Fiil nedir? İş, durum ve oluş fiillerini ayıran iki soru
KPSS / TYT Türkçe · Fiilde anlam · Okuma 5 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaYapım ekleri kaça ayrılır, isimden fiil yapım ekleri nelerdir?Bağlantılı konudan (Sözcükte yapı). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Yapım ekleri geldikleri köke ve türettikleri sözcüğe göre dörde ayrılır: isimden isim (göz-lük), isimden fiil (baş-la-), fiilden isim (sev-gi) ve fiilden fiil (yaz-dır-). Adın ilk yarısı ekin geldiği sözcüğün, ikinci yarısı ortaya çıkan sözcüğün türünü söyler.
✎Konu anlatımı
Fiil nedir, iş, durum ve oluş fiilleri nasıl ayırt edilir?
Kısa cevap: Fiil (eylem), iş, oluş, hareket ya da durum bildiren ve kip-şahıs ekleriyle çekimlenebilen sözcüktür; sözlükte -mak/-mek ekiyle yer alır (yazmak, büyümek). Anlamına göre üçe ayrılır: nesne alabilen iş (kılış) fiilleri (kesmek), nesne almayan ve değişim bildirmeyen durum fiilleri (uyumak), öznede kendiliğinden ve zamanla gerçekleşen değişimi bildiren oluş fiilleri (sararmak).Bir paragrafı bütün fiillerini silerek okumayı dene: geriye kımıldamayan bir fotoğraf kalır. Cümleye hareketi, zamanı ve kişiyi veren sözcük fiildir.
Fiil (eylem), bir işi, oluşu, hareketi ya da durumu bildiren sözcüktür. Sözlükte mastar ekiyle yer alır: yazmak, büyümek, uyumak. Dil bilgisinde ise kökü kısa çizgiyle gösterilir: yaz-, büyü-, uyu-. Bir sözcüğün fiil olup olmadığını anlamanın en hızlı yolu köke -mak/-mek eklemektir: koşmak olur, kalemmek olmaz. Aynı yazılan sözcüklerde bu test işe yarar: Bu yaz denize gireceğiz. cümlesinde yaz mevsim adıdır; Adını deftere yaz. cümlesinde ise fiildir.
Fiili isimden ayıran asıl özellik çekimlenebilmesidir: kök, kip eki ve şahıs eki alarak işin zamanını ve onu kimin yaptığını gösterir (yaz-dı-m, yaz-acak-sın). Kip ve şahıs eki almış fiile çekimli fiil denir; cümlede yüklem olur. Fiil kökü kip-şahıs eki yerine -an, -ınca, -mak gibi ekler alırsa (yazan, yazınca, yazmak) artık çekimli fiil değil, fiilimsidir. Onları Fiilimsiler sayfasında ayrıca anlatıyoruz.
Anlamına göre üç fiil: iş, durum, oluş
Her fiil bir şey “yapmaz”. Kimi fiil bir nesneyi etkiler, kimi yalnızca öznenin hâlini anlatır, kimi de öznenin kendiliğinden değişmesini. Sınav bu üç anlam türünü ayırmanı ister:
- İş (kılış) fiilleri: Öznenin bir nesneyi etkilediği işi bildirir; bu yüzden nesne alabilir ve “onu” sorusuna cevap verir: onu kesmek, onu taşımak, onu boyamak. ✔ Annem kurabiyeleri fırına sürdü.
- Durum fiilleri: Öznenin içinde bulunduğu, bir süre devam eden hâli bildirir; nesne almaz ve öznede bir değişim yaratmaz: uyumak, oturmak, gülmek, koşmak, susmak. ✔ Yolcular bekleme salonunda sessizce oturuyordu.
- Oluş fiilleri: Öznede kendiliğinden, zamanla gerçekleşen bir değişimi bildirir; değişimin başladığı ve bittiği an tam olarak gözlenemez: sararmak, büyümek, ağarmak, paslanmak, acıkmak, bayatlamak. ✔ Masada unutulan ekmek iki günde bayatladı.
İki soru ayrımı kolaylaştırır. Önce “onu” sorusunu sor: fiil nesne alabiliyorsa iş fiilidir. Alamıyorsa ikinci soruya geç: özne bir değişime uğruyor mu? Değişiyorsa oluş, değişmiyorsa durum fiilidir. Aynı kök, ek alınca tür değiştirebilir: Domatesler dalında kızardı. oluş bildirir; Aşçı soğanları tavada kızarttı. ise iştir, çünkü artık bir nesne (soğanları) vardır. Ekin fiile kattığı bu yeni özelliği Fiilde çatı sayfasında ayrıntısıyla görüyoruz.
Nasıl sorulurEn sık kalıp “Aşağıdaki cümlelerin hangisinin yüklemi oluş bildirir?” sorusudur.
TuzakSeçeneklerde hareket bildiren ama özneyi değiştirmeyen fiiller (koşmak, yürümek, beklemek) çeldirici olarak durur; oluş fiilinde mutlaka bir başkalaşım aranır. İkinci kalıp sözcük türü sorusudur: “yaz, yüz, çal, dol” gibi hem isim hem fiil olabilen sözcüklerde cümledeki kullanıma bakılır. Tuzak: “onu” testi cümlede nesne olup olmadığına değil, fiilin nesne alabilip alamayacağına bakar; “Kardeşim akşama kadar okudu.” cümlesinde nesne yazılmamıştır ama okumak yine iş fiilidir.
⇄Bilgi eşleştirme sözcük ve anlam türü
?Soru çöz
Aşağıdaki cümlelerin hangisinin yüklemi oluş bildiren bir fiildir?