Neden-sonuç (sebep-sonuç) ilişkisi: “Niçin?” sorusunun cevabı
MEB 10. sınıf · Dünden Bugüne · Okuma 5 dk · 2 etkinlik
✎Konu anlatımı
Neden-sonuç cümlesi nedir, nasıl anlaşılır?
Kısa cevap: Neden-sonuç (sebep-sonuç) cümlesinde bir yargının gerçekleşme sebebi aynı cümlede verilir ve cümle “Niçin?” sorusuna cevap verir. Başlıca ipuçları “-dığı için, -dığından, -den/-dan, çünkü, bu yüzden, nedeniyle, yüzünden, sayesinde” ile haber kipli bir fiilden sonra gelen “diye”dir.Her cümle bir yargı taşır; cümlede anlam soruları ise o yargının nasıl kurulduğunu sorar: bir sebebe mi dayanıyor, bir amaca mı yöneliyor, bir şarta mı bağlanıyor?
Bu sorular sınava iki kapıdan girer. Birincisi, cümledeki iki yargı arasındaki anlam ilişkisidir: neden-sonuç, amaç-sonuç, koşul-sonuç, karşılaştırma. İkincisi, cümlenin taşıdığı tutum ya da duygudur: öneri, eleştiri, yakınma, pişmanlık… Bu sayfa ikisini sırayla ele alıyor. Öznel-nesnel ayrımı, kesinlik-olasılık ve cümleden çıkarım ise komşu sayfada: Cümle yorumlama.
Sebep önce gelir, sonuç sonra
Neden-sonuç cümlesinde iki durum vardır: biri gerçekleşmiş ya da şu an var olan bir durum (neden), öteki ondan doğan sonuç. Gece boyunca kar yağdığı için okullar tatil edildi. Kar yağmıştır; bu gerçek bir durumdur ve tatilden önce gelir. Sağlaması kolaydır: sonuca “Niçin?” diye sor. “Okullar niçin tatil edildi?” sorusuna cümle “Kar yağdığı için.” diye cevap veriyorsa ilişki kurulmuştur.
İpuçları tek tek
- -dığı için / -dığından: Servisi kaçırdığından derse geç kaldı.
- -den / -dan (ayrılma hâli sebep bildirince): Heyecandan sesi titriyordu.
- çünkü, bu yüzden, bu nedenle, bu sebeple: neden ile sonucu iki ayrı yargıya böler. Kütüphane bu hafta kapalı; çünkü raflar yenileniyor. Burada sonuç önce, neden sonra gelir; sıra değişse de ilişki aynıdır.
- nedeniyle, yüzünden, sayesinde, -den dolayı, -den ötürü: Yoğun sis nedeniyle seferler ertelendi. “Yüzünden” çoğunlukla olumsuz, “sayesinde” olumlu bir sonuçla kullanılır.
- Haber kipli fiil + diye: Hava soğuk diye kalın montunu giydi. “Diye”nin amaç bildiren kullanımı da vardır; ayrımı bir sonraki konuda.
- -ınca / -ince: asıl olarak zaman bildirir; ama ikinci olay birincinin doğrudan sonucuysa neden de taşır: Sınav sonucunu görünce rahatladı.
- ki (bazı soru cümlelerinde sebebi sorgular): Ne söyledin ki çocuk ağlamaya başladı?
Gerekçeli yargı
Sınav bazen “neden” yerine “gerekçe” der. Gerekçeli yargıda bir değerlendirme yapılır ve hemen ardından dayanağı söylenir: Bu roman, karakterlerini adım adım tanıttığı için kolay okunuyor. Aynı değerlendirme gerekçesiz de kurulabilir: Bu roman kolay okunuyor. “Hangisinde yargının gerekçesi belirtilmemiştir?” sorusunun cevabı, ikinci türden cümledir.
Nasıl sorulur“Aşağıdaki cümlelerin hangisinde neden-sonuç ilişkisi vardır?” ya da tersinden “hangisi taşıdığı anlam ilişkisi bakımından diğerlerinden farklıdır?” diye sorulur.
TuzakEn sık çeldirici olan amaç-sonuç cümlesidir: “için” sözcüğünü görüp hemen işaretleme, önündeki eke bak. -dığı için neden, -mek için amaçtır.
▭Boşluk doldurma
Sınav kaygısı bütün gece uyuyamadı. Neden-sonuç cümlesi sorusuna cevap verir.
?Soru çöz
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde neden-sonuç ilişkisi vardır?