beklenenden çok ilgi gördü. Şıklar: özne eksikliği · ek eksikliği · çatı uyuşmazlığı · gereksiz sözcük. Adım 1: tek yüklem var: “ilgi gördü”. Adım 2: “Ne ilgi gördü?” → “… kermes”; özne yerinde, öge eksiği yok. Böylece “özne eksikliği” çeldiricisi elenir. Adım 3: “hazırladığı” sıfat-fiilinin işi yapanı “gönüllüler”dir ve tamlayan eki alması gerekir; almamış. Sonuç: ek eksikliği. Düzeltme: “Gönüllülerin hazırladığı kermes…” Yüklem tek ve etken olduğu için çatı uyuşmazlığı, silinince anlamı değiştirmeyen bir sözcük olmadığı için gereksiz sözcük de elenir.
  • Örnek 2 (hangisinde bozukluk vardır?): Şıklar: (I) Sergi kentin tarihî binalarından birinde açıldı ve yüzlerce kişi tarafından gezildi. (II) Kardeşimin yazdığı öykü bir dergide yayımlandı. (III) Hiçbir izleyici filmin sonunu tahmin edebildi. Adım 1–4: I'de iki yüklem de edilgen, çatı uyumlu; ögeler tam. II tek yüklemli, ekler doğru. III tek yüklemli, yapısı sağlam. Adım 6: III'te “hiçbir” olumsuzluk ister, yüklem olumlu; olumluluk çelişkisi. Düzeltme: “Hiçbir izleyici filmin sonunu tahmin edemedi.”
Akılda kalsın: Kontrol listesinin kısaltması: Ö-E-Ç-B, sonra A → Öge, Ek, Çatı, Bağlaç, sonra Anlam. “Nedeni hangisidir?” sorusunda şıklara bakmadan önce bozukluğun adını kendin koy; şıklar seni yalnız doğrular.
Sınavda

Nasıl sorulur“Bu cümledeki anlatım bozukluğunun nedeni aşağıdakilerden hangisidir?” kalıbında şıklar bozukluk adlarıdır. Paragrafta numaralanmış cümlelerle sorulduğunda önce birden çok yüklemli cümleleri incele. Düzeltme kalıbında (“… hangi değişiklikle giderilebilir?”) önce bozukluğun adını kendin koy, sonra her şıkkı cümleye uygulayıp yeniden oku: doğru şık bozukluğu tek başına giderip yeni bir bozukluk doğurmayandır.

TuzakÇeldiricilerin aynı aileden seçilmesidir: nesne eksikliği doğruysa şıkta dolaylı tümleç eksikliği de bulunur; eksik ögeye sorduğun soru “neyi?” ise nesne, “nereye, kime?” ise dolaylı tümleçtir.

↕Adımları sırala bozukluk avı

  1. Ek kontrolü: tamlayan, hâl, iyelik, çokluk
  2. Anlamsal test: sil, değiştir, yerini değiştir
  3. Yüklemleri bul ve numaralandır
  4. Çatı ve bağlaç kontrolü
  5. Her yükleme ayrı ayrı öge sorusu sor

?Soru çöz

Ressam, çocukluğunun geçtiği sokaklara yıllar sonra döndü ve tuvaline büyük bir özlemle aktardı. Bu cümledeki anlatım bozukluğunun nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. “Nereye döndü?” → sokaklara; ama “Neyi aktardı?” sorusunun cevabı yoktur, çünkü “sokaklara” -e eki taşır ve nesne olamaz. Doğrusu: “…döndü ve onları tuvaline büyük bir özlemle aktardı.” “Tuvaline” ikinci yüklemin dolaylı tümleci olarak zaten vardır; iki yüklem de etken olduğu için çatı uyuşmazlığı yoktur.

?Soru çöz

“Bu konuyu yıllardır araştırıyor ve çok önem veriyor.” cümlesindeki anlatım bozukluğu aşağıdakilerin hangisiyle giderilir?

✓ C. Ortak sanılan “bu konuyu” yalnız ilk yükleme uyar: “bu konuyu önem veriyor” denemez, ikinci yüklem “neye?” sorusunun cevabını ister. Bozukluk dolaylı tümleç eksikliğidir; “ona” getirilince giderilir. A gereksiz sözcük, B yanlış anlamda sözcük, D bağlaç yanlışlığı için düzeltmedir; cümlede bu bozukluklar yoktur, bu yüzden cümle yine bozuk kalır.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Çocukluğumu geçirdiğim o küçük kasabayı hiç unutmadım. Bu cümleyle ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenemez?

