Fiilimsiler: isim-fiil, sıfat-fiil, zarf-fiil

Fiilden doğup çekimlenmeyen sözcükleri üç türüyle anlatıyoruz: eklerin tablosu, kalıcı isim ayrımı, fiilimsi öbeğinin cümledeki görevi, adım adım bulma yöntemi ve -mez, -ma, -ken gibi ikiz eklerin tuzakları.

7 durakKavram
14 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 14tamamlanan etkinlik
42 sorubu konuda çözebileceğin
KAVRAM · FİİLİMSİ

Fiilimsi nedir? Fiilden doğan ama çekimlenmeyen sözcükler

MEB 11. sınıf · Bir Diyeceğim Var! · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaFiillerde şahıs ekleri nelerdir, olumsuzluk ve soru eki fiile nasıl gelir?Bağlantılı konudan (Fiiller ve ek fiil). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Çekimli fiil, kip ekinden sonra işi kimin yaptığını gösteren bir şahıs eki alır (oku-du-m, oku-yor-uz). Görülen geçmiş ve şart kipinde iyelik kökenli ekler (-m, -n, -k, -nız), öteki kiplerin çoğunda zamir kökenli ekler (-ım, -sın, -ız, -sınız) kullanılır; 3. tekil şahısta ek yoktur. Olumsuzluk -ma/-me ile (gelmedi), geniş zamanda -maz/-mez ile (gelmez) yapılır; soru eki mı/mi ayrı yazılır (geldin mi, geliyor musun).

Şahıs ekleri, olumsuz ve soru

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Fiilimsi nedir, fiilimsi ekleri nelerdir?

Kısa cevap: Fiilimsi (eylemsi), fiil kök ya da gövdesine belirli ekler getirilerek yapılan, fiil anlamını koruyan ama kip ve kişi eki almadığı için çekimli fiil olmayan sözcüktür. Cümlede geçici olarak isim, sıfat ya da zarf görevi üstlenir ve buna göre isim-fiil, sıfat-fiil, zarf-fiil olmak üzere üçe ayrılır.

“Koştu” bir olayı haber verir; “koşmak”, “koşan” ve “koşarak” ise aynı hareketi taşıdıkları hâlde tek başlarına hiçbir şey haber vermez. Fiilimsi, fiilin eylem gücünü yanına alıp başka bir sözcük türünün kılığına giren bu biçimlerin adıdır.

Hatırlarsan çekimli fiil, kip ve kişi ekiyle bir yargı bildirir: Çocuklar bahçede koştu. Kim, ne yaptı, ne zaman yaptı, hepsi bellidir. Fiilimsi ise fiil köküne kip eki yerine fiilimsi eki alır: Bahçede koşan çocuklar terlemişti. “Koşan” sözcüğü bir olayı haber vermez; yalnız çocukların hangi çocuklar olduğunu söyler. Yargıyı “terlemişti” kurar. Çekimli fiilin kip ve kişi ekleri fiiller ve ek fiil sayfasında anlatılıyor; burada çekimlenmeyen biçimlerle ilgileniyoruz.

Fiil yanı: neden hâlâ fiil gibi davranır?

Fiilimsi, türediği fiilin özelliklerini bırakmaz. Bu özellikler hem tanımanın hem de kalıcı isimlerden ayırmanın anahtarıdır:

  • Olumsuzu -ma/-me ile kurulur: gelmek → gelmemek · gelen → gelmeyen · gelince → gelmeyince.
  • Nesne ve tümleç alır: Her sabah gazeteyi okumak öbeğinde “gazeteyi” okumanın nesnesi, “her sabah” zamanıdır.
  • Çatı eki alır: yaz-ıl-an, gör-üş-erek, yık-ıl-ma. Çatı eklerinin ayrıntısı fiilde çatı sayfasında.

İsim yanı: üç tür, üç görev

Fiilimsinin türünü ekin cümleye kazandırdığı görev belirler. İsim-fiil eylemin adıdır ve isim gibi kullanılır: Kitap okumak onu dinlendirir. Sıfat-fiil bir ismi eylemle niteler: Okuduğum kitap çok kalındı. Zarf-fiil yüklemi zaman ya da durum yönünden belirtir: Kitabı okuyunca filmini izledim. Bu yüzden bir soru altı çizili fiilimsinin sözcük türünü sorduğunda adına bakılır: isim-fiil isim, sıfat-fiil sıfat (adlaşmışsa isim), zarf-fiil zarf sayılır; zarf sorusunda seçeneklerden biri çoğu zaman bu yüzden bir isim-fiildir. Üç türün eklerini aşağıdaki tabloda bir arada görebilirsin; her biri sonraki konularda ayrı ayrı açılıyor.

Fiilimsi ekleri tablosu: üç tür, ekleri ve birer örnek. Eklerin öteki ünlü-ünsüz biçimleri ses uyumlarına göre değişir.Görsel: Sınav Defteri

Fiilimsi yüklem olabilir mi?

Fiilimsi tek başına yargı kuramaz; ama isim-fiil ve sıfat-fiil, isim gibi davrandıkları için ek fiil alarak isim cümlesinin yüklemi olabilir: Bu yazki hedefim yüzmeyi öğrenmekti. · O, köyün en çok sevileniydi. Bu cümlelerde yargıyı ek fiil kurar; “öğrenmek” isim-fiil, “sevilen” sıfat-fiil olarak kalır. Zarf-fiil ise yüklem olmaz, her zaman yüklemi belirten tarafta durur.

Üç fiilimsi yan yana
İsim-fiilSıfat-fiilZarf-fiil
Ekler-ma, -ış, -mak-an, -ası, -mez, -ar, -dik, -ecek, -miş-ıp, -arak, -ınca, -ken, -alı, -madan, -dıkça…
Ne yapar?Eylemin adı olurİsmi eylemle nitelerYüklemi zaman, durum yönünden belirtir
Sorusune? neyi? (isim gibi)nasıl? hangi? (isimden önce)ne zaman? nasıl?
ÖrnekYüzmek dinlendirir.kurumuş yapraklargülerek karşıladı
KarıştırılanKalıcı isim: dondurma, yazarKip eki: Yapraklar kurumuş.İçinde “için” olan öbek: görmek için
Akılda kalsın: Fiilimsiyi çekimli fiilden ayıran soru: Bu sözcük tek başına bir yargı bildiriyor mu? Bildirmiyorsa ve kökü fiilse fiilimsi adayıdır. Fiilimsiyi kalıcı isimden ayıran soru ise: Olumsuzu kurulabiliyor mu? “Gelen → gelmeyen” kurulur; tatlı anlamındaki “dondurma → dondurmama” kurulamaz.
Sınavda

Nasıl sorulurEn sık kalıplar: “Hangi cümlede fiilimsi yoktur?”, “Numaralanmış sözcüklerden hangisi fiilimsi değildir?” ve “Hangi cümlede üç fiilimsi türü bir arada kullanılmıştır?” Tuzak: fiilimsi eklerine benzeyen kip ekleri (-mış, -ar, -maz, -acak). “Yapraklar kurumuş.” cümlesindeki “kurumuş” fiilimsi değil, çekimli fiildir.

Sınavda işaretle“eylemsi” fiilimsi, “ad-fiil” isim-fiil, “ortaç” sıfat-fiil, “ulaç / bağ-fiil” zarf-fiildir.

⇄Bilgi eşleştirme sözcük ve türü

?Soru çöz

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde fiilimsi yoktur?

✓ C. Cümlede fiil kökenli tek sözcük “getirdi”dir ve kip-kişi eki almış çekimli fiildir. A'da “yıkamayı” (isim-fiil), B'de “açan” (sıfat-fiil), D'de “yaklaşınca” (zarf-fiil) vardır; A'daki “yemek” ise kalıcı isimdir.
FİİLİMSİ · İSİM-FİİL

İsim-fiil (-ma, -ış, -mak): eylemin adı ve “dondurma” tuzağı

MEB 11. sınıf · Bir Diyeceğim Var! · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaYapım ekleri kaça ayrılır, isimden fiil yapım ekleri nelerdir?Bağlantılı konudan (Sözcükte yapı). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Yapım ekleri geldikleri köke ve türettikleri sözcüğe göre dörde ayrılır: isimden isim (göz-lük), isimden fiil (baş-la-), fiilden isim (sev-gi) ve fiilden fiil (yaz-dır-). Adın ilk yarısı ekin geldiği sözcüğün, ikinci yarısı ortaya çıkan sözcüğün türünü söyler.

Yapım ekleri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

İsim-fiil ekleri nelerdir, kalıcı isimden nasıl ayrılır?

Kısa cevap: İsim-fiil, fiil kök ya da gövdesine -ma/-me, -ış/-iş/-uş/-üş, -mak/-mek ekleri getirilerek yapılan ve eylemi bir isim gibi adlandıran fiilimsidir; hâl ve iyelik eki alabilir, cümlede özne, nesne, yer tamlayıcısı ya da ek fiille yüklem olur. Dondurma, kavurma, giriş gibi eylem anlamını yitirip bir varlığın adı olmuş sözcükler isim-fiil değil, kalıcı isimdir.

Bir eylemi cümlede bir nesne gibi elinde tutmak istediğinde ona bir ad verirsin: “yüzmek”, “yüzme”, “yüzüş”. Üçü de aynı hareketin adıdır; isim-fiil, fiilin isim kılığına girmiş hâlidir.

İsim-fiil üç ekle kurulur ve üçü de eylemi “iş, hareket” olarak adlandırır:

  • -ma, -me: Kardeşimin piyano çalmasını dinledik. · Yolun genişletilmesi iki yıl sürdü.
  • -ış, -iş, -uş, -üş: Kuşların akşamüstü uçuşu çok güzeldi. · Onun gülüşünü hemen tanıdım.
  • -mak, -mek: Kışın erken kalkmak zor gelir. · Yeni bir dil öğrenmeye karar verdi.

İsim-fiil, adı üstünde, isim gibi ek alır: hâl eki (öğrenmeye, uçuşu), iyelik eki (çalması, gülüşü). Küçük bir ayrıntı: “-mak” ekli isim-fiil iyelik eki almaz; kişi göstermek gerektiğinde “-ma” kullanılır: “kalkmak” ama “benim kalkmam”. Cümlede de isim neyse o olur: Erken kalkmak beni dinç tutuyor. (özne) · Kitap okumayı severim. (nesne) · Sabahları koşmaya başladım. (yer tamlayıcısı) · Tek dileğim dinlenmekti. (yüklem). Ögelerin bulunuşu için cümlenin ögeleri sayfasına bakabilirsin.

Kalıcı isim: eylem anlamı silinmiş sözcük

Aynı eklerle kurulmuş bazı sözcükler zamanla bir yiyeceğin, bir yerin, bir nesnenin adı olmuş; artık eylemi değil o varlığı gösterir. Bunlara kalıcı isim denir ve fiilimsi sayılmaz: dondurma, kavurma, dolma, sarma, giriş, çıkış, yemek, çakmak. Aynı sözcük bir cümlede kalıcı isim, başka bir cümlede isim-fiil olabilir; karar bağlamındadır. Sözlük de bu ikiliği gösterir: TDK “buluş” sözcüğünü hem “bulmak işi” hem “icat” anlamıyla isim olarak verir; Telefonun icadı çağın en önemli buluşlarından biridir. cümlesinde sözcük icat anlamındadır, kalıcı isimdir. “Söyleyiş” (telaffuz) da sözlükte isimdir; “paslanmaz” ise “paslanmaya dayanıklı” anlamıyla sıfat olarak yer alır (paslanmaz çelik). Bazı soru bankaları bu sözleri fiilimsi sayar; eylem anlamı sürmüyorsa kalıcı sözcük kabul et.

Kalıcı isim

  • Annem tatlı olarak dondurma aldı.
  • Bayram sofrasında kavurma vardı.
  • Müzenin girişinde kuyruk vardı.

İsim-fiil

  • Sebzeleri haşlamadan dondurmanın bir sakıncası var mı?
  • Fındıkları kavurması yarım saat sürdü.
  • Oyuncuların sahaya girişi alkışlandı.

Ayırmak için üç küçük test yeter. Olumsuz yap: “sebzeleri dondurmamanın” anlamlıdır, “bir külah dondurmama” anlamsızdır. “… işi, … eylemi” diye aç: “oyuncuların sahaya girme eylemi” olur, “müzenin girme eylemi” olmaz. Önüne bak: isim-fiil kendi nesnesini ya da tümlecini alır (fındıkları kavurması), kalıcı isim almaz.

Tamlamada isim-fiil: “yüzme dersi”

İsim-fiil bir isim tamlamasının tamlayanı da olabilir. Belirtisiz tamlamada: yüzme dersi, bekleme salonu, dinlenme tesisi. Sınav kaynakları bu tamlayanları isim-fiil sayar, çünkü sözcük hâlâ bir eylemin adıdır: “yüzme dersi”, yüzme eylemini öğreten derstir. Bu kullanımda olumsuz testi işlemez (✘ yüzmeme dersi); “… eylemi için” diye açma testine güven. Tamlayan bir yiyeceğin ya da nesnenin adıysa (dondurma külahı, sarma tabağı) kalıcı isimdir. Belirtili tamlamada da isim-fiil tamlayan olur: Erken yatmanın faydaları saymakla bitmez.

“-ma” her zaman isim-fiil değil

“-ma, -me” aynı zamanda fiilin olumsuzluk ekidir: Kapıyı açma! cümlesinde “açma” olumsuz emirdir, yani çekimli fiil; Kapıyı açması uzun sürdü. cümlesinde ise isim-fiildir. Bu ikizi ve “-makta” ekini sayfanın sonundaki tuzaklarda ayrıca çözeceğiz.

Akılda kalsın: İsim-fiili iki yönden yakala. Arkasına bak: hâl ya da iyelik eki alıyorsa isim gibi davranıyordur. Önüne bak: nesne ya da tümleç alıyorsa fiil gibi davranıyordur. İkisi birden varsa kesin isim-fiildir. Kalıcı isim nesne tutmaz: “bir kâse dondurma” denir, “sebzeleri dondurma” değil.
Sınavda

Nasıl sorulur“Hangi cümlede isim-fiil vardır?”, “Hangisinde altı çizili sözcük kalıcı isimdir?” ya da “Hangi cümlede isim-fiil nesne görevindedir?” diye sorulur. Bir başka kalıp tamlamayı sorar: “Hangisinde tamlayanı isim-fiil olan bir belirtisiz isim tamlaması vardır?”; aranan, -ma'lı tamlayanı eylem anlamını koruyan tamlamadır (yüzme dersi).

Tuzak“-ma, -ış, -mak” ekini gören her sözcüğü fiilimsi saymak. “Akşam yemekten sonra dondurma yedik.” cümlesinde hiç isim-fiil yoktur; iki sözcük de kalıcı isimdir.

▭Boşluk doldurma

Annem tatlı olarak dondurma aldı. cümlesinde “dondurma” bir olarak kullanılmıştır. Oyuncuların sahaya girişi alkışlandı. cümlesinde ise “girişi” bir dir.

kalıcı isimisim-fiilsıfat-fiilzarf-fiil

?Soru çöz

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde altı çizili sözcük fiilimsi değil, kalıcı isimdir?

✓ A. Buradaki “giriş” bir yerin (müzenin kapı bölümünün) adıdır; eylem bildirmez, olumsuzu da kurulamaz. B'de “bitirmesi”, C'de “uçuşunu”, D'de “taşımak” eylem anlamını koruyan isim-fiillerdir; üçü de kendi nesnesini ya da tümlecini almıştır.
FİİLİMSİ · SIFAT-FİİL

Sıfat-fiil (ortaç): ismi eylemle niteleyen sözcükler ve adlaşma

MEB 11. sınıf · Bir Diyeceğim Var! · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaÜnsüz yumuşaması nedir, hangi sözcüklerde yumuşama olmaz?Bağlantılı konudan (Ses bilgisi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Ünsüz yumuşaması (ünsüz değişmesi), p, ç, t, k ile biten bir sözcüğe ünlüyle başlayan bir ek gelince bu ünsüzlerin b, c, d, ğ'ye dönmesidir (n'den sonra k → g): kitap-kitabı, ağaç-ağacı, kanat-kanadı, bıçak-bıçağı, renk-rengi. Tek heceli sözcüklerde çoğunlukla olmaz (at-atı, suç-suçu); but, dip, kap, uç, yurt gibi istisnalar ile sepet, ahlak, hukuk gibi yumuşamayan alıntılar vardır.

Ünsüz yumuşaması

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Sıfat-fiil ekleri nelerdir, adlaşmış sıfat-fiil nedir?

Kısa cevap: Sıfat-fiil, fiil kök ya da gövdesine -an/-en, -ası/-esi, -maz/-mez, -ar/-er/-r, -dık/-dik, -acak/-ecek, -mış/-miş ekleri getirilerek yapılan ve bir ismi eylem yoluyla niteleyen fiilimsidir. Nitelediği isim düşürülünce onun yerine geçer ve adlaşmış sıfat-fiil olur: “Erken gelenler ön sıraya oturdu.”

“Kırmızı kapı” kapının rengini söyler; “açılan kapı” ise kapının başına geleni. Sıfat-fiil, ismi bir eylemle tanıtan sıfattır.

Sıfat-fiil nitelediği ismin önünde durur ve o isme sorulan “hangi?, nasıl?” sorularına cevap verir. Yedi eki vardır:

  • -an, -en: Rüzgârda sallanan perdeler · Bu kitabı yazan kadın
  • -ası, -esi: Mutlaka görülesi bir sergi
  • -maz, -mez: Su geçirmez bir saat · Tükenmez bir sabır
  • -ar, -er, -r: Akar su · Kayar kapı
  • -dık, -dik (-duk, -tık…): Okuduğum kitap · Tanıştığımız gün
  • -acak, -ecek: Gideceğimiz yol · Okunacak metinler
  • -mış, -miş: Kurumuş yapraklar · Unutulmuş bir şarkı

“-dık” ve “-acak” çoğu zaman iyelik ekiyle birlikte kullanılır ve kimin yaptığını bu ek gösterir: okuduğum, gideceğimiz. Ünlüyle başlayan bir ek gelince sondaki ünsüzün yumuşadığını (okuduk → okuduğum) ses bilgisi sayfasından hatırlarsın. Sıfat-fiil de fiil yanını korur: Bu kitabı yazan kadın öbeğinde “bu kitabı”, “yazan”ın nesnesidir. Sıfatların genel özellikleri için sıfatlar ve zarflar sayfası var.

Adlaşmış sıfat-fiil

Nitelenen isim söylenmeyince sıfat-fiil onun yerine geçer, çoğul, iyelik ve hâl eklerini kendisi alır: Erken gelenler ön sıraya oturdu. (gelen kişiler) · Bana anlattıklarını hiç unutmadım. (anlattığın şeyleri). Bu sözcüklere adlaşmış sıfat-fiil denir; artık isim görevindedir ama türü yine sıfat-fiildir. Ek fiil alarak yüklem de olabilir: Bu çay, sofranın vazgeçilmeziydi.

Kalıcı isim olmuş sıfat-fiiller

İsim-fiillerde olduğu gibi burada da bazı sözcükler eylem anlamını yitirip kalıcı bir ad olmuştur: yazar, okur, gelecek, geçmiş, yiyecek, içecek, dolmuş, çıkar, tükenmez (kalem). Ayrımı yine bağlam yapar:

Kalıcı isim

  • Herkesin bir geçmişi vardır.
  • Kampa yeterince yiyecek götürdük.

Sıfat-fiil

  • Tarihi geçmiş ürünleri raftan kaldırdık.
  • Evde yiyecek bir şey kalmamış.

Son bir uyarı: -mış, -ar, -maz ve -acak aynı zamanda kip ekleridir. Yapraklar kurumuş. cümlesinde “kurumuş” yargıyı kuran çekimli fiildir; Kurumuş yapraklar öbeğinde ise sıfat-fiildir. Ölçüt, sözcüğün bir ismi niteleyip nitelemediğidir.

Akılda kalsın: Adlaşmış sıfat-fiili yakalamanın kısa yolu: sözcüğün ardına uygun bir isim ekle. “Gelenler” → “gelen kişiler”, “anlattıklarını” → “anlattığın şeyleri”. İsim ekleyince cümle anlamını koruyorsa adlaşmış sıfat-fiil; hiçbir isim eklenemiyorsa ya kalıcı isimdir ya da çekimli fiil.
Sınavda

Nasıl sorulur“Hangi cümlede sıfat-fiil adlaşmıştır?”, “Hangi cümlede birden fazla sıfat-fiil vardır?” ve “-mış eki hangisinde ötekilerden farklı görevdedir?” kalıpları sık gelir.

Tuzak“Kardeşim bu yaz tatile gidecek.” cümlesindeki “gidecek” gelecek zaman kipiyle çekimlenmiş fiildir, sıfat-fiil değildir.

Sınavda işaretle“Geldiğini duydum.” gibi iyelikli -dık/-acak kullanımları adlaşmış sıfat-fiildir (kimi dil bilgisi kitapları isim-fiil der).

⇄Bilgi eşleştirme “-an, -mış, -ar” nerede ne iş görüyor?

?Soru çöz

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde sıfat-fiil adlaşmıştır?

✓ D. “Kalanlar” sözcüğünün nitelediği isim (kişiler) düşmüş, çoğul ekini sıfat-fiil almıştır. A'da “ıslanan” çocukları, B'de “aldığı” kitabı, C'de “kurumuş” çiçekleri niteleyen sıfat-fiillerdir; adlaşma yoktur.
FİİLİMSİ · ZARF-FİİL

Zarf-fiil (ulaç): yüklemi “ne zaman, nasıl” diye belirten fiilimsi

MEB 11. sınıf · Bir Diyeceğim Var! · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaZarf nedir, zarf türleri nelerdir?Bağlantılı konudan (Sıfatlar ve zarflar). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Zarf (belirteç), fiillerin, fiilimsilerin, sıfatların ya da başka zarfların anlamını durum, zaman, yer-yön, miktar ve soru bakımından belirleyen sözcüktür. Beş türü vardır: durum zarfı (nasıl? sessizce), zaman zarfı (ne zaman? dün), yer-yön zarfı (nereye? içeri), miktar zarfı (ne kadar? çok) ve soru zarfı (niçin, nasıl, ne zaman).

Zarf ve zarf türleri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Zarf-fiil ekleri nelerdir, cümleye hangi anlamı katar?

Kısa cevap: Zarf-fiil, fiil kök ya da gövdesine -ıp, -arak, -madan, -ınca, -dıkça, -alı, -ken, -casına, -maksızın, -a…-a, -r…-maz, -dığında, -asıya gibi ekler getirilerek yapılan ve yüklemi zaman ya da durum yönünden belirten fiilimsidir. Yükleme sorulan “ne zaman?, nasıl?” sorularına cevap verir ve cümlede zarf tümleci olur.

“Eve geldi” bir olaydır. “Eve koşarak geldi” aynı olayın nasıl olduğunu, “eve hava kararınca geldi” ne zaman olduğunu söyler. O ayrıntıyı veren sözcük zarf-fiildir.

Zarf-fiil öteki iki türden belirgin biçimde ayrılır: hâl, iyelik ya da çoğul eki almaz, bir ismi de nitelemez; doğrudan yükleme bağlanır. Bu yüzden onu bulmanın en güvenli yolu yükleme “ne zaman?” ve “nasıl?” diye sormaktır: cevap fiil kökenli bir sözcükse ve bir yargı kurmuyorsa zarf-fiil adayıdır. Eklerini, kattıkları anlama göre iki kümede toplamak ezberi kolaylaştırır.

Zaman bildirenler (ne zaman?)

  • -ınca: Zil çalınca dışarı çıktık.
  • -dıkça: Kitabı okudukça merakım arttı.
  • -alı: Bu eve taşınalı iki yıl oldu.
  • -ken: Yolda yürürken eski bir dosta rastladım.
  • -r…-maz: Eve girer girmez uyudu.
  • -dığında: Tren kalktığında hava aydınlanmıştı.
  • -ıncaya kadar (dek): Misafirler gidinceye kadar kimse yatmadı.

Durum bildirenler (nasıl?)

  • -arak: Konuğu gülümseyerek karşıladı.
  • -madan: Kimseye sormadan yola çıktı.
  • -casına: Her şeyi biliyormuşçasına konuştu.
  • -maksızın: Yağmur durmaksızın yağdı.
  • -a…-a: Merdivenleri koşa koşa çıktı.
  • -asıya: Çocuklar doyasıya oynadı.

-ıp: iki eylemi bağlayan zarf-fiil

“-ıp, -ip, -up, -üp” eki çoğu zaman iki eylemi art arda bağlar ve kipini, kişisini yüklemden alır: Markete uğrayıp ekmek aldık. cümlesi “Markete uğradık ve ekmek aldık.” demektir. Bu yüzden “-ıp”lı sözcüğün yerine “… -dı ve” koyarak sınayabilirsin. TDK sözlüğü bu tür zarf-fiiller için “bağlama zarf-fiili” adını da kullanır.

Ekler hakkında birkaç ayrıntı

  • -ken fiil kökü yerine kip ekinden sonra gelir: yürürken, yürüyorken, yürümüşken. İsme gelen “-ken” ise başka bir hikâyedir (sayfanın sonundaki tuzaklarda).
  • -casına, -cesine de çoğunlukla kip ekinin ardından gelir: koşarcasına, biliyormuşçasına; “sanki …mış gibi” anlamı taşır.
  • -a…-a ve -r…-maz ikili kalıplardır; iki sözcük birlikte tek bir zarf-fiil sayılır (koşa koşa, görür görmez).
  • -dığında sınav kaynaklarında zarf-fiil eki diye listelenir; yapı olarak “-dık” ekine iyelik ve bulunma eki eklenmiş hâlidir (kalk-tığ-ı-nda). -ıncaya kadar da böyledir: -ınca ekine yönelme eki ve “kadar” (ya da “dek”) gelir, bütün tek zarf-fiil sayılır (gid-ince-ye kadar).
  • diye, de- fiilinin kalıplaşmış biçimidir (de-y-e); sınav kaynakları onu zarf-fiil sayar, TDK Güncel Türkçe Sözlük ise edat olarak gösterir (“diyerek” anlamıyla sözü fiile bağlayan söz): Yağmur yağar diye şemsiyemi yanıma aldım. Burada sebep ve amaç bildirir. Alıntı sözle kullanımı cümlenin ögeleri sayfasında.

Zarf-fiil, kökündeki fiilin özelliklerini korur; kendi nesnesini ve öznesini bile alabilir: Otobüs durağa yaklaşınca yolcular ayağa kalktı. cümlesinde “otobüs” yalnız “yaklaşınca”nın öznesidir. Bu öbeklerin bütün olarak zarf tümleci olduğunu bir sonraki konuda göreceğiz.

Akılda kalsın: Zarf-fiilin kimlik kartı iki maddedir: ek almaz ve yükleme “ne zaman? nasıl?” diye bağlanır. Şart eki almış “olursa, gelirse” gibi sözcükler de yükleme bağlanır ama zarf-fiil değildir; şart kipiyle çekimlenmiş fiildir.
Sınavda

Nasıl sorulur“Hangi cümlede zaman anlamı katan bir zarf-fiil vardır?”, “Hangisindeki zarf-fiil ötekilerden farklı bir anlam katmıştır?” ve “Hangi cümlede zarf-fiil yoktur?” kalıpları öne çıkar.

Tuzak“Seni görmek için geldim.” ve “Geç kaldığı için koştu.” cümlelerindeki öbekler zarf tümlecidir ama içlerindeki fiilimsi zarf-fiil değildir: “görmek” isim-fiil, “kaldığı” sıfat-fiildir; zarf anlamını “için” edatı katar.

⇄Bilgi eşleştirme zarf-fiil ve kattığı anlam

?Soru çöz

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde zarf-fiil cümleye zaman anlamı katmıştır?

✓ B. “Batınca” yükleme “ne zaman boşaldı?” sorusuyla bağlanır ve zaman bildirir. A'daki “gülümseyerek”, C'deki “vermeden” ve D'deki “doyasıya” ise “nasıl?” sorusuna cevap veren, durum bildiren zarf-fiillerdir.
YAPI · FİİLİMSİ ÖBEĞİ

Fiilimsi öbeği (grubu): kendi ögeleriyle birlikte tek bir öge

MEB 11. sınıf · Bir Diyeceğim Var! · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaZarflar hangi sözcükleri niteler, zarf görevinde kullanılan öbekler nelerdir?Bağlantılı konudan (Sıfatlar ve zarflar). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Zarf yalnız fiili değil; fiilimsiyi, sıfatı ve başka bir zarfı da niteleyebilir. Sıfatı ve zarfı niteleyenler çoğunlukla miktar zarflarıdır (çok güzel, pek erken). İkilemeler, zarf-fiiller, bazı sıfat tamlamaları ve edat öbekleri de cümlede zarf görevi üstlenir.

Zarf neyi niteler? Zarf görevli öbekler

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Fiilimsi grubu cümlede hangi öge olur?

Kısa cevap: Fiilimsi, fiil özelliğini koruduğu için kendi öznesini, nesnesini ve tümleçlerini alabilir ve bu sözlerle birlikte bir fiilimsi öbeği (grubu) kurar. Öbek asıl cümlede bölünmeden tek bir öge sayılır: isim-fiil öbeği özne, nesne ya da yer tamlayıcısı; sıfat-fiil öbeği nitelediği isimle birlikte bir ögenin parçası; zarf-fiil öbeği zarf tümlecidir.

Bir fiilimsi cümleye nadiren yalnız gelir; yanında kendi küçük ekibini getirir. Asıl cümle bu ekibi tek bir kişi gibi görür.

Şu cümleye bak: Her sabah parkta yarım saat yürümek bana iyi geliyor. “Her sabah” (ne zaman yürümek?), “parkta” (nerede yürümek?) ve “yarım saat” (ne kadar yürümek?) sözleri asıl yüklem “geliyor”a değil, “yürümek” fiilimsisine bağlıdır. Bu yüzden asıl yükleme “Ne iyi geliyor?” diye sorduğunda cevap öbeğin tamamıdır: beş sözcüklük öbek tek bir öznedir. Fiilimsinin kendi ögelerini taşıması, öbek kurmasının sebebidir.

Türüne göre öbeğin görevi

  • İsim-fiil öbeği ismin üstlendiği her görevi alır. Özne: Erken kalkmak bana zor gelmez. · Belirtili nesne: Annem bayramda bütün aileyi bir sofrada toplamayı çok sever. · Yer tamlayıcısı: Kardeşim gitar çalmaya bu yaz başladı. · Yüklem: Tek isteğim bu akşam erken uyumaktı.
  • Sıfat-fiil öbeği nitelediği isimle birlikte bir ögenin içinde kalır: Geçen yaz köyde tanıştığımız aile bize misafir geldi. (özne). Adlaşmışsa öbeğin kendisi öge olur: Sınava son gün başvuranlar uzun bir kuyruk oluşturdu.
  • Zarf-fiil öbeği her zaman zarf tümlecidir: Otobüs durağa yaklaşınca yolcular ayağa kalktı. (ne zaman?) · Kardeşim kimseye haber vermeden evden çıkmış. (nasıl?)

“-mak için, -dığı için, -dıktan sonra” gibi edatlı öbekler de bütün olarak zarf tümleci olur: Sınava hazırlanmak için kütüphaneye gidiyor. · Yemekten kalktıktan sonra yürüyüşe çıktık. Öbeğin ögesini edat belirler; içindeki fiilimsinin türünü ise yine eki (-mak isim-fiil, -dık sıfat-fiil). Bazı soru bankaları “için” gibi bir edatla kurulan bu öbeklere “edat tümleci” der; TDK terimlerinde böyle ayrı bir öge yoktur, öbek zarf tümlecidir. Ögelerin bulunuş yöntemi cümlenin ögeleri sayfasında.

İç içe öbekler: çözümlü örnek

Kardeşimin geçen ay başladığı kursu yarıda bırakması hepimizi şaşırttı. Adım 1: yüklem “şaşırttı”. Adım 2: Ne şaşırttı? → “kardeşimin geçen ay başladığı kursu yarıda bırakması”; öbeğin başı “bırakması” isim-fiilidir, öbeğin tamamı öznedir. Adım 3: Kimi şaşırttı? → “hepimizi”, belirtili nesne. Adım 4: Öbeğin içine bak: “bırakması”nın nesnesi “geçen ay başladığı kursu”, onun içinde de “kursu” niteleyen “başladığı” sıfat-fiili var. Asıl cümle üç ögelidir ama içinde iki fiilimsi çalışır.

Öbek ve yan cümle

Fiilimsi öbeği, asıl cümlenin içine yerleşmiş küçük bir cümle gibidir; kaynaklarda buna “yan cümle”, “yan yargı” ya da “cümlecik” denir. Sınav kaynakları fiilimsi bulunan cümleleri yapısına göre girişik birleşik cümle sayar ve her fiilimsiyi bir yan cümle olarak hesaplar. Ayrıntı cümle türleri sayfasında.

Fiilimsi öbeği cümlede tek öge
CümleÖbekÖbeğin görevi
[Otobüs durağa yaklaşınca] yolcular ayağa kalktı.zarf-fiil öbeğiZarf tümleci
[Her sabah erken kalkmayı] alışkanlık edindi.isim-fiil öbeğiBelirtili nesne
[Bahçede top oynayan] çocuklar eve döndü.sıfat-fiil öbeğiÖznenin parçası (sıfat)
[Kitabı bitirmek] onu çok sevindirdi.isim-fiil öbeğiÖzne

Köşeli ayraç içindeki her şey tek bir öge sayılır: durağa, her sabah, bahçede asıl yüklemin değil, öbekteki fiilimsinin ögeleridir.

Akılda kalsın: Bir fiilimsi gördüğünde onun “ekibini” topla: fiilimsiye kim? neyi? nereye? ne zaman? diye sor; cevap veren sözler öbeğin içindedir. Sonra asıl yükleme dönüp öbeği tek parça olarak sorgula. Öbeği bölersen ögeyi de yanlış bulursun.
Sınavda

Nasıl sorulur“Altı çizili söz grubu cümlenin hangi ögesidir?”, “Hangi cümlede isim-fiil öbeği nesne görevindedir?” ya da “Bu cümlede kaç yan cümle vardır?” diye sorulur.

