Fiilimsi nedir? Fiilden doğan ama çekimlenmeyen sözcükler
MEB 11. sınıf · Bir Diyeceğim Var! · Okuma 6 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaFiillerde şahıs ekleri nelerdir, olumsuzluk ve soru eki fiile nasıl gelir?Bağlantılı konudan (Fiiller ve ek fiil). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Çekimli fiil, kip ekinden sonra işi kimin yaptığını gösteren bir şahıs eki alır (oku-du-m, oku-yor-uz). Görülen geçmiş ve şart kipinde iyelik kökenli ekler (-m, -n, -k, -nız), öteki kiplerin çoğunda zamir kökenli ekler (-ım, -sın, -ız, -sınız) kullanılır; 3. tekil şahısta ek yoktur. Olumsuzluk -ma/-me ile (gelmedi), geniş zamanda -maz/-mez ile (gelmez) yapılır; soru eki mı/mi ayrı yazılır (geldin mi, geliyor musun).
✎Konu anlatımı
Fiilimsi nedir, fiilimsi ekleri nelerdir?
Kısa cevap: Fiilimsi (eylemsi), fiil kök ya da gövdesine belirli ekler getirilerek yapılan, fiil anlamını koruyan ama kip ve kişi eki almadığı için çekimli fiil olmayan sözcüktür. Cümlede geçici olarak isim, sıfat ya da zarf görevi üstlenir ve buna göre isim-fiil, sıfat-fiil, zarf-fiil olmak üzere üçe ayrılır.“Koştu” bir olayı haber verir; “koşmak”, “koşan” ve “koşarak” ise aynı hareketi taşıdıkları hâlde tek başlarına hiçbir şey haber vermez. Fiilimsi, fiilin eylem gücünü yanına alıp başka bir sözcük türünün kılığına giren bu biçimlerin adıdır.
Hatırlarsan çekimli fiil, kip ve kişi ekiyle bir yargı bildirir: Çocuklar bahçede koştu. Kim, ne yaptı, ne zaman yaptı, hepsi bellidir. Fiilimsi ise fiil köküne kip eki yerine fiilimsi eki alır: Bahçede koşan çocuklar terlemişti. “Koşan” sözcüğü bir olayı haber vermez; yalnız çocukların hangi çocuklar olduğunu söyler. Yargıyı “terlemişti” kurar. Çekimli fiilin kip ve kişi ekleri fiiller ve ek fiil sayfasında anlatılıyor; burada çekimlenmeyen biçimlerle ilgileniyoruz.
Fiil yanı: neden hâlâ fiil gibi davranır?
Fiilimsi, türediği fiilin özelliklerini bırakmaz. Bu özellikler hem tanımanın hem de kalıcı isimlerden ayırmanın anahtarıdır:
- Olumsuzu -ma/-me ile kurulur: gelmek → gelmemek · gelen → gelmeyen · gelince → gelmeyince.
- Nesne ve tümleç alır: Her sabah gazeteyi okumak öbeğinde “gazeteyi” okumanın nesnesi, “her sabah” zamanıdır.
- Çatı eki alır: yaz-ıl-an, gör-üş-erek, yık-ıl-ma. Çatı eklerinin ayrıntısı fiilde çatı sayfasında.
İsim yanı: üç tür, üç görev
Fiilimsinin türünü ekin cümleye kazandırdığı görev belirler. İsim-fiil eylemin adıdır ve isim gibi kullanılır: Kitap okumak onu dinlendirir. Sıfat-fiil bir ismi eylemle niteler: Okuduğum kitap çok kalındı. Zarf-fiil yüklemi zaman ya da durum yönünden belirtir: Kitabı okuyunca filmini izledim. Bu yüzden bir soru altı çizili fiilimsinin sözcük türünü sorduğunda adına bakılır: isim-fiil isim, sıfat-fiil sıfat (adlaşmışsa isim), zarf-fiil zarf sayılır; zarf sorusunda seçeneklerden biri çoğu zaman bu yüzden bir isim-fiildir. Üç türün eklerini aşağıdaki tabloda bir arada görebilirsin; her biri sonraki konularda ayrı ayrı açılıyor.
Fiilimsi yüklem olabilir mi?
Fiilimsi tek başına yargı kuramaz; ama isim-fiil ve sıfat-fiil, isim gibi davrandıkları için ek fiil alarak isim cümlesinin yüklemi olabilir: Bu yazki hedefim yüzmeyi öğrenmekti. · O, köyün en çok sevileniydi. Bu cümlelerde yargıyı ek fiil kurar; “öğrenmek” isim-fiil, “sevilen” sıfat-fiil olarak kalır. Zarf-fiil ise yüklem olmaz, her zaman yüklemi belirten tarafta durur.
| İsim-fiil | Sıfat-fiil | Zarf-fiil | |
|---|---|---|---|
| Ekler | -ma, -ış, -mak | -an, -ası, -mez, -ar, -dik, -ecek, -miş | -ıp, -arak, -ınca, -ken, -alı, -madan, -dıkça… |
| Ne yapar? | Eylemin adı olur | İsmi eylemle niteler | Yüklemi zaman, durum yönünden belirtir |
| Sorusu | ne? neyi? (isim gibi) | nasıl? hangi? (isimden önce) | ne zaman? nasıl? |
| Örnek | Yüzmek dinlendirir. | kurumuş yapraklar | gülerek karşıladı |
| Karıştırılan | Kalıcı isim: dondurma, yazar | Kip eki: Yapraklar kurumuş. | İçinde “için” olan öbek: görmek için |
Nasıl sorulurEn sık kalıplar: “Hangi cümlede fiilimsi yoktur?”, “Numaralanmış sözcüklerden hangisi fiilimsi değildir?” ve “Hangi cümlede üç fiilimsi türü bir arada kullanılmıştır?” Tuzak: fiilimsi eklerine benzeyen kip ekleri (-mış, -ar, -maz, -acak). “Yapraklar kurumuş.” cümlesindeki “kurumuş” fiilimsi değil, çekimli fiildir.
Sınavda işaretle“eylemsi” fiilimsi, “ad-fiil” isim-fiil, “ortaç” sıfat-fiil, “ulaç / bağ-fiil” zarf-fiildir.
⇄Bilgi eşleştirme sözcük ve türü
?Soru çöz
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde fiilimsi yoktur?