✓ A. “Geçirdiğim” sıfat-fiili bir yan cümle kurduğu için cümle basit değil, girişik birleşiktir. Yüklem “unutmadım” bir fiildir (B), sondadır (C) ve -ma olumsuzluk ekini taşır (D).Kaynak: Cümle türleri · Adım adım çözümleme, tuzaklar

?Soru 2

Kardeşimin en yakın arkadaşı geçen ay Ankara'ya taşındı. Bu cümlenin ögeleri aşağıdakilerin hangisinde sırasıyla verilmiştir?

✓ D. Kim taşındı? → “kardeşimin en yakın arkadaşı” (tamlama bölünmez, özne); ne zaman? → “geçen ay” (zarf tümleci); nereye? → “Ankara'ya” (yer tamlayıcısı); “taşındı” yüklem.Kaynak: Cümlenin ögeleri · Adım adım öge bulma

?Soru 3

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde özne, sözde öznedir?

✓ D. “Onarıldı” edilgendir; onaran belli değildir, “eski köprü” işten etkilenen sözde öznedir. A ve C'de gerçek özne, B'de gizli özne (biz) vardır.Kaynak: Cümlenin ögeleri · Özne: gerçek, gizli, sözde

?Soru 4

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde yüklemin bildirdiği işi yapan belli değildir?

✓ D. “Ertelendi” fiili -n ekiyle edilgen olmuştur; töreni kimin ertelediği belli değildir, “yeni yolun açılış töreni” sözde öznedir. A'da “annem”, C'de “çocuklar” işi yapan öznedir. B'deki “sevindik” -n taşısa da işi yapan bellidir (biz); edilgen değildir.Kaynak: Fiilde çatı · Etken ve edilgen fiiller

?Soru 5

Aşağıdaki cümlelerin hangisi biçimce olumsuz olduğu hâlde anlamca olumludur?

✓ C. Yüklem “mümkün değil” biçimce olumsuzdur; ama “görmemek mümkün değil” sözü emeğin görüldüğünü anlatır, cümle anlamca olumludur. A ve B biçimce olumlu, anlamca olumsuzdur; D hem biçimce hem anlamca olumsuzdur.Kaynak: Cümle türleri · Biçimce ve anlamca olumluluk

?Soru 6

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde zarf tümleci yoktur?

✓ C. Cümle yalnız özne (bu küçük kasabanın tek kütüphanesi) ve yüklemden (istasyonun karşısındaydı) oluşur. A'da “akşamları”, B'de “sabırsızca”, D'de “yorulduğu için” ve “erken” zarf tümlecidir.Kaynak: Cümlenin ögeleri · Zarf tümleci ve edat tümleci

?Soru 7

Aşağıdaki cümlelerin hangisi yükleminin yerine göre ötekilerden farklıdır?

✓ D. Yüklem “oynadı”dan sonra “çocuklar” öznesi geldiği için cümle devriktir. A'da “misin” soru ekidir ve yüklemin parçasıdır; A, B ve C kurallı cümlelerdir.Kaynak: Cümle türleri · Kurallı, devrik, eksiltili

?Soru 8

Aşağıdaki cümlelerin hangisi bağımsız sıralı cümledir?

✓ C. İlk cümlenin öznesi “rüzgâr”, ikincisinin “deniz”dir; iki cümle hiçbir ögeyi paylaşmaz. A'da “kardeşim” ortak öznedir; B'de “bu şarkıyı” ortak nesne, gizli “ben” ortak öznedir; D'de gizli “biz” ortak öznedir.Kaynak: Cümle türleri · Sıralı ve bağlı cümle

?Soru 9

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde yüklem geçişli olduğu hâlde cümlede nesne kullanılmamıştır?

✓ C. “Okudu” fiilinin önüne “onu” getirilebilir, yani fiil geçişlidir; ama cümlede “neyi, ne?” sorusuna cevap veren bir söz yoktur. A'daki “çıktı” ve B'deki “oturdu” geçişsizdir. D'deki “aldım” geçişlidir ve “iki sıcak ekmek” belirtisiz nesnesini almıştır.Kaynak: Fiilde çatı · Geçişli ve geçişsiz fiiller

?Soru 10

Aşağıdaki cümlelerin hangisinin yüklemi öznesine göre diğerlerinden farklıdır?

✓ B. A'daki “saklandı”, C'deki “değiştirildi” ve D'deki “duyuruldu” fiillerinde işi yapan belli değildir; “biri tarafından” eklenebilir, bu fiiller edilgendir. B'deki “sevindi” -n taşısa da işi yapan bellidir; edilgen değildir, sınav kaynaklarına göre dönüşlüdür.Kaynak: Fiilde çatı · Kalıplaşmış fiiller ve tuzaklar
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?Cümle türleri soruları uygulamaya ekleniyor; şimdilik diğer derslerin sorularını çözebilirsin. Yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →