Cümlenin ögeleri: yüklemden zarf tümlecine

Bir cümleyi yüklemden başlayıp doğru sorularla nasıl parçalarına ayıracağını anlatıyoruz: temel ve yardımcı ögeler, cümle dışı unsurlar, öge sorgu tablosu, çözümlü örnekler ve sınavın en sevdiği tuzaklar.

8 durakKavram
17 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 17tamamlanan etkinlik
11 sorubu konuda çözebileceğin
KAVRAM · TEMEL ÖGE

Cümlenin ögeleri ve yüklem: her şey cümlenin kalbinden başlar

MEB 11. sınıf · Yaşamın İzinde · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaFiil nedir, iş, durum ve oluş fiilleri nasıl ayırt edilir?Bağlantılı konudan (Fiiller ve ek fiil). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Fiil (eylem), iş, oluş, hareket ya da durum bildiren ve kip-şahıs ekleriyle çekimlenebilen sözcüktür; sözlükte -mak/-mek ekiyle yer alır (yazmak, büyümek). Anlamına göre üçe ayrılır: nesne alabilen iş (kılış) fiilleri (kesmek), nesne almayan ve değişim bildirmeyen durum fiilleri (uyumak), öznede kendiliğinden ve zamanla gerçekleşen değişimi bildiren oluş fiilleri (sararmak).

Fiil nedir? İş, durum, oluş

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Cümlenin ögeleri nelerdir, yüklem nasıl bulunur?

Kısa cevap: Cümlenin ögeleri yüklem, özne, nesne, dolaylı tümleç (yer tamlayıcısı) ve zarf tümlecidir; yüklem ve özne temel, ötekiler yardımcı ögelerdir. Yüklem, cümlede yargıyı taşıyan çekimli fiil ya da ek fiil almış isim soylu sözdür; ögeler bulunurken her zaman önce yüklem belirlenir.

Bir cümleyi ögelerine ayırmak, bir saati parçalarına ayırmaya benzer: önce zemberek bulunur, sonra her dişlinin ona nasıl bağlandığına bakılır. Cümlenin zembereği yüklemdir.

Cümle, bir duyguyu, düşünceyi ya da olayı bir yargıyla anlatan söz dizisidir. Bu yargıyı taşıyan söze yüklem, yükleme bağlanıp onun anlamını tamamlayan her söze ya da söz öbeğine öge denir. Dikkat: “öge” sözcüğün değil, görevin adıdır. Tek bir sözcük de öge olabilir, on sözcüklük bir öbek de. Dün akşam / komşumuzun küçük oğlu / bize / taze simit / getirdi. cümlesinde dokuz sözcük ama yalnız beş öge vardır.

Temel ögeler, yardımcı ögeler, cümle dışı unsurlar

Yüklem ve özne temel ögelerdir. Yüklemsiz bir cümle kurulamaz (yalnız eksiltili cümlelerde yüklem söylenmeden anlaşılır); özne ise çoğu cümlede ya açıkça ya da yüklemin kişi ekinde gizli olarak bulunur. Nesne, dolaylı tümleç ve zarf tümleci yardımcı ögelerdir: cümlede bulunmak zorunda değildirler, bulunduklarında yüklemin anlamını genişletirler. Ünlem, hitap, cümleleri birbirine bağlayan bağlaç ve ara cümle ise hiçbir ögeye girmez; bunlar cümle dışı unsurlardır ve sayfanın sonlarına doğru ayrıca ele alınacak.

Ögeler yükleme bağlanır; ünlem, hitap, cümleleri bağlayan bağlaç ve ara cümle ise cümlenin içinde durup ögelerin dışında kalır.Görsel: Sınav Defteri

Yüklem: yargının taşıyıcısı

Yüklem iki biçimde karşımıza çıkar. Çekimli bir fiilse cümle fiil cümlesidir: Kardeşim bu sabah erkenden yola çıktı. İsim soylu bir söz ek fiil alarak yüklem olmuşsa cümle isim cümlesidir: Bu yolun sonu denizdi. Ek fiilin geniş zamanı çoğu zaman düşer: Hava bugün çok güzel. “Var” ve “yok” da isim soylu yüklemlerdir: Masada iki defter var. Ek fiil yalnız isme değil, her isim soylu söze gelebilir: bir zamire (Bu duvarı boyayanlar bizdik.), bir edat öbeğine (Öğle saatinde bu odanın havası fırın gibiydi.) ya da bir isim-fiile (Tek isteğim biraz dinlenmek.). Yüklemin türüne ve yerine göre cümle sınıflandırması cümle türleri sayfasında; burada yüklemi yalnız bir öge olarak ele alıyoruz.

Yüklem tek sözcük olmak zorunda değil

Sınavın en sevdiği nokta budur: yüklem bazen bir söz öbeğidir ve bölünmez.

  • Birleşik fiil: Yaşlı komşumuza alışverişte yardım ettik. · Hatayı en son öğretmen fark etti.
  • Deyim: Hakem bu kaba hareketi görmezden geldi. Deyimin parçaları ayrı öge yapılmaz.
  • Tamlama (isim yüklemlerde çok sık): Ankara, Türkiye Cumhuriyeti'nin başkentidir. · O, mahallenin en yardımsever insanıydı.
  • Olumsuzluğu olumsuzlayan kalıp: Bu sonucu beklemiyor değildim. · Ona kızmadım değil. İkinci örnekte de yüklem “kızmadım değil”in tamamıdır; “değil”i ayrı bir parça gibi kesip atmak ögelere ayırmayı bozar.

Bir uyarı daha: yüklem çekimli olmak zorundadır. -ıp, -arak, -ınca, -madan gibi zarf-fiil ekleriyle biten söz, cümlenin sonunda dursa bile yüklem değildir: Mektubu okuyup çekmeceye kaldırdı. cümlesinde yüklem “kaldırdı”, “mektubu okuyup” ise bir zarf tümlecidir.

İsim yüklemde ek fiili alan sözcüğün önündeki tamlayan da yükleme dahildir. “Başkentidir” tek başına yüklem değildir, çünkü hemen “neyin başkenti?” sorusu doğar; o sorunun cevabı da yüklemin içindedir. Bir cümlede yükleme “neyin, kimin?” diye soru sorabiliyorsan yüklemi eksik ayırmışsın demektir: tamlama hiçbir zaman iki ögeye bölünmez.

Tek ögeli cümle

Yalnız yüklemden oluşan cümleye tek ögeli cümle denir: Yorgundum. · Çok güzel bir sonbahar sabahıydı. İkinci örnek beş sözcüklük bir öbek olsa da tek ögedir, çünkü bütünü yüklemdir. Öge sayılırken gizli özne ayrı öge olarak sayılmaz; bu yüzden Geldik. cümlesi de sınavda tek ögeli kabul edilir. Virgülle sıralanan sıfatlar da yüklemi bölmez: Sessiz, çalışkan, biraz da utangaç bir çocuktu. cümlesinde bütün sıfatlar tek bir tamlamanın içindedir, cümle yine tek ögelidir. Paragraf sorularında böyle cümlelerin öznesi çoğunlukla bir önceki cümlede kalır ve cümlede gizlidir.

Akılda kalsın: Öge bulmanın ilk ve değişmez adımı yüklemdir. Fiil yüklemde birden çok sözcük görüyorsan bir deyim ya da birleşik fiil ara; isim yüklemde ise bir tamlama ara. Yüklem ne kadar uzunsa öyle alınır, kırpılmaz.
Sınavda

Nasıl sorulurNumaralanmış cümlelerden “hangisi tek ögelidir?” ya da “altı çizili söz tek başına bir öge midir?” diye sorulur. İkincisinde altı çizili sözün, önündeki ya da arkasındaki sözlerle öbekleşip öbekleşmediğine bak: “görmezden” tek başına öge değildir, “görmezden geldi” yüklemin tamamıdır.

TuzakUzun bir isim tamlamasıyla kurulmuş yüklemi birkaç ögeye bölmek; “Çok güzel bir sonbahar sabahıydı.” cümlesi tek değil birkaç öge sanılırsa soru kaçar. Bir de “Hangi cümlenin yüklemi farklı türde bir sözcüktür?” kalıbı vardır: yüklemi zamir, edat öbeği ya da isim-fiil olan cümleyi, çekimli fiil yüklemlerin arasından ayırmak gerekir.

⇄Bilgi eşleştirme cümle ve yüklemi

?Soru çöz

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde yüklem tek sözcükten oluşmaktadır?

✓ A. Yüklem yalnız “açtı”dır. B ve D'de yüklem bir tamlamadır (emekli bir müzik öğretmeniydi, liman kıyısıdır), C'de ise bir deyimdir (kulak asmadı).
TEMEL ÖGE · ÖZNE

Özne türleri: gerçek özne, gizli özne, sözde özne ve özne-yüklem uyumu

MEB 11. sınıf · Yaşamın İzinde · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaEtken ve edilgen fiil nedir, sözde özne nasıl bulunur?Bağlantılı konudan (Fiilde çatı). Önce kendin cevapla, sonra aç.

İşi yapan öznesi belli olan fiile etken (yazdı, okudu), -l ya da -n eki alıp işi yapanı belirsizleşen fiile edilgen denir (yazıldı, okundu). Edilgen yüklemli cümlede “ne?” sorusunun cevabı işi yapan değil işten etkilenendir; bu ögeye sözde özne denir. Edilgen fiil nesne almaz; geçişsiz bir fiilden yapılan edilgen cümlenin ise öznesi yoktur (Bu yoldan geçilmez).

Etken ve edilgen fiiller

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Gizli özne ve sözde özne nedir, nasıl bulunur?

Kısa cevap: Özne, yüklemin bildirdiği işi yapan ya da yüklemde bildirilen durumda olan ögedir; yükleme “kim?” veya “ne?” sorularak bulunur. Cümlede sözcük olarak bulunan özne gerçek özne, yalnız yüklemin kişi ekinden anlaşılan özne gizli özne, edilgen yüklemli cümlede işten etkilenip özne yerine geçen söz ise sözde öznedir.

Her cümle küçük bir sahnedir: yüklem olanı anlatır, özne o sahnenin baş oyuncusudur. Bazen oyuncu sahnede görünür, bazen yalnız sesi duyulur, bazen de hiç ortada yoktur.

Özne, yüklem bulunduktan sonra ona sorulan “kim?” (insanlar için) ya da “ne?” (öteki varlıklar için) sorusuyla bulunur: Yaşlı bir adam kütüphanede gazete okuyordu. (Kim okuyordu?) · Rüzgâr bütün gece pencereleri sarstı. (Ne sarstı?) İsim cümlelerinde de özne vardır: Bu yolun sonu denizdi. (Ne denizdi?) Hatırlarsan yüklem nasıl bölünmüyorsa özne de bölünmez: soruya cevap veren öbeğin tamamı öznedir.

Bir ipucu: önce özneyi, sonra nesneyi ara. “Ne?” sorusu hem özneye hem belirtisiz nesneye cevap verebildiği için sırayı karıştırırsan ikisi birbirine karışır.

Gizli özne: sahnede görünmeyen oyuncu

Özne cümlede sözcük olarak yoksa yüklemin kişi ekinden anlaşılır; buna gizli özne denir. Yarın sabah erkenden yola çıkacağız. (Kim? → biz, “-ız” ekinden) · Kapıyı kilitledin mi? (sen) · Akşam eve geç geldi. (o). Özne cümlede yazılırsa gerçek özne olur ve kişi eki onunla uyar: Biz yarın yola çıkacağız. Gizli özne, öge sayılırken ayrı bir öge olarak hesaba katılmaz.

Sözde özne ve öznesiz cümle

Yüklem edilgen çatılıysa (fiile “-l” ya da “-n” eki gelmişse) işi yapan belli değildir. Bu durumda “ne?” sorusunun cevabı işi yapan değil, işten etkilenen varlıktır; o da öznenin yerine geçtiği için sözde özne adını alır: Yollar dün gece tuzlandı. (Yolları tuzlayan belli değil.) · Kayıp çocuk iki saat sonra bulundu. Geçişsiz bir fiilden yapılmış edilgen yüklemde ise sözde özne bile yoktur, cümle öznesizdir: Bu kapıdan girilmez. · Toplantıda sabaha kadar konuşuldu. Edilgen çatının nasıl kurulduğu fiilde çatı sayfasında.

Gerçek özne

  • Kardeşim kitabı bitirdi.
  • Sözcük olarak cümlede, işi kendisi yapıyor.

Gizli özne

  • Kitabı bitirdim. (ben)
  • Sözcük yok, kişi ekinden anlaşılıyor.

Sözde özne

  • Kitap iki günde bitirildi.
  • Yüklem edilgen; söz işten etkileniyor.

Öznesiz cümle

  • Burada yüksek sesle konuşulmaz.
  • Geçişsiz fiilden edilgen; “ne?” sorusuna cevap yok.

Özne bir yan cümle de olabilir

Özne her zaman bir isim ya da tamlama değildir; fiilimsiyle kurulmuş koca bir öbek de özne olabilir. “Gerekmek, lazım, mümkün, zor, kolay” gibi yüklemlerde özne çoğunlukla bir isim-fiil öbeğidir: Bu formu cuma gününe kadar doldurmamız gerekiyor. (Ne gerekiyor?) · Bu kadar yükü tek başına taşımak zor. Edilgen yüklemli “bilinmektedir, düşünülmektedir, anlaşılmaktadır, söylenir” cümlelerinde ise “-dığı” ile kurulan öbek sözde öznedir: Köprünün iki yıl içinde yeniden yapılacağı açıklandı. (Ne açıklandı?)

Böyle bir öbeğin içinde kalan sözler ana cümlenin ayrı ögesi değildir. Kardeşimin İzmir'e taşınacağı duyuldu. cümlesinde “İzmir'e” yönelme eki taşısa da ana cümlenin dolaylı tümleci değildir; “kardeşimin İzmir'e taşınacağı” öbeğinin tamamı sözde öznedir. Cümlenin ögeleri yalnız iki tanedir: sözde özne ve yüklem.

Özne ile yüklem uyuşmalı

Özne ile yüklem kişi ve sayı bakımından uyumlu olmalıdır. Kurallar kısa ama sınavda, özellikle anlatım bozuklukları sorularında, sık karşına çıkar:

  • Farklı kişiler birleşirse yüklem en küçük kişiye göre çekimlenir: Ben ve kardeşim hafta sonu dedemize gideceğiz. ✔ / …gidecekler. ✘ · Sen ve arkadaşın bu tabloyu birlikte boyayacaksınız. ✔
  • İnsan bildiren çoğul özne yüklemi tekil de çoğul da alabilir: Öğrenciler bahçeye çıktı. ✔ · Öğrenciler bahçeye çıktılar. ✔
  • Cansız varlık ya da hayvan bildiren çoğul özne tekil yüklemle kullanılır: Ağaçlar yapraklarını döktü. ✔ / …döktüler. ✘ (kişileştirme yoksa)
  • Topluluk adları (halk, ordu, takım, ekip) tekil yüklem alır: Takım sahaya çıktı. ✔
Akılda kalsın: Ek almamış, 3. kişi bildiren bir isim gördüğünde önce yüklemin kişi ekine bak. Yüklem 1. ya da 2. kişiyse (gördüm, buldun, bekliyoruz) o isim özne olamaz; özne gizlidir. Yüklem edilgense ek almamış isim nesne olamaz; sözde öznedir.
Sınavda

Nasıl sorulurEn sık kalıp: “Numaralanmış cümlelerin hangisinde özne, sözde öznedir?” Çözüm için yüklemlere bak: edilgen ekini taşıyan ve işi yapanı belli olmayan yüklemi bul, ona “ne?” diye sor; gelen cevap sözde öznedir.

Tuzak“Bu salonda sigara içilmez.” cümlesindeki “sigara” nesneye benzer ama yüklem edilgen olduğu için sözde öznedir. İkinci tuzak, gizli özneli bir cümleye “öznesi yoktur” demek: “Kitabı bitirdim.” cümlesinin öznesi vardır, yalnız gizlidir. Üçüncü tuzak uzun cümlelerde gelir: “-dığı biliniyor / düşünülüyor” ile biten cümlede öbeğin içindeki “-e, -de” ekli sözü ana cümlenin dolaylı tümleci saymak. Öbeğin tamamı sözde öznedir; içindekiler ayrıca sayılmaz.

▭Boşluk doldurma

Yarın erkenden yola çıkacağız. cümlesinin öznesi öznedir. Köprü iki yılda tamamlandı. cümlesinde “köprü” öznedir.

gizligerçeksözdebelirtili

?Soru çöz

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde özne, sözde öznedir?

✓ D. “Onarıldı” edilgendir; onaran belli değildir, “eski köprü” işten etkilenen sözde öznedir. A ve C'de gerçek özne, B'de gizli özne (biz) vardır.
YARDIMCI ÖGE · NESNE

Nesne: belirtili ve belirtisiz nesne, işten etkilenen öge

MEB 11. sınıf · Yaşamın İzinde · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaGeçişli ve geçişsiz fiil nedir, nasıl ayırt edilir?Bağlantılı konudan (Fiilde çatı). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Nesne alabilen fiillere geçişli (oku-, kır-, sev-), nesne alamayan fiillere geçişsiz (uyu-, gül-, git-) denir. Ayırmak için fiilin önüne “onu” (ya da “neyi, kimi”) getirilir: söyleyiş doğalsa fiil geçişli, değilse geçişsizdir. Geçişlilik fiilin nesne alabilme gücüdür; cümlede nesnenin yazılmış olması gerekmez.

Geçişli ve geçişsiz fiiller

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Belirtili nesne ve belirtisiz nesne nasıl ayırt edilir?

Kısa cevap: Nesne, yüklemin bildirdiği işten doğrudan etkilenen ögedir ve yalnız geçişli fiil yüklemlerde bulunur. Belirtme hâl eki (-ı, -i, -u, -ü) almış ve yükleme sorulan “neyi?, kimi?” sorusuna cevap veren nesne belirtili; ek almamış ve “ne?” sorusuna cevap veren nesne belirtisiz nesnedir.

“Topa vurdu” ile “topu attı” arasında küçük ama önemli bir fark var: ilkinde eylem topa yöneliyor, ikincisinde topu doğrudan etkiliyor. Nesne, eylemin doğrudan üzerine düştüğü bu ikinci varlıktır.

Nesne aranırken önce yüklem ve özne bulunur, sonra yükleme “neyi? kimi?” ve “ne?” soruları sorulur. Bu sorular yalnız geçişli fiillerde anlamlıdır: “uyumak, gülmek, gitmek, oturmak” gibi geçişsiz fiillerin ve isim yüklemlerin nesnesi olmaz. Çocuklar akşam erkenden uyudu. ya da Bu oda sabahları çok aydınlık. cümlelerinde nesne aramak boşunadır. Geçişli-geçişsiz ayrımının ayrıntısı fiilde çatı sayfasında.

Belirtili nesne

Belirtme hâl ekini taşır ve “neyi? kimi?” sorusuna cevap verir: Annem eski fotoğrafları tek tek kutuya yerleştirdi. (Neyi?) · Doktor hastayı dikkatle dinledi. (Kimi?) Belirtili nesne bilinen, belli bir varlığı gösterir; bu yüzden cümle içinde daha serbest dolaşır. Söz öbeği de olabilir: Toplantının ne zaman biteceğini kimse bilmiyordu. cümlesinde “toplantının ne zaman biteceğini” öbeğinin tamamı belirtili nesnedir.

Belirtisiz nesne

Ek almaz ve “ne?” sorusuna cevap verir: Babam dönüşte sıcak ekmek almış. · Kardeşim her akşam kitap okur. Belirtisiz nesne türü anlatır, belli bir varlığı değil; genellikle yüklemin hemen önünde durur. Pazardan taze sebze aldım. doğal bir cümledir, “sebze”yi başa almak cümleyi zorlar.

Belirtili nesne

  • Soru: neyi? kimi?
  • Ek: -ı, -i, -u, -ü (-yı…)
  • Kitabı okudum. (belli bir kitap)

Belirtisiz nesne

  • Soru: ne?
  • Ek: yok (yalın)
  • Kitap okudum. (herhangi bir kitap)

Her “-ı” belirtme eki değildir

İyelik eki de “-ı, -i” biçimindedir ve tamlamanın parçasıdır: Komşunun kedisi bahçeye girdi. cümlesinde “komşunun kedisi” öznedir; “-i” iyeliktir. Aynı öbek belirtme eki alınca nesne olur: Komşunun kedisini gördüm. Ayırmak için yükleme soruyu sor: “Kim girdi?” sorusunun cevabı nesne olamaz.

Alıntı cümle de nesnedir

“Demek” fiiliyle kurulan cümlelerde alıntı cümle, “ne dedi?” sorusuna cevap veren nesnedir; belirtme eki almadığı için sınav kaynaklarında belirtisiz nesne sayılır: Öğretmen “Kitaplarınızı kapatın.” dedi. Ama alıntı “diye” (TDK sözlüğünde edat) ya da “deyip” (zarf-fiil) ile öbekleşirse nesne olmaktan çıkar: “Geç kaldım.” diye koşarak çıktı. cümlesinde “Geç kaldım diye” niçin sorusuna cevap veren zarf tümlecidir.

Akılda kalsın: Nesneyi bulunca tek soru sor: Belirtme ekini taşıyor mu? Taşıyorsa belirtili, taşımıyorsa belirtisiz. Yüklem geçişsiz, isim ya da edilgense nesne aramayı hemen bırak.
Sınavda

Nasıl sorulurİki kalıp öne çıkar: “Hangi cümlede belirtisiz nesne vardır?” ve “Hangi cümlede nesne yoktur?” İkincisinde yüklemi geçişsiz (uyudu, güldü, geldi) ya da isim (aydınlık, öğretmendi) olan cümleyi ara.

TuzakŞunlardır: iyelik ekli özneyi (komşunun kedisi) belirtili nesne sanmak; edilgen yüklemli “Bu fırında sabahları simit satılır.” cümlesindeki “simit”i belirtisiz nesne sanmak, oysa o sözde öznedir.

⇄Bilgi eşleştirme cümlede nesne durumu

?Soru çöz

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde belirtisiz nesne vardır?

✓ B. “Ne almış?” → “sıcak ekmek”: ek almamış, belirtisiz nesne. A'da “-i” iyelik eki, öge öznedir; C'nin yüklemi isimdir; D'de yüklem edilgen, “kayıp cüzdan” sözde öznedir.
YARDIMCI ÖGE · YER TAMLAYICISI

Dolaylı tümleç (yer tamlayıcısı): -e, -de, -den ile gelen öge

MEB 11. sınıf · Yaşamın İzinde · Okuma 6 dk · 3 etkinlik

Önce hatırlaEdat nedir, edatlar hangi hâl eklerini ister?Bağlantılı konudan (Edat, bağlaç ve ünlem). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Edat (ilgeç), tek başına bir anlamı olmayan, birlikte kullanıldığı sözle cümledeki öteki sözler arasında ilgi kuran ve anlamı ancak cümle içinde belirginleşen sözcüktür: gibi, için, ile, kadar, göre, beri, dolayı, karşın. Edatlar önlerindeki sözün belli bir hâlde olmasını ister: yalın hâl (gibi, için, ile, kadar), yönelme hâli -e (göre, karşı, karşın, rağmen, doğru, kadar, dek) ya da ayrılma hâli -den (beri, dolayı, ötürü, başka, önce, sonra).

Edat (ilgeç) nedir?

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Dolaylı tümleç (yer tamlayıcısı) nedir, nasıl bulunur?

Kısa cevap: Dolaylı tümleç ya da yer tamlayıcısı, yüklemin yöneldiği, bulunduğu veya uzaklaştığı yeri, kişiyi ya da varlığı gösteren ögedir. Yönelme (-e), bulunma (-de) veya ayrılma (-den) hâl eki alır ve yükleme sorulan “nereye, nerede, nereden, kime, kimde, kimden, neye, neyde, neyden?” sorularına cevap verir.

Her eylemin bir adresi vardır: bir yere yönelir, bir yerde olur ya da bir yerden çıkar. Dolaylı tümleç bu adresi yazan ögedir.

TDK Güncel Türkçe Sözlük terimin ana adını dolaylı tümleç olarak verir ve yer tamlayıcısını onun karşılığı olarak gösterir; ikisi aynı ögedir. Bu ögenin kimlik kartı hâl ekidir: üç hâl ekinden birini taşır ve yükleme “yer” sorusuyla bağlanır.

  • Yönelme (-e, -a): Çantamı arka koltuğa bıraktım. (Nereye?) · Bu haberi önce annene söyle. (Kime?)
  • Bulunma (-de, -da): Çocuklar parkta top oynuyor. (Nerede?) · Anahtarın yedeği bende kaldı. (Kimde?)
  • Ayrılma (-den, -dan): Bu mektubu eski bir arkadaşımdan aldım. (Kimden?) · Sabah evden erken çıktık. (Nereden?)

“Yer” somut bir mekânla sınırlı değildir; soyut bir kavram da adres olabilir: Bütün dikkatini derse verdi. (Neye?) · Bu karardan herkes etkilendi. (Neyden?) Öge bir söz öbeği de olabilir: Kardeşim şehrin öbür ucunda yeni açılan kütüphaneye üye oldu. cümlesinde vurgulu öbeğin tamamı tek bir dolaylı tümleçtir. Yönelme eki almış “-mek, -mak” ekli isim-fiilleri de sınavlar bu öge sayar: Sabahları koşmaya başladım. (Neye başladım?)

“İçeri” ile “içeriye” aynı öge değil

İçeri, dışarı, yukarı, aşağı, ileri, geri gibi yön sözcükleri ek almadan kullanılınca yüklemin yönünü belirten zarf tümlecidir: Kedi yukarı tırmandı. Aynı sözcük yönelme ya da bulunma eki alırsa dolaylı tümleç olur: Kedi yukarıya tırmandı. Anlam neredeyse aynıdır ama öge değişmiştir; çünkü ölçüt anlam değil, hâl ekidir. Aynı ölçüt “bura, ora, şura” için de geçerlidir: Anahtarları burada bıraktım. · Bu yaz oraya gitmeyeceğiz. · Sesler şuradan geliyor. Bu sözler bulunma, yönelme ya da ayrılma eki taşıdığı ve yer bildirdiği için dolaylı tümleçtir. Ek almamış “böyle, öyle, şöyle” ise yüklemin nasıl yapıldığını anlatır ve zarf tümlecidir: Ödevi böyle hazırladım.

Aynı ek, iki öge: yer tamlayıcısı mı, zarf tümleci mi?
CümleYükleme sorulanÖge
Kitabı rafa koydum.Nereye?Yer tamlayıcısı
Akşama döneriz.Ne zaman?Zarf tümleci
Bahçede oynuyorlar.Nerede?Yer tamlayıcısı
Yazın tatile çıkarız.Ne zaman?Zarf tümleci
Yorgunluktan uyuyakaldı.Niçin?Zarf tümleci
Okuldan döndü.Nereden?Yer tamlayıcısı

Ölçüt ek değil, yüklemin sorusudur: -e, -de, -den eki taşıyan söz “nereye, nerede, nereden, kime, neye?” sorusuna cevap veriyorsa yer tamlayıcısı; “ne zaman, niçin, nasıl?” sorusuna cevap veriyorsa zarf tümlecidir.

Akılda kalsın: Dolaylı tümlecin kimliği -e, -de, -dendir: bu ekler yoksa dolaylı tümleç de yoktur. Ama her -e, -de, -den dolaylı tümleç değildir: ek zaman bildiriyorsa (akşama, saat beşte, sabahtan beri) öge zarf tümleci olur. Bunu sayfanın sonundaki tuzaklarda ayrıca çözeceğiz.
Sınavda

Nasıl sorulurKalıplar: “Hangi cümlede yer tamlayıcısı yoktur?”, “Hangi cümlede birden fazla dolaylı tümleç vardır?”, “Altı çizili sözlerden hangisi farklı bir ögedir?” Bir kalıp da “Hangi cümlede dolaylı tümleç belirtili isim tamlamasından oluşmuştur?” diye sorar: önce yükleme “nerede, nereye, nereden?” diye sorup ögeyi bul, sonra yalnız o öbeğin yapısına bak (annemin çantasında belirtili, okul bahçesinde belirtisiz).

TuzakHâl eki bir tamlamanın içinde kalmışsa öge değildir: “Parktaki çocuklar şarkı söylüyordu.” cümlesinde “parktaki çocuklar” öbeğinin tamamı öznedir.

Sınavda işaretle“dolaylı tümleç” ile “yer tamlayıcısı” aynı ögedir.

▭Boşluk doldurma

Kitabı rafa koydum. cümlesinde “rafa” sözcüğü görevindedir. Akşama döneriz. cümlesinde ise “akşama” sözcüğü görevindedir.

yer tamlayıcısızarf tümlecibelirtili nesneözne

↕Cümle kur özne → zarf tümleci → yer tamlayıcısı → yüklem

  1. babamın dükkânında
  2. Kardeşim
  3. çalışacak.
  4. bu yaz

?Soru çöz

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde “-e” ekli söz zarf tümleci görevindedir?

✓ A. “Ne zaman bitirebilirim?” sorusuna “sabaha” cevabı gelir; zaman bildirdiği için zarf tümlecidir. B'deki “postaneye” (nereye?), C'deki “okuluna” (neye?) ve D'deki “misafirlere” (kime?) yönelme ekli yer tamlayıcısıdır. Ek aynıdır; ögeyi belirleyen, yükleme sorulan sorudur.
YARDIMCI ÖGE · ZARF TÜMLECİ

Zarf tümleci: ne zaman, nasıl, niçin, ne kadar? (ve edat tümleci)

MEB 11. sınıf · Yaşamın İzinde · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaZarf-fiil ekleri nelerdir, cümleye hangi anlamı katar?Bağlantılı konudan (Fiilimsiler). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Zarf-fiil, fiil kök ya da gövdesine -ıp, -arak, -madan, -ınca, -dıkça, -alı, -ken, -casına, -maksızın, -a…-a, -r…-maz, -dığında, -asıya gibi ekler getirilerek yapılan ve yüklemi zaman ya da durum yönünden belirten fiilimsidir. Yükleme sorulan “ne zaman?, nasıl?” sorularına cevap verir ve cümlede zarf tümleci olur.

Zarf-fiil ekleri ve anlamları

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Zarf tümleci nedir, hangi sorularla bulunur?

Kısa cevap: Zarf tümleci, yüklemin anlamını zaman, durum, miktar, yön, sebep, amaç, koşul ve araç gibi bakımlardan belirleyen ögedir; yükleme sorulan “ne zaman?, nasıl?, ne kadar?, niçin?, neden?” sorularına cevap verir. KPSS kaynaklarında “ne ile?, kim ile?” sorusuna cevap veren söz ayrıca edat tümleci diye adlandırılır; TDK tanımı bunu zarf tümlecinin içinde sayar.

Yüklem bir olayın ne olduğunu söyler; zarf tümleci ise o olayın saatini, hızını, sebebini ve biçimini anlatır.

TDK, zarf tümlecini yüklemin anlamını “zaman, durum, sebep, ölçü, araç, şart, yer, yön” gibi bakımlardan belirleyen tümleç olarak tanımlar. Bu yüzden zarf tümlecinin tek bir eki yoktur; bir zarf, bir zarf-fiil öbeği, bir edat öbeği ya da zaman bildiren bir ad olabilir.

  • Zaman (ne zaman?): Dün akşam geç döndük. · Okul tatil olunca köye gideceğiz.
  • Durum (nasıl?): Çocuk sessizce odasına çekildi. · Merdivenleri koşarak çıktı.
  • Miktar (ne kadar?): Bu yıl çok çalıştın. · Durakta yarım saat bekledik.
  • Yön (ek almamış yön sözcüğü): Kedi yukarı tırmandı.
  • Sebep, amaç (niçin? neden? niye? ne diye?): Yağmur yüzünden maç ertelendi. · Sınava hazırlanmak için erken kalktı. · Geç kalmayalım diye taksiye bindik.
  • Koşul: Hava güzel olursa pikniğe gideriz.

“Olunca, koşarak, olursa” gibi zarf-fiil öbeklerinin nasıl kurulduğu fiilimsiler sayfasında, “için, yüzünden, gibi” gibi edatlar edat, bağlaç ve ünlem sayfasında anlatılıyor. Burada bilmen gereken tek şey şu: bu öbekler ne kadar uzun olursa olsun tek bir zarf tümlecidir. Bir cümlede birden çok zarf tümleci de bulunabilir: Dün parkta uzun uzun yürüdük. (ne zaman? nasıl?)

Edat tümleci: ayrı bir öge mi?

KPSS kitapları “ile” edatıyla (ya da “-le” ekiyle) kurulan ve “ne ile? kim ile?” sorusuna cevap veren sözü edat tümleci diye ayrı bir öge sayar: Okula otobüsle gidiyorum. · Bu konuyu öğretmenimle konuştum. TDK'nin zarf tümleci tanımı “araç” anlamını da kapsadığı ve sözlükte ayrı bir “edat tümleci” maddesi bulunmadığı için güncel adlandırmada bu söz de zarf tümlecidir. Sınavda pratik kural: seçeneklerde edat tümleci adı geçmiyorsa bu sözü zarf tümleci say.

Bir uyarı: “ile” her zaman edat değildir. “Ve” anlamına geliyorsa bağlaçtır ve iki sözü tek bir ögede birleştirir: Annemle babam yarın geliyor. cümlesinde “annemle babam” öznedir, edat ya da zarf tümleci değil. Test kolay: “ile” yerine “ve” koyabiliyorsan bağlaçtır.

Akılda kalsın: Zarf tümleci “artan” ögedir. Özne, nesne ve yer tamlayıcısı ayrıldıktan sonra yükleme ne zaman, nasıl, niçin, ne kadar sorularıyla bağlanan her şey zarf tümlecidir. Yön sözcüğü eksizse zarf tümleci, -e/-de/-den almışsa yer tamlayıcısıdır.
Sınavda

Nasıl sorulur“Hangi cümlede zarf tümleci yoktur?” ve “Hangi cümlede birden fazla zarf tümleci vardır?” kalıpları sık gelir. Zarf tümleci olmayan cümle çoğu zaman yalnız özne ve yüklemden kurulmuş bir isim cümlesidir.

Tuzak“ve” anlamındaki “ile”yi edat sanıp “Annemle babam geldi.” cümlesinde edat tümleci aramak.

Sınavda işaretleşıkta “edat tümleci” geçerse, TDK bunu zarf tümleci içinde sayar; edat öbeğini zarf tümleci olarak düşün.

⇄Bilgi eşleştirme zarf tümleci ve sorusu

?Soru çöz

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde zarf tümleci yoktur?

✓ C. Cümle yalnız özne (bu küçük kasabanın tek kütüphanesi) ve yüklemden (istasyonun karşısındaydı) oluşur. A'da “akşamları”, B'de “sabırsızca”, D'de “yorulduğu için” ve “erken” zarf tümlecidir.
YÖNTEM · ÖGE BULMA

Öge bulma yöntemi: sorgu tablosu, söz öbekleri ve vurgu

MEB 11. sınıf · Yaşamın İzinde · Okuma 8 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaFiilimsi grubu cümlede hangi öge olur?Bağlantılı konudan (Fiilimsiler). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Fiilimsi, fiil özelliğini koruduğu için kendi öznesini, nesnesini ve tümleçlerini alabilir ve bu sözlerle birlikte bir fiilimsi öbeği (grubu) kurar. Öbek asıl cümlede bölünmeden tek bir öge sayılır: isim-fiil öbeği özne, nesne ya da yer tamlayıcısı; sıfat-fiil öbeği nitelediği isimle birlikte bir ögenin parçası; zarf-fiil öbeği zarf tümlecidir.

Fiilimsi öbeği ve öge

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Cümlenin ögeleri adım adım nasıl bulunur?

Kısa cevap: Ögeler bulunurken önce yüklem belirlenir ve cümle dışı unsurlar ayrılır; sonra yükleme sırasıyla “kim?, ne?” (özne), “neyi?, kimi?, ne?” (nesne), “nereye?, nerede?, nereden?” (yer tamlayıcısı) ve “ne zaman?, nasıl?, niçin?, ne kadar?” (zarf tümleci) soruları sorulur. Soruya cevap veren söz öbeğinin tamamı tek öge sayılır; kurallı cümlede vurgu yüklemin hemen önündeki ögededir.

Öge bulmak bir sorgu odasına benzer: masanın başında yüklem oturur, doğru soruları doğru sırayla sorarsan her söz kim olduğunu kendisi söyler.

Buraya kadar ögeleri tek tek tanıdık. Şimdi hepsini bir araya getiren tabloya ve sırayla uygulanacak yönteme geçelim. Tablonun mantığı basit: her öge yükleme kendine özgü bir soruyla bağlanır ve çoğunun bir de biçim ipucu vardır.

Öge sorgu tablosu: önce yüklem, sonra soruların sırası özne → nesne → yer tamlayıcısı → zarf tümleci.Görsel: Sınav Defteri

Altı adımlık yöntem

  • 1. Yüklemi bul. Çekimli fiili ya da ek fiil almış ismi işaretle; deyim, birleşik fiil ya da tamlamaysa bütün olarak al.
  • 2. Cümle dışı unsurları ayır. Ünlem, hitap, cümleleri bağlayan bağlaç ve ara cümleyi parantez içine al; bunlara soru sorulmaz.
  • 3. Özneyi bul. Yükleme “kim? ne?” diye sor. Yüklem edilgense cevap sözde öznedir; cevap yoksa özne gizli olabilir ya da cümle öznesizdir.
  • 4. Nesneyi ara. Yüklem geçişliyse “neyi? kimi?” (belirtili) ve “ne?” (belirtisiz) diye sor.
  • 5. Yer tamlayıcısını ara. -e, -de, -den eki almış ve yer, yön ya da kişi bildiren sözleri ayır.
  • 6. Kalanı zarf tümlecine ver ve kontrol et. “Ne zaman, nasıl, niçin, ne kadar?” sorularına cevap veren sözleri işaretle; her sözcük bir ögeye ya da cümle dışına yerleşti mi, hiçbir tamlamayı bölmedin mi, bak.

Söz öbekleri tek öge sayılır

Yöntemin en çok hata yapılan yeri öbeklerdir. Soruya cevap veren söz ne kadar uzunsa öge o kadardır: isim ve sıfat tamlamaları, fiilimsi grupları, hatta içinde kendi yüklemi olan yan cümleler tek bir öge olur. Yan masada oturan yaşlı adamın torunu bize el salladı. cümlesinde vurgulu öbeğin tamamı öznedir; Yarın kimin geleceğini bilmiyorum. cümlesinde ise belirtili nesnedir. Öbeğin içine “neyin? hangi?” diye soru sorabiliyorsan tamlamanın içindesin, ögeler arasında değil. Fiilimsi öbeği tek bir ögeye bağlı da değildir; aldığı eke ve yükleme bağlandığı soruya göre her ögeyi kurabilir:

  • Özne: Her sabah yürümek ona iyi geliyor. (Ne iyi geliyor?)
  • Nesne: Sınavın ertelendiğini dün öğrendik. (Neyi öğrendik?)
  • Dolaylı tümleç: Kardeşim gitar çalmaya heveslendi. (Neye?) · Hepimiz yeni bir şehre taşınmaktan çekiniyorduk. (Neyden?)
  • Zarf tümleci: Kimseye haber vermeden yola çıktı. (Nasıl?) · Ders çalışmak için kütüphaneye gitti. (Niçin?)

Fiilimsilerin öbek kurma yolları fiilimsiler sayfasında, tamlamalar ise isimler ve zamirler sayfasında.

Ögelerin sırası ve vurgu

Türkçede ögelerin sırası serbesttir ama kurallı cümlede yüklem sondadır ve en sık görülen dizilim özne – zarf tümleci – yer tamlayıcısı – nesne – yüklem biçimindedir. Vurgulanmak istenen öge yüklemin hemen önüne getirilir: Ayşe dün kitabı aldı. cümlesinde vurgu kitaptadır; Kitabı dün Ayşe aldı. cümlesinde ise alanın kim olduğu öne çıkar. Devrik cümlede yüklemden sonra gelen ögeler vurgusuzdur; vurgu yine yüklemin hemen önündeki ögededir, yüklem başa geçmişse vurgu yüklemin kendisindedir. Kurallı-devrik ayrımı için cümle türleri sayfasına bakabilirsin.

Çözümlü örnekler

  • Örnek 1: Geçen hafta mahallemizdeki kütüphanenin yeni müdürü gençler için ücretsiz bir yazı atölyesi açtı. Adım 1: yüklem “açtı”. Adım 2: cümle dışı unsur yok. Adım 3: Kim açtı? → “mahallemizdeki kütüphanenin yeni müdürü” özne; tamlama bölünmez. Adım 4: Ne açtı? → “ücretsiz bir yazı atölyesi” belirtisiz nesne; “atölyesi”ndeki “-i” tamlama ekidir, belirtme eki değil. Adım 5: “mahallemizdeki” öznenin içinde kaldığı için ayrı bir yer tamlayıcısı yok. Adım 6: Ne zaman? → “geçen hafta”; kimin için? → “gençler için”: iki zarf tümleci. Dizilim: zarf tümleci – özne – zarf tümleci – belirtisiz nesne – yüklem.
  • Örnek 2: Sınav sonuçları dün akşam öğrencilere e-postayla gönderildi. Adım 1: yüklem “gönderildi”, edilgen. Adım 2: cümle dışı unsur yok. Adım 3: Ne gönderildi? → “sınav sonuçları”; gönderen belli değil, sözde özne. Adım 4: edilgen yüklem nesne almaz. Adım 5: Kime? → “öğrencilere” yer tamlayıcısı. Adım 6: Ne zaman? → “dün akşam”; ne ile? → “e-postayla” (KPSS kitaplarında edat tümleci, TDK'ye göre zarf tümleci). Dizilim: sözde özne – zarf tümleci – yer tamlayıcısı – zarf tümleci – yüklem.
Akılda kalsın: Sorgunun sırası hep aynı: Yüklem → (cümle dışını ayır) → Özne → Nesne → Yer tamlayıcısı → Zarf tümleci. Sırayı bozarsan “ne?” sorusu özne ile nesneyi, “-e” eki yer tamlayıcısı ile zarf tümlecini birbirine karıştırır.
Sınavda

Nasıl sorulurEn sık kalıp: “Bu cümlenin ögeleri aşağıdakilerin hangisinde sırasıyla verilmiştir?” Şıklara bakmadan cümleyi altı adımla kendin ayır, dizilimi yaz, sonra karşılaştır. “Hangi iki cümle öge dizilişi bakımından aynıdır?” kalıbında dizilimi kısaltmayla (Ö–ZT–YT–Y) yaz. Vurgu kalıbında cevap, sorulan ögenin yüklemin hemen önünde durduğu cümledir.

Tuzak“Hangi cümle ögelerine yanlış ayrılmıştır?” sorusunda üç hatadan biridir: bölünmüş tamlama (eski / bir ev), koparılmış yüklem parçası (kızmadım / değil), fiilimsi öbeğinden ayrı öge yapılmış söz. Her parçaya ayrı ayrı yükleme bağlanan soruyu sor.

↕Adımları sırala öge bulma yöntemi

  1. Yükleme “kim? ne?” diye sorup özneyi bul
  2. Kalan sözlere “ne zaman, nasıl, niçin?” diye sor
  3. Yüklemi bul: çekimli fiil ya da ek fiilli isim
  4. Yüklem geçişliyse nesneyi ara
  5. Ünlem, hitap ve ara cümleyi ayır

?Soru çöz

Kardeşimin en yakın arkadaşı geçen ay Ankara'ya taşındı. Bu cümlenin ögeleri aşağıdakilerin hangisinde sırasıyla verilmiştir?

✓ D. Kim taşındı? → “kardeşimin en yakın arkadaşı” (tamlama bölünmez, özne); ne zaman? → “geçen ay” (zarf tümleci); nereye? → “Ankara'ya” (yer tamlayıcısı); “taşındı” yüklem.
KAVRAM · CÜMLE DIŞI

Cümle dışı unsurlar: ünlem, hitap, bağlaç; ara söz ve ara cümle

KPSS / TYT Türkçe · Cümlenin ögeleri · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaBağlaç nedir, bağlaçlar cümlede hangi görevleri üstlenir?Bağlantılı konudan (Edat, bağlaç ve ünlem). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Bağlaç, eş görevli sözcükleri, söz öbeklerini ya da cümleleri birbirine bağlayan ve aralarına bir anlam ilişkisi koyan sözcüktür: ve, veya, ya da, ama, fakat, çünkü, de, ki, hem…hem. Bağlaç tek başına bir anlam taşımaz ve edat gibi önündeki sözden bir hâl eki istemez; cümleden çıkarıldığında cümlenin yapısı çoğunlukla bozulmaz ama bağlacın kurduğu anlam ilişkisi kaybolur ya da değişir.

Bağlaç nedir, ne bağlar?

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Cümle dışı unsurlar nelerdir, ara söz ve ara cümle öge midir?

Kısa cevap: Ünlemler, hitaplar (seslenmeler) ve cümleleri birbirine bağlayan bağlaçlar yükleme bağlanmadığı için cümlenin ögesi sayılmaz; bunlara cümle dışı unsur denir. Ara söz kendinden önceki ögeyi açıklar ve o ögenin içinde sayılır; kendi yüklemi olan ara cümle ise ögelerin dışında kalır.

Bazı sözler cümlenin içinde durur ama yüklemle hiç konuşmaz: onlara hangi soruyu sorarsan sor, cevap gelmez.

Öge bulma yönteminin ikinci adımında ayırdığımız bu sözler üç gruptur. Hepsinin ortak noktası şudur: cümleden çıkarıldıklarında cümlenin yapısı bozulmaz, yalnızca duygu ya da bağlantı eksilir.

  • Ünlemler ve cevap sözleri: Eyvah, otobüsü kaçırdık! · Evet, toplantıya ben de katılacağım. “Eyvah” ve “evet” yükleme hiçbir soruyla bağlanmaz.
  • Hitaplar (seslenmeler): Arkadaşlar, ödevleri cuma günü topluyorum. Burada özne gizlidir (ben); “arkadaşlar” yalnız seslenir. TDK'ye göre hitap için kullanılan sözden sonra virgül konur.
  • Cümleleri bağlayan bağlaçlar: Çok çalıştı ama sınavı kazanamadı. “Ama” iki cümleyi bağlar, ikisinin de ögesi değildir.

Bağlaçlarda dikkat edilecek bir ayrım var: bağlaç iki sözcüğü bağlıyorsa o sözcüklerle birlikte tek ögenin içindedir. Elma ve armut aldım. cümlesinde “elma ve armut” belirtisiz nesnedir; Ben de geleceğim. cümlesinde “de” bağlacı özneye dahildir. Bağlaçların türleri edat, bağlaç ve ünlem sayfasında.

Ara söz: açıkladığı ögenin parçası

Ara söz, kendinden önceki sözü açıklayan ya da örnekleyen, iki virgül ya da iki kısa çizgi arasına alınan sözdür. TDK Yazım Kılavuzu'na göre ara söz ve ara cümlenin başına ve sonuna virgül ya da kısa çizgi konur; kısa çizgi ayrıldığı sözcüklere bitişik yazılır. Ara söz kendi başına öge değildir, açıkladığı ögeyle birlikte tek öge sayılır: Okulumuzun en eski öğretmeni, Selma Hanım, bu yıl emekli oldu. (özne) · Bu yaz Karadeniz'e, özellikle Rize'ye, gideceğiz. (yer tamlayıcısı)

Ara cümle: ögelerin dışında

Ara cümle, kendi yüklemi olan ve asıl cümleye yorum ya da ek bilgi katan cümledir: Bu yol, emin ol, seni doğrudan sahile çıkarır. · Komşumuz -bunu herkes bilirdi- mahallenin en iyi aşçısıydı. Ara cümle asıl cümlenin yüklemine bağlanmadığı için onun ögesi sayılmaz; çıkarınca asıl cümle eksiksiz kalır.

Ara söz

  • Yüklemi yok, önceki sözü açıklar.
  • Açıkladığı ögeye dahildir.
  • Komşumuz, Ali Bey, …

Ara cümle

  • Kendi yüklemi var.
  • Ögelerin dışında kalır.
  • …, emin ol, …
Akılda kalsın: Cümle dışı unsuru yakalamak için iki test: yükleme bir soruyla bağlanamıyor ve çıkarınca cümle bozulmuyor. Ara sözde ise ikinci test farklı çıkar: çıkarınca bilgi azalır ama açıkladığı öge yerinde durur, çünkü ara söz o ögenin bir parçasıdır.
Sınavda

Nasıl sorulur“Hangi cümlede ara söz vardır?” ya da “Altı çizili söz hangi ögenin açıklayıcısıdır?” diye sorulur; iki virgül ya da iki kısa çizgi arasındaki söze bak ve onun hemen önündeki sözü açıklayıp açıklamadığını sına.

TuzakVirgülden önce gelen her ismi hitap saymaktır. “Kardeşim, yarın erken gel.” cümlesinde yüklem emir kipinde ve 2. kişidir, “kardeşim” hitaptır; “Kardeşim, yarın erken gelecek.” cümlesinde ise yüklem 3. kişidir, “kardeşim” öznedir.

▭Boşluk doldurma

Arkadaşlar, yarınki geziye herkes katılsın. cümlesinde “arkadaşlar” bir sözüdür ve öge değildir. Okulun en eski öğretmeni, Selma Hanım, emekli oldu. cümlesinde “Selma Hanım” bir olup özneye dahildir.

hitapara sözara cümleözne

?Soru çöz

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde altı çizili söz cümlenin ögelerinden biri değildir?

✓ B. “Çocuklar” bir hitaptır (yüklem 2. kişi, emir); yükleme bağlanmaz. A'da “ile” bağlaçtır ve “annemle babam” öznedir; C'de “de” bağlacı özneye dahildir; D'de altı çizili söz yer tamlayıcısıdır.
TUZAK · ÖGE AYIRMA

Cümlenin ögelerinde sık yapılan hatalar: nesne mi özne mi, tümleç mi tamlayıcı mı?

KPSS / TYT Türkçe · Cümlenin ögeleri · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaYalnız, ancak, önce sözcükleri ne zaman edat, ne zaman zarf ya da sıfat olur?Bağlantılı konudan (Edat, bağlaç ve ünlem). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Bir sözcüğün türünü sözlükteki biçimi değil cümledeki görevi belirler. Önündeki bir sözü belli bir hâlde tutup onunla öbek kuruyorsa edat (maçtan önce, kıyıya doğru), bir ismi niteliyorsa sıfat (yalnız bir ağaç, başka yol), fiili belirtiyorsa zarf (önce sen konuş, yalnız yaşıyor), iki cümleyi “ama, fakat” anlamıyla bağlıyorsa bağlaçtır. “Sadece” yerine kullanılabilen yalnız ve ancak, TDK Güncel Türkçe Sözlük'e göre sınırlama bildiren zarftır; eski KPSS kaynaklarında “sınırlama edatı” diye de geçer.

Edat mı zarf mı sıfat mı?

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Belirtisiz nesne ile özne, zarf tümleci ile dolaylı tümleç nasıl ayırt edilir?

Kısa cevap: Ek almamış bir isim, işi kendisi yapıyorsa özne, işi başkası yapıp o isim işten etkileniyorsa belirtisiz nesnedir; ismin sonuna belirtme eki getirildiğinde cümle anlamlı kalıyorsa nesnedir. -e, -de, -den eki almış söz yer, yön ya da kişi bildiriyorsa dolaylı tümleç (yer tamlayıcısı), zaman bildiriyorsa (akşama, saat üçte, sabahtan beri) zarf tümlecidir.

Öge sorularındaki yanlışların çoğu bilgisizlikten değil aceleden gelir: ek görülür, soru sorulmaz.

1. Belirtisiz nesne mi, özne mi?

Bahçede çocuk oynuyor. ile Bahçede çocuk gördüm. cümlelerinde “çocuk” aynı biçimdedir, ek almamıştır. İlkinde oynayan çocuktur: özne. İkincisinde gören “ben”im, çocuk görülen varlıktır: belirtisiz nesne. Karar için üç test yeter:

  • Kişi eki testi: Yüklem 1. ya da 2. kişiyse (gördüm, aldın, okuduk) ek almamış 3. kişi ismi özne olamaz; nesnedir.
  • Belirtme eki testi: İsme “-ı” ekle. Bahçede çocuğu gördüm. ✔ anlamlı → nesne. Bahçede çocuğu oynuyor. ✘ anlamsız → özne.
  • Edilgen testi: Yüklem edilgense ek almamış isim nesne değil sözde öznedir: Bu fırında sabahları simit satılır.

Yüklem 3. kişi ve etkenken iki ek almamış isim yan yana gelebilir: Kedi fare yakaladı. Burada hatırladığın sıra kurtarır: önce “kim yakaladı?” → kedi (özne), sonra “ne yakaladı?” → fare (belirtisiz nesne).

2. -e, -de, -den eki almış söz: yer tamlayıcısı mı, zarf tümleci mi?

Hatırlarsan yer tamlayıcısının kimliği hâl ekiydi. Ama ek tek başına karar vermez; karar, sözün yükleme hangi soruyla bağlandığına göre verilir. Ek bir yeri, yönü ya da kişiyi gösteriyorsa öge yer tamlayıcısıdır; zamanı gösteriyorsa ya da ekli söz bir edatla öbekleşmişse zarf tümlecidir.

Yer tamlayıcısı (dolaylı tümleç)

  • Eve döneceğim. (nereye?)
  • Odada çalıştım. (nerede?)
  • Annemden öğrendim. (kimden?)
  • İçeriye girdi. (ekli yön)

Zarf tümleci

  • Akşama döneceğim. (ne zaman?)
  • Saat beşte buluşalım. (ne zaman?)
  • Sabahtan beri bekliyorum. (edat öbeği)
  • İçeri girdi. (eksiz yön)
Ekin kendisine değil, sözün yükleme hangi soruyla bağlandığına bak: yer ve kişi → yer tamlayıcısı; zaman ya da edat öbeği → zarf tümleci.Görsel: Sınav Defteri

Sebep bildiren “-den”li sözlerde (Sevinçten ağladı. · Yorgunluktan uyuyakaldı.) yükleme oturan soru “nereden?” değil “niçin?” olduğu için sınav kaynakları bu sözleri çoğunlukla zarf tümleci sayar.

3. Küçük ama pahalı tuzaklar

  • İyelik “-ı” ile belirtme “-ı”: Komşunun kedisi kayboldu. (özne) / Komşunun kedisini gördüm. (belirtili nesne)
  • Bulunma eki “-de” ile bağlaç “de”: Bende iki kalem var. (yer tamlayıcısı; özne “iki kalem”) / Ben de kalem aldım. (özne)
  • “-deki” sıfattır, öge değildir: Parktaki çocuklar şarkı söylüyordu. cümlesinde “parktaki çocuklar” öbeğinin tamamı öznedir.
  • “ile” bağlaç mı edat mı? Annemle babam geldi. (özne) / Annemle çarşıya gittim. (kim ile? → KPSS'de edat tümleci, TDK'ye göre zarf tümleci)
  • Tamlamayı bölmek: Kardeşimin öğretmeni bize geldi. cümlesinde “kardeşimin” ayrı öge değildir; “kardeşimin öğretmeni” özneyi birlikte kurar.
  • Hâl eki alan sıfat-fiil öbeği: Dedemin her akşam oturduğu koltuğa ilişti. cümlesinde öbek bir zarf-fiil gibi uzun görünse de “-a” eki almış ve “nereye?” sorusuna cevap veriyor; öge zarf tümleci değil, dolaylı tümleçtir.
Akılda kalsın: Ekin biçimine değil, sözün yükleme hangi soruyla bağlandığına bak. Biçim ipucudur, karar sorunundur: “akşama” ile “eve” aynı eki taşır ama biri “ne zaman?”, öteki “nereye?” sorusuna cevap verir.
Sınavda

Nasıl sorulurÖSYM'nin klasik kalıbı: dört cümlede aynı hâl ekini taşıyan sözler altı çizili verilir, “hangisi farklı bir ögedir?” diye sorulur. Genellikle üçü yer tamlayıcısı, biri zaman bildiren zarf tümlecidir. Çözüm adımı: her altı çizili söz için yükleme kendi sorusunu sor (nereye? / ne zaman?), farklı soruya cevap vereni işaretle.

TuzakAynı eki görüp aynı öge sanmaktır; ögeyi ek değil, yükleme sorulan soru belirler. Nesne-özne kalıbında ise ek almamış ismin bulunduğu cümlelerde önce yüklemin kişisine, sonra çatısına bak.

⇄Bilgi eşleştirme tırnaktaki söz hangi öge?

?Soru çöz

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde altı çizili söz zarf tümlecidir?

✓ C. “Ne zaman başlayacak?” → “saat üçte”: bulunma eki zaman bildirdiği için zarf tümlecidir. Ötekiler kime, nerede, nereden sorularına cevap veren yer tamlayıcısıdır.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde gelecek zamanın hikâyesiyle çekimlenmiş bir fiil vardır?

✓ A. “Çıkacaktık” fiili gelecek zaman eki -acak ile ek fiilin görülen geçmiş biçimi -tı'yı birlikte taşır: gelecek zamanın hikâyesi. B'deki “oturacakmış” gelecek zamanın rivayeti, C'deki “giderdik” geniş zamanın hikâyesi, D'deki “başlamıştı” öğrenilen geçmiş zamanın hikâyesidir.Kaynak: Fiiller ve ek fiil · Birleşik zamanlı fiiller

?Soru 2

Toplantıdan çıkınca masada unuttuğum çakmağı almak için geri döndüm ama kapı kilitlenmişti. Bu cümlede kaç fiilimsi vardır?

✓ A. Fiilimsiler “çıkınca” (zarf-fiil), “unuttuğum” (sıfat-fiil) ve “almak” (isim-fiil) sözcükleridir. “Çakmak” bir nesnenin adı olmuş kalıcı isimdir; “döndüm” ve “kilitlenmişti” ise kip ve kişi eki almış çekimli fiillerdir.Kaynak: Fiilimsiler · Fiilimsi mi, çekimli fiil mi?

?Soru 3

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde sıfat-fiil adlaşmıştır?

✓ D. “Kalanlar” sözcüğünün nitelediği isim (kişiler) düşmüş, çoğul ekini sıfat-fiil almıştır. A'da “ıslanan” çocukları, B'de “aldığı” kitabı, C'de “kurumuş” çiçekleri niteleyen sıfat-fiillerdir; adlaşma yoktur.Kaynak: Fiilimsiler · Sıfat-fiil ve adlaşma

?Soru 4

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde yüklem, ötekilerden farklı türde bir şahıs ekiyle çekimlenmiştir?

✓ B. “Ziyaret ettik” görülen geçmiş zamanla çekimlenmiştir; 1. çoğul şahıs eki iyelik kökenli -k'dir. A'daki “hazırlıyoruz”, C'deki “başlayacağız” ve D'deki “konuşmalıyız” fiilleri zamir kökenli -ız/-uz ekini almıştır.Kaynak: Fiiller ve ek fiil · Şahıs ekleri, olumsuz ve soru

?Soru 5

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde yüklem geçişli olduğu hâlde cümlede nesne kullanılmamıştır?

✓ C. “Okudu” fiilinin önüne “onu” getirilebilir, yani fiil geçişlidir; ama cümlede “neyi, ne?” sorusuna cevap veren bir söz yoktur. A'daki “çıktı” ve B'deki “oturdu” geçişsizdir. D'deki “aldım” geçişlidir ve “iki sıcak ekmek” belirtisiz nesnesini almıştır.Kaynak: Fiilde çatı · Geçişli ve geçişsiz fiiller

?Soru 6

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde çatı aranmaz?

✓ A. Yüklem “yorgundu”, “yorgun” sıfatına ek fiil gelerek kurulmuştur; isim soylu yüklemli cümlede çatı aranmaz. B'deki “ulaştı”, C'deki “çalıştı” ve D'deki “satıldı” birer fiildir, bu cümlelerde çatı aranır; örneğin D'deki “satıldı” edilgendir.Kaynak: Fiilde çatı · Çatı nedir? İki eksen

?Soru 7

Aşağıdaki cümlelerin hangisinin yüklemi öznesine göre diğerlerinden farklıdır?

✓ B. A'daki “saklandı”, C'deki “değiştirildi” ve D'deki “duyuruldu” fiillerinde işi yapan belli değildir; “biri tarafından” eklenebilir, bu fiiller edilgendir. B'deki “sevindi” -n taşısa da işi yapan bellidir; edilgen değildir, sınav kaynaklarına göre dönüşlüdür.Kaynak: Fiilde çatı · Kalıplaşmış fiiller ve tuzaklar

?Soru 8

Aşağıdaki cümlelerin hangisinin yüklemi oluş bildiren bir fiildir?

✓ C. “Kızardı” fiilinde domateslerin rengi kendiliğinden ve zamanla değişmiştir; bu bir oluştur. A ve D'deki fiiller nesne alabildiği için iş, B'deki “oturdu” ise nesne almayan ve değişim bildirmeyen bir durum fiilidir.Kaynak: Fiiller ve ek fiil · Fiil nedir? İş, durum, oluş

?Soru 9

Aşağıdaki cümlelerin hangisinin yüklemi oldurgan çatılıdır?

✓ B. “Kurut-” fiilinden -t eki atılınca kalan “kuru-” nesne almaz (“onu kurudu” denmez); ek, geçişsiz fiili geçişli yapmıştır: oldurgan. A'daki “taşıttı”, C'deki “boyattı” ve D'deki “okuttu” fiillerinin kökleri (taşı-, boya-, oku-) zaten geçişlidir; iş başkasına yaptırıldığı için bu fiiller ettirgendir.Kaynak: Fiilde çatı · Oldurgan ve ettirgen fiiller

?Soru 10

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde zarf-fiil cümleye zaman anlamı katmıştır?

✓ B. “Batınca” yükleme “ne zaman boşaldı?” sorusuyla bağlanır ve zaman bildirir. A'daki “gülümseyerek”, C'deki “vermeden” ve D'deki “doyasıya” ise “nasıl?” sorusuna cevap veren, durum bildiren zarf-fiillerdir.Kaynak: Fiilimsiler · Zarf-fiil ekleri ve anlamları
11
Daha fazla soru çözmek ister misin?Cümlenin ögeleri konusundan 11 soru seni bekliyor. Çözümlü; yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →