Ses bilgisi: ünlü-ünsüz uyumları ve ses olayları

Sekiz ünlünün özelliklerinden ünsüz yumuşamasının istisnalarına kadar ses bilgisini TDK kurallarıyla anlatıyoruz; her ses olayı için doğru örnek, istisna ve sınav tuzağı.

8 durakKavram
17 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 17tamamlanan etkinlik
8 sorubu konuda çözebileceğin
KAVRAM · SESLER

Türkçedeki sesler: 8 ünlü, 21 ünsüz ve ünlülerin üç kimliği

MEB 9–11 · Dil bilgisi · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaDuyu aktarması nedir, yansıma sözcükler nasıl oluşur?Bağlantılı konudan (Sözcükte anlam). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Duyu aktarması, bir duyuya ait niteliğin başka bir duyuyla algılanan bir varlık için kullanılmasıdır: “tatlı ses” (tatmadan işitmeye), “keskin koku” (dokunmadan koklamaya). Yansıma sözcükler ise doğadaki seslerin taklidiyle oluşur: şırıl, gıcır, vızıl; bunlardan şırıldamak, gıcırtı gibi yeni sözcükler türetilir.

Duyu aktarması ve yansıma sözcükler

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Türkçede kaç ünlü vardır, ünlüler nasıl sınıflandırılır?

Kısa cevap: Türk alfabesinde 29 harf vardır: 8 ünlü (a, e, ı, i, o, ö, u, ü) ve 21 ünsüz. Ünlüler dilin durumuna göre kalın (a, ı, o, u) ve ince (e, i, ö, ü), dudakların durumuna göre düz (a, e, ı, i) ve yuvarlak (o, ö, u, ü), ağzın açıklığına göre geniş (a, e, o, ö) ve dar (ı, i, u, ü) diye ayrılır.

Bir “a” söyle, sonra hiç durmadan “e”ye geç: dilin ağzının içinde öne doğru kayar. Ses bilgisinin bütün kuralları bu küçük hareketlerden doğar.

Ses, akciğerden gelen havanın ses yolunda oluşturduğu titreşimdir; harf ise o sesin yazıdaki işaretidir. İkisini karıştırmamak gerekir: konuşurken sesleri, yazarken harfleri kullanırız. Türk alfabesi 1928'de Latin harfleri esas alınarak kabul edildi ve 29 harften oluşur.

Ünlü mü, ünsüz mü?

Hava ağızdan hiçbir engele çarpmadan çıkıyorsa ortaya bir ünlü çıkar; dudaklar, dişler ya da dil havayı bir an durduruyor veya daraltıyorsa bir ünsüz. Bu yüzden ünlüler tek başına uzatılabilir (aaa), ünsüzlerin çoğu ise bir ünlüye yaslanmadan rahat söylenemez. Türkçede 8 ünlü ve 21 ünsüz vardır; “ğ” de bir ünsüzdür, ünlü değildir.

Her ünlünün üç özelliği vardır

Bir ünlüyü tanımlamak için üç soru sorulur. Dil nerede? Dil geride kalıyorsa ünlü kalın (a, ı, o, u), öne geliyorsa incedir (e, i, ö, ü). Dudaklar ne yapıyor? Yayılıyorsa ünlü düz (a, e, ı, i), öne doğru büzülüyorsa yuvarlaktır (o, ö, u, ü). Ağız ne kadar açık? Çene aşağı iniyorsa ünlü geniş (a, e, o, ö), ağız az açılıyorsa dardır (ı, i, u, ü). Böylece her ünlünün üç parçalı bir kimliği olur: ö ince, yuvarlak ve geniş; ı kalın, düz ve dar bir ünlüdür.

Sekiz ünlünün tamamı bu tabloya sığar: satır kalınlığı-inceliği, büyük sütun düzlüğü-yuvarlaklığı, küçük sütun genişliği-darlığı verir.Görsel: Sınav Defteri

Uzun ünlü

Kökeni Türkçe olan sözcüklerde bugün uzun ünlü yoktur. Arapça ve Farsçadan gelen bazı sözcüklerde ünlü söyleyişte uzatılır: adalet (ada:let), şair (şa:ir), sade (sa:de). Bu uzunluk yazıda gösterilmez. Düzeltme işaretinin (â, î, û) nerede kullanıldığı ise bir yazım konusudur ve yazım kuralları sayfasında ele alınır.

Akılda kalsın: Tabloyu iki satır olarak ezberle: üstte a ı o u (kalın), altta e i ö ü (ince). Soldaki iki sütun düz, sağdaki iki sütun yuvarlak; her ikilinin ilki geniş, ikincisi dar. Bir ünlünün özelliği sorulunca tablodaki yerini bul, üç kimliği oradan oku.
Sınavda

Nasıl sorulurGenellikle bir sözcük ya da dize verilir ve belirli bir ünlü türü aranır: “Hangi sözcükte ince-yuvarlak-geniş ünlü vardır?” Çözüm için sözcüğün ünlülerini tek tek yazıp tablodaki yerlerine bakmak yeter.

TuzakŞunlardır: “ğ”yi ünlü saymak; o, ö geniş; u, ü dar ayrımını karıştırmak; harf sayısı (29) ile ünlü-ünsüz sayısını (8 + 21) birbirine katmak.

⇄Bilgi eşleştirme ünlü ve özellikleri

?Soru çöz

Aşağıdaki sözcüklerin hangisinde ince, yuvarlak ve geniş bir ünlü vardır?

✓ A. “Gönül”deki ö ince, yuvarlak ve geniştir. “Yüzük”teki ü de ince ve yuvarlaktır ama dardır.
KURAL · ÜNLÜ UYUMU

Büyük ünlü uyumu: kalın başlayan kalın, ince başlayan ince gider

MEB 9. sınıf · Anlam Arayışı · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Büyük ünlü uyumu nedir, hangi sözcükler ve ekler büyük ünlü uyumuna uymaz?

Kısa cevap: Büyük ünlü uyumu (kalınlık-incelik uyumu), Türkçe bir sözcüğün ilk hecesindeki ünlü kalınsa sonraki hecelerdeki ünlülerin de kalın, inceyse ince olmasıdır. Anne, elma, kardeş gibi bazı Türkçe sözcükler, alıntı ve birleşik sözcükler ile -ken, -leyin, -gil, -(ı)mtırak, -yor, -ki ekleri ve bazı sözcüklerde -daş eki bu uyuma uymaz.

Türkçe bir sözcük kalın ünlüyle başladıysa çoğu zaman sonuna kadar kalın, inceyle başladıysa sonuna kadar ince gider.

Yolculuklarımızda sözcüğünün bütün ünlüleri kalın (o, u, u, a, ı, ı, a), gözlükçülerimiz sözcüğünün bütün ünlüleri incedir. Bu düzene büyük ünlü uyumu denir ve yalnız ünlülerin kalın-ince özelliğine bakar; düz-yuvarlak ayrımı bu uyumun konusu değildir. Eklerin çoğunun iki biçimi olması da bu uyum yüzündendir: ev-ler ama okul-lar, şehir-de ama sokak-ta.

Uymayan Türkçe sözcükler

Kural güçlüdür ama mutlak değildir. Kökeni Türkçe olduğu hâlde büyük ünlü uyumuna aykırı sözcükler de vardır: anne, elma, kardeş, hangi, hani, inanmak, şişman, dahi. Bu sözcüklere gelen ekler son hecenin ünlüsüne uyar: anne-ler, kardeş-lik, elma-lar. Yani ek, sözcüğün başına değil sonuna bakar.

Alıntılar ve birleşik sözcükler

Başka dillerden gelen sözcüklerde büyük ünlü uyumu aranmaz: kitap, kalem, otobüs, televizyon, pehlivan. Bitişik yazılan birleşik sözcüklerde de aranmaz, çünkü iki ayrı sözcük kendi ünlüleriyle birleşmiştir: bilgisayar, açıkgöz, hanımeli. Bazı alıntıların son ünsüzü ince söylendiği için sözcük kalın ünlüyle bitse de ince ek alır: saat → saate, kontrol → kontrolü, alkol → alkolü, kabul → kabulü, hakikat → hakikati.

Uyumu bozan ekler

Bazı ekler eklendikleri sözcüğe bakmadan hep aynı ünlüyle kalır; bu yüzden uyumu bozarlar:

  • -ken (zarf-fiil): okurken, yazarken, oturmuşken
  • -leyin: sabahleyin, akşamleyin
  • -gil: dayımgil, baklagiller
  • -(ı)mtırak: yeşilimtırak, ekşimtırak
  • -yor: geliyor, yürüyor (ince ünlülü sözcükte kalın “o”)
  • -ki (aitlik): sokaktaki, yarınki, akşamki
  • -daş bazı sözcüklerde: meslektaş, dindaş, gönüldaş (ama arkadaş, vatandaş uyar)
Akılda kalsın: Ünlüsü değişmeyen ek, uyumu bozabilir. -lar/-ler, -da/-de gibi ekler sözcüğe göre biçim değiştirdiği için uyuma uyar; -ken, -leyin, -gil, -mtırak, -yor ve -ki'nin ise ikinci bir biçimi yoktur. Uymayan Türkçe sözcükleri tek cümlede topla: “Annem hangi elmayı şişman kardeşime verdi?”
Sınavda

Nasıl sorulur“Aşağıdaki sözcüklerin hangisi büyük ünlü uyumuna uymaz?” ya da “Hangisinde ek, büyük ünlü uyumunu bozmuştur?” biçiminde gelir. Önce sözcüğün kökünü ayır, sonra uyumu bozanın kök mü ek mi olduğuna bak.

TuzakŞunlardır: büyük ünlü uyumu bir sözcüğün Türkçe olduğunun kanıtı değildir; anne, kardeş Türkçedir ama uymaz, radyo, pasta uyar ama alıntıdır. İkinci tuzak birleşik sözcüklerdir: bilgisayar uyuma aykırıdır ama bunun nedeni bir ek değil, birleşmedir.

▭Boşluk doldurma

“Okurken” sözcüğünde uyumu bozan ek 'dir. “Anne” sözcüğü kökeni Türkçe olduğu hâlde uymaz.

-ken-urbüyük ünlü uyumunaküçük ünlü uyumuna

?Soru çöz

Aşağıdaki sözcüklerin hangisinde büyük ünlü uyumu, sözcüğe getirilen bir ek yüzünden bozulmuştur?

✓ C. “Yaz-ar” kalın ünlülüdür; -ken eki ise hep ince kalır. “Bilgisayar” da uyuma aykırıdır ama nedeni ek değil, iki sözcüğün birleşmesidir.
KURAL · ÜNLÜ UYUMU

Küçük ünlü uyumu: dudakların kuralı

MEB 9. sınıf · Anlam Arayışı · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Küçük ünlü uyumu nedir, kuralı nasıl uygulanır?

Kısa cevap: Küçük ünlü uyumu (düzlük-yuvarlaklık uyumu), Türkçe bir sözcükte düz ünlüden sonra düz ünlü (a, e, ı, i), yuvarlak ünlüden sonra ise ya dar yuvarlak (u, ü) ya da düz geniş (a, e) ünlü gelmesidir. Avuç, çamur, kabuk, kavun, yağmur gibi bazı Türkçe sözcükler ve alıntılar bu uyuma uymaz; -yor eki de uyumu bozar.

Büyük ünlü uyumu dilin ileri-geri hareketini düzenliyorsa küçük ünlü uyumu dudakların hareketini düzenler.

Kural iki parçalıdır. Düz ünlüden sonra düz ünlü gelir: kalabalık, bilgisiz, ışıklı. Yuvarlak ünlüden sonra ise iki seçenek vardır: ya dar yuvarlak bir ünlü (u, ü) ya da düz geniş bir ünlü (a, e): oyuncak (o-u-a), gözlükçü (ö-ü-ü), yorgunluk (o-u-u), ölçek (ö-e). Yuvarlak ünlüden sonra gelmesi yasak olanlar şunlardır: düz dar (ı, i) ve yuvarlak geniş (o, ö).

Bu kuralın önemli bir sonucu vardır: o ve ö Türkçe kökenli bir sözcükte yalnız ilk hecede bulunur. İkinci ya da üçüncü hecede o, ö görüyorsan ya sözcük alıntıdır (doktor, otobüs, profesör) ya da orada -yor eki vardır (geliyor).

Sekiz ok büyük ve küçük ünlü uyumunu birlikte gösterir: her ünlüden sonra gelebilecek iki ünlü hem aynı kalınlıkta hem de dudak kuralına uygundur.Görsel: Sınav Defteri

Uymayanlar ve eklerin tavrı

Bazı Türkçe sözcükler küçük ünlü uyumuna aykırıdır; çoğunda ilk hecedeki a'dan sonra u gelir: avuç, avurt, çamur, kabuk, kavun, kavuk, kavurmak, kavuşmak, savurmak, yağmur. Alıntılarda bu uyum aranmaz: doktor, müzik, radyo, kabul, profesör. Bu sözcüklere gelen ekler yine son ünlüye bakar: yağmur-luk, kavun-u, müzik-çi. Bazı alıntılarda ek bu uyuma da girmez: alkol-lü, saat-lik.

Eklerde iki istisna öne çıkar. -yor ekindeki o, kendinden önceki ünlüden sonra hiçbir zaman gelemeyecek bir ünlüdür; bu yüzden -yor her sözcükte küçük ünlü uyumunu bozar (okuyor, gülüyor). Aitlik eki -ki ise genellikle hep “ki” kalır (onunki, sokaktaki); yalnız birkaç sözcükte uyuma girip “kü” olur: bugünkü, dünkü, öbürkü.

Akılda kalsın: o ve ö sözcüğün kapısında durur. Türkçe bir sözcükte ikinci heceden sonra o/ö görürsen iki ihtimal vardır: -yor eki ya da alıntı. Bir de çapraz tuzağı ezberle: elma büyük uyuma uymaz ama küçük uyuma uyar; yağmur büyük uyuma uyar ama küçük uyuma uymaz.
Sınavda

Nasıl sorulurAdım adım çözüm: 1) Sözcüğün ünlülerini sırayla yaz (çocukluğumuzu → o-u-u-u-u). 2) Büyük uyum için hepsinin aynı sırada (kalın ya da ince) olup olmadığına bak. 3) Küçük uyum için her ünlüden sonra gelene bak: düzden sonra düz mü, yuvarlaktan sonra u/ü ya da a/e mi? 4) Aykırılık bulursan sözcüğün alıntı mı, birleşik mi, yoksa -yor, -ki gibi bir ek mi taşıdığını kontrol et. Örnek: yürüyorduk (ü-ü-o-u) iki uyuma da aykırıdır ama nedeni kök değil, -yor ekidir.

TuzakSoru kökünün çoğu zaman “büyük ünlü uyumuna uyduğu hâlde küçük ünlü uyumuna uymayan” sözcüğü istemesidir; iki uyumu ayrı ayrı denetlemeden cevap verme.

↕Yöntem sıralama uyum denetimi

  1. Her ünlüden sonra gelen ünlünün dudak kuralına uyup uymadığına bak
  2. Sözcüğün ünlülerini sırayla yaz
  3. Aykırılığın kaynağını bul: alıntı, birleşik sözcük ya da -yor, -ki gibi ek
  4. Ünlülerin hepsi kalın ya da hepsi ince mi, kontrol et

?Soru çöz

Aşağıdaki sözcüklerden hangisi büyük ünlü uyumuna uyduğu hâlde küçük ünlü uyumuna uymaz?

✓ D. “Çamur”un ünlüleri kalındır (büyük uyum ✔) ama düz a'dan sonra yuvarlak u gelmiştir (küçük uyum ✘). Elma ve kardeş tam tersidir.
KAVRAM · ÜNSÜZLER

Ünsüzler ve ünsüz benzeşmesi: “fıstıkçı şahap” neden ezberlenir?

MEB 9. sınıf · Sözün İnceliği · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaTürkçede kaç ünlü vardır, ünlüler nasıl sınıflandırılır?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Türk alfabesinde 29 harf vardır: 8 ünlü (a, e, ı, i, o, ö, u, ü) ve 21 ünsüz. Ünlüler dilin durumuna göre kalın (a, ı, o, u) ve ince (e, i, ö, ü), dudakların durumuna göre düz (a, e, ı, i) ve yuvarlak (o, ö, u, ü), ağzın açıklığına göre geniş (a, e, o, ö) ve dar (ı, i, u, ü) diye ayrılır.

Ünlüler ve özellikleri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Sert ünsüzler hangileridir, ünsüz benzeşmesi (sertleşmesi) nedir?

Kısa cevap: Türkçede 21 ünsüz vardır. Ses telleri titremeden çıkan 8 sert (ötümsüz) ünsüz f, s, t, k, ç, ş, h, p'dir (“fıstıkçı şahap”); kalan 13'ü yumuşaktır (ötümlü). Sert ünsüzle biten bir sözcüğe c, d, g ile başlayan bir ek gelince bu ünsüzler ç, t, k'ye döner. Bu olayın adı ünsüz benzeşmesidir (sertleşme): ağaç-ta, kitap-çı, seç-kin.

Parmaklarını boğazına koyup önce “zzz”, sonra “sss” de: birinde titreşimi hissedersin, ötekinde hiçbir şey.

Bu titreşim, ünsüzleri ikiye ayıran ölçüttür. Ses telleri titreşerek çıkan ünsüzlere yumuşak (ötümlü, tonlu) denir: b, c, d, g, ğ, j, l, m, n, r, v, y, z. Ses telleri titreşmeden çıkanlara sert ünsüz (ötümsüz, tonsuz) denir: ç, f, h, k, p, s, ş, t. Sekiz sert ünsüzü “fıstıkçı şahap” sözüyle hatırlarız; bu iki sözcükte geçen ünsüzler tam olarak bu sekiz sestir.

Eşli ünsüzler

Bazı sert ve yumuşak ünsüzler, ağzın aynı noktasında oluşan eşlerdir: p-b, ç-c, t-d, k-g, ayrıca f-v, s-z, ş-j. Ses olaylarının çoğu bu eşler arasında bir yer değiştirmedir: bir sert ünsüz yumuşak eşine döner (yumuşama) ya da bir yumuşak ünsüz sert eşine (benzeşme).

Türkçe sözcük b, c, d, g ile bitmez

Kökeni Türkçe olan sözcüklerin sonunda b, c, d, g bulunmaz. Yalnız anlam farkı korunsun diye birkaç sözcükte bu kurala uyulmaz: ad (isim) – at (hayvan), od (ateş) – ot (bitki), sac (yassı demir) – saç. Dilimize yumuşak ünsüzle biten alıntılar da yazıda sertleşir: kitab → kitap, cild → cilt, reng → renk, metod → metot, standard → standart. Hac, şad, yâd gibi birkaç alıntı bu sertleşmenin dışında kalır.

Ünsüz benzeşmesi (sertleşme)

Sert ünsüz kendinden sonra gelen sesi de kendine benzetir. Sert ünsüzle biten bir sözcüğe c, d, g ile başlayan bir ek gelirse bu ses sert eşine döner: c → ç, d → t, g → k. Yurt-ta, bak-tı, Türk-çe, kes-kin, as-kı, çiçek-ten, düş-kün. Yumuşak ünsüzle biten sözcükte ek yumuşak kalır: göz-cü, yol-da, al-dı, bil-gi. TDK bu düzene ünsüz uyumu der; MEB kitabında ünsüz benzeşmesi adıyla geçer. Rakamla yazılan sayılara gelen ekler de sayının okunuşuna göre benzeşir (3'te, 1923'te); bunun yazımı yazım kuralları sayfasının konusudur.

Benzeşme yalnız kökün sınırında olmaz. Sert ünsüzle biten bir ekten sonra gelen ek de sertleşir: gel-mek-te, oku-yacak-tı, gör-müş-tür, bekle-dik-çe. Bu yüzden uzun bir yüklemde benzeşmeyi ararken her ekin bir öncekiyle sınırına ayrı ayrı bakmak gerekir.

Akılda kalsın: Sert sekizli: fıstıkçı şahap → f, s, t, k, ç, ş, h, p. Benzeşmeyi bulmak için ek başında c, d, g yerine ç, t, k gördüğün yerde dur ve sözcüğün son harfine bak: fıstıkçı şahaptan biriyse benzeşme vardır.
Sınavda

Nasıl sorulur“Aşağıdaki sözcüklerin hangisinde ünsüz benzeşmesi vardır/yoktur?” ya da bir parçada benzeşmeli sözcük sayısı sorulur.

TuzakŞunlardır: benzeşme kök ile ek ya da ek ile ek arasında aranır (gelmekte, yapacaktı); ekşi, dört gibi kökün içindeki yan yana sert ünsüzler benzeşme değildir. Ek başı l, m, n gibi bir sesse (dert-li, süt-lü) benzeşme olmaz. Aynı sözcükte iki olay olabilir: baktığı sözcüğünde d → t benzeşmesi ve k → ğ yumuşaması \1

Sınavda işaretle“ünsüz sertleşmesi”, “ünsüz benzeşmesi” ve “ünsüz uyumu” aynı olaydır.

⇄Bilgi eşleştirme sert ve yumuşak eşler

?Soru çöz

Aşağıdaki sözcüklerin hangisinde ünsüz benzeşmesi yoktur?

✓ B. “Bil-gi-li” sözcüğünde ekler yumuşak l'den sonra gelmiştir, sertleşme yoktur. Öteki sözcüklerde t, ç, ş sert ünsüzleri ekin başındaki d ve g'yi t ve k'ye çevirmiştir.
SES OLAYI · ÜNSÜZ

Ünsüz yumuşaması: kitap neden kitabı olur da sepet sepedi olmaz?

MEB 9. sınıf · Sözün İnceliği · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaBüyük ünlü uyumu nedir, hangi sözcükler ve ekler büyük ünlü uyumuna uymaz?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Büyük ünlü uyumu (kalınlık-incelik uyumu), Türkçe bir sözcüğün ilk hecesindeki ünlü kalınsa sonraki hecelerdeki ünlülerin de kalın, inceyse ince olmasıdır. Anne, elma, kardeş gibi bazı Türkçe sözcükler, alıntı ve birleşik sözcükler ile -ken, -leyin, -gil, -(ı)mtırak, -yor, -ki ekleri ve bazı sözcüklerde -daş eki bu uyuma uymaz.

Büyük ünlü uyumu

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Ünsüz yumuşaması nedir, hangi sözcüklerde yumuşama olmaz?

Kısa cevap: Ünsüz yumuşaması (ünsüz değişmesi), p, ç, t, k ile biten bir sözcüğe ünlüyle başlayan bir ek gelince bu ünsüzlerin b, c, d, ğ'ye dönmesidir (n'den sonra k → g): kitap-kitabı, ağaç-ağacı, kanat-kanadı, bıçak-bıçağı, renk-rengi. Tek heceli sözcüklerde çoğunlukla olmaz (at-atı, suç-suçu); but, dip, kap, uç, yurt gibi istisnalar ile sepet, ahlak, hukuk gibi yumuşamayan alıntılar vardır.

Sert bir ünsüz iki ünlünün arasında kaldığında çoğu zaman direnemez ve yumuşar.

Ünlüler ötümlü seslerdir; iki ötümlü sesin arasına sıkışan ötümsüz ünsüz, söylemeyi kolaylaştırmak için ötümlü eşine geçer. Bu yüzden ünsüz yumuşaması yalnız ünlüyle başlayan bir ek geldiğinde görülür: kitap-ı → kitabı ama kitap-lar. Değişim tablosu kısadır: p → b (dolap → dolabı), ç → c (ağaç → ağacı), t → d (kanat → kanadı), k → ğ (bıçak → bıçağı). n'den sonra gelen k ise ğ'ye değil g'ye döner: renk → rengi, ahenk → ahengi.

Gizli yumuşamalar: eklerin içindeki k

Yumuşama yalnız kökte olmaz; k ile biten ekler de yumuşar. Geldiğim sözcüğünde “gel-dik-im”, okuyacağı sözcüğünde “oku-y-acak-ı” vardır; ekin sonundaki k, ğ'ye dönmüştür. Fiil köklerinde de görülür: git- → gidiyor, et- → ediyor. Sınavda en çok kaçırılan yumuşamalar bunlardır.

Tek heceli sözcükler ve istisnalar

Çok heceli sözcükler kurala büyük ölçüde uyar. Tek heceli sözcüklerde ise sondaki ünsüz genellikle korunur: at → atı, ek → eki, ip → ipi, süt → sütü, suç → suçu, ok → oku. Ama tek heceli olduğu hâlde yumuşayanlar da vardır: but → budu, dip → dibi, gök → göğü, kap → kabı, kurt → kurdu, uç → ucu, yurt → yurdu. Çok heceli olduğu hâlde yumuşamayan Türkçe sözcükler de bulunur: anıt → anıtı, bulut → bulutu, kanıt → kanıtı, ölçüt → ölçütü.

Alıntılarda iki durum vardır. Özgün biçimi yumuşak ünsüzle biten alıntılar yazıda sertleşir, ek alınca eski yumuşak seslerine döner: kitap → kitabı, cilt → cildi, etüt → etüdü, metot → metodu. Bazı alıntılar ise hiç yumuşamaz: ahlak → ahlakı, evrak → evrakı, hukuk → hukuku, ittifak → ittifakı, cumhuriyet → cumhuriyeti, sepet → sepeti, tank → tankı.

Önce hece sayısına, sonra istisna listesine bak: çok heceli sözcük çoğunlukla yumuşar, tek heceli çoğunlukla korunur.Görsel: Sınav Defteri
Benzeşme mi, yumuşama mı?
Ünsüz benzeşmesiÜnsüz yumuşaması
Nerede?Sert ünsüzle biten söz + c, d, g ile başlayan ekp, ç, t, k ile biten söz + ünlüyle başlayan ek
Ne olur?Ekin başı sertleşir: c → ç, d → t, g → kSözün sonu yumuşar: p → b, ç → c, t → d, k → ğ/g
Örneksabah-tan, kitap-çı, git-tikitab-ı, ağac-a, renk → rengi
Değişen sesEkteki sesSözcükteki ses
Birliktebaktığı: bak + -dık → -tık… -tık + -ı → -tığı (k → ğ)

Özel adlarda yumuşama okunuşta olur ama yazıya geçirilmez: Zonguldak'a yazılır, “Zonguldağ'a” diye okunur. Özel adların yazımını Yazım kuralları sayfasında göreceğiz.

Akılda kalsın: İki soru sor: Kaç heceli? Alıntı mı? Çok heceli Türkçe sözcük büyük olasılıkla yumuşar, tek heceli büyük olasılıkla korunur. Tek heceli yumuşayanları bir resimde topla: “Kurt, yurdunun dibinde kabın ucundan budu kemirdi, gözü göğe daldı.”
Sınavda

Nasıl sorulurÜç kalıp sık gelir: 1) “Hangi sözcükte ünsüz yumuşaması vardır?” 2) “Bu cümlede kaç sözcükte yumuşama vardır?” 3) “Hangisinde ünsüz yumuşamasına aykırı bir durum vardır?” Sayma sorusunda -dık, -acak eklerinin içindeki gizli k'leri unutma: bildiğim, yapacağı. Aykırılık sorusunda cevap genellikle sepeti, bulutu, hukuku, tankı gibi bir istisnadır.

TuzakŞunlardır: adı, odu sözcüklerinde yumuşama yoktur, çünkü kökler zaten d ile biter (ad, od).

Sınavda işaretle“ünsüz değişimi / değişmesi” diyen şık ünsüz yumuşamasıdır.

▭Boşluk doldurma

“Sepet” sözcüğü ünlüyle başlayan ek aldığında yumuşamaz ve biçimini alır. Tek heceli olduğu hâlde yumuşayan “dip” sözcüğü ise olur.

sepetisepedidibidipi

?Soru çöz

Aşağıdaki sözcüklerin hangisinde ünsüz yumuşaması vardır?

✓ D. “Yurt” tek heceli olduğu hâlde yumuşayan istisnalardandır: yurt → yurdu. Süt (tek heceli), bulut (istisna) ve tank (alıntı) yumuşamaz.
SES OLAYI · ÜNLÜ

Ünlü daralması, ünlü düşmesi, ünlü türemesi: daralan, kaybolan, beliren ünlüler

MEB 9. sınıf · Sözün İnceliği · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKüçük ünlü uyumu nedir, kuralı nasıl uygulanır?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Küçük ünlü uyumu (düzlük-yuvarlaklık uyumu), Türkçe bir sözcükte düz ünlüden sonra düz ünlü (a, e, ı, i), yuvarlak ünlüden sonra ise ya dar yuvarlak (u, ü) ya da düz geniş (a, e) ünlü gelmesidir. Avuç, çamur, kabuk, kavun, yağmur gibi bazı Türkçe sözcükler ve alıntılar bu uyuma uymaz; -yor eki de uyumu bozar.

Küçük ünlü uyumu

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Ünlü daralması, ünlü düşmesi ve ünlü türemesi nedir, örnekleri nelerdir?

Kısa cevap: Ünlü daralması, a/e ile biten fiillere -yor eki gelince bu ünlülerin ı, i, u, ü'ye dönmesidir (başla-yor → başlıyor). Ünlü düşmesi, ağız-ağzı, burun-burnu gibi iki heceli bazı sözcüklerde ünlüyle başlayan ek gelince ikinci hecedeki dar ünlünün düşmesidir; birleşmelerde de görülür (kaynana, pazartesi). Ünlü türemesi ise biricik, daracık gibi sözcüklerde aslında olmayan bir ünlünün ortaya çıkmasıdır.

Ünlüler sözcüğün içinde yer değiştirmez ama daralabilir, kaybolabilir ya da hiç yokken ortaya çıkabilir.

Ünlü daralması: -yor'un önündeki a ve e

a ya da e ile biten bir fiile şimdiki zaman eki -yor gelince bu geniş ünlüler daralır ve hem söyleyişe hem yazıya yansır: a → ı, u; e → i, ü. Başla-yor → başlıyor, oyna-yor → oynuyor, izle-yor → izliyor, gözle-yor → gözlüyor. Olumsuzluk eki -ma/-me de -yor'dan önce daralır: gelme-yor → gelmiyor, doyma-yor → doymuyor. Tek heceli de- ve ye- fiillerinde daralma başka eklerde de yazıya geçer: diyor, diyen, diyerek, diyecek, diye; yiyen, yiyecek, yiyince. Ama deyince ve deyip sözlerinde e korunur.

Söyleyişte başka yerlerde de bir daralma eğilimi vardır (“başlıyan”, “gelmiyecek”), ama bu yazıya geçirilmez: doğrusu başlayan, gelmeyecektir. Bir de şu tuzağa dikkat: okuyor, yürüyor sözcüklerinde daralma yoktur, çünkü “oku-”, “yürü-” zaten dar ünlüyle biter. Geliyor sözcüğünde de yoktur; “gel-” ünsüzle biter, aradaki i ekin kendi ünlüsüdür.

Ünlü düşmesi: ağız → ağzı

İki heceli bazı sözcüklere ünlüyle başlayan bir ek gelince ikinci hecedeki dar ünlü düşer: ağız → ağzı, alın → alnı, burun → burnu, boyun → boynu, göğüs → göğsü, karın → karnı, gönül → gönlü, oğul → oğlu. Arapça kökenli pek çok sözcükte de aynı olay görülür: akıl → aklı, isim → ismi, fikir → fikri, şehir → şehri, ömür → ömrü, nesil → nesli. Fiillerde ek alırken de olur: çevir- → çevril-, devir- → devril-, ayır- → ayrıl-; ünlüyle başlayan bir yapım eki alırken de: kıvır-ım → kıvrım, ayır-ım → ayrım.

Düşme, iki sözcük birleşirken de görülür: kayın ana → kaynana, ne asıl → nasıl, ne için → niçin, pazar ertesi → pazartesi, sütlü aş → sütlaç. Ek-fiil ve “ile” bitişik yazılınca baştaki i de düşer: yorgun idi → yorgundu, kalem ile → kalemle. Aynı olay biri biri → birbiri birleşmesinde ve ayır-ı → ayrı gibi türetmelerde de vardır; bazı kaynaklar yalnız sözcüğünü de yalından bu yolla türemiş sayar.

İsim, etmek ya da olmak yardımcı fiiliyle birleşirken de ikinci hecedeki dar ünlü düşebilir: sabır → sabretmek, emir → emretmek, kayıp → kaybetmek, kayıt → kaydolmak. Son iki örnekte düşmeyle birlikte ünsüz yumuşaması da vardır (p → b, t → d): tek sözcükte iki ses olayı. Bu sözlerin bitişik yazılması yazım kurallarının konusudur.

Her iki heceli sözcük ünlüsünü düşürmez: kusur → kusuru, çocuk → çocuğu, davul → davulu. Aynı sözcük bile anlamına göre ayrılabilir: koyun (hayvan) → koyunu, ama koyun (bağır) → koynu. Düşmeli sözcüklerle kurulan ikilemelerde ikinci sözcük ünlüsünü korur: ağız ağıza, omuz omuza, burun buruna. İçeri, dışarı, ileri, yukarı, bura, şura, ora sözlerinin son ünlüleri de ek gelince düşmez: içeride, burada (“içerde, burda” değil).

Ünlü türemesi: biricik

Bazı sözcüklerde ek alırken aslında olmayan bir ünlü belirir: bir-cik → biricik, dar-cık → daracık, az-cık → azıcık. Türeme başka bir olayla birlikte de görülebilir: genç-cik → gencecik sözcüğünde araya bir e türemiş, sondaki ç de iki ünlü arasında kalıp c'ye dönmüştür. Batı dillerinden gelen bazı alıntılarda da söyleyişi kolaylaştırmak için başta ya da iki ünsüz arasında bir ünlü türemiştir ve yazıda da gösterilir: iskele, istasyon, kulüp.

Akılda kalsın: Ünlü düşmesinin en zengin listesi vücudumuzdadır: ağız, alın, burun, boyun, göğüs, karın, beyin → ağzım, alnım, burnum, boynum, göğsüm, karnım, beynim. Daralma için tek soru: -yor'dan önce a ya da e var mıydı? Yoksa daralma da yoktur.
Sınavda

Nasıl sorulur“Hangi cümlede ünlü daralması vardır?” sorusu sık gelir.

Tuzak-yor ekli her sözcükte daralma aramaktır; fark kökün nasıl bittiğindedir: oynuyor (oyna-) ✔, okuyor (oku-) ✘, içiyor (iç-) ✘. “Ünlü düşmesi kuralına aykırı sözcük” sorusunda kusur, davul gibi düşme yapmayan iki heceliler aranır. Ünlü türemesi seyrek çıkar; çıktığında biricik, daracık, azıcık, gencecik gibi küçültme ekli bir sözcük gelir.

Sınavda işaretle“ses düşmesi” diyen şık ünlü düşmesini de kapsar; “ünlü değişimi” diye ayrı bir seçenek görürsen önce cümlede ünlü daralmasını ara.

⇄Bilgi eşleştirme sözcük ve ses olayı

?Soru çöz

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde ünlü daralması vardır?

✓ A. “Oyna-” fiilinin sonundaki a, -yor önünde u'ya daralmıştır. “İç-” ve “öt-” ünsüzle, “oku-” dar ünlüyle bittiği için öteki cümlelerde daralma yoktur.
SES OLAYI · ÜNSÜZ

Ünsüz türemesi, ünsüz düşmesi, kaynaştırma ve ulama: sesler arasındaki köprüler

MEB 9. sınıf · Sözün İnceliği · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaSert ünsüzler hangileridir, ünsüz benzeşmesi (sertleşmesi) nedir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Türkçede 21 ünsüz vardır. Ses telleri titremeden çıkan 8 sert (ötümsüz) ünsüz f, s, t, k, ç, ş, h, p'dir (“fıstıkçı şahap”); kalan 13'ü yumuşaktır (ötümlü). Sert ünsüzle biten bir sözcüğe c, d, g ile başlayan bir ek gelince bu ünsüzler ç, t, k'ye döner. Bu olayın adı ünsüz benzeşmesidir (sertleşme): ağaç-ta, kitap-çı, seç-kin.

Ünsüzler ve ünsüz benzeşmesi

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Ünsüz türemesi, ünsüz düşmesi ve kaynaştırma ünsüzleri nelerdir?

Kısa cevap: Ünsüz türemesi, Arapçadan gelen hak, his, ret, zan, af gibi sözcüklerin ünlüyle başlayan ek ya da etmek fiili alınca son ünsüzünü ikizleştirmesidir (hakkı, hissetmek). Ünsüz düşmesi, küçük-küçücük ve alçak-alçalmak gibi bir ünsüzün kaybolmasıdır. Kaynaştırma ünsüzleri (y, ş, s, n), iki ünlü yan yana gelmesin diye araya girer: oda-y-a, iki-ş-er, kapı-s-ı, bu-n-u.

Türkçe iki ünlüyü yan yana pek sevmez; araya bir ünsüz koyar ya da birini düşürür.

Ünsüz türemesi: hak → hakkı

Arapçadan gelen bazı sözcüklerin özgün biçiminde sonda iki ünsüz vardır; Türkçede tek ünsüzle söylenir. Bu sözcükler ünlüyle başlayan bir ek ya da etmek, olmak gibi bir yardımcı fiil alınca sondaki ünsüz yeniden ikizleşir: hak → hakkı, his → hissi, ret → reddi, zam → zammı, tıp → tıbbı, şer → şerri; af → affetmek, his → hissetmek, zan → zannetmek, ret → reddetmek. Bu birleşik fiillerin bitişik yazılması yazım kurallarının konusudur.

Dikkat: dikkat, şiddet, millet gibi sözcükler her zaman çift ünsüzle yazılır; ek almadan da çift olduğu için bunlarda türeme yoktur. Türeme sayılması için ünsüzün yalın biçimde tek, ek alınca çift olması gerekir.

Ünsüz düşmesi: küçük → küçücük

Bazı sözcükler ek alırken son ünsüzlerini kaybeder: küçük-cük → küçücük, ufak-cık → ufacık, alçak-al- → alçalmak, yüksek-el- → yükselmek. Ünsüz düşmesi sınavda ünlü düşmesine göre çok daha az sorulur; ikisini birlikte “ses düşmesi” başlığında gören kaynaklar da vardır.

Kaynaştırma ünsüzleri: y, ş, s, n

Ünlüyle biten bir sözcüğe ünlüyle başlayan bir ek gelince araya bir kaynaştırma ünsüzü girer. Her birinin sevdiği yer bellidir:

  • y en yaygın olanıdır: oda-y-a, okuma-y-ı, evde-y-ken, araba-y-la, hasta-y-dı.
  • ş yalnız üleştirme sayı sıfatlarında: iki-ş-er, altı-ş-ar, yedi-ş-er.
  • s üçüncü tekil kişi iyelik ekinde: masa-s-ı, kapı-s-ı, bahçe-s-i.
  • n zamirlerde ve iyelik ekinden sonra gelen hâl eklerinde: bu-n-u, o-n-a, kapısı-n-ı, bahçesi-n-de.

Tuzak: -yor ekindeki y ekin kendi sesidir, kaynaştırma değildir (gel-iyor). Ünsüzle biten sözcüklerde de kaynaştırmaya gerek kalmaz: ev-i, kitab-ı. TDK, ünlüler arasına giren y için koruyucu ünsüz terimini de kullanır; bazı kaynaklar bu seslere “yardımcı ses”, soru bankaları ise “kaynaştırma harfi” ya da “kaynaşma harfi” der.

Ses değişmesi: n'nin b'den önce m olması

Sözcük içinde b'den önce gelen n, söyleyişte dudak sesine benzeyerek m'ye döner ve bu değişim yazıya da geçer: saklambaç, kambur, çarşamba, tembel, ambar. TDK sözlüğünde bu sözcükler m ile yer alır; “saklanbaç, kanbur” yazımları yanlıştır. Özel ad olan İstanbul ise söyleyişte m'li duyulsa da n ile yazılır.

Ulama: yazıda görünmeyen bağ

Ünsüzle biten bir sözcükten sonra ünlüyle başlayan bir sözcük gelince okurken son ünsüz sonraki sözcüğe bağlanır: “Sabah erkenden yola çıktık” cümlesi “sa-ba-her-ken-den” diye okunur. Buna ulama denir. Ulama yazıya yansımaz; virgül ya da duraklama varsa yapılmaz. Şiirde ulama, hece ölçüsünü ve dizenin akıcılığını etkilediği için MEB kitabında şiir incelemesinde aranan ses olayları arasındadır.

Ünsüz türemesi ya da ünlü düşmesiyle kurulan birleşik fiiller (hissetmek, reddetmek, kaybolmak) bitişik yazılır; bu kuralı Yazım kuralları sayfasında göreceğiz.

Akılda kalsın: Kaynaştırma harflerini görevleriyle eşle: y her yerde, ş üleştirmede (-er/-ar: ikişer), s iyelikte (kapısı), n zamirde ve iyelikten sonra (bunu, kapısını). Türemeyi ayırmak için tek soru: yalın hâli tek ünsüzlü mü? Hak → evet, türeme var; dikkat → hayır, türeme yok.
Sınavda

Nasıl sorulur“Bu parçada hangi ses olayı yoktur?” sorularında ünsüz türemesi sık sık doğru cevaptır, çünkü metinlerde nadir görülür; seçenekte türeme varsa önce hakkı, hissetmek, reddetmek, zannetmek gibi bir sözcük ara.

TuzakKaynaştırma sorusunda -yor ekindeki y ve ünsüzle biten sözcüklerdeki iyelik eki (ev-i) çeldiricidir. Ulama sorusunda iki sözcük arasında virgül olup olmadığına bak.

Ek bilgi: Göçüşme (sesin yer değiştirmesi)

Bazı kaynaklar seslerin yer değiştirmesini (ağızlarda kibrit yerine “kirbit” denmesi gibi) göçüşme adıyla anlatır. Bu terim MEB kitabında ve TDK Yazım Kılavuzu'nda yer almaz; sınavda karşına çıkma olasılığı düşüktür.

▭Boşluk doldurma

“Yedişer” sözcüğünde araya giren kaynaştırma ünsüzü 'dir. “Hissetmek” sözcüğünde görülen ses olayı 'dir.

şyünsüz türemesiünlü türemesi

?Soru çöz

Aşağıdaki sözcüklerin hangisinde ünsüz türemesi vardır?

✓ C. “Ret” yalın hâlde tek ünsüzlüdür; etmek fiiliyle birleşince d ikizleşir: reddetmek. Dikkat, şiddet ve millet ise zaten çift ünsüzle yazılır.
YÖNTEM · SES OLAYLARI

Ses olaylarını bulma: bir cümleyi adım adım taramak

MEB 9. sınıf · Sözün İnceliği · Okuma 6 dk · 3 etkinlik

Önce hatırlaÜnsüz yumuşaması nedir, hangi sözcüklerde yumuşama olmaz?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Ünsüz yumuşaması (ünsüz değişmesi), p, ç, t, k ile biten bir sözcüğe ünlüyle başlayan bir ek gelince bu ünsüzlerin b, c, d, ğ'ye dönmesidir (n'den sonra k → g): kitap-kitabı, ağaç-ağacı, kanat-kanadı, bıçak-bıçağı, renk-rengi. Tek heceli sözcüklerde çoğunlukla olmaz (at-atı, suç-suçu); but, dip, kap, uç, yurt gibi istisnalar ile sepet, ahlak, hukuk gibi yumuşamayan alıntılar vardır.

Ünsüz yumuşaması

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Bir cümledeki ses olayları nasıl bulunur?

Kısa cevap: Cümledeki ses olaylarını bulmak için her sözcüğü kök ve eklerine ayırıp kökün sözlükteki biçimiyle karşılaştır: kök sonundaki sert ünsüz değiştiyse yumuşama, ek başındaki c/d/g sertleştiyse benzeşme, ünlü eksildiyse düşme, -yor önünde a/e daraldıysa daralma, iki ünlü arasına y/ş/s/n girdiyse kaynaştırma vardır.

Ses bilgisi sorularının çoğu bir cümle verir ve içinde neyin olmadığını sorar. Bunun en güvenli yolu, her sözcüğü sözlükteki hâline geri götürmektir.

Ses olayları sözcüğün sözlük biçimi ile cümledeki biçimi arasındaki farklardır. Fark yoksa olay da yoktur. Bu yüzden tarama dört adımda yapılır:

  • 1. Ayır: Sözcüğü kök ve eklerine ayır, kökün sözlükteki hâlini yaz (ağacın → ağaç + ın).
  • 2. Sınıra bak: Kökün son sesi değişmiş mi (yumuşama)? Ekin ilk sesi sertleşmiş mi (benzeşme)?
  • 3. Ünlüleri say: Kökte eksilen (düşme), daralan (daralma) ya da fazladan beliren (türeme) ünlü var mı? Çift ünsüz yalın hâlde tek miydi (ünsüz türemesi)?
  • 4. Arayı kontrol et: İki ünlü arasında kalan ünsüz köke mi, eke mi ait, yoksa araya mı girmiş (kaynaştırma)? Sözcükler arasında ulama var mı?

Çözümlü örnek

Cümle: “Sıcakta bahçedeki ağacın dibine oturup kitabımı okuyordum.”

  • sıcakta → sıcak + da: k'den sonra d, t olmuş → ünsüz benzeşmesi.
  • bahçedeki → bahçe + de + ki: köke ve eklere bir şey olmamış → ses olayı yok (-ki uyumu bozar ama bu bir ses olayı değil).
  • ağacın → ağaç + ın: ç → c → ünsüz yumuşaması.
  • dibine → dip + i + n + e: p → b (tek heceli istisna) → yumuşama; iyelikten sonra gelen n → kaynaştırma.
  • kitabımı → kitap + ım + ı: p → b → yumuşama.
  • okuyordum → oku + yor + du + m: kök dar ünlüyle bittiği için daralma yok; y, -yor ekinin kendi sesidir.

Sonuç: cümlede benzeşme, yumuşama ve kaynaştırma var; ünlü daralması, ünlü düşmesi ve türeme yok. Bir “hangisi yoktur?” sorusunda bu üçünden biri cevap olur.

Ses olaylarının tamamı dört kümeye sığar: ünlülerde olanlar, ünsüzlerde olanlar, araya girenler ve sözcükler arasında olanlar.Görsel: Sınav Defteri
Akılda kalsın: Sözlüğe geri götür. Cümledeki sözcükle sözlükteki sözcük arasında fark yoksa ses olayı da yoktur. Hızlı tarama sırası: önce -dık/-acak içeren sözcükler (yumuşama, çoğu zaman benzeşme de), sonra -yor'lu sözcükler (daralma var mı?), sonra vücut sözcükleri ve Arapça kökenliler (düşme), en son çift ünsüzlüler (türeme).
Sınavda

Nasıl sorulurÜç kalıp vardır: 1) “Bu cümlede/parçada aşağıdaki ses olaylarından hangisi yoktur?” 2) “Numaralanmış sözcüklerle ilgili hangisi söylenemez?” 3) “Hangi cümlede hem yumuşama hem benzeşme vardır?” Birincide seçeneklerin hepsini cümlede tek tek ara; en hızlısı, en nadir olayı (türeme, daralma) önce aramaktır. Üçüncüde aradığın sözcük çoğunlukla -dığı, -tiği eki taşır: baktığı, seçtiği.

TuzakŞunlardır: -yor'daki y'yi kaynaştırma, okuyor'u daralma, dikkat'i türeme saymak. “Söylenemez” sorularında “Bu cümlede herhangi bir ses olayı yoktur.” yargısı da seçenek olur; onu doğrulamak için cümledeki her sözcüğü dört adımdan geçir, tek bir olay bulursan yargı çöker. Tek bir uzun yüklem birkaç olayı birden taşıyabilir: affettirmiyordu → af-f-et (ünsüz türemesi), et-tir (d → t benzeşmesi), -me-yor → -miyor (ünlü daralması).

↕Yöntem sıralama tarama adımları

  1. Kök ile ek arasındaki sınırda yumuşama ve benzeşme ara
  2. İki ünlü arasındaki ünsüzün kaynaştırma olup olmadığına bak
  3. Sözcüğü kök ve eklerine ayır, sözlük biçimini yaz
  4. Kökte düşen, daralan ya da türeyen ses var mı, kontrol et

?Soru çöz

“Kardeşim sabahleyin ağzında bir şarkı mırıldanarak evden çıktı.” cümlesinde aşağıdaki ses olaylarından hangisi yoktur?

✓ B. “Ağzında” (ağız) ünlü düşmesi ve n kaynaştırması, “çıktı” (çık-dı) benzeşme taşır. p, ç, t, k ile biten hiçbir kök ünlüyle başlayan ek almadığı için yumuşama yoktur.

?Soru çöz

“Kardeşim, sabahtan beri odasında yazdığı mektubu bir türlü bitiremiyordu.” Bu cümlede aşağıdaki ses olaylarından hangisi yoktur?

✓ D. Sözcükleri sözlüğe geri götür: sabah-dan → sabahtan benzeşme; yaz-dık-ı → yazdığı ve mektup-u → mektubu yumuşama; bitir-e-me-yor → bitiremiyor e → i daralması. Ünlü düşmesi için iki heceli bir sözcüğün ikinci hecesindeki dar ünlünün ek alınca düşmesi gerekir (ağız → ağzı); cümlede böyle bir sözcük yoktur. Tuzak: “odasında”daki s ve n kaynaştırma ünsüzüdür, düşme değil.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Sarkıt ve dikitler, kireç taşından oluşan mağaralarda çok yavaş biçimlenen şekillerdir. Tavandan sızan su, içinde çözünmüş kireci de taşır. Damla tavanda asılı kalırken kirecin bir kısmı çöker ve zamanla aşağı doğru uzayan sarkıtı oluşturur. Yere düşen damlalar ise tabanda yukarı doğru büyüyen dikitleri meydana getirir.

Bu parçanın anlatım biçimi aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. Parça sarkıt ve dikitlerin nasıl oluştuğunu nesnel bir dille öğretiyor. Damlanın düşmesi bir süreçtir, kişisi ve belirli bir zamanı olan bir olay değildir; bu yüzden öyküleme değil. Mağara gözde canlandırılmadığı için betimleme, savunulan bir görüş olmadığı için tartışma da değildir.Kaynak: Anlatım biçimleri ve düşünceyi geliştirme yolları · Anlatım biçimleri ve açıklama

?Soru 2

Aşağıdakilerin hangisinde anlatımın tutarlılığı bozulmuştur?

✓ A. “Bu yüzden” bir sonuç vaat ediyor; ama erken kalkmayı sevmemek, her sabah altıda kalkmanın nedeni olamaz. İki yargı çelişiyor. B, C ve D'de cümleler hem dilce hem anlamca birbirine bağlı.Kaynak: Paragrafta yapı · Akış, bağdaşıklık, tutarlılık

?Soru 3

Kent bahçeleri genellikle küçük boş arsalarda kurulur; ---- verimleri şaşırtıcı derecede yüksektir. Her parsel bir aileye ayrıldığı için bakım düzenli yapılır, ---- ürün kaybı az olur. ---- bazı mahallelerde bu bahçeler, komşuların tanıştığı birer buluşma yerine dönüşmüştür.

Bu parçada boş bırakılan yerlere sırasıyla aşağıdakilerden hangileri getirilmelidir?

✓ D. Küçük alan ile yüksek verim karşıt yargılardır (ama); düzenli bakım, ürün kaybının az olmasının nedenidir, ardından sonuç gelir (bu nedenle); son cümle aynı yönde yeni bir bilgi ekler (Üstelik). A'daki “çünkü” neden ile sonucu ters çevirir; B ve C ilk boşlukta tutmaz.Kaynak: Paragrafta yapı · Bağlayıcılar ve gönderim

?Soru 4

Uyku, vücudun ve zihnin dinlendiği, bilincin geçici olarak azaldığı doğal bir durumdur. Uzmanlar yetişkinlerin gecede yedi ile dokuz saat arasında uyumasını öneriyor. Araştırmalar, yetişkinlerin yaklaşık üçte birinin bu süreye ulaşamadığını gösteriyor. Hafta içi uykusunu kısıp hafta sonu uzun uyuyanlar açığı kapattıklarını sanır; oysa düzensiz uyku, kısa ama düzenli uykudan daha yorucu olabilir.

Bu parçada aşağıdaki düşünceyi geliştirme yollarından hangisine başvurulmamıştır?

✓ C. 1. cümle uykunun ne olduğunu söylüyor (tanımlama); “yedi ile dokuz saat” ve “üçte biri” sayısal veri; düzensiz ve düzenli uyku “daha yorucu” ölçütüyle karşılaştırılıyor. Uyku başka türden bir varlığa benzetilmiyor. Uzmanların önerisi ise tanık göstermedir, ama şıklarda yok.Kaynak: Anlatım biçimleri ve düşünceyi geliştirme yolları · “Hangisine başvurulmamıştır?” yöntemi

?Soru 5

Elbette hayır. Kalabalık bir sınıfta bile her öğrencinin öğrenme hızı farklıdır. Biri konuyu ilk anlatımda kavrar, bir başkası aynı şeyi ancak üçüncü örnekte yakalar. Bu yüzden tek bir hızla ilerleyen ders, bazılarını sıkarken bazılarını geride bırakır.

Bu parça aşağıdaki sorulardan hangisine karşılık olarak söylenmiş olabilir?

✓ B. “Elbette hayır” bir evet-hayır sorusunun cevabıdır; devamı da öğrenme hızlarının farklı olduğunu anlatır. Öteki şıklar evet-hayır sorusu değildir ve paragrafın bütününe uymaz.Kaynak: Paragrafta anlam · Soru kalıpları ve çözüm haritası

?Soru 6

Kitap fuarına bu yıl da gittim. Salonlar kalabalıktı ama standların çoğunda aynı on kitap üst üste dizilmişti. Yayınevleri okura yeni bir yazar tanıtmak yerine geçen yılın çok satanlarını yeniden öne çıkarmayı seçmiş. Fuardan çıkarken elimdeki poşet doluydu; ne yazık ki içinde beni şaşırtan tek bir kitap yoktu.

Bu parçada yazar aşağıdakilerden hangisinden yakınmaktadır?

✓ D. “Aynı on kitap”, “yeni bir yazar tanıtmak yerine” ve “ne yazık ki … şaşırtan tek bir kitap yoktu” aynı yakınmayı taşıyor. A paragrafa ters düşer (salonlar kalabalıktı); B ve C'den söz edilmiyor.Kaynak: Paragrafta anlam · Yazarın amacı ve tutumu

?Soru 7

Aşağıdakilerin hangisinde öyküleyici anlatım kullanılmıştır?

✓ B. Belirli bir kişi (Murat), belirli bir an (zil çalınca), bir yer (merdiven, bahçe) ve art arda eylemler var. A bir işlemi öğreten açıklamadır, kişi ve belirli zaman yoktur. C durağan bir sahneyi canlandıran betimleme, D karşı görüşü “oysa” ile çürüten tartışmadır.Kaynak: Anlatım biçimleri ve düşünceyi geliştirme yolları · Öyküleyici anlatım

?Soru 8

Aşağıdakilerden hangisi bir paragrafın giriş cümlesi olmaya en uygundur?

✓ C. Bağlayıcı ya da gönderim sözcüğü içermeyen, kendi başına anlaşılan ve ardından açıklama bekleyen genel bir yargıdır. A “bu yüzden”, B “üstelik”, D “oysa” ve “onlar” ile kendinden önceki bir cümleye bağlanır.Kaynak: Paragrafta yapı · Paragrafın bölümleri

?Soru 9

Kentimizin eski çarşısında bakırcılar bir zamanlar sokağın iki yanını dolduruyordu. Bugün yalnızca üç dükkân açık ve ustaların en genci elli yaşını geçmiş. Fabrikada üretilen ucuz kaplar, el emeğiyle dövülen bakırın yerini almış durumda. Yine de rehberler, çarşının en çok fotoğraf çekilen köşesinin hâlâ bakırcılar olduğunu söylüyor.

Bu parçada bakırcılarla ilgili aşağıdakilerden hangisine ulaşılamaz?

✓ A. Azalma “yalnızca üç dükkân”, rekabet “ucuz kaplar yerini almış”, ilgi “en çok fotoğraf çekilen köşe” ifadeleriyle karşılanıyor; kurs açıldığından hiç söz edilmiyor.Kaynak: Paragrafta anlam · Yardımcı düşünce ve değinilmeyen

?Soru 10

Çocukların kitap sevgisi çoğu zaman evdeki örneklerden doğar. Uzun yıllar okuma alışkanlığı üzerine çalışan bir eğitimci, “Çocuğa kitap okumasını söylemek yetmez; anne babasını kitap okurken görmesi gerekir.” der. Gerçekten de çocuk, evde gördüğü alışkanlığı kendi oyunlarına taşır.

Bu parçada aşağıdaki düşünceyi geliştirme yollarından hangisine başvurulmuştur?

✓ D. Yazar düşüncesini, konusunda deneyimli bir eğitimcinin tırnak içinde aktarılan sözüyle destekliyor. Bir kavramın ne olduğu söylenmiyor (A), rakam ya da oran yok (B), iki şey arasında ölçme yapılmıyor (C).Kaynak: Anlatım biçimleri ve düşünceyi geliştirme yolları · Tanımlama, örneklendirme, tanık gösterme
8
Daha fazla soru çözmek ister misin?Ses bilgisi konusundan 8 soru seni bekliyor. Çözümlü; yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →