İsim nedir? Özel isim, cins isim ve isimlerin dört sınıflandırması
MEB 10. sınıf · Sözün Ezgisi · Okuma 6 dk · 3 etkinlik
Önce hatırlaYer, kurum, kitap ve bayram adlarında büyük harf nasıl kullanılır?Bağlantılı konudan (Yazım kuralları). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Kurum, kuruluş, kanun, kitap, dergi, gazete, yapı, bayram, toplantı ve tarihî dönem adlarının her sözcüğü büyük harfle başlar. Yer adlarında “Dağı, Gölü, Boğazı” gibi tür sözleri adın parçasıysa büyük; “il, ilçe, köy, dergisi, gazetesi” gibi sözler özel ada dâhil değilse küçük yazılır. Belirli bir tarih bildiren ay ve gün adları da büyük harfle başlar.
Büyük harf: yer, kurum, eser, tarih
✎Konu anlatımı
Özel isim ve cins isim nedir, nasıl ayırt edilir?
Kısa cevap: İsim (ad), varlıkları ve kavramları karşılayan sözcüktür. Tek bir varlığa verilen isme özel isim (Ankara, Pamuk adlı kedi), aynı türden bütün varlıkların ortak adına cins isim (şehir, kedi, pamuk) denir. İsimler ayrıca niteliğine (somut-soyut), sayısına (tekil-çoğul-topluluk) ve yapısına (basit-türemiş-birleşik) göre de sınıflandırılır.Sokaktaki her kedi “kedi”dir; ama bizim balkona gelen beyaz kedinin bir de adı vardır: Pamuk. İsim türlerinin ilk ayrımı bu iki sözcük arasındaki farktır.
Dil bilgisinde isim (ad), bir varlığı, nesneyi ya da kavramı karşılayan sözcüktür: masa, deniz, umut, Erzurum, kardeşlik. Cümlede en çok özne, nesne ve tümleç görevinde görülür ve ek alarak cümleye bağlanır. İsimleri dört ayrı açıdan sınıflandırırız; sınav sorularının çoğu bu açılardan birini seçip bir sözcüğün yerini sorar.
Özel isim: tek bir varlığa verilen ad
Özel isim, dünyada eşi olmayan tek bir varlığı gösterir: kişi adları (Elif, Mehmet Akif), yer adları (Trabzon, Kapadokya, Fırat), ülke, kurum, kitap, gazete, dergi adları (Çalıkuşu), hayvanlara verilen adlar (Pamuk, Karabaş). Özel isimler büyük harfle başlar; aldıkları çekim ekleri kesme işaretiyle ayrılır: Trabzon'a, Elif'in. Kurum ve kuruluş adlarına gelen ekler ise kesmeyle ayrılmaz: Türk Dil Kurumuna. Ayrıntılı kurallar Yazım kuralları sayfasındadır.
Özel ismin parçası olan cins isimler de büyük harfle yazılır ve artık o özel ismin bir parçasıdır: Van Gölü, Ağrı Dağı, Marmara Denizi. Ay, Güneş, Dünya sözcükleri gök bilimi anlamında kullanıldığında özel isimdir: Ay, Dünya'nın tek uydusudur. Gündelik anlamda ise cins isimdir: Bu akşam güneş erken battı.
Cins isim: bir türün ortak adı
Cins isim, aynı türden bütün varlıkları karşılar: şehir, ırmak, kitap, öğretmen, kedi. Her şehir “şehir”dir, ama yalnız biri “Trabzon”dur. Cins isimler cümle başında değilse küçük harfle yazılır.
Bir sözcüğün özel mi cins mi olduğunu sözlük değil cümle belirler. Deniz bu yaz ilk kez denize girdi. cümlesinde ilk “Deniz” bir kişinin adıdır, özel isimdir; ikincisi suyla kaplı geniş alanın adıdır, cins isimdir. Irmak, Pınar, Ceylan, Pamuk gibi sözcüklerde aynı ikilik sık görülür. Tersine bir yol da vardır: zamanla cins isme dönüşen özel isimler (jilet, röntgen) Sözcükte anlam sayfasında anlam olayları arasında anlatıldı.
Somut ve soyut isimler
Varlıklara niteliği açısından bakınca, beş duyudan biriyle algılanabilen varlığın adı somut isim (rüzgâr, koku, taş), yalnız akılla kavranan kavramın adı soyut isimdir (özlem, adalet, cesaret). Ölçütün “görmek” değil “herhangi bir duyuyla algılamak” olduğunu, bağlama göre somut bir sözcüğün soyutlaşabileceğini Sözcükte anlam sayfasında ayrıntılı gördük; burada yalnız bu ayrımın da bir isim sınıflandırması olduğunu bilmek yeter.
✘ “Rüzgâr” görülemediği için soyut bir isimdir. ✔ “Rüzgâr” dokunma duyusuyla algılandığı için somut bir isimdir.
Nasıl sorulur“Altı çizili sözcüklerden hangisi özel isim olarak kullanılmıştır?” ya da “hangisi cins isimdir?” biçiminde gelir.
TuzakAynı sözcüğün hem kişi adı hem cins isim olabilmesidir: Deniz / deniz, Irmak / ırmak. İkinci tuzak, özel ismin parçası olan cins isimlerdir (Van Gölü'ndeki “Gölü”). Somut-soyut ayrımı ise çoğu zaman sözcükte anlam soruları içinde sorulur.
Sınavda işaretle“ad” isim, “özel ad” özel isim demektir.
⇄Bilgi eşleştirme isim ve türü
?Soru çöz ÖSYM tarzı
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde altı çizili sözcük cins isim olarak kullanılmıştır?
?Soru çöz
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde tırnak içindeki isim soyut anlamlıdır?