Türkçedeki sesler: 8 ünlü, 21 ünsüz ve ünlülerin üç kimliği
MEB 9–11 · Dil bilgisi · Okuma 4 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaDuyu aktarması nedir, yansıma sözcükler nasıl oluşur?Bağlantılı konudan (Sözcükte anlam). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Duyu aktarması, bir duyuya ait niteliğin başka bir duyuyla algılanan bir varlık için kullanılmasıdır: “tatlı ses” (tatmadan işitmeye), “keskin koku” (dokunmadan koklamaya). Yansıma sözcükler ise doğadaki seslerin taklidiyle oluşur: şırıl, gıcır, vızıl; bunlardan şırıldamak, gıcırtı gibi yeni sözcükler türetilir.
Duyu aktarması ve yansıma sözcükler
✎Konu anlatımı
Türkçede kaç ünlü vardır, ünlüler nasıl sınıflandırılır?
Kısa cevap: Türk alfabesinde 29 harf vardır: 8 ünlü (a, e, ı, i, o, ö, u, ü) ve 21 ünsüz. Ünlüler dilin durumuna göre kalın (a, ı, o, u) ve ince (e, i, ö, ü), dudakların durumuna göre düz (a, e, ı, i) ve yuvarlak (o, ö, u, ü), ağzın açıklığına göre geniş (a, e, o, ö) ve dar (ı, i, u, ü) diye ayrılır.Bir “a” söyle, sonra hiç durmadan “e”ye geç: dilin ağzının içinde öne doğru kayar. Ses bilgisinin bütün kuralları bu küçük hareketlerden doğar.
Ses, akciğerden gelen havanın ses yolunda oluşturduğu titreşimdir; harf ise o sesin yazıdaki işaretidir. İkisini karıştırmamak gerekir: konuşurken sesleri, yazarken harfleri kullanırız. Türk alfabesi 1928'de Latin harfleri esas alınarak kabul edildi ve 29 harften oluşur.
Ünlü mü, ünsüz mü?
Hava ağızdan hiçbir engele çarpmadan çıkıyorsa ortaya bir ünlü çıkar; dudaklar, dişler ya da dil havayı bir an durduruyor veya daraltıyorsa bir ünsüz. Bu yüzden ünlüler tek başına uzatılabilir (aaa), ünsüzlerin çoğu ise bir ünlüye yaslanmadan rahat söylenemez. Türkçede 8 ünlü ve 21 ünsüz vardır; “ğ” de bir ünsüzdür, ünlü değildir.
Her ünlünün üç özelliği vardır
Bir ünlüyü tanımlamak için üç soru sorulur. Dil nerede? Dil geride kalıyorsa ünlü kalın (a, ı, o, u), öne geliyorsa incedir (e, i, ö, ü). Dudaklar ne yapıyor? Yayılıyorsa ünlü düz (a, e, ı, i), öne doğru büzülüyorsa yuvarlaktır (o, ö, u, ü). Ağız ne kadar açık? Çene aşağı iniyorsa ünlü geniş (a, e, o, ö), ağız az açılıyorsa dardır (ı, i, u, ü). Böylece her ünlünün üç parçalı bir kimliği olur: ö ince, yuvarlak ve geniş; ı kalın, düz ve dar bir ünlüdür.
Uzun ünlü
Kökeni Türkçe olan sözcüklerde bugün uzun ünlü yoktur. Arapça ve Farsçadan gelen bazı sözcüklerde ünlü söyleyişte uzatılır: adalet (ada:let), şair (şa:ir), sade (sa:de). Bu uzunluk yazıda gösterilmez. Düzeltme işaretinin (â, î, û) nerede kullanıldığı ise bir yazım konusudur ve yazım kuralları sayfasında ele alınır.
Nasıl sorulurGenellikle bir sözcük ya da dize verilir ve belirli bir ünlü türü aranır: “Hangi sözcükte ince-yuvarlak-geniş ünlü vardır?” Çözüm için sözcüğün ünlülerini tek tek yazıp tablodaki yerlerine bakmak yeter.
TuzakŞunlardır: “ğ”yi ünlü saymak; o, ö geniş; u, ü dar ayrımını karıştırmak; harf sayısı (29) ile ünlü-ünsüz sayısını (8 + 21) birbirine katmak.
⇄Bilgi eşleştirme ünlü ve özellikleri
?Soru çöz
Aşağıdaki sözcüklerin hangisinde ince, yuvarlak ve geniş bir ünlü vardır?