Cümlede anlam ilişkileri: neden-sonuç, amaç-sonuç, koşul, karşılaştırma

Neden, amaç ve koşul ilişkilerini ipucu eklerle ayırmayı; öneri, eleştiri, sitem, pişmanlık gibi tutum bildiren cümleleri ve biçimle anlamın ayrıştığı örtülü anlamı kendi örneklerimizle, adım adım anlatıyoruz.

8 durakKavram
16 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 16tamamlanan etkinlik
68 sorubu konuda çözebileceğin
KAVRAM · NEDEN-SONUÇ

Neden-sonuç (sebep-sonuç) ilişkisi: “Niçin?” sorusunun cevabı

MEB 10. sınıf · Dünden Bugüne · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Neden-sonuç cümlesi nedir, nasıl anlaşılır?

Kısa cevap: Neden-sonuç (sebep-sonuç) cümlesinde bir yargının gerçekleşme sebebi aynı cümlede verilir ve cümle “Niçin?” sorusuna cevap verir. Başlıca ipuçları “-dığı için, -dığından, -den/-dan, çünkü, bu yüzden, nedeniyle, yüzünden, sayesinde” ile haber kipli bir fiilden sonra gelen “diye”dir.

Her cümle bir yargı taşır; cümlede anlam soruları ise o yargının nasıl kurulduğunu sorar: bir sebebe mi dayanıyor, bir amaca mı yöneliyor, bir şarta mı bağlanıyor?

Bu sorular sınava iki kapıdan girer. Birincisi, cümledeki iki yargı arasındaki anlam ilişkisidir: neden-sonuç, amaç-sonuç, koşul-sonuç, karşılaştırma. İkincisi, cümlenin taşıdığı tutum ya da duygudur: öneri, eleştiri, yakınma, pişmanlık… Bu sayfa ikisini sırayla ele alıyor. Öznel-nesnel ayrımı, kesinlik-olasılık ve cümleden çıkarım ise komşu sayfada: Cümle yorumlama.

Sebep önce gelir, sonuç sonra

Neden-sonuç cümlesinde iki durum vardır: biri gerçekleşmiş ya da şu an var olan bir durum (neden), öteki ondan doğan sonuç. Gece boyunca kar yağdığı için okullar tatil edildi. Kar yağmıştır; bu gerçek bir durumdur ve tatilden önce gelir. Sağlaması kolaydır: sonuca “Niçin?” diye sor. “Okullar niçin tatil edildi?” sorusuna cümle “Kar yağdığı için.” diye cevap veriyorsa ilişki kurulmuştur.

İpuçları tek tek

  • -dığı için / -dığından: Servisi kaçırdığından derse geç kaldı.
  • -den / -dan (ayrılma hâli sebep bildirince): Heyecandan sesi titriyordu.
  • çünkü, bu yüzden, bu nedenle, bu sebeple: neden ile sonucu iki ayrı yargıya böler. Kütüphane bu hafta kapalı; çünkü raflar yenileniyor. Burada sonuç önce, neden sonra gelir; sıra değişse de ilişki aynıdır.
  • nedeniyle, yüzünden, sayesinde, -den dolayı, -den ötürü: Yoğun sis nedeniyle seferler ertelendi. “Yüzünden” çoğunlukla olumsuz, “sayesinde” olumlu bir sonuçla kullanılır.
  • Haber kipli fiil + diye: Hava soğuk diye kalın montunu giydi. “Diye”nin amaç bildiren kullanımı da vardır; ayrımı bir sonraki konuda.
  • -ınca / -ince: asıl olarak zaman bildirir; ama ikinci olay birincinin doğrudan sonucuysa neden de taşır: Sınav sonucunu görünce rahatladı.
  • ki (bazı soru cümlelerinde sebebi sorgular): Ne söyledin ki çocuk ağlamaya başladı?

Gerekçeli yargı

Sınav bazen “neden” yerine “gerekçe” der. Gerekçeli yargıda bir değerlendirme yapılır ve hemen ardından dayanağı söylenir: Bu roman, karakterlerini adım adım tanıttığı için kolay okunuyor. Aynı değerlendirme gerekçesiz de kurulabilir: Bu roman kolay okunuyor. “Hangisinde yargının gerekçesi belirtilmemiştir?” sorusunun cevabı, ikinci türden cümledir.

Akılda kalsın: Neden geçmişe bakar: her zaman gerçekleşmiş ya da şu an var olan bir durumdur. Tek soru yeter: “Niçin?” Cevap cümlenin içindeyse neden-sonuç ilişkisi vardır.
Sınavda

Nasıl sorulur“Aşağıdaki cümlelerin hangisinde neden-sonuç ilişkisi vardır?” ya da tersinden “hangisi taşıdığı anlam ilişkisi bakımından diğerlerinden farklıdır?” diye sorulur.

TuzakEn sık çeldirici olan amaç-sonuç cümlesidir: “için” sözcüğünü görüp hemen işaretleme, önündeki eke bak. -dığı için neden, -mek için amaçtır.

▭Boşluk doldurma

Sınav kaygısı bütün gece uyuyamadı. Neden-sonuç cümlesi sorusuna cevap verir.

yüzündensayesindeNiçin?Ne için?

?Soru çöz

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde neden-sonuç ilişkisi vardır?

✓ A. Binanın susuz kalması gerçekleşmiş bir olaya, borunun patlamasına bağlanmıştır; “-dığından” neden bildirir. B amaç, C koşul, D karşılaştırma cümlesidir.
TUZAK · AMAÇ-SONUÇ

Amaç-sonuç ilişkisi: “için” sözcüğünün iki yüzü

MEB 10. sınıf · Dünden Bugüne · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Amaç-sonuç ile neden-sonuç arasındaki fark nedir?

Kısa cevap: Amaç-sonuç cümlesinde bir eylem, ulaşılmak istenen bir hedef için yapılır ve cümle “Ne için? Ne amaçla?” sorusuna cevap verir. İpuçları “-mek için, -mesi için, -mek üzere, amacıyla, -sın diye” ve “okumaya gitti” örneğindeki yönelme hâlidir. Nedenden farkı şudur: neden gerçekleşmiş bir durumdur, amaç ise henüz gerçekleşmemiş, istenen bir durumdur.

Aynı “için” sözcüğü bir cümlede geçmişi, ötekinde geleceği anlatabilir; amaç-sonuç sorularının bütün tuzağı bu küçük sözcükte saklıdır.

Amaç-sonuç cümlesinde eylemi yapanın aklında bir hedef vardır: Sınava hazırlanmak için hafta sonları kütüphaneye gidiyor. Kütüphaneye gitmek eylemdir, sınava hazırlanmak amaç. Amaç, eylemden sonra gerçekleşmesi istenen bir durumdur; cümle kurulduğu anda henüz yoktur. Hiç gerçekleşmeyebilir de: Treni yakalamak için koştu ama yetişemedi. Tren kaçmıştır, yine de cümle amaç-sonuç cümlesidir; çünkü ilişkiyi sonucun gerçekleşmesi değil, eylemin bir hedefe yönelmesi belirler.

İpuçları

  • -mek / -mak için: Fidanları sulamak için erkenden kalktı.
  • -mesi / -ması için: Çocukların güvenle oynaması için bahçeyi çitle çevirdiler.
  • -mek üzere: Pasaportunu yenilemek üzere nüfus müdürlüğüne gitti.
  • amacıyla, maksadıyla, niyetiyle, uğruna: Kütüphaneye kitap toplamak amacıyla bir kermes düzenlendi.
  • İstek ya da emir çekimli fiil + diye: Bebek uyanmasın diye kapıyı yavaşça kapattı.
  • İsim-fiil + yönelme hâli (-e / -a): Ekmek almaya fırına gitti.
  • ki (istek ya da emirden sonra): Erken yat ki sabah dinç kalkasın.

Neden mi, amaç mı?

Neden-sonuç: durum olmuş ya da var

  • Hastalandığı için ilaç içti.
  • Yağmur yağıyor diye dışarı çıkmadı.
  • Sesi duyunca pencereye koştu.

Amaç-sonuç: durum isteniyor, henüz yok

  • İyileşmek için ilaç içti.
  • Islanmasın diye şemsiyesini aldı.
  • Sesin nereden geldiğini görmek için pencereye koştu.

Tablodaki her satırda eylem aynı, ilişki farklı. Tuzak üç sözcükte toplanır. “İçin”: önünde “-mek, -mesi” varsa amaç, “-dığı” varsa nedendir. “Diye”: istek ya da emir eki taşıyan fiilden (ıslanmasın, gelsin) sonra amaç, haber kipli fiilden (yağıyor, geldi, soğuk) sonra nedendir. “Üzere”: “-mek üzere gitti” amaç bildirir; ama “Tren kalkmak üzere.” yakın gelecek, “Söylediğim üzere” ise “gibi” anlamı taşır ve ilişki kurmaz.

Akılda kalsın: Tek soru: “Bu durum eylemden önce var mıydı?” Vardıysa neden, eylemden sonra ulaşılmak isteniyorsa amaç. Neden geçmişe, amaç geleceğe bakar.
Sınavda

Nasıl sorulur“Hangisinde amaç-sonuç ilişkisi vardır?” ya da “Hangisi anlam ilişkisi bakımından diğerlerinden farklıdır?” diye gelir. Adım adım çözüm: 1) Cümledeki eylemi (sonucu) bul. 2) Eylemi açıklayan bölümü ayır. 3) O bölüme “Niçin?” ve “Ne amaçla?” sorularını ayrı ayrı sor; hangisi doğal cevap alıyorsa ilişki odur. 4) Sağlama: cümle “-dığı için” ile anlam kaybı olmadan yeniden kurulabiliyorsa neden, “-mek için” ile kurulabiliyorsa amaçtır. Çözümlü örnek: “Kardeşi korkmasın diye ışığı açık bıraktı.” Eylem: ışığı açık bıraktı. Açıklayan bölüm: kardeşi korkmasın. “Ne amaçla?” sorusu cevap alıyor; korkmamak henüz gerçekleşmemiş, istenen bir durum. “Kardeşi korkmaması için…” diye de kurulabiliyor: amaç-sonuç.

TuzakYalnızca “diye” ya da “için” sözcüğüne bakıp karar vermek.

↕Sıralama neden mi, amaç mı?

  1. “Niçin?” ve “Ne amaçla?” sorularını ayrı ayrı sor
  2. Cümledeki eylemi (sonucu) bul
  3. “-dığı için / -mek için” dönüştürmesiyle sağlamasını yap
  4. Eylemi açıklayan bölümü ayır

?Soru çöz

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde amaç-sonuç ilişkisi vardır?

✓ C. Sesini duyurabilmek, eylemden sonra ulaşılmak istenen hedeftir (-mek için). A'daki gürültü, B'deki kar ve D'deki yorgunluk eylemden önce var olan nedenlerdir; B'deki “diye” haber kipli bir fiilden sonra geldiği için neden bildirir.
KAVRAM · KOŞUL-SONUÇ

Koşul-sonuç (şart) ilişkisi: varsayım ve tahminle karıştırma

MEB 10. sınıf · Dünden Bugüne · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Koşul-sonuç cümlesi nedir, varsayım ve tahminden farkı ne?

Kısa cevap: Koşul-sonuç (şart) cümlesinde bir yargının gerçekleşmesi başka bir durumun gerçekleşmesine bağlanır ve cümle “Hangi şartla?” sorusuna cevap verir. Başlıca ipuçları “-se/-sa, -dıkça, -madıkça, -dığı takdirde, -mek şartıyla, yeter ki” ve koşul bildiren “mı”dır. Varsayımda gerçek olmayan bir durum gerçekmiş gibi kabul edilir; tahminde ise kesin bilinmeyen bir durum için olasılık belirtilir.

Neden geçmişe, amaç geleceğe bakıyordu; koşul ise bir terazinin iki kefesine benzer: biri inerse öteki de iner.

Koşul cümlesinde asıl yargı bir şarta bağlıdır ve o şartın gerçekleşip gerçekleşmeyeceği henüz belli değildir: Hafta sonu hava güzel olursa bisikletle sahile ineceğiz. Hava güzel olacak mı, bilmiyoruz; gezi ona bağlı. Nedenle farkı tam burada: neden gerçek bir durumdur (Hava güzel olduğu için sahile indik.), koşul ise gerçekleşmesi belirsiz bir durumdur.

Koşulun ipuçları

  • -se / -sa (şart eki) ve ek fiilin şart çekimi ise: Erken çıkarsan trafiğe takılmazsın. Proje onaylanacaksa ekibin büyümesi gerekir.
  • -dıkça / -madıkça: Kitap okudukça kelime dağarcığın genişler. Düzenli antrenman yapmadıkça kondisyonun artmaz.
  • -dığı takdirde, -dığı sürece, -mek şartıyla / koşuluyla / kaydıyla: Faturayı zamanında ödediğiniz takdirde gecikme bedeli alınmaz.
  • yeter ki: Gezmeye götürürüm, yeter ki ödevini bitir.
  • Koşul bildiren “mı”: Bir kitaba başladı mı bitirmeden bırakmaz. Burada “mı” soru sormaz; “başlarsa” anlamı taşır.
  • -e bağlı / -e bağlıdır, ancak … -se: koşul ek yerine bir sözle de kurulur: Fidanların tutması, ilk yaz düzenli sulanmalarına bağlı. Cümlede “-se” yoktur, ama sonuç (tutmak) bir şarta (sulanmak) bağlanmıştır.

Koşul ile sonuç iki ayrı cümleye de bölünebilir. Bu proje okulumuzu baştan sona değiştirebilir. Yeter ki öğretmenler ve veliler birlikte çalışsın. İkinci cümle, birincideki yargının koşuludur. Paragraf sorularındaki “Numaralanmış cümlelerden hangisi kendinden önceki cümlenin koşuludur?” kalıbında “yeter ki”, “ancak … -se”, “… şartıyla” ile başlayan cümleyi ara.

Tuzak: “-se” eki her zaman koşul kurmaz. Keşke bu filmi sinemada izleseydik. dilek ve pişmanlık, Biraz dinlensen iyi olur. öneri bildirir. Ne kadar anlatsam da anlamadı. cümlesindeki “-se de” ise karşıtlık kurar: anlatma gerçekleşmiş, beklenen sonuç gelmemiştir.

Varsayım ve tahmin: koşulun akrabaları

Varsayımda gerçek olmayan ya da olup olmadığı bilinmeyen bir durum, düşünce yürütmek için gerçekmiş gibi kabul edilir: Diyelim ki bir gün bütün şehirde internet kesildi; bankalar nasıl çalışırdı? İpuçları: diyelim ki, farz edelim, tutalım ki, varsayalım, “… olduğunu düşünelim”. Varsayım da bir koşul gibi işler; ama koşulda gerçekleşmesi beklenen bir durum, varsayımda ise “öyle olduğunu kabul edelim” diye kurulmuş bir düşünce deneyi vardır.

Tahmin ise kesin bilinmeyen bir durum hakkında olasılık bildirir: Bu yoğunlukla toplantı akşama kadar sürer herhalde. Şimdiye kadar eve varmıştır. İpuçları: herhalde, galiba, sanırım, muhtemelen, -ebilir ve tahmin bildiren “-dır”. Bir yargının kesin mi olası mı olduğu ise Cümle yorumlama sayfasında ayrıca işleniyor.

Aynı eylem (erken yatmak), üç farklı ilişki: hepsini ayıran şey, açıklayan bölümün zamanı ve sorduğu sorudur.Görsel: Sınav Defteri
Akılda kalsın: Üç soru, üç ilişki: Niçin? → neden · Ne için? → amaç · Hangi şartla? → koşul. Neden gerçektir, amaç istektir, koşul belirsizdir.
Sınavda

Nasıl sorulur“Aşağıdaki cümlelerin hangisinde bir eylemin gerçekleşmesi bir koşula bağlanmıştır?” ya da “hangisinde varsayım / tahmin anlamı vardır?” diye sorulur.

TuzakÇeldiricilerin hep aynı yerden gelmesidir: “-se” ekiyle kurulmuş dilek, pişmanlık ve öneri cümleleri; “-se de” ile kurulmuş karşıtlık cümleleri; bir de koşul ile varsayımın birbirinin yerine konması. “Diyelim ki, farz edelim” gördüğünde cevap çoğu zaman varsayımdır.

⇄Bilgi eşleştirme ipucu ve ilişki

?Soru çöz

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde bir yargı koşula bağlanmıştır?

✓ D. Kuralları unutmamak, düzenli tekrar yapma şartına bağlanmıştır (-madıkça). A'da “-se” eki dilek ve pişmanlık, B'de “-se de” karşıtlık bildirir; C ise neden-sonuç cümlesidir.
KAVRAM · KARŞILAŞTIRMA

Karşılaştırma (üstünlük, eşitlik) ve benzetme: aynı terazide mi?

MEB 10. sınıf · Kelimelerin Ritmi · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaBenzetme, deyim aktarması (istiare) ve kişileştirme arasındaki fark nedir?Bağlantılı konudan (Sözcükte anlam). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Benzetme (teşbih), aralarında benzerlik bulunan iki varlıktan nitelikçe zayıf olanı güçlü olana benzetmektir; temel ögeleri benzeyen ve benzetilendir. Temel ögelerden yalnız biri kullanılırsa deyim aktarması (istiare, eğretileme) yapılmış olur. İnsana ait özelliklerin insan dışı varlıklara yüklenmesine kişileştirme (teşhis), bu varlıkların konuşturulmasına konuşturma (intak) denir.

Benzetme, deyim aktarması, kişileştirme

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Karşılaştırma cümlesi ile benzetme cümlesi nasıl ayırt edilir?

Kısa cevap: Karşılaştırma, aynı türden en az iki varlık ya da bir varlığın iki farklı zamanı arasında benzerlik, farklılık veya derece ilişkisi kurmaktır; “daha, en, -den daha, kadar, gibi, göre, oranla” gibi sözcüklerle üstünlük ya da eşitlik bildirir. Benzetmede ise farklı türden iki varlık arasında ortak bir nitelik bakımından ilgi kurulur ve nitelikçe zayıf olan, güçlü olana benzetilir.

“Ondan daha hızlı” dediğimiz an iki şeyi aynı teraziye koymuş oluruz; karşılaştırma cümlesi bu teraziyi sözcüklerle kurar.

Karşılaştırmada bir ölçüt (hız, boy, başarı, kalabalık…) ve en az iki taraf vardır. Taraflar iki ayrı varlık olabilir: Bisiklet yolu, ana caddeden daha güvenli. Aynı varlığın iki zamanı da olabilir: Bu yıl ilçemize geçen yıla göre daha az yağış düştü. İkinci türü gözden kaçırma; “eskisi kadar”, “önceki yıllara göre” gibi sözler de karşılaştırma kurar.

Üstünlük, eşitlik, farklılık

  • Üstünlük: daha, en, -den daha, -den çok / az, göre, oranla. Takımın en genç oyuncusu bu sezon en çok golü attı. “En”, bir varlığı kendi grubuyla karşılaştırır; bu yüzden karşılaştırma sayılır.
  • Eşitlik: kadar, gibi (aynı türden varlıklar arasında), denli, aynı. Küçük kardeşi de ablası kadar meraklı. Bu yılki mezuniyet de geçen yılki gibi kalabalıktı.
  • Farklılık: -den farklı olarak, oysa, ise. Roman geniş bir zaman dilimini anlatır, hikâye ise kısa bir kesiti.

Tuzak: bu sözcükler her zaman karşılaştırma yapmaz. Daha akşam olmadı. cümlesinde “daha” henüz, Sabaha kadar çalıştı. cümlesinde “kadar” zaman sınırı, Yarın yağmur yağacak gibi. cümlesinde “gibi” sanı, Bana göre bu karar yanlış. cümlesinde “göre” kişisel görüş bildirir. “En” de kalıplaşmış en azından (hiç değilse) sözünde kimseyi kimseyle kıyaslamaz: En azından bir telefon açabilirdin.

Aşamalı durum: zamana yayılan karşılaştırma

Bir niteliğin zaman içinde derece derece artması ya da azalması sınavda aşamalı durum (aşamalılık) diye sorulur: Kıyıdaki çam ağaçlarının sayısı her geçen yıl biraz daha azalıyor. Burada aynı varlığın ardışık zamanları örtük biçimde karşılaştırılır; değişim bir anda değil, basamak basamak olur. İpuçları: günden güne, gün geçtikçe, her geçen gün, gittikçe, giderek, yavaş yavaş, adım adım, azar azar. Tuzak: “her gün”, “sürekli” gibi sözler süreklilik bildirir, aşama bildirmez. Her gün aynı saatte yürüyüşe çıkar. cümlesinde bir alışkanlık vardır, değişim yoktur.

Benzetme: karşılaştırmanın kardeşi değil

Benzetmede taraflar aynı türden değildir; bir varlık, bir niteliği güçlü biçimde taşıyan başka türden bir varlığa benzetilir: Çocuk bütün gün arı gibi çalıştı. Çocuk ile arı aynı terazide tartılmaz; çocuk, çalışkanlıkta arıya benzetilir (benzetmenin ögelerini Sözcükte anlam sayfasında gördük). İpuçları: gibi, kadar, -ce, sanki, âdeta. Benzetmenin bir adım ötesinde, insana özgü bir özellik insan dışı bir varlığa verilirse kişileştirme olur: Şehir sabaha karşı derin bir uykuya daldı. Söz sanatlarının ayrıntısı Sözcükte anlam sayfasında.

Karşılaştırma: aynı tür, ölçme var

  • Kardeşi kadar çalışkan.
  • Geçen kıştan daha soğuk bir kış.
  • Eskisi kadar sık görüşmüyoruz.

Benzetme: farklı tür, nitelik aktarma

  • Arı kadar çalışkan.
  • Buz gibi bir sabah.
  • Sesi sanki bir ninni.
Akılda kalsın: Sor: “Aynı terazide mi tartılıyorlar?” Aynı türden iki şey bir ölçütle ölçülüyorsa karşılaştırma; bir şey başka türden bir şeye benzetiliyorsa benzetme. Kardeşi kadar → karşılaştırma, aslan kadar → benzetme.
Sınavda

Nasıl sorulur“Hangisinde karşılaştırma yapılmıştır / yapılmamıştır?” diye sorulur.

Tuzakİki türlüdür: “daha” (henüz), “kadar” (sınır), “göre” (görüş) gibi kullanımlar karşılaştırma sanılır; benzetme cümleleri de karşılaştırma şıkkı gibi konur. Aynı varlığın iki zamanını kıyaslayan cümleleri (eskisi kadar, geçen yıla göre) karşılaştırma saymayı unutma.

?Soru çöz

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde karşılaştırma yapılmıştır?

✓ B. Bu yılın fuarı geçen yılınkiyle kalabalık ölçütüne göre karşılaştırılmıştır (-den daha, üstünlük). A'da “daha” henüz, C'de “göre” kişisel görüş, D'de “kadar” zaman sınırı anlamındadır.

▭Boşluk doldurma

“Kardeşi kadar sabırlı” sözünde aynı türden iki varlık ölçüldüğü için vardır; “Buz gibi bir sabah” sözünde ise yapılmıştır.

karşılaştırmaörneklemebenzetmetanım
KAVRAM · TANIM VE ÖRNEK

Tanım, örnekleme ve açıklama cümleleri: her “-dır” tanım değildir

MEB 10. sınıf · Kelimelerin Ritmi · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaTerim anlam nedir, bir sözcüğün terim olarak kullanıldığı nasıl anlaşılır?Bağlantılı konudan (Sözcükte anlam). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Terim, bir bilim, sanat, meslek dalıyla ya da bir konuyla ilgili özel ve belirli bir kavramı karşılayan sözcüktür (TDK). Aynı sözcük günlük dilde gerçek ya da mecaz anlamda, bir alanın içinde ise terim anlamında kullanılabilir: “kök” bir denklemde, “perde” bir tiyatro oyununda terimdir.

Terim anlam ve çözüm yolu

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Tanım cümlesi nedir, örnekleme ve açıklamadan nasıl ayrılır?

Kısa cevap: Tanım cümlesi bir kavramın ne olduğunu, onu başka kavramlardan ayıran özellikleriyle söyler ve “X nedir?” sorusunu cevaplar. Örnekleme, genel bir yargıyı somut bir örnekle destekler (örneğin, mesela, gibi). Açıklama ise bir yargıyı aynı cümlede başka sözlerle açar (yani, başka bir deyişle, iki nokta).

Bir kavramı anlatmanın üç yolu var: ne olduğunu söylemek, bir örneğini göstermek ya da kastedileni açmak.

Tanım: “Nedir?” sorusunun cevabı

Termometre, sıcaklığı ölçmeye yarayan bir araçtır. Tanım cümlesinde özne bir kavramdır; yüklem o kavramın hangi sınıfa girdiğini (araç) ve onu benzerlerinden ayıran özelliği (sıcaklığı ölçmek) söyler. Sağlaması iki adımdır: cümle “Termometre nedir?” sorusuna doğrudan cevap veriyor mu, özne ile yüklem yer değiştirince (Sıcaklığı ölçmeye yarayan araç termometredir.) anlam korunuyor mu?

Tuzak: “-dır” ile biten her cümle tanım değildir. Termometre her evde bulunması gereken bir araçtır. bir değerlendirme ve öneri taşır. Dostluk, zor günde uzanan bir eldir. ise benzetmeye dayalı öznel bir yargıdır; “Dostluk nedir?” sorusuna sözlükteki gibi bir cevap vermez.

✔ Tanım

  • Ada, dört yanı suyla çevrili kara parçasıdır.
  • Fabl, kahramanları çoğunlukla hayvanlar olan ders verici kısa bir anlatıdır.

✘ Tanım değil

  • Ada, tatil için en huzurlu yerdir. (değerlendirme)
  • Masal, çocukluğun penceresidir. (benzetmeli yargı)

Sınavda bir de öznel (kişisel) tanım geçer: kavramın ne olduğu söylenir, ama ölçüt kişiseldir ve herkes aynı tanımı yapmaz. Mutluluk, insanın elindekinin değerini bilmesidir. cümlesi “Mutluluk nedir?” sorusunu cevaplar; yine de bir sözlük maddesi değil, bir bakış açısıdır. Yani tanımdır ama nesnel değildir. Benzetmeli yargıdan farkı, kavramı başka türden bir varlığa benzetmeden doğrudan nitelemesidir. Soru kökünde “öznel bir tanım yapılmıştır” ifadesini görürsen bu türü ara; “-dır” ile biten bir değerlendirme (Ada, tatil için en huzurlu yerdir.) ise öznel tanım da değildir, çünkü adanın ne olduğunu söylemez.

Örnekleme

Örneklemede genel bir yargı somut bir örnekle desteklenir: Bazı kuşlar çok uzun göç yolculukları yapar; örneğin leylekler her sonbahar Afrika'ya kadar uçar. İpuçları: örneğin, mesela, söz gelimi, nitekim, gibi. Burada “gibi” benzetme yapmaz, sayma başlatır: Elma, armut, ayva gibi meyveler sonbaharda bollaşır. örneklemedir; Çiçek gibi bir bahçe ise benzetme.

Sınav örneklemeyi tersinden de sorar: bir yargı verilir ve “Aşağıdakilerden hangisi bu yargıyı örneklendirir?” denir. Önce yargıyı sade bir cümleyle söyle, sonra seçeneklerde onun somut bir olayını ara. Yargı “Gerçek ustalık, yılların birikimiyle kazanılır.” ise Kemancı, ilk konserinden önce yirmi yıl boyunca her gün çalıştı. onu örneklendirir; Genç ressamın ilk sergisi büyük ilgi gördü. ise aynı konudan (sanat) söz etse de yargıyı desteklemez. Ölçüt konu benzerliği değil, olayın yargıyı doğrulamasıdır.

Açıklama

Açıklama cümlesinde önce bir yargı ya da genel bir ifade verilir, ardından ne kastedildiği açılır: Ödevin tek bir şartı var: bütün kaynaklar belirtilecek. Bu yıl kurs ücretsiz, yani kayıt için herhangi bir ödeme yapılmayacak. İpuçları: iki nokta, yani, başka bir deyişle, diğer bir ifadeyle. Bu üç yol paragraf düzeyinde düşünceyi geliştirme yolları olarak da karşına çıkar: Anlatım biçimleri ve düşünceyi geliştirme yolları.

Akılda kalsın: Tanımı yakalamanın en hızlı yolu: cümlenin başına “… nedir?” sorusunu koy. Cümle bir sözlük maddesi gibi cevap veriyorsa tanımdır; bir görüş ya da benzetme sunuyorsa değildir. Sayma yapan “gibi” örnekleme, tür değiştiren “gibi” benzetmedir.
Sınavda

Nasıl sorulur“Hangisinde tanımlama yapılmıştır?” sorusu gelir. “Ayraç içinde verilen anlam özelliği hangisinde yanlış örneklendirilmiştir?” kalıbında ise “gibi” tuzağı sık kullanılır: elma, armut gibi örnekleme, çiçek gibi benzetmedir.

TuzakTanım sorusunda “-dır” ile biten değerlendirme ve benzetme cümleleridir.

⇄Bilgi eşleştirme cümle ve anlam özelliği

?Soru çöz

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde tanım yapılmıştır?

✓ D. Cümle “Pusula nedir?” sorusuna kavramın sınıfı (araç) ve ayırt edici özelliğiyle cevap veriyor. A, B ve C “-dır” ile bitse de kavramı tanımlamaz, onun hakkında bir değerlendirme yapar.
ANLAM · TUTUM

Öneri, öğüt, eleştiri, rica ve emir: karşındakini yönlendiren cümleler

KPSS / TYT Türkçe · Cümlede anlam · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaAtasözü nedir, deyim ile atasözü arasındaki fark nedir?Bağlantılı konudan (Sözcükler arası anlam ilişkileri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Atasözü, uzun deneme ve gözlemlere dayanılarak söylenmiş, halka mal olmuş, öğüt verici nitelikte sözdür (TDK): Damlaya damlaya göl olur. Deyimden farkı, bir durumu değil genel bir yargıyı ya da öğüdü cümle biçiminde bildirmesi ve hiç çekimlenmemesidir. Özdeyiş (vecize) ise bir düşünceyi kısa ve kesin anlatan, genellikle kim tarafından söylendiği bilinen özlü sözdür.

Atasözleri ve özdeyişler

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Öneri, öğüt, eleştiri, rica ve emir cümleleri nasıl ayırt edilir?

Kısa cevap: Öneri (tavsiye, salık verme) belirli bir durum için uygun yolu gösterir; öğüt ise hayat deneyimine dayanan genel bir yol gösterme ve uyarıdır. Eleştiri bir eseri, kişiyi ya da durumu olumlu veya olumsuz yönleriyle değerlendirir. Rica kibarca istekte bulunmak, emir ise bir işin yapılmasını kesin bir dille istemektir.

Bazı cümleler yalnızca bilgi vermez, karşısındakini bir yöne çekmeye çalışır: kimi kibarca yol gösterir, kimi değer biçer, kimi buyurur.

Öneri, öğüt ve uyarı

Öneride bir sorun ya da durum vardır ve ona uygun bir çözüm sunulur: Telefonun çabuk ısınıyorsa arka planda çalışan uygulamaları kapatmayı dene. İpuçları: -meli/-malı, -se iyi olur, -mek gerekir, -mekte yarar var, bence. Öğüt ise belirli bir anla sınırlı değildir; hayat tecrübesinden süzülmüş genel bir yol göstermedir: İnsan tutamayacağı sözü hiç vermemeli. Atasözlerinin çoğu öğüt taşır.

Önerinin yakın akrabası uyarı ya da sakınca bildirmedir: bir davranışın doğurabileceği olumsuz sonuca dikkat çekilir. Bu kazağı sıcak suda yıkarsan çeker. Tuzak: “-meli” her zaman öneri değildir; nesnel bir kural ya da zorunluluk da bildirebilir: Başvuru formu imzalanarak teslim edilmelidir.

Eleştiri: olumlu mu, olumsuz mu; içerik mi, biçim mi?

Eleştiri cümlesinde bir eser, kişi ya da durum değerlendirilir. Olumlu: Yönetmen küçük bir kasabanın hayatını abartıya kaçmadan, bütün sahiciliğiyle perdeye taşımış. Olumsuz: Romanın ikinci yarısı gereksiz ayrıntılarla uzatılmış. İkisi bir arada: Şiirlerinde imgeler çok güçlü ama ahenk zaman zaman aksıyor. Burada “ama, ne var ki, yalnız” gibi bağlaçlar yönü değiştirir; cümleyi sonuna kadar oku.

Sınav bir adım daha ileri gider: eleştiri içeriğe (konu, tema, düşünce) mi, biçime ya da üsluba (dil, anlatım, yapı) mı yöneliyor? Yazar, göç gibi zor bir konuyu cesaretle ele almış. içerik; Yazarın kısa, yalın cümleleri metni akıcı kılmış. üslup değerlendirmesidir.

Olumlu eleştiri kaynaklarda övgü, olumsuz eleştiri yergi diye de geçer. Eleştiri çoğu zaman numaralanmış cümlelerden kurulu kısa bir parçada sorulur: “Hangi cümleler övgü niteliğindedir?”, “Hangisinde olumlu ya da olumsuz bir değerlendirme yapılmamıştır?”, “Hangi cümleden başlayarak olumsuz eleştiriye yer verilmiştir?” Hepsinde aynı yolu izle: her cümlenin yanına artı (övgü), eksi (yergi) ya da sıfır (yalnız bilgi) koy. Konu özeti, yayın yılı, eserin kaç bölümden oluştuğu sıfırdır. “Başlayarak” sorusunda ilk eksiyi bul; o cümle çoğu zaman “ama, ne var ki, ne yazık ki, oysa” ile açılır ve ardından gelen cümleler de aynı olumsuz çizgide sürer.

Rica ve emir

İkisi de bir istektir; fark söyleyişin tonundadır. Rica nazik bir dille, karşı tarafın gönlüne bırakılarak yapılır: Çıkarken kapıyı kapatabilir misiniz, lütfen? İpuçları: lütfen, rica etsem, -ebilir misin, mümkünse. Emir kesindir ve itiraz payı bırakmaz: Herkes saat dokuzda salonda olsun. Telefonlarınızı kapatın. Biçimce soru olan bir cümle anlamca rica olabilir: Biraz sessiz olur musunuz?

Yönlendiren cümleler: kime, neye dönük?
TutumÖlçütÖrnek
ÖneriBelirli bir soruna çözümAğrı geçmezse doktora görünmelisin.
ÖğütHer zamana geçerli hayat dersiİnsan tutamayacağı sözü vermemeli.
UyarıBir davranışın kötü sonucuna dikkat çekerSıcak suda yıkarsan çeker.
EleştiriBir eser ya da kişi değerlendirilir (+ / −)İkinci yarı gereksiz uzatılmış.
RicaNazik istek, karşı tarafa bırakılırKapıyı kapatabilir misiniz, lütfen?
EmirKesin istek, itiraz payı yokTelefonlarınızı kapatın.
Akılda kalsın: Cümle kime ve neye dönük? Belirli bir soruna çözüm → öneri · genel hayat dersi → öğüt · bir esere ya da kişiye değer biçme → eleştiri · nazik istek → rica · kesin buyruk → emir.
Sınavda

Nasıl sorulur“Hangisinde bir öneri (tavsiye) anlamı vardır?”, “Hangisinde bir sanatçıya ya da yapıta yönelik olumsuz eleştiri vardır?”, “Hangisinde hem olumlu hem olumsuz eleştiri vardır?” ve “Hangisinde yazarın üslubuna odaklanılmıştır?” en sık kalıplardır.

TuzakEleştiri sorularında bilgi veren cümleler (yayın tarihi, eser sayısı, ödül) çeldiricidir: bunlarda değer yargısı yoktur.

⇄Bilgi eşleştirme cümle ve tutum

?Soru çöz

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde bir esere yönelik olumsuz eleştiri vardır?

✓ A. “Aceleyle bağlandığı izlenimi”, eserin kurgusuna yönelik olumsuz bir değerlendirmedir. B ve C yalnızca bilgi verir; D ise olumlu bir eleştiridir.
ANLAM · DUYGU

Yakınma, sitem, pişmanlık ve tasarı: duygunun saatine bak

MEB 10. sınıf · Dünden Bugüne · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Yakınma, sitem ve pişmanlık cümleleri arasındaki fark nedir?

Kısa cevap: Yakınma, bir durumdan duyulan hoşnutsuzluğu dile getirmektir; sitem ise bu hoşnutsuzluğun kırgınlıkla belirli bir kişiye yöneltilmesidir. Pişmanlık, kişinin geçmişte yaptığı ya da yapmadığı bir şeyden duyduğu üzüntüdür (keşke, -saydım). Tasarı geleceğe dönük bir plan, gerçekleşmemiş beklenti ise umulan ama gerçekleşmeyen durumdur.

Bu cümlelerin anahtarı zamandır: kimisi geçmişe döner ve üzülür, kimisi bugünden şikâyet eder, kimisi geleceğe plan kurar.

Bugüne dönük: yakınma, sitem, kanıksama

Yakınma (şikâyet, sızlanma) süregelen bir durumdan hoşnutsuzluktur ve belirli bir muhatabı yoktur: Bu mahallede gece yarısına kadar korna sesi eksik olmuyor. Sitemde kırgınlık bir kişiye yönelir ve o kişiden beklenen ilginin gösterilmediği sezdirilir: Bir kez olsun arayıp hâlimi sormadın. Kanıksama ise bir duruma alışıp artık ondan etkilenmemektir: İlk aylar trenin sesi uyutmuyordu, şimdi duymuyorum bile.

Geçmişe dönük: pişmanlık, hayıflanma, gerçekleşmemiş beklenti

Pişmanlıkta kişi kendi davranışını sorgular: Keşke sınava hazırlanmaya daha erken başlasaydım. Ne diye o eski arabayı aldım ki! İpuçları: keşke, -saydım, -meseydim, “ne diye…”. Hayıflanma elden kaçan bir fırsata ya da boşa giden bir emeğe üzülmektir: Bunca emek verilen proje son anda iptal edildi, yazık oldu. İpuçları: yazık, ne yazık ki, boşuna, elden kaçtı. Gerçekleşmemiş beklentide umulan durum ile olan durum çatışır: Konserin kalabalık olacağını sanıyorduk, salon yarı yarıya boştu. İpuçları: sanıyordum, bekliyordum, düşünmüştüm, -ecekti, oysa, ama.

Geleceğe dönük: tasarı ve dilek

Tasarı, henüz yapılmamış ve ileride yapılması planlanan iştir: Emekli olunca köydeki evi onarıp küçük bir arı bahçesi kurmayı düşünüyorum. İpuçları: düşünüyorum, planlıyorum, niyetindeyim, istiyorum, -ecek. Tasarı ile tahmin karışmasın: tasarıda kişi kendi eylemini planlar, tahminde bir olasılığı kestirir. “Keşke” geleceğe dönük de olabilir: Keşke yarın hava güzel olsa. bir dilektir, pişmanlık değildir; pişmanlık geçmişe bakan “-saydı”yla kurulur.

Öteki duygular: endişe, özlem, şaşırma, katlanma

  • Endişe (kaygı): gelecekte olabilecek kötü bir durumdan duyulan tedirginlik: Kardeşim bu tipide yolda kalacak diye içim içimi yiyor. İpuçları: korkuyorum, kaygılanıyorum, -ecek diye. Tahminden farkı, olasılığın yanında bir korku taşımasıdır.
  • Özlem: geçmişte kalan ya da uzaktaki bir şeye duyulan istek: Ah, kar yağınca bütün mahallenin kızağa çıktığı o kışlar! Çoğu zaman “ah, nerede, … şimdi?” ile kurulur ve geçmişe bakar; pişmanlıktan farkı, kişinin kendi davranışını sorgulamamasıdır.
  • Şaşırma (hayret): beklenmedik bir durum karşısındaki duygudur, çoğu zaman soru ya da ünlem biçimindedir: Bu kadar kısa sürede bütün kitabı nasıl çevirmiş olabilir?
  • Katlanma: istenmeyen bir duruma, değiştiremediği için dayanmaktır: Yıllarca gürültülü bir şantiyenin yanındaki odada, sesini çıkarmadan çalıştı. Onaylamayla karıştırma: onaylayan durumu doğru bulur, katlanan yalnızca dayanır.
Duygu bildiren cümleleri ayırmanın kısa yolu: duygunun hangi zamana baktığını bulmak.Görsel: Sınav Defteri
Duygunun saati: hangi zamana bakıyor?
ZamanTutumAyırt eden ölçütİpucu
GeçmişPişmanlıkKişi kendi davranışını sorgularkeşke … -saydım, ne diye
HayıflanmaElden kaçan fırsata, boşa giden emeğe üzülmeyazık, boşuna
Gerçekleşmemiş beklentiUmulan ile olan çatışırsanıyordum, oysa
ÖzlemGeçmişe istek; kendini sorgulamazah, nerede o …
BugünYakınmaHoşnutsuzluk, muhatap yokeksik olmuyor, bıktık
SitemKırgınlık belirli bir kişiyesen de …, bir kez olsun
KanıksamaAlışmış, artık etkilenmiyorduymuyorum bile
GelecekTasarıKişi kendi eylemini planlardüşünüyorum, niyetindeyim
DilekGerçekleşmesi istenen durumkeşke … -sa
EndişeOlasılık + korku-ecek diye, korkuyorum
Akılda kalsın: Duygunun saatine bak. Geçmişe dönük üzüntü → pişmanlık / hayıflanma / gerçekleşmemiş beklenti · bugünden hoşnutsuzluk → yakınma (genel) ya da sitem (bir kişiye) · geleceğe plan → tasarı.
Sınavda

Nasıl sorulur“Hangisinde sitem vardır?” ve pişmanlık soruları sık gelir.

TuzakSitem sorusunda yakınma cümleleridir; fark muhataptadır: “Bu şehirde kimse kimseyi tanımıyor.” yakınma, “Sen de artık beni tanımıyorsun.” sitemdir. Pişmanlık sorularında “keşke” görmeden de karar verilebilir: “Ne diye o arabayı aldım ki!” pişmanlıktır. Tersine, keşke + -sa ile kurulan geleceğe dönük dilek pişmanlık değildir.

▭Boşluk doldurma

“Keşke o teklifi kabul etseydim.” cümlesinde vardır; “Emekli olunca bahçeli bir eve taşınmayı düşünüyorum.” cümlesi ise bir bildirir.

pişmanlıksitemtasarıtahmin

?Soru çöz

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde sitem vardır?

✓ C. Kırgınlık doğrudan bir kişiye yöneltilmiş; beklenen ilgiyi göstermeyen muhataba sitem ediliyor. A'da genel bir yakınma, B'de pişmanlık, D'de tasarı vardır.
YÖNTEM · ÖRTÜLÜ ANLAM

Olumlu-olumsuz anlam, örtülü anlam ve eş anlamlı cümleler: söylenenin ötesi

MEB 9. sınıf · Sözün İnceliği · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaPekiştirme sözcükleri nedir, argo ve jargon ne demektir?Bağlantılı konudan (Sözcükler arası anlam ilişkileri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Pekiştirme sözcükleri, bir sıfatın ya da zarfın baş kısmı m, p, r, s seslerinden biriyle tekrarlanarak anlamı güçlendirilmiş tek sözcüklerdir: masmavi, kapkara, sapasağlam, düpedüz; bitişik yazılır. Kalıp sözler belli durumlarda söylenen kalıplaşmış dilek ve nezaket sözleridir: geçmiş olsun. Argo, her yerde ve her zaman kullanılmayan ya da kullanılmaması gereken söz veya deyimdir; jargon ise bir meslek ya da topluluğun ortak dilden ayrı olarak kullandığı özel söz dağarcığıdır (TDK).

Pekiştirme, kalıp söz, argo, jargon

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Biçimce olumsuz anlamca olumlu cümle nedir, örtülü anlam nasıl bulunur?

Kısa cevap: Cümlenin biçimi ile anlamı her zaman örtüşmez: “Haksız değilsin.” biçimce olumsuz, anlamca olumludur; “Ne aradı ne sordu.” biçimce olumlu, anlamca olumsuzdur. Örtülü anlam, cümlede açıkça söylenmeyen ama “de, bile, artık, hâlâ, yine” gibi sözcüklerle sezdirilen anlamdır. Eş anlamlı cümleler ise farklı sözcüklerle aynı yargıyı aktaran cümlelerdir.

Bazı cümleler söylediklerinden fazlasını anlatır; bazen de tam tersini.

Biçim mi, anlam mı?

Yüklemi olumlu olan cümle biçimce olumlu, olumsuzluk eki ya da “değil, yok” taşıyan cümle biçimce olumsuzdur. Ama anlam başka yöne gidebilir. İki olumsuzluk birbirini götürür: Bu kararı onaylamıyor değilim. (onaylıyorum). “Ne… ne” bağlacı olumlu yüklemle olumsuz anlam kurar: Ne yazdı ne aradı. Soru biçimli cümle olumsuz bir yargı taşıyabilir: Bu kadar emeği kim görmezden gelebilir? (kimse gelemez). Alaycı söyleyiş de anlamı tersine çevirir: Sanki çok yardım ettin!

Soru biçimli cümlenin işleri: onaylatma, şaşırma; bir de pekiştirme

Soru işareti taşıyan her cümle bilgi istemez. Onaylatmada konuşan cevabı zaten bilir ve karşısındakinin de aynı görüşü kabul etmesini ister: Bu kadar emek veren birinin ödülü hak ettiği ortada, değil mi? Sabırla çalışan sonunda başarmaz mı? İpuçları: değil mi, öyle değil mi, -maz mı, bilirsiniz değil mi. Sınav bu anlamı “soru yoluyla karşıdakinin kabulünü sağlama” diye de tarif eder. Şaşırmada ise soru, beklenmedik bir durum karşısındaki hayreti dile getirir: İnsan bu manzaradan nasıl sıkılabilir? Üçünü (olumsuz yargı, onaylatma, şaşırma) ayırmak için sor: konuşan bir yargıyı inkâr mı ediyor, kabul mü ettiriyor, yoksa hayret mi ediyor?

Cümlede pekiştirme ise bir yargının ya da niteliğin, tekrar ya da ek bir vurguyla güçlendirilmesidir: Yol uzundu, hem de gerçekten çok uzundu. Burada yeni bir bilgi eklenmez; aynı yargı bir kez daha ve daha güçlü söylenir. Tek sözcük düzeyindeki pekiştirme sözcükleri (masmavi, sapasağlam) Sözcükler arası anlam ilişkileri sayfasında.

Sınav, biçim ile anlamın ayrıştığı çerçeveli iki kutudan soru sorar.Görsel: Sınav Defteri

Örtülü anlam: söylenmeden söylenen

MEB bunu açık ve örtük ileti diye adlandırır: açık ileti doğrudan söylenir, örtük iletiyi okur çıkarır. Cümle düzeyinde örtük anlam çoğu zaman tek bir sözcüğe yüklenir:

  • de / da: Bu yıl Ayşe de bursu kazandı. → Ondan başka kazananlar da var.
  • bile: Kardeşi bile bu soruyu çözdü. → Sorunun kolay olduğu ya da kardeşin çözmesinin beklenmediği sezdiriliyor.
  • artık: Artık sabahları koşmuyor. → Eskiden koşuyordu.
  • hâlâ: Hâlâ aynı evde oturuyorlar. → Uzun zamandır orada oturuyorlar.
  • yine / gene: Yine anahtarını evde unutmuş. → Daha önce de unutmuştu.

Ad aktarması cümlede

Bir sözcük, benzetme amacı olmadan, yakından ilgili olduğu başka bir şeyin yerine kullanılırsa ad aktarması (mecazımürsel) olur: Bütün salon ayağa kalkıp alkışladı. (salon → seyirciler), Bu akşam Sait Faik okuyorum. (yazar → eserleri), Ankara bu konuda henüz açıklama yapmadı. (başkent → hükûmet). Cümlede bulmak için sor: “Söylenen varlık bu eylemi gerçekten yapabilir mi?” Salon ayağa kalkamaz; kalkan, içindekilerdir. Kişileştirmeden farkı şudur: kişileştirmede insan dışı varlığa insan niteliği verilir, ad aktarmasında ise kastedilen insanlar zaten oradadır, yalnızca adları değişmiştir.

Eş anlamlı (anlamca en yakın) cümleler

Eş anlamlı cümleler aynı yargıyı farklı sözcük ve yapılarla anlatır: Bu işi bir tek sen başarabilirsin. ≈ Bu işi senden başkası başaramaz. Biri olumlu, öteki olumsuz biçimde kurulmuş; yargı aynı. Seçeneklerde anlamı bozan üç küçük değişikliğe dikkat et: kapsam (bazı ↔ bütün, yalnız ↔ de), kesinlik (-ebilir ↔ -ir) ve zaman-yön (artık ↔ hâlâ).

Akılda kalsın: Örtülü anlamı bulmak için sözcüğü sil: “Ayşe de kazandı” → “Ayşe kazandı”. Silince kaybolan anlam, örtülü anlamdır. Biçim-anlam sorusunda ise yüklemi değil, cümlenin söylediği yargıyı “evet mi, hayır mı?” diye yokla.
Sınavda

Nasıl sorulurİki kalıp öne çıkar: “Hangisi bu cümleyle anlamca en yakındır?” ve “Hangisinde ayraç içinde verilen anlam özelliği yanlış örneklendirilmiştir?” İkincisi için adım adım çözüm: 1) Ayraçtaki kavramın ayırt edici ölçütünü hatırla (neden → olmuş durum, amaç → istenen durum, sitem → muhatap, tanım → “nedir?” cevabı). 2) Cümlede o ölçütü ara. 3) Ek ya da sözcük tutuyor ama anlam tutmuyorsa yanlış eşleşme oradadır. Çözümlü örnek: “Yağmur yağıyor diye pikniği erteledik. (amaç-sonuç)” Cümlede “diye” var, ama haber kipli fiilden sonra geliyor; yağmur pikniği ertelemeden önce var olan bir durum. İlişki neden-sonuç; yanlış örneklendirilen seçenek budur.

TuzakAyraçtaki adı ekten ya da sözcükten okumaktır: “diye” amaç da neden de bildirebilir.

↕Sıralama anlamca en yakın cümle

  1. Kapsam sözcüklerini işaretle (bazı, her, yalnız)
  2. Biçimi farklı olsa da aynı yargıyı taşıyan seçeneği seç
  3. Cümlenin temel yargısını kendi sözlerinle kısaca söyle
  4. Kesinlik ve zaman ifadelerini seçeneklerle karşılaştır

?Soru çöz

“Bu tartışmada haksız olduğunu söyleyemem.” cümlesine anlamca en yakın cümle aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. “Haksız olduğunu söyleyemem” biçimce olumsuz ama anlamca olumludur: karşıdakinin haklılığı kabul ediliyor. C anlamı tersine çevirir; A ve D ise yargıyı belirsizleştirir.

Karma tekrar

Önceki 2 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Yıllarca biriktirdiği parayı tek bir yanlış yatırımla kaybedince ----. Bu cümlede boş bırakılan yere aşağıdaki deyimlerden hangisi getirilmelidir?

✓ C. Cümle büyük bir kaybın ardından gelen duyguyu, yani pişmanlığı istiyor; TDK'de “dizini dövmek” çok pişman olmaktır. A gizlice dinlemek, B bir şeyi elde etmeyi çok istemek, D birinin beğenisini kazanmaktır; üçü de kaybın sonucuna uymaz. Önce boşluğa kendi sözünle “çok pişman oldu” yaz, sonra deyimi seç.Kaynak: Sözcükler arası anlam ilişkileri · Deyimler ve özellikleri

?Soru 2

Aşağıdaki atasözlerinden hangisi anlamca ötekilerden farklıdır?

✓ C. TDK'ye göre bu atasözü, gerçek dostun sıkıntılı günlerde insanı yalnız bırakmadığını anlatır. A, B ve D ise aynı fikirde birleşir: gerçek dost, insanın iyiliği için kusurunu acı da olsa yüzüne söyler.Kaynak: Sözcükler arası anlam ilişkileri · Anlamca en yakın / en uzak yöntemi

?Soru 3

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde kişileştirme yapılmıştır?

✓ A. Sır saklamak insana özgü bir davranıştır ve cansız bir yapıya verilmiştir. B ve D'de benzetme vardır (insan kuzuya, ses bala benzetilmiş); C'deki anlatım gerçekçidir.Kaynak: Sözcükte anlam · Benzetme, deyim aktarması, kişileştirme

?Soru 4

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde altı çizili sözcük yan anlamıyla kullanılmıştır?

✓ C. Testerenin dişi, insan dişine biçim ve görev bakımından benzeyen somut bir parçadır: yan anlam. A'da “diş” gerçek anlamlı; B'deki “tatlı” ve D'deki “ağır” ise soyut bir niteliğe kaydığı için mecazdır.Kaynak: Sözcükte anlam · Gerçek anlam ve yan anlam

?Soru 5

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde pekiştirme yoluyla kurulmuş bir sözcük kullanılmıştır?

✓ B. “Sapasağlam”, “sağlam” sıfatının başına “sap” getirilip araya “a” eklenerek kurulmuş bir pekiştirme sözcüğüdür ve bitişik yazılır. A'daki “yavaş yavaş” ikilemedir; C'deki “çok” bir derece zarfıdır; D'de pekiştirme sözcüğü yoktur.Kaynak: Sözcükler arası anlam ilişkileri · Pekiştirme, kalıp söz, argo, jargon

?Soru 6

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde eş anlamlı iki sözcük bir arada kullanılmıştır?

✓ B. “Cevap” ile “yanıt” eş anlamlıdır; TDK “yanıt” maddesinde doğrudan “cevap”a gönderir. A'da eş anlamlı çift yoktur; C'de sayı bildiren “yüz” ile “yüzmek” fiili sesteştir; D'de aynı sözcüğün tekrarıyla kurulmuş bir ikileme vardır.Kaynak: Sözcükler arası anlam ilişkileri · Eş ve yakın anlamlı sözcükler

?Soru 7

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde mecazlı bir söyleyiş yoktur?

✓ A. Cümlede bütün sözcükler gerçek anlamlıdır. B'de “keskin” (derin, isabetli), C'de “buzlar erimek” (soğukluğun bitmesi), D'de “ayağa kaldırmak” (coşturmak) mecazlıdır.Kaynak: Sözcükte anlam · Mecaz anlam ve kinaye

?Soru 8

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde altı çizili sözcük, bir özel addan türeyip cins ada dönüşmüştür?

✓ C. “Pastörize”, sütü belirli bir sıcaklıkta işleyerek mikroplardan arındırma yöntemini geliştiren Louis Pasteur'ün adından gelir. D'deki “fare” de yeni anlam kazanmıştır ama bir özel addan değil, hayvan adından genişlemiştir.Kaynak: Sözcükte anlam · Anlam olayları ve özel addan cins ada

?Soru 9

“Kış sabahının sert ışığı, perdenin aralığından gözlerime vurdu.” cümlesinde duyu aktarmasının yönü aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. Niteleyen “sert” dokunma duyusuna, nitelenen “ışık” görme duyusuna aittir; aktarma niteleyenden nitelenene, yani dokunmadan görmeye yapılmıştır.Kaynak: Sözcükte anlam · Duyu aktarması ve yansıma sözcükler

?Soru 10

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde karşıt anlamlı sözcükler bir arada kullanılmamıştır?

✓ D. “Gelmek” ile “gelmemek” arasında karşıtlık yoktur; aynı fiil yalnızca olumsuzlanmıştır. A'da açık-kapalı, B'de alıcı-satıcı, C'de inmek-çıkmak karşıt anlamlıdır.Kaynak: Sözcükler arası anlam ilişkileri · Zıt anlam ve karşıtlık türleri
68
Daha fazla soru çözmek ister misin?Cümlede anlam konusundan 68 soru seni bekliyor. Çözümlü; yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →