Fiiller ve ek fiil: kip, şahıs, birleşik zamanlı fiiller

Fiilin anlamından kip ve şahıs çekimine, sınavın sevdiği kip kaymasından ek fiilin iki görevine ve birleşik fiillerin kuruluşuna kadar her kuralı kendi örnek cümleleriyle anlatıyoruz.

8 durakKavram
17 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 17tamamlanan etkinlik
42 sorubu konuda çözebileceğin
KAVRAM · ANLAM

Fiil nedir? İş, durum ve oluş fiillerini ayıran iki soru

KPSS / TYT Türkçe · Fiilde anlam · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaYapım ekleri kaça ayrılır, isimden fiil yapım ekleri nelerdir?Bağlantılı konudan (Sözcükte yapı). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Yapım ekleri geldikleri köke ve türettikleri sözcüğe göre dörde ayrılır: isimden isim (göz-lük), isimden fiil (baş-la-), fiilden isim (sev-gi) ve fiilden fiil (yaz-dır-). Adın ilk yarısı ekin geldiği sözcüğün, ikinci yarısı ortaya çıkan sözcüğün türünü söyler.

Yapım ekleri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Fiil nedir, iş, durum ve oluş fiilleri nasıl ayırt edilir?

Kısa cevap: Fiil (eylem), iş, oluş, hareket ya da durum bildiren ve kip-şahıs ekleriyle çekimlenebilen sözcüktür; sözlükte -mak/-mek ekiyle yer alır (yazmak, büyümek). Anlamına göre üçe ayrılır: nesne alabilen iş (kılış) fiilleri (kesmek), nesne almayan ve değişim bildirmeyen durum fiilleri (uyumak), öznede kendiliğinden ve zamanla gerçekleşen değişimi bildiren oluş fiilleri (sararmak).

Bir paragrafı bütün fiillerini silerek okumayı dene: geriye kımıldamayan bir fotoğraf kalır. Cümleye hareketi, zamanı ve kişiyi veren sözcük fiildir.

Fiil (eylem), bir işi, oluşu, hareketi ya da durumu bildiren sözcüktür. Sözlükte mastar ekiyle yer alır: yazmak, büyümek, uyumak. Dil bilgisinde ise kökü kısa çizgiyle gösterilir: yaz-, büyü-, uyu-. Bir sözcüğün fiil olup olmadığını anlamanın en hızlı yolu köke -mak/-mek eklemektir: koşmak olur, kalemmek olmaz. Aynı yazılan sözcüklerde bu test işe yarar: Bu yaz denize gireceğiz. cümlesinde yaz mevsim adıdır; Adını deftere yaz. cümlesinde ise fiildir.

Fiili isimden ayıran asıl özellik çekimlenebilmesidir: kök, kip eki ve şahıs eki alarak işin zamanını ve onu kimin yaptığını gösterir (yaz-dı-m, yaz-acak-sın). Kip ve şahıs eki almış fiile çekimli fiil denir; cümlede yüklem olur. Fiil kökü kip-şahıs eki yerine -an, -ınca, -mak gibi ekler alırsa (yazan, yazınca, yazmak) artık çekimli fiil değil, fiilimsidir. Onları Fiilimsiler sayfasında ayrıca anlatıyoruz.

Anlamına göre üç fiil: iş, durum, oluş

Her fiil bir şey “yapmaz”. Kimi fiil bir nesneyi etkiler, kimi yalnızca öznenin hâlini anlatır, kimi de öznenin kendiliğinden değişmesini. Sınav bu üç anlam türünü ayırmanı ister:

  • İş (kılış) fiilleri: Öznenin bir nesneyi etkilediği işi bildirir; bu yüzden nesne alabilir ve “onu” sorusuna cevap verir: onu kesmek, onu taşımak, onu boyamak. ✔ Annem kurabiyeleri fırına sürdü.
  • Durum fiilleri: Öznenin içinde bulunduğu, bir süre devam eden hâli bildirir; nesne almaz ve öznede bir değişim yaratmaz: uyumak, oturmak, gülmek, koşmak, susmak. ✔ Yolcular bekleme salonunda sessizce oturuyordu.
  • Oluş fiilleri: Öznede kendiliğinden, zamanla gerçekleşen bir değişimi bildirir; değişimin başladığı ve bittiği an tam olarak gözlenemez: sararmak, büyümek, ağarmak, paslanmak, acıkmak, bayatlamak. ✔ Masada unutulan ekmek iki günde bayatladı.

İki soru ayrımı kolaylaştırır. Önce “onu” sorusunu sor: fiil nesne alabiliyorsa iş fiilidir. Alamıyorsa ikinci soruya geç: özne bir değişime uğruyor mu? Değişiyorsa oluş, değişmiyorsa durum fiilidir. Aynı kök, ek alınca tür değiştirebilir: Domatesler dalında kızardı. oluş bildirir; Aşçı soğanları tavada kızarttı. ise iştir, çünkü artık bir nesne (soğanları) vardır. Ekin fiile kattığı bu yeni özelliği Fiilde çatı sayfasında ayrıntısıyla görüyoruz.

Akılda kalsın: Nesne varsa iş; nesne yok ama özne değişiyorsa oluş; ikisi de yoksa durum. Oluş fiilinde hep bir “önce–sonra” vardır: yeşil → sarı, taze → bayat, küçük → büyük.
Sınavda

Nasıl sorulurEn sık kalıp “Aşağıdaki cümlelerin hangisinin yüklemi oluş bildirir?” sorusudur.

TuzakSeçeneklerde hareket bildiren ama özneyi değiştirmeyen fiiller (koşmak, yürümek, beklemek) çeldirici olarak durur; oluş fiilinde mutlaka bir başkalaşım aranır. İkinci kalıp sözcük türü sorusudur: “yaz, yüz, çal, dol” gibi hem isim hem fiil olabilen sözcüklerde cümledeki kullanıma bakılır. Tuzak: “onu” testi cümlede nesne olup olmadığına değil, fiilin nesne alabilip alamayacağına bakar; “Kardeşim akşama kadar okudu.” cümlesinde nesne yazılmamıştır ama okumak yine iş fiilidir.

⇄Bilgi eşleştirme sözcük ve anlam türü

?Soru çöz

Aşağıdaki cümlelerin hangisinin yüklemi oluş bildiren bir fiildir?

✓ C. “Kızardı” fiilinde domateslerin rengi kendiliğinden ve zamanla değişmiştir; bu bir oluştur. A ve D'deki fiiller nesne alabildiği için iş, B'deki “oturdu” ise nesne almayan ve değişim bildirmeyen bir durum fiilidir.
KAVRAM · KİP

Haber kipleri: geldi, gelmiş, geliyor, gelecek, gelir

MEB 11. sınıf · Kültür Yolculuğu · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaÜnlü daralması, ünlü düşmesi ve ünlü türemesi nedir, örnekleri nelerdir?Bağlantılı konudan (Ses bilgisi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Ünlü daralması, a/e ile biten fiillere -yor eki gelince bu ünlülerin ı, i, u, ü'ye dönmesidir (başla-yor → başlıyor). Ünlü düşmesi, ağız-ağzı, burun-burnu gibi iki heceli bazı sözcüklerde ünlüyle başlayan ek gelince ikinci hecedeki dar ünlünün düşmesidir; birleşmelerde de görülür (kaynana, pazartesi). Ünlü türemesi ise biricik, daracık gibi sözcüklerde aslında olmayan bir ünlünün ortaya çıkmasıdır.

