Nokta, soru, ünlem ve üç nokta: cümleyi bitiren dört işaret
MEB 9–11 · Yazım ve noktalama · Okuma 7 dk · 2 etkinlik
✎Konu anlatımı
Nokta, soru işareti, ünlem işareti ve üç nokta nerelerde kullanılır?
Kısa cevap: Nokta, anlamca tamamlanmış cümlenin sonuna, bazı kısaltmalara, sıra sayılarına ve tarih ile saat yazımına (09.15) konur. Soru işareti soru soran cümlenin, ünlem işareti duygu, seslenme ve uyarı bildiren sözün sonuna gelir; üç nokta ise tamamlanmamış ya da okurun hayaline bırakılan cümleyi gösterir.Bir cümlenin nasıl bittiği, okura onu hangi sesle okuyacağını söyler: düz bir sesle mi, soran bir tonla mı, yoksa yarım kalmış bir düşünceyle mi?
Önce bütün işaretler için geçerli bir yazım kuralı: TDK'ye göre nokta, virgül, noktalı virgül, iki nokta, üç nokta, soru, ünlem, tırnak, ayraç ve kesme işaretleri ait oldukları sözcüğe bitişik yazılır; kesme dışındaki işaretlerden sonra bir boşluk bırakılır. ✔ Geldim, gördüm. ✘ Geldim ,gördüm .
Nokta: cümle bittiğinde ve sayılarda
Noktanın asıl işi anlamca tamamlanmış cümleyi kapatmaktır: Kütüphane bu hafta erken kapanıyor. Ama sınavda en çok sayılarla ilgili görevleri sorulur:
- Kısaltmalar: Dr., Prof., Cad., Sok., vb.
- Sıra sayıları: 5. kat, XX. yüzyıl, II. Mahmut. Art arda sıralanan rakamlarda nokta yalnız sonuncuya konur: 2, 3 ve 5. sorular. Nokta ile derece eki birlikte kullanılmaz: ✔ 3. sınıf ya da 3'üncü sınıf, ✘ 3.'üncü sınıf.
- Maddeler: 1., 2. ya da A., B. biçiminde.
- Tarih: 23.4.1920. Ay adı yazıyla yazılırsa nokta kullanılmaz: 23 Nisan 1920.
- Saat ve dakika: ✔ Ders 08.40'ta başlıyor. ✘ 08:40'ta. TDK saat ile dakikayı nokta ile ayırır.
- Büyük sayılar: Sondan üçlü gruplara ayrılır: 12.500, 3.250.000.
- Öteki görevler: kitap künyesinin sonu, genel ağ adresleri (tdk.gov.tr), matematikte çarpma (4.5=20).
Soru işareti: soru soran cümle
Soru eki ya da soru sözü taşıyan cümlenin sonuna konur: Yarın bize uğrar mısın? Toplantı kaçta? Soru eki olmasa da tonlamayla soru soran söz de soru işareti alır: — Biletiniz? Kesin olmayan bir bilgiyi göstermek için yay ayraç içinde kullanılır: 1702 (?) yılında yapılan çeşme. Soru ifadesi taşıyan sıralı cümlelerde işaret en sona konur: Trenle mi gideceksin, otobüsle mi?
İki durumda soru eki ya da sözü vardır ama soru işareti konmaz. Birincisi “-mı” ekinin “-ınca” anlamında zarf tümleci kurmasıdır: ✔ Kar yağdı mı yollar kapanır. İkincisi soru sözünün yan cümlenin içinde kalmasıdır; cümle soru sormaz, bilgi verir: ✔ Toplantının kaçta başlayacağını sordu. Soru eki taşıyan bir söz “diye” ile asıl cümleye bağlandığında da cümlenin sonuna soru işareti değil nokta konur: ✔ Kapıyı kilitledim mi diye bir an duraksadı. ✘ …duraksadı? Soru sözü konuşma çizgisinden sonra aktarılıyorsa soru işaretinin yerini virgül alır: — Kapıyı kilitledin mi, diye sordu.
Ünlem işareti: duygu, seslenme, uyarı
Sevinç, korku, şaşkınlık gibi duyguları anlatan sözlerden sonra konur: Ne güzel bir sürpriz! Seslenme ve uyarı sözlerinden sonra da gelir: Dikkat! Zemin ıslak. Seslenmede ünlem hitap sözünden hemen sonra da konabilir cümlenin sonuna da: Çocuklar! Herkes sıraya. Bir söze alay ya da küçümseme anlamı katmak için yay ayraç içinde kullanılır: Çok dakik (!) arkadaşımız yine yarım saat geç kaldı.
Üç nokta: yarım kalan söz
- Tamamlanmamış cümle: Kapıyı açtı, içeri baktı ve…
- Okura bırakılan ya da güç katılan söz: Bir daha aynı hatayı yaparsan…
- Açık yazılmak istenmeyen söz: Bu işin içinde K… Bey'in de parmağı varmış.
- Alıntıda alınmayan bölüm: başta, ortada ya da sonda; yay ayraç içine de alınabilir: (…).
- Konuşmada eksik bırakılan cevap: — Nereye gidiyorsun? — Şey…
Ünlem ve soru işaretinden sonra üç nokta yerine iki nokta yeter: Gerçekten mi?.. Yetişin!.. Sınav kaynakları üç noktanın bir görevini daha ayrıca sayar: sıralanan örneklerin arkasından başkalarının da gelebileceğini sezdirmek (Tezgâhta mevsimin bütün meyveleri vardı: ayva, nar, kestane…). TDK bunu ayrı bir madde olarak yazmaz; bu kullanım “anlatımı tamamlanmamış söz” görevinin içinde düşünülebilir ve TDK'nin kendi örneklerinde de görülür. Bunun dışında üç nokta yerine iki ya da dört nokta kullanılmaz. Yargısı tamamlanmış, okura bırakılan bir şey taşımayan düz bir bildirme cümlesinin sonuna da üç nokta değil nokta konur.
Nasıl sorulur“Aşağıdaki cümlelerin hangisinin sonuna ötekilerden farklı bir işaret konmalıdır?” kalıbı çok gelir.
Tuzakİki yerden gelir: dolaylı soru (“nereye gittiğini bilmiyorum”) ve “-ınca” anlamlı -mı (“akşam oldu mu”). İkisine de soru işareti değil nokta konur. Saatte iki nokta (14:30) da sevilen bir çeldiricidir.
⇄Bilgi eşleştirme işaret ve görev
?Soru çöz
Aşağıdaki cümlelerin hangisinin sonuna soru işareti konmalıdır?