TuzakFiilimsinin ögesini asıl yüklemin ögesi sanmak. “Otobüs durağa yaklaşınca yolcular ayağa kalktı.” cümlesinde “durağa” asıl cümlenin yer tamlayıcısı değildir; “yaklaşınca”ya bağlıdır ve zarf tümlecinin içinde kalır.

↕Cümle kur özne → zarf tümleci → yer tamlayıcısı → yüklem

  1. bahçede sebze yetiştirmeye
  2. Komşumuz
  3. başladı.
  4. emekli olduktan sonra

?Soru çöz

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde altı çizili fiilimsi öbeği nesne görevindedir?

✓ C. “Neyi sever?” sorusunun cevabı öbeğin tamamıdır; belirtme eki almış isim-fiil öbeği belirtili nesnedir. A'daki öbek özne (ne zor gelmez?), B'deki yer tamlayıcısı (neye başladı?), D'deki zarf tümlecidir (ne zaman toparlandı?).
YÖNTEM · FİİLİMSİ BULMA

Fiilimsi bulma yöntemi: çekimli fiil mi, fiilimsi mi, kalıcı isim mi?

KPSS / TYT Türkçe · Fiilimsiler · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaHangi ekler hem yapım hem çekim eki sanılarak karıştırılır?Bağlantılı konudan (Sözcükte yapı). Önce kendin cevapla, sonra aç.

En çok karıştırılan ekler aynı sesle farklı iş görenlerdir: “-ma/-me” hem olumsuzluk eki (gelme!) hem isim türeten ek (dondurma) olabilir; “-m” iyelik (kalemim), şahıs (geldim) ya da yapım eki (seçim) olabilir; “-ı” belirtme hâli de iyelik de olabilir. “-lı, -lık, -sız” ise her zaman yapım ekidir.

Karıştırılan ekler

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Fiilimsi, çekimli fiil ve kalıcı isim nasıl ayırt edilir?

Kısa cevap: Bir sözcüğün fiilimsi olup olmadığını anlamak için sırasıyla kökünün fiil olup olmadığına, kip ekiyle bir yargı bildirip bildirmediğine, fiilimsi eki taşıyıp taşımadığına ve eylem anlamını koruyup korumadığına bakılır. Kökü fiil olan, yargı bildirmeyen, fiilimsi eki taşıyan ve olumsuzu kurulabilen sözcük fiilimsidir; türü cümledeki görevine göre belirlenir.

Fiilimsi sorularında asıl iş ekleri ezberlemek değil, birbirine benzeyen ekleri ayırmaktır. Bunun için her şüpheli sözcüğü aynı dört kapıdan geçirmek yeter.

Önceki konularda üç türü tek tek tanıdık. Şimdi bir cümledeki bütün fiil kökenli sözcükleri sırayla eleyen yönteme geçelim. Yöntemin mantığı şu: bir sözcük fiilimsi sayılmak için dört koşulu birden sağlamalıdır; tek bir “hayır” onu elemeye yeter.

Fiilimsi karar şeması: dört kapıdan da geçen sözcük fiilimsidir; türünü cümledeki görevi belirler.Görsel: Sınav Defteri

Beş adımlık yöntem

  • 1. Kökü fiil mi? Sözcüğün kökünü ya da gövdesini bul ve “-mek, -mak” eklemeyi dene. İsimden türemiş fiil gövdeleri de fiildir: temiz-le-n-en sözcüğünde “temizlenmek” kurulur, bu yüzden aday kalır. “Evde, taşlı, yağmur” gibi isim kökenli sözcüklerde fiilimsi aranmaz.
  • 2. Yargı bildiriyor mu? Kip eki alıp (çoğu zaman kişi ekiyle birlikte) bir yargı kuruyorsa çekimli fiildir: Kar yağmış. · Kimse gelmez. Şart kipi de çekimdir: Hava güzel olursa çıkarız. cümlesindeki “olursa” zarf-fiil değildir.
  • 3. Eki fiilimsi eki mi? Fiilden kalıcı sözcük türeten yapım ekleri (-gı, -ıcı, -gan, -gın, -ım, -ı…) fiilimsi eki değildir: sevgi, yorucu, çalışkan, kırgın, seçim, dolu, yazı. Ekin hangi türden olduğunu sözcükte yapı sayfasından hatırlayabilirsin.
  • 4. Eylem anlamı sürüyor mu? Olumsuzunu kur: gelen → gelmeyen ✔ (fiilimsi). Tatlı anlamındaki dondurma → dondurmama ✘ (kalıcı isim).
  • 5. Türünü görevine göre belirle. İsim gibi kullanılıyor, hâl ya da iyelik eki alıyorsa isim-fiil; bir ismi niteliyor ya da onun yerine geçmişse sıfat-fiil; yükleme “ne zaman, nasıl” diye bağlanıyorsa zarf-fiil.

Çözümlü örnekler

  • Örnek 1: Akşam eve dönünce annemin hazırladığı dolmayı yemeden önce kardeşimle balkonda oturup uzun uzun konuştuk. Adaylar: dönünce, hazırladığı, dolmayı, yemeden, oturup, konuştuk. “Konuştuk” kip ve kişi eki almış, yargıyı kuran çekimli fiil: elendi (2. kapı). “Dolma” bir yemeğin adı, olumsuzu kurulamaz: kalıcı isim, elendi (4. kapı). Kalanlar: “dönünce” zarf-fiil (ne zaman?), “hazırladığı” sıfat-fiil (dolmayı niteliyor), “yemeden” zarf-fiil, “oturup” zarf-fiil (oturduk ve konuştuk). Sonuç: 4 fiilimsi; “uzun uzun” ikilemesi fiilden türemediği için hiç aday olmadı.
  • Örnek 2: Sabah sporu yapmak isteyenler, kapı açılır açılmaz bahçeye koşuyor. Adaylar: yapmak, isteyenler, açılır açılmaz, koşuyor. “Koşuyor” çekimli fiil: elendi. “Yapmak” isim-fiil (“isteyenler”in nesnesi), “isteyenler” adlaşmış sıfat-fiil (isteyen kişiler), “açılır açılmaz” tek bir zarf-fiil. Sonuç: 3 fiilimsi. “-r…-maz” kalıbını iki fiilimsi saymak en sık yapılan sayım hatasıdır.
Akılda kalsın: Sayma sorularında iki kural: -a…-a ve -r…-maz kalıpları tek fiilimsi sayılır; birleşik fiilden yapılmış fiilimsi de tek sayılır (yardım eden, fark edince). Önce bütün fiil kökenli sözcükleri işaretle, sonra çekimli fiilleri ve kalıcı isimleri üstünü çizerek ele; kalan sözcükleri say.
Sınavda

Nasıl sorulurİki ana kalıp var: “Bu parçada kaç fiilimsi vardır?” ve “Numaralanmış sözcüklerden hangisi fiilimsi değildir?” İkincisinde seçeneklerden biri neredeyse her zaman ya kip ekiyle çekimlenmiş bir fiil (bilinmez, olmuştur) ya da kalıcı bir isimdir (dolma, yazar).

TuzakFiilden türemiş ama kalıcı olan “bilgi, yorgun, sevgi” gibi sözcükleri fiilimsi saymak; bunların eki fiilimsi listesinde yoktur.

↕Adımları sırala fiilimsi bulma yöntemi

  1. Ekin fiilimsi eki olup olmadığına bak
  2. Cümledeki görevine göre türünü belirle
  3. Sözcüğün kökünün fiil olup olmadığını sına
  4. Olumsuzunu kurarak eylem anlamını sına
  5. Kip ekiyle yargı bildirip bildirmediğine bak

?Soru çöz

Toplantıdan çıkınca masada unuttuğum çakmağı almak için geri döndüm ama kapı kilitlenmişti. Bu cümlede kaç fiilimsi vardır?

✓ A. Fiilimsiler “çıkınca” (zarf-fiil), “unuttuğum” (sıfat-fiil) ve “almak” (isim-fiil) sözcükleridir. “Çakmak” bir nesnenin adı olmuş kalıcı isimdir; “döndüm” ve “kilitlenmişti” ise kip ve kişi eki almış çekimli fiillerdir.
TUZAK · EK AYIRMA

Fiilimsilerde sık tuzaklar: -mez, -ma, -makta ve -ken

KPSS / TYT Türkçe · Fiilimsiler · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaEk fiil nedir, görevleri nelerdir ve ek fiilin olumsuzu nasıl yapılır?Bağlantılı konudan (Fiiller ve ek fiil). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Ek fiil (ek eylem), “i-” kökünden gelen ve iki görevi olan fiildir: isim soylu sözcükleri yüklem yapar (Hava soğuktu.) ve çekimli fiillere gelerek birleşik zamanlı fiil kurar (geliyordu). Dört biçimi vardır: geniş zaman -dır (bildirme), görülen geçmiş -dı (idi), öğrenilen geçmiş -mış (imiş), şart -sa (ise). Ek fiilin olumsuzu “değil” sözcüğüyle yapılır: Hava soğuk değil.

Ek fiil (ek eylem)

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

-mez eki olumsuzluk eki mi sıfat-fiil mi, -ken ek fiil mi?

Kısa cevap: “-maz, -mez” yüklemde geniş zamanın olumsuzudur (Kimse gelmez), bir ismi niteliyor ya da adlaşmışsa sıfat-fiil ekidir (su geçirmez saat), “-r…-maz” kalıbında zarf-fiildir (görür görmez). Fiile kip ekinden sonra gelen “-ken” zarf-fiil sayılır (okurken); isme gelen “-ken” ise ek fiildir (çocukken) ve sözcük fiilden türemediği için fiilimsi değildir.

Fiilimsi eklerinin çoğunun bir ikizi vardır: aynı sesle söylenen ama başka iş gören bir kip eki, olumsuzluk eki ya da ek fiil. Sınav soruları en çok bu ikizlerin peşindedir.

“-maz, -mez”: üç ayrı görev

  • Geniş zamanın olumsuzu (çekimli fiil): Bu eski saat artık doğru zamanı göstermez. Yargıyı kurar, cümlenin yüklemidir.
  • Sıfat-fiil: Su geçirmez bir çanta aldım. · İşe yaramaz eşyaları attık. Bir ismi niteler; adlaşabilir de: Çay, kahvaltının vazgeçilmezidir.
  • “-r…-maz” zarf-fiilinin parçası: Kapı açılır açılmaz içeri girdik. İki sözcük birlikte tek zarf-fiildir.

Aynı ikilik “-ar, -er” için de geçerlidir: Su yüz derecede kaynar. (çekimli) ↔ Kaynar suya dikkat et. (sıfat-fiil). “-mış” ve “-acak” da öyle: Kar yağmış. ↔ Yeni yağmış kar · Yarın başlayacak. ↔ Başlayacak öğrenciler.

“-ma, -me”: olumsuzluk eki mi, isim-fiil mi?

Olumsuzluk eki fiil köküne gelir ve ardından bir kip ya da fiilimsi eki bekler: gelmedi, gelmeyen, gelmeyince. Tek başına göründüğü yer olumsuz emirdir: Kapıyı açma! Bu sözcük yargı kurduğu için çekimli fiildir. İsim-fiil ise isim gibi kullanılır, çoğu zaman hâl ya da iyelik eki alır: Kapıyı açması uzun sürdü. Bir ikiz daha: Hiç beklemeden içeri girdi. cümlesinde “-madan” zarf-fiildir (beklemeksizin), ama Kuyrukta beklemeden yorulduk. cümlesinde “-ma” isim-fiil, “-dan” ayrılma ekidir (beklemekten). Yerine “-maksızın” koyabiliyorsan zarf-fiil, “-maktan” koyabiliyorsan isim-fiildir.

“-ınca” mı, yapım eki mi: “düşünce”

Bazı kalıcı isimler zarf-fiile benzer. Bardak yere düşünce kırıldı. cümlesinde “düşünce”, düş- fiiline gelen -ünce ekiyle kurulmuş zarf-fiildir (ne zaman kırıldı?). Bu konudaki düşünceni merak ediyorum. cümlesinde ise sözcük düşün- fiilinden türemiş, “fikir” anlamında kalıcı bir isimdir; fiilimsi sayılmaz. Eğlence de bu gruptadır. Ayırmanın kısa yolu: zarf-fiil hâl, iyelik ve çoğul eki almaz; kalıcı isim alır (düşüncelerimiz, eğlenceye).

“-makta”: şimdiki zaman mı, isim-fiil mi?

“-makta, -mekte” şimdiki zamanın kip ekidir ve çoğu zaman ek fiille yargı kurar: Şirket yeni şubeler açmaktadır. (çekimli fiil). Ama “-mak” isim-fiiline bulunma eki de gelebilir: Karar vermekte zorlandı. Burada yükleme “nerede, neyde zorlandı?” diye sorulur; “vermekte” yargı kurmaz, isim-fiildir. Kip ekinin ayrıntısı fiiller ve ek fiil sayfasında.

“-ken”: ek fiil mi, zarf-fiil mi?

“-ken” aslında ek fiilin “iken” biçiminden gelir. TDK Yazım Kılavuzu “iken”i ek fiilin zarf-fiil eki almış biçimi diye tanımlar; yani hem okurken (okur iken) hem çocukken (çocuk iken) sözcüğünde i- ek fiili ile -ken eki birlikte bulunur. Sınavda ayrımı kök belirler. Fiile, kip ekinden sonra eklendiğinde sözcüğün kökü fiil olduğu için zarf-fiil sayılır: Yolda yürürken düştü. · Tam çıkıyorken telefon çaldı. İsme eklendiğinde ise ek fiil görevindedir: Çocukken bu sokakta oynardık. · Ben evdeyken kapı çalındı. Bu sözcükler yükleme “ne zaman?” diye bağlansa da kökleri isim olduğu için fiilimsi sayılmaz; sayma sorularında dışarıda bırakılır.

Zarf-fiil (fiil + kip + -ken)

  • okurken, gidiyorken, gelmişken
  • Kök fiil → fiilimsi sayılır.

Ek fiil (isim + -ken)

  • çocukken, öğrenciyken, evdeyken
  • Kök isim → fiilimsi sayılmaz.
Akılda kalsın: İkiz ekleri ayırmanın ortak sorusu: Bu ek cümlenin yargısını mı kuruyor, yoksa sözcüğün türünü mü değiştiriyor? Yargı kuruyorsa kip eki ya da olumsuzluk ekidir. Sözcüğü isim, sıfat ya da zarf yapıyorsa fiilimsi ekidir. “-ken”de ek olarak köke bak: kök isimse fiilimsi yok.
Sınavda

Nasıl sorulur“-maz eki hangisinde ötekilerden farklı görevdedir?”, “Hangi cümlede -ma eki olumsuzluk anlamı katmıştır?” ya da “-mış eki hangisinde sıfat-fiil ekidir?” diye sorulur. Seçenekleri tek tek “yargı kuruyor mu?” sorusundan geçir; farklı olan genellikle tek başına yüklem olan sözcüktür.

Tuzak“Bu ilaç hiçbir işe yaramaz.” ile “İşe yaramaz eşyaları attık.” cümlelerindeki “yaramaz”ı aynı görevde sanmak; ilki çekimli fiil, ikincisi sıfat-fiildir.

▭Boşluk doldurma

Su geçirmez bir çanta aldım. cümlesinde “geçirmez” bir dir. Bu çanta suyu hiç geçirmez. cümlesinde ise “geçirmez” bir dir.

sıfat-fiilçekimli fiilzarf-fiilisim-fiil

?Soru çöz

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde “-maz, -mez” eki sıfat-fiil ekidir?

✓ D. “Bitmez tükenmez” sözcükleri “yaz günlerini” niteleyen sıfat-fiillerdir. A ve B'de “-mez” geniş zamanın olumsuzudur, sözcükler yüklem olan çekimli fiillerdir; C'de “açılır açılmaz” birlikte tek bir zarf-fiildir.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Aşağıdaki cümlelerin hangisinin yüklemi, konuşanın tanık olmadığı bir geçmişi bildiren kiple çekimlenmiştir?

✓ A. “Taşınmış” öğrenilen geçmiş zaman eki -mış ile çekimlenmiştir; konuşan taşınmayı görmemiş, duymuştur. B'de -mış “boyanmış duvarlar” sözünde sıfat-fiil ekidir, yüklem “dokunmadı” görülen geçmiştir. C geniş, D şimdiki zamandır.Kaynak: Fiiller ve ek fiil · Kip ve haber kipleri

?Soru 2

Aşağıdaki cümlelerin hangisinin yükleminde geniş zaman, gelecek zaman anlamında kullanılmıştır?

✓ B. “Ararım” geniş zaman ekini taşır, ama “toplantıdan çıkınca” ifadesi işin henüz yapılmadığını gösterir; anlam “arayacağım”dır. A ve D'de geniş zaman genel bir doğruyu, C'de alışkanlığı, yani kendi anlamını bildirir.Kaynak: Fiiller ve ek fiil · Kip (anlam) kayması

?Soru 3

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde “yalnız” sözcüğü “sadece” anlamında, sınırlama bildiren bir zarf olarak kullanılmıştır?

✓ B. “Yalnız” yerine “sadece” konabiliyor ve bilme işini “sen”le sınırlıyor: TDK'ye göre sınırlama bildiren zarf (eski KPSS kaynaklarında “sınırlama edatı”). A'da ağacı niteleyen sıfat, C'de “ama” anlamıyla iki yargıyı bağlayan bağlaç; D'de de zarftır ama “tek başına” anlamında, “nasıl oynayamaz?” sorusuna cevap veren durum zarfı.Kaynak: Edat, bağlaç ve ünlem · Edat mı zarf mı sıfat mı?

?Soru 4

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde “için” edatı cümleye sebep anlamı katmıştır?

✓ C. Seferlerin iptal edilmesinin nedeni yolların buz tutmasıdır; “için” yerine “-duğundan” konabilir. A'da özgülük (annem adına, ona ayrılmış), B'de amaç, D'de görelik (“bana göre”) anlamı vardır.Kaynak: Edat, bağlaç ve ünlem · Edatların anlam ilişkileri

?Soru 5

Aşağıdaki cümlelerin hangisinin yüklemi istek kipiyle çekimlenmiştir?

✓ D. “İzleyelim” fiili -e istek ekiyle çekimlenmiştir (1. çoğul şahıs). A'daki “sürse” istek anlamı taşısa da şart kipindedir; B'deki “gelmeli” gereklilik, C'deki “oynasın” emir kipinin 3. tekil şahsıdır.Kaynak: Fiiller ve ek fiil · Dilek kipleri

?Soru 6

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde “geç” sözcüğü ötekilerden farklı görevde kullanılmıştır?

✓ B. Burada “geç” sözcüğü “saatler” ismine sorulan “nasıl/hangi saatler?” sorusuna cevap verir; sıfattır. A, C ve D'de “geç” kaldın, ayrıldı, geldi fiillerini zaman bakımından niteleyen zarftır.Kaynak: Sıfatlar ve zarflar · Sıfat mı zarf mı?

?Soru 7

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde yüklem, ötekilerden farklı türde bir şahıs ekiyle çekimlenmiştir?

✓ B. “Ziyaret ettik” görülen geçmiş zamanla çekimlenmiştir; 1. çoğul şahıs eki iyelik kökenli -k'dir. A'daki “hazırlıyoruz”, C'deki “başlayacağız” ve D'deki “konuşmalıyız” fiilleri zamir kökenli -ız/-uz ekini almıştır.Kaynak: Fiiller ve ek fiil · Şahıs ekleri, olumsuz ve soru

?Soru 8

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde “ah” ünlemi cümleye özlem anlamı katmıştır?

✓ B. Geçmişteki güzel günlerin yeniden yaşanması isteniyor: özlem. A'da acı, C'de pişmanlık, D'de şaşma anlamı vardır.Kaynak: Edat, bağlaç ve ünlem · Ünlem ve türleri

?Soru 9

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde altı çizili sözcük zamir olarak kullanılmıştır?

✓ A. “Birkaçı” sözcüğü “davetliler” isminin yerini tutmuş ve iyelik eki almıştır; belgisiz zamirdir. B'de “şu” işaret sıfatı, C'de “kaç” soru sıfatı (kaç yaş), D'de “her” belgisiz sıfattır; üçü de ardındaki ismi belirtir.Kaynak: Sıfatlar ve zarflar · Sıfat mı zamir mi? -ki, sıfat-fiil

?Soru 10

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde soru zarfı kullanılmıştır?

✓ C. “Neden” sözcüğü “gelmedin” fiiline sebep bakımından soru sorar; soru zarfıdır. A'da “nereye” hâl eki almış soru zamiri, B'de “hangi” soru sıfatı, D'de “kimin” soru zamiridir.Kaynak: Sıfatlar ve zarflar · Zarf ve zarf türleri
42
Daha fazla soru çözmek ister misin?Fiiller, ek fiil, fiilimsiler konusundan 42 soru seni bekliyor. Çözümlü; yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →