Cümlenin ögeleri ve yüklem: her şey cümlenin kalbinden başlar
MEB 11. sınıf · Yaşamın İzinde · Okuma 7 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaFiil nedir, iş, durum ve oluş fiilleri nasıl ayırt edilir?Bağlantılı konudan (Fiiller ve ek fiil). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Fiil (eylem), iş, oluş, hareket ya da durum bildiren ve kip-şahıs ekleriyle çekimlenebilen sözcüktür; sözlükte -mak/-mek ekiyle yer alır (yazmak, büyümek). Anlamına göre üçe ayrılır: nesne alabilen iş (kılış) fiilleri (kesmek), nesne almayan ve değişim bildirmeyen durum fiilleri (uyumak), öznede kendiliğinden ve zamanla gerçekleşen değişimi bildiren oluş fiilleri (sararmak).
✎Konu anlatımı
Cümlenin ögeleri nelerdir, yüklem nasıl bulunur?
Kısa cevap: Cümlenin ögeleri yüklem, özne, nesne, dolaylı tümleç (yer tamlayıcısı) ve zarf tümlecidir; yüklem ve özne temel, ötekiler yardımcı ögelerdir. Yüklem, cümlede yargıyı taşıyan çekimli fiil ya da ek fiil almış isim soylu sözdür; ögeler bulunurken her zaman önce yüklem belirlenir.Bir cümleyi ögelerine ayırmak, bir saati parçalarına ayırmaya benzer: önce zemberek bulunur, sonra her dişlinin ona nasıl bağlandığına bakılır. Cümlenin zembereği yüklemdir.
Cümle, bir duyguyu, düşünceyi ya da olayı bir yargıyla anlatan söz dizisidir. Bu yargıyı taşıyan söze yüklem, yükleme bağlanıp onun anlamını tamamlayan her söze ya da söz öbeğine öge denir. Dikkat: “öge” sözcüğün değil, görevin adıdır. Tek bir sözcük de öge olabilir, on sözcüklük bir öbek de. Dün akşam / komşumuzun küçük oğlu / bize / taze simit / getirdi. cümlesinde dokuz sözcük ama yalnız beş öge vardır.
Temel ögeler, yardımcı ögeler, cümle dışı unsurlar
Yüklem ve özne temel ögelerdir. Yüklemsiz bir cümle kurulamaz (yalnız eksiltili cümlelerde yüklem söylenmeden anlaşılır); özne ise çoğu cümlede ya açıkça ya da yüklemin kişi ekinde gizli olarak bulunur. Nesne, dolaylı tümleç ve zarf tümleci yardımcı ögelerdir: cümlede bulunmak zorunda değildirler, bulunduklarında yüklemin anlamını genişletirler. Ünlem, hitap, cümleleri birbirine bağlayan bağlaç ve ara cümle ise hiçbir ögeye girmez; bunlar cümle dışı unsurlardır ve sayfanın sonlarına doğru ayrıca ele alınacak.
Yüklem: yargının taşıyıcısı
Yüklem iki biçimde karşımıza çıkar. Çekimli bir fiilse cümle fiil cümlesidir: Kardeşim bu sabah erkenden yola çıktı. İsim soylu bir söz ek fiil alarak yüklem olmuşsa cümle isim cümlesidir: Bu yolun sonu denizdi. Ek fiilin geniş zamanı çoğu zaman düşer: Hava bugün çok güzel. “Var” ve “yok” da isim soylu yüklemlerdir: Masada iki defter var. Ek fiil yalnız isme değil, her isim soylu söze gelebilir: bir zamire (Bu duvarı boyayanlar bizdik.), bir edat öbeğine (Öğle saatinde bu odanın havası fırın gibiydi.) ya da bir isim-fiile (Tek isteğim biraz dinlenmek.). Yüklemin türüne ve yerine göre cümle sınıflandırması cümle türleri sayfasında; burada yüklemi yalnız bir öge olarak ele alıyoruz.
Yüklem tek sözcük olmak zorunda değil
Sınavın en sevdiği nokta budur: yüklem bazen bir söz öbeğidir ve bölünmez.
- Birleşik fiil: Yaşlı komşumuza alışverişte yardım ettik. · Hatayı en son öğretmen fark etti.
- Deyim: Hakem bu kaba hareketi görmezden geldi. Deyimin parçaları ayrı öge yapılmaz.
- Tamlama (isim yüklemlerde çok sık): Ankara, Türkiye Cumhuriyeti'nin başkentidir. · O, mahallenin en yardımsever insanıydı.
- Olumsuzluğu olumsuzlayan kalıp: Bu sonucu beklemiyor değildim. · Ona kızmadım değil. İkinci örnekte de yüklem “kızmadım değil”in tamamıdır; “değil”i ayrı bir parça gibi kesip atmak ögelere ayırmayı bozar.
Bir uyarı daha: yüklem çekimli olmak zorundadır. -ıp, -arak, -ınca, -madan gibi zarf-fiil ekleriyle biten söz, cümlenin sonunda dursa bile yüklem değildir: Mektubu okuyup çekmeceye kaldırdı. cümlesinde yüklem “kaldırdı”, “mektubu okuyup” ise bir zarf tümlecidir.
İsim yüklemde ek fiili alan sözcüğün önündeki tamlayan da yükleme dahildir. “Başkentidir” tek başına yüklem değildir, çünkü hemen “neyin başkenti?” sorusu doğar; o sorunun cevabı da yüklemin içindedir. Bir cümlede yükleme “neyin, kimin?” diye soru sorabiliyorsan yüklemi eksik ayırmışsın demektir: tamlama hiçbir zaman iki ögeye bölünmez.
Tek ögeli cümle
Yalnız yüklemden oluşan cümleye tek ögeli cümle denir: Yorgundum. · Çok güzel bir sonbahar sabahıydı. İkinci örnek beş sözcüklük bir öbek olsa da tek ögedir, çünkü bütünü yüklemdir. Öge sayılırken gizli özne ayrı öge olarak sayılmaz; bu yüzden Geldik. cümlesi de sınavda tek ögeli kabul edilir. Virgülle sıralanan sıfatlar da yüklemi bölmez: Sessiz, çalışkan, biraz da utangaç bir çocuktu. cümlesinde bütün sıfatlar tek bir tamlamanın içindedir, cümle yine tek ögelidir. Paragraf sorularında böyle cümlelerin öznesi çoğunlukla bir önceki cümlede kalır ve cümlede gizlidir.
Nasıl sorulurNumaralanmış cümlelerden “hangisi tek ögelidir?” ya da “altı çizili söz tek başına bir öge midir?” diye sorulur. İkincisinde altı çizili sözün, önündeki ya da arkasındaki sözlerle öbekleşip öbekleşmediğine bak: “görmezden” tek başına öge değildir, “görmezden geldi” yüklemin tamamıdır.
TuzakUzun bir isim tamlamasıyla kurulmuş yüklemi birkaç ögeye bölmek; “Çok güzel bir sonbahar sabahıydı.” cümlesi tek değil birkaç öge sanılırsa soru kaçar. Bir de “Hangi cümlenin yüklemi farklı türde bir sözcüktür?” kalıbı vardır: yüklemi zamir, edat öbeği ya da isim-fiil olan cümleyi, çekimli fiil yüklemlerin arasından ayırmak gerekir.
⇄Bilgi eşleştirme cümle ve yüklemi
?Soru çöz
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde yüklem tek sözcükten oluşmaktadır?