Ünlü daralması, düşmesi, türemesi

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Haber kipleri nelerdir, görülen geçmiş ile öğrenilen geçmiş zaman arasındaki fark nedir?

Kısa cevap: Kip, fiile gelen ve işin zamanını ya da tasarlanma biçimini gösteren ektir. Haber (bildirme) kipleri işi bir zamana bağlayarak bildirir ve beş tanedir: görülen geçmiş (-dı), öğrenilen geçmiş (-mış), şimdiki zaman (-yor, -makta), gelecek zaman (-acak) ve geniş zaman (-r, -ar, -ır; olumsuzu -maz). Dilek kipleri ise zaman bildirmez.

“Geldi”, “gelmiş”, “geliyor”, “gelecek”, “gelir”: aynı kök, beş ayrı zaman ve beş ayrı tanıklık.

Fiil kökünden (yapım eki varsa gövdeden) sonra gelen ve işin zamanını ya da tasarlanma biçimini gösteren eke kip denir. Türkçede dokuz kip vardır ve iki gruba ayrılır. Haber (bildirme) kipleri işin yapıldığını, yapılmakta olduğunu ya da yapılacağını bir zamana bağlayarak bildirir. Dilek (tasarlama) kipleri ise işi henüz zihinde tasarlanan bir istek, gereklilik, koşul ya da buyruk olarak verir; zaman bildirmez. MEB'in 11. sınıf kitabı da fiilleri bu iki başlık altında sınıflandırır. Bu durakta haber kiplerini, bir sonrakinde dilek kiplerini ele alıyoruz.

Haber kipleri işi bir zamana bağlar; dilek kipleri işi zihinde tasarlar. Ekler ünlü uyumuna göre değişir (-dı/-di/-du/-dü, -tı…).Görsel: Sınav Defteri

Görülen geçmiş: -dı

-dı, -di, -du, -dü (sert ünsüzden sonra -tı, -ti, -tu, -tü) eki, konuşanın tanık olduğu ya da kesin olarak bildiği geçmişi anlatır. ✔ Toplantı dün öğleden sonra bitti. Konuşan, işin olup bittiğinden emindir. Kaynaklarda “bilinen geçmiş” ya da “belirli geçmiş zaman” adıyla da geçer.

Öğrenilen geçmiş: -mış

-mış, -miş, -muş, -müş eki, işin konuşanın tanık olmadığı bir geçmişte gerçekleştiğini bildirir. Üç anlamı sınavda ayrı ayrı sorulur: başkasından duyma (✔ Sınav tarihi bir hafta ertelenmiş.), sonradan fark etme (✔ Sohbete dalıp saatlerce oturmuşuz.) ve şaşırma (✔ Ne kadar da uzamışsın!). Kaynaklarda “duyulan geçmiş” ya da “belirsiz geçmiş zaman” diye de karşına çıkar.

Şimdiki zaman: -yor, -makta

-yor eki, işin konuşma anında sürdüğünü bildirir: ✔ Çocuklar bahçede top oynuyor. Ek, ünlüyle biten köklerde son ünlüyü daraltır (oyna- → oynuyor, bekle- → bekliyor; bu ses olayı Ses bilgisi sayfasında). Aynı anlam, daha çok yazı dilinde ve resmî metinlerde -makta/-mekte ile verilir: ✔ Yol çalışmaları sürmektedir. -makta'yı, isim-fiil eki -mak'ın bulunma hâli almış biçimiyle karıştırma: Bu soruyu çözmekte zorlandı. cümlesinde çözmekte “çözmede” anlamındadır, kip değildir.

Gelecek zaman: -acak

-acak/-ecek eki, işin konuşma anından sonra yapılacağını bildirir: ✔ Sonuçlar cuma günü açıklanacak. Aynı ek sıfat-fiil eki olarak da kullanılır; okunacak kitaplar sözünde okunacak çekimli fiil değil, bir ismi niteleyen fiilimsidir.

Geniş zaman: -r, -ar, -ır

-r, -ar/-er, -ır/-ir/-ur/-ür eki, işin her zaman yapıldığını, bir alışkanlığı ya da genel bir doğruyu bildirir: ✔ Su yüz derecede kaynar. ✔ Dedem akşamları radyo dinler. Olumsuzu -maz/-mez ekiyle kurulur: kaynamaz, dinlemez. Geçmişi, şimdiyi ve geleceği birlikte kapsadığı için “geniş” adını alır.

Akılda kalsın: Haber kiplerinin her biri bir saat sorusunu cevaplar: Dün? → -dı / -mış · Şu an? → -yor / -makta · Yarın? → -acak · Her zaman? → -r. -dı ile -mış arasındaki fark zaman değil, tanıklıktır: -dı'da gözünle gördün, -mış'ta kulağınla duydun ya da sonradan fark ettin.
Sınavda

Nasıl sorulur“Altı çizili sözcüklerin hangisinde zaman anlamı yoktur?” sorusunda haber kipiyle çekimlenmiş fiiller elenir; cevap dilek kipli olandır. İkinci kalıp -mış'ın anlamını sorar: “işin gerçekleştiğinin farkına sonradan varıldığı” cümle aranıyorsa çoğu zaman 1. şahısla çekimlenmiş -mış'ı (uyumuşum, oturmuşuz) bul.

Tuzak-mış, -acak ve -r ekleri sıfat-fiil olarak da kullanılır (kırılmış bardak, gelecek otobüs, akar su); bu sözcükler kip eki taşımaz, ismi nitelerler. Aynı tuzak olumsuzda da kurulur: “geniş zamanın olumsuzuyla çekimlenmiş fiil” aranan soruda sönmez ateş, yenmez mantar gibi ismi niteleyen -maz'lı sözcükler sıfat-fiildir; doğru cevap yargıyı kuran -maz'dır (Bu mantar yenmez.).

▭Boşluk doldurma

Başkasından duyulan ya da sonradan fark edilen geçmiş zamanla; her zaman yapılan işler ve genel doğrular ise zamanla anlatılır.

görülen geçmişgenişöğrenilen geçmişşimdiki

?Soru çöz

Aşağıdaki cümlelerin hangisinin yüklemi, konuşanın tanık olmadığı bir geçmişi bildiren kiple çekimlenmiştir?

✓ A. “Taşınmış” öğrenilen geçmiş zaman eki -mış ile çekimlenmiştir; konuşan taşınmayı görmemiş, duymuştur. B'de -mış “boyanmış duvarlar” sözünde sıfat-fiil ekidir, yüklem “dokunmadı” görülen geçmiştir. C geniş, D şimdiki zamandır.
KAVRAM · KİP

Dilek kipleri: istek, gereklilik, şart ve emir kipi

MEB 11. sınıf · Kültür Yolculuğu · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaÖneri, öğüt, eleştiri, rica ve emir cümleleri nasıl ayırt edilir?Bağlantılı konudan (Cümlede anlam ilişkileri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Öneri (tavsiye, salık verme) belirli bir durum için uygun yolu gösterir; öğüt ise hayat deneyimine dayanan genel bir yol gösterme ve uyarıdır. Eleştiri bir eseri, kişiyi ya da durumu olumlu veya olumsuz yönleriyle değerlendirir. Rica kibarca istekte bulunmak, emir ise bir işin yapılmasını kesin bir dille istemektir.

Öneri, öğüt, eleştiri, rica, emir

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Dilek kipleri nelerdir, istek, gereklilik, şart ve emir kipi nasıl ayırt edilir?

Kısa cevap: Dilek (tasarlama) kipleri işi bir zamana bağlamadan istek, gereklilik, koşul ya da buyruk olarak bildirir. Dört dilek kipi vardır: istek kipi -a/-e (okuyalım), gereklilik kipi -malı/-meli (okumalı), şart kipi -sa/-se (okusa) ve emir kipi (2. tekil şahısta eksiz: oku; ötekilerde -sın, -ın, -sınlar).

“Gelelim”, “gelmeli”, “keşke gelse”, “gelsin”: hiçbiri işin ne zaman olduğunu söylemez, hepsi bir isteği ya da beklentiyi dile getirir.

Dilek (tasarlama) kipleri, işin gerçekleşip gerçekleşmediğini değil, gerçekleşmesinin istendiğini, gerektiğini ya da bir koşula bağlandığını anlatır. Konuşan işi zihninde tasarlar; bu yüzden bu kiplerde zaman anlamı yoktur. Tasarlanan iş çoğunlukla ileriye dönüktür, ama bunu ek değil bağlam söyler. MEB 10. sınıf kitabı da Dede Korkut cümleleri üzerinden bu eklerin cümleye kattığı istek, gereklilik ve koşul anlamlarını çalıştırır.

  • İstek kipi (-a/-e): Konuşanın bir işin yapılmasını dilediğini bildirir ve en çok 1. şahıslarla kullanılır: ✔ Bu akşam erkenden yatayım. ✔ Hadi biraz yürüyelim. 3. tekil şahıs biçimi bugün daha çok kalıplaşmış sözlerde yaşar: Kolay gele.
  • Gereklilik kipi (-malı/-meli): İşin yapılmasının gerekli olduğunu bildirir: ✔ Araçtaki herkes emniyet kemerini takmalı. ol- fiiliyle kurulan biçim çoğu zaman tahmin anlatır: Anahtarlar çantanın ön gözünde olmalı.
  • Şart kipi (-sa/-se): Tek başına kullanıldığında dilek ve özlem bildirir: ✔ Keşke tatil biraz daha uzun sürse. Bir yan cümlede ise ana cümledeki işin koşulunu verir: ✔ Erken çıksak trafiğe takılmayız.
  • Emir kipi: Buyruk, rica ya da öğüt bildirir. 2. tekil şahısta ek yoktur, fiil kök hâlinde kullanılır: ✔ Pencereyi kapat. Öteki biçimleri kapatsın (3. tekil), kapatın / kapatınız (2. çoğul) ve kapatsınlar (3. çoğul) şeklindedir. Emir kipinin 1. şahısları yoktur; o boşluğu istek kipi doldurur (kapatayım, kapatalım). Olumsuzu -ma/-me ile kurulur: ✔ Işığı açık bırakma. · bırakmasın, bırakmayın. Olumsuz emir de tek kip taşıdığı için basit çekimlidir; 2. tekil biçimi (bırakma) görünüşte isim-fiile benzer, ayrımı Fiilimsiler sayfasında.

Şart kipini, geniş zamanın şartıyla karıştırma: çıksak tek kip eki taşır (-sa); çıkarsak ise geniş zaman ekinin (-ar) üstüne ek fiilin şart biçimini almış, birleşik zamanlı bir fiildir. Bu ayrımı yedinci durakta şemayla göreceğiz.

✔ İstek kipi (-a/-e)

  • Biraz dinlenelim.
  • Size bir çay koyayım.
  • Bu konuyu yarın konuşalım.

✘ İstek anlamı var, istek kipi yok

  • Keşke biraz dinlensek. (şart kipi)
  • Dinlenmek istiyorum. (şimdiki zaman)
  • Herkes biraz dinlensin. (emir kipi)
Akılda kalsın: Kipi ekten bul, anlamdan değil. “İstek” hem bir anlamın hem bir kipin adıdır; cümlede istek anlamı olması onu istek kipi yapmaz. Yüklemin sonuna bak: -a/-e istek, -malı gereklilik, -sa şart, eksiz ya da -sın emir.
Sınavda

Nasıl sorulur“Hangisinin yüklemi istek kipindedir?” sorusunda seçeneklerin çoğu istek anlamı taşır: “Keşke …-sa”, “…-sın”, “… istiyorum”. Doğru cevap -a/-e ekini taşıyan yüklemdir. Bir başka kalıp, cümledeki dilek kipli fiilleri saydırır: emir kipinin 2. tekil şahsı eksiz olduğu için gözden kaçar; “Kapıyı kapat, ışığı da söndür.” cümlesinde iki emir kipi vardır.

TuzakGereklilik kipi her zaman zorunluluk anlatmaz; “olmalı” kalıbı çoğu zaman tahmin bildirir.

⇄Bilgi eşleştirme fiil ve kipi

?Soru çöz

Aşağıdaki cümlelerin hangisinin yüklemi istek kipiyle çekimlenmiştir?

✓ D. “İzleyelim” fiili -e istek ekiyle çekimlenmiştir (1. çoğul şahıs). A'daki “sürse” istek anlamı taşısa da şart kipindedir; B'deki “gelmeli” gereklilik, C'deki “oynasın” emir kipinin 3. tekil şahsıdır.
KURAL · ÇEKİM

Şahıs ekleri, olumsuzluk ve soru eki: fiil nasıl çekimlenir?

KPSS / TYT Türkçe · Fiil çekimi · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaİsim çekim ekleri ve fiil çekim ekleri nelerdir?Bağlantılı konudan (Sözcükte yapı). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Çekim ekleri sözcüğe yeni anlam katmaz, onu cümledeki öteki sözcüklere bağlar. İsim çekim ekleri çokluk (-lar), iyelik (-ım, -ın, -ı…), hâl (-ı, -a, -da, -dan) ve tamlayan (-ın) ekleridir; fiil çekim ekleri ise kip (haber ve dilek) ile şahıs ekleridir.

Çekim ekleri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Fiillerde şahıs ekleri nelerdir, olumsuzluk ve soru eki fiile nasıl gelir?

Kısa cevap: Çekimli fiil, kip ekinden sonra işi kimin yaptığını gösteren bir şahıs eki alır (oku-du-m, oku-yor-uz). Görülen geçmiş ve şart kipinde iyelik kökenli ekler (-m, -n, -k, -nız), öteki kiplerin çoğunda zamir kökenli ekler (-ım, -sın, -ız, -sınız) kullanılır; 3. tekil şahısta ek yoktur. Olumsuzluk -ma/-me ile (gelmedi), geniş zamanda -maz/-mez ile (gelmez) yapılır; soru eki mı/mi ayrı yazılır (geldin mi, geliyor musun).

“Geldim” tek sözcüktür ama tam bir cümledir: işi, zamanı ve işi yapanı birlikte söyler.

Kip ekinden sonra gelen ve işi kimin yaptığını gösteren eklere şahıs (kişi) ekleri denir. Üç tekil, üç çoğul şahıs vardır. Türkçede iki takım şahıs eki kullanılır ve hangisinin geleceğine kip karar verir:

  • Zamir kökenli ekler (-ım, -sın, -∅, -ız, -sınız, -lar): Öğrenilen geçmiş, şimdiki zaman, gelecek zaman, geniş zaman ve gereklilik kipinde: okuyorum, okuyorsun, okuyor, okuyoruz, okuyorsunuz, okuyorlar.
  • İyelik kökenli ekler (-m, -n, -∅, -k, -nız, -lar): Görülen geçmiş ve şart kipinde: okudum, okudun, okudu, okuduk, okudunuz, okudular · okusam, okusan, okusa, okusak, okusanız, okusalar.
  • İstek ve emir kipinde şahıs eki kip ekiyle kaynaşmıştır: okuyayım, okuyasın, okuya, okuyalım, okuyasınız, okuyalar · oku, okusun, okuyun / okuyunuz, okusunlar.

Olumsuzluk: -ma/-me ve -maz/-mez

Olumsuzluk eki -ma/-me fiil kökü (ya da gövdesi) ile kip eki arasına girer: gel-me-di, gel-me-yecek, gel-mi-yor (son örnekte -yor'un etkisiyle ek daralmıştır). Geniş zamanın olumsuzu ayrı bir ekle, -maz/-mez ile kurulur: ✔ Bu kapı kolay kolay açılmaz. Yalnız 1. şahıslarda z sesi görünmez: gelmem, gelmeyiz. Yeterlik fiilinin olumsuzunda ise -bil- düşer, ondan önceki -a/-e kalır: gel-e-me-di. Bu ayrımın neden önemli olduğunu son durakta, fiillerin yapısında göreceğiz.

Soru eki: mı, mi, mu, mü

TDK'ye göre soru eki her zaman ayrı yazılır, önündeki sözcüğün son ünlüsüne uyar ve kendisinden sonra gelen ekleri bitişik alır: ✔ Yarın gelecek misiniz? Ekin yeri kipe göre değişir. Görülen geçmiş, şart ve istek kipinde soru eki şahıs ekinden sonra gelir: geldin mi, gelsek mi, gelelim mi. Öteki kiplerde şahıs ekinden önce gelir ve şahıs eki soru ekine eklenir: geliyor musun, gelir misin, gelmeli miyiz. Olumsuz soru iki eki birlikte taşır: ✔ Toplantıya gelmedin mi? Emir kipi soru eki almaz. Birleşik fiillerde soru eki iki sözcüğün arasına da girebilir: Vaz mı geçtiniz?

✔ Doğru yazım

  • Yarın gelecek misin?
  • Sınav bitti mi?
  • Bizi beklemiyor musunuz?

✘ Yanlış yazım

  • Yarın gelecekmisin?
  • Sınav bittimi?
  • Bizi beklemiyormusunuz?
Akılda kalsın: 1. çoğulda -k, 2. tekilde -n gördüysen kip ya -dı ya -sa'dır: geldi-k, gelse-n. Geri kalan kipler “ben …-ım, sen …-sın, biz …-ız” diye çekimlenir: geliyor-uz, gelecek-sin.
Sınavda

Nasıl sorulurÖncülde fiiller verilip “Hangisinin kipi ya da şahsı ayraç içinde yanlış verilmiştir?” diye sorulur. Çözüm, eki sağdan sola sökmektir: okumuşsunuz → oku-muş-sunuz → öğrenilen geçmiş, 2. çoğul şahıs. Soru ekli fiilde şahıs eki soru ekinin üstündedir: okur muyuz → oku-r (geniş zaman) + mu + -yuz (1. çoğul).

TuzakSoru eki her zaman soru sormaz; “Sıcak mı sıcak bir gün” sözünde pekiştirme, “Eve geldi mi hemen uyur.” cümlesinde zaman ve koşul anlamı katar.

▭Boşluk doldurma

Görülen geçmiş zamanda soru eki şahıs ekinden gelir (geldin mi); geniş zamanda ise şahıs ekinden gelir (gelir misin).

öncearasındasonrayerine

?Soru çöz

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde yüklem, ötekilerden farklı türde bir şahıs ekiyle çekimlenmiştir?

✓ B. “Ziyaret ettik” görülen geçmiş zamanla çekimlenmiştir; 1. çoğul şahıs eki iyelik kökenli -k'dir. A'daki “hazırlıyoruz”, C'deki “başlayacağız” ve D'deki “konuşmalıyız” fiilleri zamir kökenli -ız/-uz ekini almıştır.
YÖNTEM · KİP KAYMASI

Kip kayması: “Yarın gidiyorum” cümlesindeki zaman oyunu

KPSS / TYT Türkçe · Fiilde anlam ve kip · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKoşul-sonuç cümlesi nedir, varsayım ve tahminden farkı ne?Bağlantılı konudan (Cümlede anlam ilişkileri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Koşul-sonuç (şart) cümlesinde bir yargının gerçekleşmesi başka bir durumun gerçekleşmesine bağlanır ve cümle “Hangi şartla?” sorusuna cevap verir. Başlıca ipuçları “-se/-sa, -dıkça, -madıkça, -dığı takdirde, -mek şartıyla, yeter ki” ve koşul bildiren “mı”dır. Varsayımda gerçek olmayan bir durum gerçekmiş gibi kabul edilir; tahminde ise kesin bilinmeyen bir durum için olasılık belirtilir.

Koşul-sonuç, varsayım, tahmin

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Kip kayması nedir, geniş zamanın gelecek zaman anlamında kullanılması nasıl bulunur?

Kısa cevap: Kip (zaman ya da anlam) kayması, bir kip ekinin kendi anlamının dışına çıkıp başka bir kipin anlamında kullanılmasıdır. “Yarın Ankara'ya gidiyorum.” cümlesinde şimdiki zaman eki gelecek zaman anlamı taşır. En sık görülenler şimdiki ve geniş zamanın gelecek yerine, şimdiki zamanın geniş zaman ya da geçmiş yerine, gelecek ve geniş zamanın emir yerine kullanılmasıdır.

Kimse “Yarın Ankara'ya gideceğim.” demek için uzun uzun düşünmez; “Yarın gidiyorum.” der geçer. İşte dil bilgisinin en sevilen sorularından biri bu kestirmeden doğar.

Her kip ekinin bir asıl anlamı vardır: -yor şimdiyi, -acak geleceği, -r her zamanı anlatır. Günlük dilde bu ekler sık sık yer değiştirir; bir ek, başka bir kipin görevini üstlenir. Bu duruma kip kayması (zaman kayması, anlam kayması) denir. Kaymayı ortaya çıkaran şey çoğunlukla cümledeki bir zaman ifadesi ya da bağlamdır: ek bir zamanı, cümle başka bir zamanı söyler.

En sık görülen kaymalar

  • Şimdiki zaman → gelecek zaman: ✔ Gelecek ay yeni işime başlıyorum. (başlayacağım)
  • Geniş zaman → gelecek zaman: ✔ Sen merak etme, hesabı bu akşam ben öderim. (ödeyeceğim) Sınavın en sevdiği kayma budur.
  • Şimdiki zaman → geniş zaman: ✔ Babam her sabah altıda kalkıyor. (kalkar) “Her sabah, her yıl, genellikle” gibi sözler alışkanlık bildirir.
  • Şimdiki ya da geniş zaman → görülen geçmiş: Geçmişi canlı anlatmak için kullanılır: ✔ 1071'de Alparslan, Malazgirt'te Bizans ordusunu yeniyor. (yendi)
  • Gelecek zaman → emir: ✔ Yarın sabah dokuzda burada olacaksın! (ol)
  • Geniş zaman → emir (rica): ✔ Pencereyi biraz açar mısın? (aç) Soru biçimli rica cümleleri buyruğu yumuşatır.

Kayma olmayan cümleyle karşılaştır: Şu an kitap okuyorum. cümlesinde -yor kendi anlamındadır; Her sabah yürüyüş yaparım. cümlesinde de geniş zaman kendi işini, alışkanlığı anlatır. Kayma ancak ekin söylediği zaman ile cümlenin gerçek zamanı ayrıştığında vardır.

Akılda kalsın: Ek bir şey söyler, cümle başka bir şey: ikisi çatışıyorsa kayma vardır. Kontrol yolu basit: fiili, cümlenin gerçek zamanının ekiyle yeniden çekimle. Anlam bozulmuyorsa (gidiyorum → gideceğim) kayma kesindir.
Sınavda

Nasıl sorulur“Hangisinin yükleminde geniş zaman, gelecek zaman anlamında kullanılmıştır?” ya da “Hangisinde anlam (kip) kayması vardır?” diye sorulur. Adım adım çözüm, örnek cümle: “Haftaya cuma günü yeni evimize taşınıyoruz.” 1. adım: yüklemin kip ekini bul → taşın-ıyor-uz: şimdiki zaman. 2. adım: cümlenin gerçek zamanını zaman ifadesinden bul → “haftaya cuma”: gelecek. 3. adım: ek ile zaman çatışıyor mu? Evet → kip kayması var; şimdiki zaman, gelecek zaman anlamında kullanılmış (taşınacağız).

Tuzak“Her sabah yürürüm” cümlesinde zaman ifadesi var ama çatışma yok; geniş zaman zaten alışkanlık bildirir, kayma yoktur.

⇄Bilgi eşleştirme cümle ve taşıdığı anlam

?Soru çöz

Aşağıdaki cümlelerin hangisinin yükleminde geniş zaman, gelecek zaman anlamında kullanılmıştır?

✓ B. “Ararım” geniş zaman ekini taşır, ama “toplantıdan çıkınca” ifadesi işin henüz yapılmadığını gösterir; anlam “arayacağım”dır. A ve D'de geniş zaman genel bir doğruyu, C'de alışkanlığı, yani kendi anlamını bildirir.
KAVRAM · EK FİİL

Ek fiil (ek eylem): -dır, -dı, -mış, -sa ve “değil”

KPSS / TYT Türkçe · Ek fiil · Okuma 9 dk · 3 etkinlik

Önce hatırlaYapım eki ile çekim eki arasındaki fark nedir?Bağlantılı konudan (Sözcükte yapı). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Yapım eki köke ya da gövdeye gelerek yeni anlamda yeni bir sözcük türetir (göz → gözlük); çekim eki ise sözcüğün anlamını değiştirmeden onu cümledeki öteki sözcüklere bağlar (göz → gözler, gözüme). Kökün en az bir yapım eki almış hâline gövde denir.

Gövde ve ekler

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Ek fiil nedir, görevleri nelerdir ve ek fiilin olumsuzu nasıl yapılır?

Kısa cevap: Ek fiil (ek eylem), “i-” kökünden gelen ve iki görevi olan fiildir: isim soylu sözcükleri yüklem yapar (Hava soğuktu.) ve çekimli fiillere gelerek birleşik zamanlı fiil kurar (geliyordu). Dört biçimi vardır: geniş zaman -dır (bildirme), görülen geçmiş -dı (idi), öğrenilen geçmiş -mış (imiş), şart -sa (ise). Ek fiilin olumsuzu “değil” sözcüğüyle yapılır: Hava soğuk değil.

“Hava soğuk.” cümlesinde fiil yok gibi görünür; oysa cümleyi cümle yapan, yazılmayan küçük bir fiildir.

İsimler, sıfatlar ya da zamirler tek başlarına kip ve şahıs eki alamaz; “soğuk” sözcüğü “soğuk-tu” olabilmek için bir yardımcıya ihtiyaç duyar. Bu yardımcı, eski “i-” fiilinden gelen ek fiildir (ek eylem). Bugün çoğunlukla ek hâlinde, sözcüğe bitişik kullanılır; TDK'ye göre idi, imiş, ise ayrı da yazılabilir: hasta idi = hastaydı. Bitişik yazıldığında i düşer, ek ünlü uyumuna uyar; sözcük ünlüyle bitiyorsa araya y girer: evde imiş → evdeymiş.

Birinci görev: isim soylu sözcükleri yüklem yapmak

  • Geniş zaman (bildirme) -dır: ✔ Bu roman çok sürükleyicidir. 3. tekil şahısta çoğu zaman yazılmaz: Hava bugün çok güzel. Ek görünmese de yüklem ek fiil almış sayılır. Şahıslara göre: yorgunum, yorgunsun, yorgun(dur), yorgunuz, yorgunsunuz, yorgun(dur)lar.
  • Görülen geçmiş (hikâye) -dı: ✔ Sokak dün akşam çok kalabalıktı.
  • Öğrenilen geçmiş (rivayet) -mış: ✔ Bu köprü yıllar önce ahşapmış.
  • Şart -sa: ✔ Yorgunsan biraz dinlen. Şart biçimi, isim soylu sözcüğü yan cümlenin yüklemi yapar; temel yüklem yine başka bir sözcüktür (dinlen).

“İsim soylu” geniş bir ailedir: isim, sıfat, zamir, zarf, var/yok, isim tamlamaları, edat öbekleri ve fiilimsiler ek fiille yüklem olabilir. ✔ Kapıyı çalan sendin. (zamir) ✔ Masada küçük bir not vardı. (var) ✔ Asıl zor olan beklemekti. (isim-fiil) ✔ Bugün biraz dalgın gibisin. (edat öbeği: dalgın gibi + -sin). Ek fiil -ken ekiyle de kullanılır (çocukken, evdeyken); bu kullanım zarf-fiil kurar ve Fiilimsiler sayfasında anlatılıyor.

Ek fiilin düşmesi: yazılmayan -dır nasıl bulunur?

Sınav bu durumu “Hangisinde ek fiilin geniş zaman eki düşmüştür?” ya da “Hangisinde ek fiilin 3. tekil kişide kullanılmamasına örnek yoktur?” diye sorar. Yüklemi bul; isim soyluysa sonuna “-dır” eklemeyi dene. Ek yazılmamış ama anlam bozulmadan eklenebiliyorsa düşmüştür: ✔ Kasabanın en sakin köşesi burası. (burası-dır) Devrik cümlede yüklem sonda değildir, önce onu bul: ✔ Eşsiz bir manzarası var bu tepenin. (var-dır) Yüklemin sonundaki iyelik eki seni yanıltmasın: Bu yörenin asıl zenginliği zeytinlikleri. cümlesinde “-i” iyelik ekidir, ek fiil yine yazılmamıştır. Cevap olmayanlar iki türlüdür: “-dır” eki yazılmış yüklemler (Bu köprü çok eskidir.) ve basit çekimli fiil yüklemleri (Köprüyü geçtik.); ikincisinde ek fiil hiç yoktur, düşmesinden söz edilmez.

“-dır” iki anlamlıdır, “değil” olumsuzdur

Bildirme eki -dır cümleye kesinlik ya da genel bilgi anlamı katar: ✔ Ankara, Türkiye'nin başkentidir. Bağlama göre tahmin de bildirir: ✔ Bu saatte annem çoktan uyumuştur. Dikkat: fiile gelen -dır birleşik zaman kurmaz, yalnızca bu kesinlik ya da tahmin anlamını ekler. Ek fiilin olumsuzu değil sözcüğüyle kurulur ve ek fiil “değil”e eklenir: ✔ Bu çanta benim değil. ✔ Yol sandığımız kadar uzun değildi. ✔ Hava soğuk değilse yürüyelim.

“Olmak” ek fiil değildir

Ek fiilin yalnız dört biçimi vardır; gelecek zaman, gereklilik, istek ve emir biçimi yoktur. İsim soylu bir sözcüğü bu kiplerle yüklem yapmak gerektiğinde ol- fiili devreye girer: ✔ Yarın hava güneşli olacak. ✔ Sınavda dikkatli olmalısın. ✔ Lütfen biraz sabırlı ol. Bu yüklemlerde ek fiil yoktur; kip eki “olmak” fiilinin üstündedir. Şartta da aynı ayrım geçerlidir: Hava serinse yürüyelim. cümlesinde ek fiil (-se) vardır; Keşke hava biraz serin olsa. cümlesinde ise “olsa” ol- fiilinin şart kipidir.

İkinci görev: birleşik zamanlı fiil kurmak

Ek fiilin -dı, -mış ve -sa biçimleri, kip eki almış bir fiile de gelir: okuyor-du, okuyacak-mış, okur-sa. Bu durumda fiilde iki kip eki olur ve birleşik zamanlı fiil oluşur. Bu yapıyı bir sonraki durakta şemayla açıyoruz.

✔ Ek fiil var

  • Çocuklar çok heyecanlıydı. (sıfat + -dı)
  • Kütüphane bugün kapalıymış. (sıfat + -mış)
  • Evdeysen uğrayalım. (isim + -sa)

✘ Benzer ek, ek fiil değil

  • Saçını kestirdi. (-dir: çatı eki)
  • Yorulmuş adam oturdu. (-muş: sıfat-fiil)
  • Keşke erken gelse. (-se: şart kipi)
Akılda kalsın: Ek fiilin dört yüzü, dört soruya karşılık gelir: -dır “Nedir?” (bildirir) · -dı “Neydi?” (hikâye eder) · -mış “Neymiş?” (rivayet eder) · -sa “Neyse?” (şart koşar). Olumsuzunu kurmak için “-ma” değil, “değil” gerekir.
Sınavda

Nasıl sorulur“Hangisinde ek fiil, ötekilerden farklı bir görevde kullanılmıştır?” sorusu bu konunun yıldızıdır. Adım adım: 1) Ek fiili taşıyan sözcüğü bul (-dı, -mış, -sa, -dır). 2) Ondan önceki parçaya bak: isim soylu mu (yorgun-du), kip eki almış fiil mi (geliyor-du)? 3) İsimse görev yüklem yapma, fiilse birleşik zaman kurmadır; tek kalan cevaptır. İkinci kalıp “ek fiil almış kaç sözcük vardır?” diye sayar: iki görev birlikte sayılır, basit çekimli fiil (geldi) sayılmaz.

Tuzak“Hava güzel.” cümlesinde ek görünmez ama vardır; “olacak, olmalı, olsa” sözlerindeki ol- ise ek fiil değildir.

Ek fiilin iki görevi
GörevÖnündeki parçaÖrnekSayma sorusunda
Yüklem yapmaİsim soylu sözcükyorgundu, yoktu, öğretmendir, evdeymişSayılır
Birleşik zaman kurmaKip eki almış fiilgeliyordu, bitirmişti, okursaSayılır
Ek fiil yokTek kip ekli fiilgeldi, oturduk, yazmışSayılmaz
Ek fiil değilol- fiili, çatı eki -dırhasta oldu, yazdırdıSayılmaz
Ek bilgi: “-ken” sayılır mı?

TDK'ye göre isimden sonra gelen “-ken” (hasta iken, evdeyken) de ek fiildir; bazı soru bankaları yüklemdeki ek fiili sayarken onu dışarıda bırakır. Sayma sorusunda seçenekleri bu ayrıntıya göre de kontrol et.

▭Boşluk doldurma

Ek fiilin olumsuzu sözcüğüyle kurulur. “Yollar kapalıymış.” cümlesinde ek fiil, yükleme zaman anlamı katmıştır.

-maöğrenilen geçmişdeğilşart

?Soru çöz

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde ek fiil, ötekilerden farklı bir görevde kullanılmıştır?

✓ D. “Kalkmıştı” fiilinde ek fiil (-tı), -mış kip ekini almış bir fiile gelerek birleşik zamanlı fiil kurmuştur. A'da “genişti” (sıfat), B'de “oydu” (zamir), C'de “varmış” sözcüklerinde ise ek fiil isim soylu sözcüğü yüklem yapmıştır.

?Soru çöz

Kar bütün gece yağıyordu. Sabah sokaklar bembeyazdı. Okullar tatil edilmiş, çocuklar bahçeye koştu. Evde kimse yoktu.
Bu parçada ek fiil almış kaç sözcük vardır?

✓ B. “Yağıyordu” birleşik zamanlı fiildir (-yor + -du); “bembeyazdı” ve “yoktu” isim soylu sözcüklerin ek fiille yüklem olmasıdır: üç sözcük. “Edilmiş” ve “koştu” tek kip eki taşıyan basit çekimli fiillerdir, ek fiil almamıştır. A, “yoktu”yu fiil sanıp atlayan; C ve D, basit çekimli fiilleri de sayan öğrencinin cevabıdır.
KURAL · BİRLEŞİK ZAMAN

Birleşik zamanlı fiiller: hikâye, rivayet ve şart birleşik zamanı

MEB 11. sınıf · Kültür Yolculuğu · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaHaber kipleri nelerdir, görülen geçmiş ile öğrenilen geçmiş zaman arasındaki fark nedir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Kip, fiile gelen ve işin zamanını ya da tasarlanma biçimini gösteren ektir. Haber (bildirme) kipleri işi bir zamana bağlayarak bildirir ve beş tanedir: görülen geçmiş (-dı), öğrenilen geçmiş (-mış), şimdiki zaman (-yor, -makta), gelecek zaman (-acak) ve geniş zaman (-r, -ar, -ır; olumsuzu -maz). Dilek kipleri ise zaman bildirmez.

Kip ve haber kipleri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Birleşik zamanlı fiil nedir, hikâye, rivayet ve şart birleşik zamanları nasıl kurulur?

Kısa cevap: Birleşik zamanlı (birleşik çekimli) fiil, kip ekiyle çekimlenmiş bir fiile ek fiilin -dı, -mış ya da -sa biçimi gelerek kurulur ve iki kip eki taşır. -dı ile hikâye (geliyordu), -mış ile rivayet (gelecekmiş), -sa ile şart (gelirse) birleşik zamanı oluşur. Tek kip eki taşıyan fiil (geldi, gelse) basit çekimlidir; emir kipinin birleşik zamanı yoktur.

“Gelecektim” sözcüğünde iki zaman üst üste biner: geçmişte kurulmuş bir gelecek planı. Birleşik zaman, dilin zamanı katlama yoludur.

MEB 11. sınıf kitabı çekimli fiilleri iki gruba ayırır: basit çekimli ve birleşik çekimli fiiller. Basit çekimli fiil tek bir kip eki taşır: geldi, geliyor, gelse. Birleşik çekimli ya da birleşik zamanlı fiil ise kip ekinin üstüne ek fiilin üç biçiminden birini alır ve iki kip eki taşır: gel-iyor-du, gel-ecek-miş, gel-ir-se. Ekler hep aynı sırayla dizilir: kök, kip eki, ek fiil, şahıs eki.

Her satır bir temel kip, her sütun ek fiilin bir biçimi. Altın çizginin üstü haber, altı dilek kipleridir.Görsel: Sınav Defteri

Hikâye birleşik zamanı: -dı

Ek fiilin -dı biçimi, temel kipin anlamını geçmişe taşır. Her birleşimin kendine özgü bir rengi vardır: ✔ Telefon çaldığında yemek yapıyordum. (geçmişte süren iş) ✔ Çocukken her yaz köye giderdik. (geçmişteki alışkanlık) ✔ Biz vardığımızda film başlamıştı. (başka bir geçmişten önce olan iş) ✔ Tam çıkacaktık ki misafir geldi. (geçmişte tasarlanıp gerçekleşmeyen iş) ✔ O gün daha dikkatli olmalıydım. (yerine getirilmemiş gereklilik, pişmanlık) ✔ Erken haber verseydin gelirdik. (gerçekleşmemiş koşul).

Rivayet birleşik zamanı: -mış

Ek fiilin -mış biçimi, temel kipin anlattığı işi başkasından duyulmuş hâle getirir: ✔ Yeni müdür de bu hafta göreve başlayacakmış. ✔ Komşumuz eskiden bu sokakta oturuyormuş. ✔ Dedemin dedesi ata çok iyi binermiş. Görülen geçmişin rivayeti kurulmaz; çünkü -dı tanıklık, -mış tanık olmama bildirir ve ikisi aynı fiilde çelişir.

Şart birleşik zamanı: -sa

Ek fiilin -sa biçimi, temel kipin bildirdiği işi bir koşula dönüştürür ve fiili yan cümlenin yüklemi yapar: ✔ Kardeşin de geliyorsa üç bilet alalım. ✔ Raporu bitirdiysen birlikte okuyalım. ✔ Erken kalkarsan otobüsü yakalarsın. İstek ve şart kipinin şartı kurulmaz.

Akılda kalsın: Kip eklerini say: bir tane ise basit, iki tane ise birleşik çekimli. Sıra hiç değişmez: kök → kip → ek fiil → şahıs (oku-yor-du-k). İkinci kip ekine bakarak adını koy: -dı hikâye, -mış rivayet, -sa şart.
Sınavda

Nasıl sorulur“Hangisinin yüklemi gelecek zamanın hikâyesiyle çekimlenmiştir?” ya da “Hangisinde birleşik zamanlı fiil yoktur?” diye sorulur. Adım adım çözüm, örnek: “okumalıydınız”. 1. adım: fiil mi isim mi? Kök oku- bir fiil. 2. adım: ekleri ayır → oku-malı-ydı-nız. 3. adım: kip eklerini say → -malı (gereklilik) + -ydı (ek fiil, hikâye) = iki kip → birleşik. 4. adım: adlandır → gereklilik kipinin hikâyesi, 2. çoğul şahıs.

Tuzak“Hastaydı” iki zamanlı görünür ama kök isimdir; ek fiil burada yüklem yapma görevindedir, birleşik zamanlı fiil yoktur. İkinci tuzak: “gelse” tek kipli şart kipidir; birleşik olan “gelirse”dir.

↕Sıralama okuyamıyormuşsunuz: ekleri diz

  1. -yor (şimdiki zaman eki)
  2. oku- (fiil kökü)
  3. -sunuz (şahıs eki)
  4. -ya-mı- (yeterliğin olumsuzu)
  5. -muş (ek fiil, rivayet)

?Soru çöz

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde gelecek zamanın hikâyesiyle çekimlenmiş bir fiil vardır?

✓ A. “Çıkacaktık” fiili gelecek zaman eki -acak ile ek fiilin görülen geçmiş biçimi -tı'yı birlikte taşır: gelecek zamanın hikâyesi. B'deki “oturacakmış” gelecek zamanın rivayeti, C'deki “giderdik” geniş zamanın hikâyesi, D'deki “başlamıştı” öğrenilen geçmiş zamanın hikâyesidir.
KAVRAM · YAPI

Fiilde yapı: basit, türemiş ve birleşik fiiller (yeterlik, tezlik, sürerlik, yaklaşma)

MEB 10. sınıf · Nesillerin Mirası · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaYapısına göre sözcükler nelerdir; basit, türemiş ve birleşik sözcük nasıl ayırt edilir?Bağlantılı konudan (Sözcükte yapı). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Yapım eki almamış sözcük basittir (göz, gözlerimizden); en az bir yapım eki almış sözcük türemiştir (gözlük, gözcüler); iki ya da daha çok sözcüğün yeni bir kavram için birleşmesiyle oluşan sözcük birleşiktir (gözlemevi, göz atmak). Çekim ekleri sözcüğün yapısını değiştirmez.

Basit, türemiş, birleşik

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Yapılarına göre fiiller nelerdir, kurallı birleşik fiiller ve yardımcı fiille kurulan birleşik fiiller nasıl ayırt edilir?

Kısa cevap: Fiiller yapılarına göre üçe ayrılır: yapım eki almamış basit fiiller (gel-, sor-), yapım ekiyle türemiş fiiller (su-la-, güç-len-, yaz-dır-) ve birden çok sözcükten oluşan birleşik fiiller. Birleşik fiiller üç yolla kurulur: isim + yardımcı fiil (yardım et-, affet-, kaybol-), kurallı birleşik fiiller (yeterlik -abil, tezlik -ıver, sürerlik -adur/-agel/-akal, yaklaşma -ayaz) ve anlamca kaynaşmış birleşik fiiller (vazgeç-, göz at-).

“Okudum”, “okuttum” ve “okuyabildim” aynı kökten çıkar ama yapıları farklıdır: biri yalın, biri türemiş, biri iki fiilin birleşimi.

Fiilin yapısını belirleyen çekim ekleri değil, yapım ekleri ve birleşmelerdir. Kip ve şahıs ekleri ne kadar çok olursa olsun fiilin yapısını değiştirmez: okuyorduk da okudu kadar basittir. MEB'in 10. sınıf kitabı fiilleri bu üç başlıkla sınıflandırır; yapım ve çekim eklerinin ayrıntısı Sözcükte yapı sayfasında.

Çekim ekleri yapıyı değiştirmez; yapıyı yapım ekleri ve birleşme belirler. Yazımlar TDK Yazım Kılavuzu'na göredir.Görsel: Sınav Defteri

Basit ve türemiş fiiller

Basit fiil kök hâlindedir ya da yalnızca çekim eki almıştır: ✔ Misafirler erkenden geldi. Türemiş fiil isim ya da fiil köküne yapım eki getirilerek kurulur. İsimden fiil yapan eklerle: su-la-, temiz-le-, güç-len-, yeşil-leş-, az-al-, mor-ar-. Fiilden fiil yapan eklerle: yaz-dır-, oku-n-, gör-üş-; bu çatı eklerinin fiile kattığı anlamı Fiilde çatı sayfasında anlatıyoruz. Doğadaki seslerden türeyen fiiller de türemiştir: şırılda-, patla-, horla-.

Birleşik fiillerin üç yolu

  • İsim + yardımcı fiil: Bir isim, et-, ol-, eyle-, kıl-, buyur- yardımcı fiillerinden biriyle birleşir: ✔ Önerimizi herkes kabul etti. TDK'ye göre ses düşmesi ya da türemesi yoksa ayrı (kabul etmek, fark etmek, yardım etmek), varsa bitişik yazılır (affetmek, hissetmek, kaybolmak, sabretmek). Dikkat: ol- “meydana gelmek” anlamında tek başına asıl fiildir: Dün akşam burada bir kaza oldu.
  • Kurallı birleşik fiiller: Bir fiil, -a/-e ya da -ı/-i ekinden sonra bil-, ver-, dur-, gel-, kal-, koy-, yaz- fiillerinden biriyle birleşir ve TDK'ye göre bitişik yazılır. Yeterlik (-abil): güç yetme ya da olasılık; ✔ Bu kutuyu tek başıma taşıyabilirim. ✔ Akşama doğru yağmur yağabilir. Tezlik (-ıver): çabukluk, kolaylık; ✔ Şu dosyayı bana uzatıver. Sürerlik (-adur, -agel, -akal; kaynaklarda -akoy da bu gruba alınır): işin sürmesi; ✔ Sen yemeği hazırlayadur, ben masayı kurarım. ✔ Bu gelenek yüzyıllardır süregeliyor. ✔ Haberi duyunca öylece bakakaldı. Yaklaşma (-ayaz): az kalsın olacak, ama olmayan iş; ✔ Buzlu yolda düşeyazdım.
  • Anlamca kaynaşmış birleşik fiiller: İki sözcük birleşerek yeni bir anlam kazanır. Tek sözcük hâline gelenler bitişik yazılır: vazgeçmek, öngörmek, varsaymak, başvurmak. Deyim niteliğindeki birleşik fiiller ise ayrı yazılır: ✔ Çıkmadan önce raporlara bir göz attım. ✔ Öğretmenin uyarısına kulak verdik.

✔ Birleşik (yeterliğin olumsuzu)

  • gel-e-medi
  • anla-ya-madık
  • bul-a-mazsın

✘ Basit (yalnız olumsuz)

  • gel-medi
  • anla-madık
  • bul-mazsın
Akılda kalsın: Olumsuz fiilde -ma/-me'nin hemen önüne bak: orada bir a/e sesi varsa (gel-e-medi) -bil- düşmüştür, fiil yeterlik fiilinin olumsuzudur ve birleşiktir. Yoksa (gel-medi) basittir. Kurallı birleşiklerin anahtarı: bil = yapabilmek, ver = hızla, dur / gel / kal = sürüp gitmek, yaz = az kalsın.
Sınavda

Nasıl sorulur“Hangisinde birleşik fiil, ötekilerden farklı bir yolla oluşturulmuştur?” sorusunda önce her birleşik fiilin türünü belirle: isim + et-/ol- mu, fiil + -a/-e + bil-/ver-/kal- mı, yoksa deyim mi? Yazım seni yanıltmasın: “kayboldu” bitişik yazılır ama “kabul etti” gibi isim + yardımcı fiildir. İkinci kalıp “birleşik yapılı fiil” sorar.

TuzakBurada fiilimsilerdir: “yardım eden, kabul edilince” sözcükleri birleşik yapılıdır ama çekimli fiil değil, fiilimsidir. Üçüncü tuzak olumsuz biçimdir: “anlayamadım” birleşik, “anlamadım” basittir.

⇄Bilgi eşleştirme kurallı birleşik fiil ve türü

?Soru çöz

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde yüklem, ötekilerden farklı bir yolla kurulmuş birleşik fiildir?

✓ C. “Çıkabildi”, fiil + -a + bil- ile kurulmuş kurallı birleşik fiildir (yeterlik). A'daki “kabul etti”, B'deki “iptal ettik” ve D'deki “kayboldu” ise bir isimle yardımcı fiilin birleşmesinden oluşmuştur; “kayboldu” ses düştüğü için bitişik yazılır, ama kuruluş yolu aynıdır.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde adlaşmış sıfat vardır?

✓ C. “Büyüğünü” sözcüğünde nitelenen “ayakkabı” düşmüş, “büyük” sıfatı onun yerine geçip ekleri almıştır: büyük ayakkabıyı → büyüğünü. A, B ve D'deki “eski, yeni, yaşlı, taze” sözcükleri ardlarındaki ismi niteleyen sıfatlardır; A'daki “çoğu” ise zamirdir.Kaynak: Sıfatlar ve zarflar · Sıfat tamlaması, adlaşmış sıfat

?Soru 2

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde “ile” bağlaç olarak kullanılmıştır?

✓ C. “Ankara ve Eskişehir arasında” denebilir; iki söz aynı görevdedir, “ile” bağlaçtır. A'da birliktelik, B'de araç, D'de durum bildiren edattır; bunlarda “ile” yerine “ve” konamaz.Kaynak: Edat, bağlaç ve ünlem · Bağlaç mı edat mı: ile

?Soru 3

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde dönüşlülük zamiri kullanılmıştır?

✓ D. “Kendisi”, işin başkası tarafından değil kişinin kendisi tarafından yapıldığını vurgulayan dönüşlülük zamiridir. A'daki “bize”, B'deki “onlar”, C'deki “senin” ve “bizim” kişi zamiridir.Kaynak: İsimler, zamirler ve isim tamlamaları · Kişi zamirleri ve “kendi”

?Soru 4

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde tırnak içindeki isim soyut anlamlıdır?

✓ B. Korku duyu organlarıyla algılanamaz, yalnız zihinle kavranır: soyut isimdir. Rüzgâr dokunmayla, kahve tatma ve koklamayla, ses işitmeyle algılandığı için somuttur. Ölçüt “görmek” değil, herhangi bir duyuyla algılamaktır; bunu Sözcükte anlam sayfasında gördük.Kaynak: İsimler, zamirler ve isim tamlamaları · İsim türleri: özel ve cins

?Soru 5

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde soru zarfı kullanılmıştır?

✓ C. “Neden” sözcüğü “gelmedin” fiiline sebep bakımından soru sorar; soru zarfıdır. A'da “nereye” hâl eki almış soru zamiri, B'de “hangi” soru sıfatı, D'de “kimin” soru zamiridir.Kaynak: Sıfatlar ve zarflar · Zarf ve zarf türleri

?Soru 6

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde “yalnız” sözcüğü “sadece” anlamında, sınırlama bildiren bir zarf olarak kullanılmıştır?

✓ B. “Yalnız” yerine “sadece” konabiliyor ve bilme işini “sen”le sınırlıyor: TDK'ye göre sınırlama bildiren zarf (eski KPSS kaynaklarında “sınırlama edatı”). A'da ağacı niteleyen sıfat, C'de “ama” anlamıyla iki yargıyı bağlayan bağlaç; D'de de zarftır ama “tek başına” anlamında, “nasıl oynayamaz?” sorusuna cevap veren durum zarfı.Kaynak: Edat, bağlaç ve ünlem · Edat mı zarf mı sıfat mı?

?Soru 7

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde altı çizili sözcük cins isim olarak kullanılmıştır?

✓ C. Bitki adı olan “pamuk”, aynı türden bütün bitkileri karşılayan cins isimdir. Erciyes (dağ adı), Pamuk (hayvana verilen ad) ve Akdeniz (deniz adı) tek bir varlığı gösteren özel isimlerdir.Kaynak: İsimler, zamirler ve isim tamlamaları · İsim türleri: özel ve cins

?Soru 8

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde altı çizili “bir” sözcüğü sayı sıfatı olarak kullanılmıştır?

✓ D. Burada “bir” sözcüğü miktar bildirir ve “iki kilo” ile karşılaştırılır; asıl sayı sıfatıdır. A, B ve C'de “bir” belli olmayan bir akşamı, hediyeyi ve günü anlatır; belgisiz sıfattır.Kaynak: Sıfatlar ve zarflar · Belirtme sıfatları

?Soru 9

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde edat (ilgeç) kullanılmamıştır?

✓ A. “Önünde”, “ön” isminin iyelik ve bulunma eki almış hâlidir; edat değildir. B'de “kadar”, C'de “için”, D'de “dolayı” önündeki sözle öbek kuran edatlardır.Kaynak: Edat, bağlaç ve ünlem · Edat (ilgeç) nedir?

?Soru 10

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde “ah” ünlemi cümleye özlem anlamı katmıştır?

✓ B. Geçmişteki güzel günlerin yeniden yaşanması isteniyor: özlem. A'da acı, C'de pişmanlık, D'de şaşma anlamı vardır.Kaynak: Edat, bağlaç ve ünlem · Ünlem ve türleri
42
Daha fazla soru çözmek ister misin?Fiiller, ek fiil, fiilimsiler konusundan 42 soru seni bekliyor. Çözümlü; yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →