Noktalama işaretleri: virgülden kesme işaretine

TDK Yazım Kılavuzu’ndaki bütün işaretler doğru-yanlış örneklerle: virgülün görevleri ve yasakları, noktalı virgül ile iki nokta farkı, kesme işaretinin karar şeması ve yanlış işareti dört adımda bulma yöntemi.

8 durakKavram
16 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 16tamamlanan etkinlik
17 sorubu konuda çözebileceğin
KURAL · CÜMLE SONU

Nokta, soru, ünlem ve üç nokta: cümleyi bitiren dört işaret

MEB 9–11 · Yazım ve noktalama · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Nokta, soru işareti, ünlem işareti ve üç nokta nerelerde kullanılır?

Kısa cevap: Nokta, anlamca tamamlanmış cümlenin sonuna, bazı kısaltmalara, sıra sayılarına ve tarih ile saat yazımına (09.15) konur. Soru işareti soru soran cümlenin, ünlem işareti duygu, seslenme ve uyarı bildiren sözün sonuna gelir; üç nokta ise tamamlanmamış ya da okurun hayaline bırakılan cümleyi gösterir.

Bir cümlenin nasıl bittiği, okura onu hangi sesle okuyacağını söyler: düz bir sesle mi, soran bir tonla mı, yoksa yarım kalmış bir düşünceyle mi?

Önce bütün işaretler için geçerli bir yazım kuralı: TDK'ye göre nokta, virgül, noktalı virgül, iki nokta, üç nokta, soru, ünlem, tırnak, ayraç ve kesme işaretleri ait oldukları sözcüğe bitişik yazılır; kesme dışındaki işaretlerden sonra bir boşluk bırakılır. ✔ Geldim, gördüm. ✘ Geldim ,gördüm .

Nokta: cümle bittiğinde ve sayılarda

Noktanın asıl işi anlamca tamamlanmış cümleyi kapatmaktır: Kütüphane bu hafta erken kapanıyor. Ama sınavda en çok sayılarla ilgili görevleri sorulur:

  • Kısaltmalar: Dr., Prof., Cad., Sok., vb.
  • Sıra sayıları: 5. kat, XX. yüzyıl, II. Mahmut. Art arda sıralanan rakamlarda nokta yalnız sonuncuya konur: 2, 3 ve 5. sorular. Nokta ile derece eki birlikte kullanılmaz: ✔ 3. sınıf ya da 3'üncü sınıf, ✘ 3.'üncü sınıf.
  • Maddeler: 1., 2. ya da A., B. biçiminde.
  • Tarih: 23.4.1920. Ay adı yazıyla yazılırsa nokta kullanılmaz: 23 Nisan 1920.
  • Saat ve dakika: ✔ Ders 08.40'ta başlıyor. ✘ 08:40'ta. TDK saat ile dakikayı nokta ile ayırır.
  • Büyük sayılar: Sondan üçlü gruplara ayrılır: 12.500, 3.250.000.
  • Öteki görevler: kitap künyesinin sonu, genel ağ adresleri (tdk.gov.tr), matematikte çarpma (4.5=20).

Soru işareti: soru soran cümle

Soru eki ya da soru sözü taşıyan cümlenin sonuna konur: Yarın bize uğrar mısın? Toplantı kaçta? Soru eki olmasa da tonlamayla soru soran söz de soru işareti alır: — Biletiniz? Kesin olmayan bir bilgiyi göstermek için yay ayraç içinde kullanılır: 1702 (?) yılında yapılan çeşme. Soru ifadesi taşıyan sıralı cümlelerde işaret en sona konur: Trenle mi gideceksin, otobüsle mi?

İki durumda soru eki ya da sözü vardır ama soru işareti konmaz. Birincisi “-mı” ekinin “-ınca” anlamında zarf tümleci kurmasıdır: ✔ Kar yağdı mı yollar kapanır. İkincisi soru sözünün yan cümlenin içinde kalmasıdır; cümle soru sormaz, bilgi verir: ✔ Toplantının kaçta başlayacağını sordu. Soru eki taşıyan bir söz “diye” ile asıl cümleye bağlandığında da cümlenin sonuna soru işareti değil nokta konur: ✔ Kapıyı kilitledim mi diye bir an duraksadı. ✘ …duraksadı? Soru sözü konuşma çizgisinden sonra aktarılıyorsa soru işaretinin yerini virgül alır: — Kapıyı kilitledin mi, diye sordu.

Ünlem işareti: duygu, seslenme, uyarı

Sevinç, korku, şaşkınlık gibi duyguları anlatan sözlerden sonra konur: Ne güzel bir sürpriz! Seslenme ve uyarı sözlerinden sonra da gelir: Dikkat! Zemin ıslak. Seslenmede ünlem hitap sözünden hemen sonra da konabilir cümlenin sonuna da: Çocuklar! Herkes sıraya. Bir söze alay ya da küçümseme anlamı katmak için yay ayraç içinde kullanılır: Çok dakik (!) arkadaşımız yine yarım saat geç kaldı.

Üç nokta: yarım kalan söz

  • Tamamlanmamış cümle: Kapıyı açtı, içeri baktı ve…
  • Okura bırakılan ya da güç katılan söz: Bir daha aynı hatayı yaparsan…
  • Açık yazılmak istenmeyen söz: Bu işin içinde K… Bey'in de parmağı varmış.
  • Alıntıda alınmayan bölüm: başta, ortada ya da sonda; yay ayraç içine de alınabilir: (…).
  • Konuşmada eksik bırakılan cevap: — Nereye gidiyorsun? — Şey…

Ünlem ve soru işaretinden sonra üç nokta yerine iki nokta yeter: Gerçekten mi?.. Yetişin!.. Sınav kaynakları üç noktanın bir görevini daha ayrıca sayar: sıralanan örneklerin arkasından başkalarının da gelebileceğini sezdirmek (Tezgâhta mevsimin bütün meyveleri vardı: ayva, nar, kestane…). TDK bunu ayrı bir madde olarak yazmaz; bu kullanım “anlatımı tamamlanmamış söz” görevinin içinde düşünülebilir ve TDK'nin kendi örneklerinde de görülür. Bunun dışında üç nokta yerine iki ya da dört nokta kullanılmaz. Yargısı tamamlanmış, okura bırakılan bir şey taşımayan düz bir bildirme cümlesinin sonuna da üç nokta değil nokta konur.

Akılda kalsın: Cümlenin sonunda dört soru sor: Bitti mi? → nokta. Soruyor mu? → soru işareti. Duygu, seslenme ya da uyarı mı? → ünlem. Yarım mı kaldı? → üç nokta.
Sınavda

Nasıl sorulur“Aşağıdaki cümlelerin hangisinin sonuna ötekilerden farklı bir işaret konmalıdır?” kalıbı çok gelir.

Tuzakİki yerden gelir: dolaylı soru (“nereye gittiğini bilmiyorum”) ve “-ınca” anlamlı -mı (“akşam oldu mu”). İkisine de soru işareti değil nokta konur. Saatte iki nokta (14:30) da sevilen bir çeldiricidir.

⇄Bilgi eşleştirme işaret ve görev

?Soru çöz

Aşağıdaki cümlelerin hangisinin sonuna soru işareti konmalıdır?

✓ C. “Kim” soru sözüyle doğrudan soru soruluyor. A'da “-mı” ekiyle zaman bildiren bir zarf tümleci kurulmuş; B ve D'de soru sözü yan cümlenin içinde kalmış, cümle bilgi veriyor. Üçünün sonuna da nokta konur.
KURAL · VİRGÜL

Virgülün görevleri: eş görevli sözcüklerden hitaba

MEB 9. sınıf · Sözün İnceliği · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaParagrafta bağlayıcı ifadeler ve gönderim sözcükleri ne işe yarar?Bağlantılı konudan (Paragrafta yapı). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Bağlayıcı ifadeler (ama, oysa, çünkü, bu nedenle, ayrıca, örneğin, kısacası…) iki cümle arasındaki ilişkinin türünü gösterir: karşıtlık, neden, sonuç, ekleme, örnek, özet. Gönderim sözcükleri (bu, o, onlar, böyle, böylece, bu durum, söz konusu) daha önce söyleneni işaret eder. İkisi de cümlenin kendinden önce bir cümleye ihtiyaç duyduğunu gösterir; bu yüzden paragraf sorularında cümlenin yerini belirleyen en hızlı ipuçlarıdır.

Bağlayıcılar ve gönderim

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Virgül nerelerde kullanılır?

Kısa cevap: Virgül eş görevli sözcükleri ve sıralı cümleleri ayırır, uzun cümlelerde yüklemden uzak düşen özneyi belirtir, ara sözlerin başına ve sonuna konur. Hitap sözlerinden, tırnak içinde olmayan aktarmalardan, “evet, hayır, peki” gibi sözlerden ve özne olarak kullanılan “bu, şu, o” zamirlerinden sonra da gelir; ondalık sayılarda kesri ayırır (2,5).

Virgül cümlenin içinde soluk aldığın yerdir. Ama her soluk değil, yalnız anlamın gerektirdiği soluk.

TDK virgül için on beş ayrı kullanım sayar. Hepsini tek tek ezberlemek yerine üç iş grubunda düşünmek daha kolaydır: Virgül sıralar, ayırır ve aktarır.

Sıralayan virgül: eş görevli sözcükler ve sıralı cümleler

Aynı görevdeki sözcük ya da söz öbekleri art arda geldiğinde aralarına virgül konur: Pazardan domates, biber, patlıcan ve maydanoz aldı. Son iki öge “ve” ile bağlandığı için oraya virgül gelmez. Aynı adı niteleyen sıfatlar da eş görevlidir: uzun, yorucu bir yolculuk.

Her biri ayrı yüklem taşıyan sıralı cümleler de virgülle ayrılır: Kapıyı kilitledi, ışıkları söndürdü, yola çıktı. Art arda gelen zarf-fiillerde de virgül kullanılır, sonuncusundan sonra ise konmaz: Raporu okuyup, gerekli notları alarak toplantıya girdi.

Ayıran virgül: özne, ara söz, anlam karışıklığı

  • Yüklemden uzak düşen özne: Yıllardır aynı mahallede oturan emekli öğretmen, her sabah parkta yürür ve dönüşte fırına uğrar. Kaynaklarda “özneyi belirten (vurgulayan) virgül” diye de geçer. Virgül öznenin bütününden sonra gelir; özneyi niteleyen öbeğin içine girmez: ✘ Yıllardır aynı mahallede oturan, emekli öğretmen her sabah… Özneyi bulmak için yükleme “kim, ne?” diye sor (Kim yürür? → yıllardır aynı mahallede oturan emekli öğretmen). TDK bu virgülü uzun cümlede yüklemden uzak düşmüş özne için öngörür; özne yüklemin hemen yanındaysa virgül gerekmez: ✔ Öğretmen her sabah yürür.
  • Ara söz ve ara cümle: Başına ve sonuna konur: Dedem, her yaz olduğu gibi, bahçeye domates ekti. Bu öneri, açıkçası, beni pek ikna etmedi. Ara söz kısa çizgiyle de ayrılabilir.
  • Anlam karışıklığını önleme: Yaşlı, adama yolu gösterdi. (yolu gösteren yaşlıdır) ile Yaşlı adama yolu gösterdi. (yol gösterilen yaşlı adamdır) aynı cümle değildir. TDK bu görevi “bir kelimenin kendisinden sonra gelen kelime veya kelime gruplarıyla yapı ve anlam bakımından bağlantısı olmadığını göstermek” diye tanımlar; virgül, önündeki sözün arkasındaki sözle bir tamlama kurmadığını gösterir: Bu akşam, misafirleri erken gitti. (virgül olmasa “akşam misafirleri” okunur).
  • Özne olan “bu, şu, o”: ✔ Bu, şimdiye kadar okuduğum en sade anlatım. Zamir sıfat olunca virgül almaz: ✔ Bu kitap çok sade.
  • Anlama güç katmak için tekrarlanan sözcük: Yol, uzun yol, bitmek bilmeyen yol.

Konuşmaya özgü virgüller

  • Hitap: Sevgili dostlar, bu yıl da bir aradayız. Mektup başında: Değerli Hocam,
  • Evet, hayır, peki, tamam, olur, haydi…: Sonraki cümleye bağlı ret, kabul ya da teşvik bildirince: Peki, yarın konuşuruz. Hayır, bu kez ben ödeyeceğim.
  • Tırnak içinde olmayan aktarma: ✔ Yarın erken çıkacağım, dedi. Aktarma tırnak içine alınırsa virgül gerekmez, cümlenin noktası tırnağın içinde kalır: ✔ “Yarın erken çıkacağım.” dedi. ✘ “Yarın erken çıkacağım”, dedi.
  • Konuşma çizgisinden sonraki aktarma: Soru işaretinin yerini virgül alır: — Bu otobüs Kadıköy'e gider mi, diye sordu.
  • Edebî eserde konuşmadan önceki söz: Kapıda durdu. Annesine, ardından satır başında — Geç kalacağım, dedi.

Virgül ayrıca ondalık sayılarda kesri (38,5 derece) ve kitap künyesinde yazar, eser, yayınevi gibi bilgileri birbirinden ayırır.

Sıralı cümlenin yapısını ve ortak ögeyi Cümle türleri sayfasında göreceğiz; burada yalnız aralarına konan virgülle ilgileniyoruz.

Akılda kalsın: Virgül üç iş yapar. Sıralar: eş görevli sözcük, sıralı cümle, art arda zarf-fiil. Ayırır: uzak özne, ara söz, hitap, evet-hayır, “bu, şu, o”, anlam karışıklığı. Aktarır: tırnaksız alıntı, “… diye sordu”.
Sınavda

Nasıl sorulur“Hangisinde virgül ötekilerden farklı bir görevde kullanılmıştır?” Her virgülün altına görevinin adını yaz: eş görevli, sıralı cümle, özne, ara söz, hitap… Farklı etiket alan şık cevaptır. Bir kalıp da TDK'nin bir virgül maddesini tanım olarak verip onu örneklendiren cümleyi ister; tanımdaki anahtar sözü bul, şıklarda o görevi ara.

Tuzak“Kitapları, defterleri topladı.” (eş görevli nesneler) ile “Kitapları topladı, defterleri sıraya dizdi.” (sıralı cümleler) benzerliğidir: virgülün iki yanında ayrı yüklem varsa sıralı cümledir.

Sınavda işaretleözne virgülünü “özneden sonra” diye değil, “yüklemden uzak düşen özneden sonra” diye düşün.

Ek bilgi: Soru bankalarındaki kısaltılmış kurallar

Bazı soru bankaları anlam karışıklığını önleyen virgülü “vurgulanan ögeden sonra konan virgül” diye açıklar; TDK'de böyle ayrı bir madde yoktur. Boşluk doldurma çözümleri de kuralı çoğu kez “özneden sonra virgül konur” diye kısaltır; TDK'deki ölçüt öznenin yüklemden uzak düşmesidir. Boşluktan sonra yükleme kadar uzun bir söz (zarf-fiil öbeği, sıralanan tümleçler, ara söz) geliyorsa virgülü seç; özne ile yüklem yan yanaysa virgül gerekmez.

?Soru çöz

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde virgül, ötekilerden farklı bir görevde kullanılmıştır?

✓ A. Virgülün iki yanında ayrı yüklemler var (kaldı / yapmadı). Virgül sıralı cümleleri ayırıyor. B, C ve D'de eş görevli sözcükleri ayırıyor.

▭Boşluk doldurma

Uzun cümlelerde yüklemden uzak düşen virgülle belirtilir. Tırnak içinde verilmeyen aktarma cümlesinin sonuna konur.

öznenesnevirgüliki nokta
KURAL · VİRGÜL

Virgül nerede kullanılmaz: ve, de, ki ve şart ekinden sonra

MEB 9. sınıf · Sözün İnceliği · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaBağlaç olan de ve ki nasıl yazılır, mi soru eki ayrı mı yazılır?Bağlantılı konudan (Yazım kuralları). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Bağlaç olan “de/da” ayrı yazılır, hiçbir zaman “te/ta” olmaz ve kesmeyle ayrılmaz; bulunma durum eki “-de/-da/-te/-ta” ise bitişik yazılır. Bağlaç olan “ki” ayrı, aitlik eki “-ki” bitişik yazılır; “belki, çünkü, hâlbuki, mademki, meğerki, oysaki, sanki” kalıplaşmış olarak bitişiktir. “mı, mi, mu, mü” soru eki ayrı yazılır, ünlü uyumuna uyar ve kendisinden sonra gelen ekler ona bitişir.

de-da, ki, mi

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Virgül nerelerde kullanılmaz? Ve, de, ki ve şart ekinden sonra virgül konur mu?

Kısa cevap: TDK'ye göre “ve, veya, yahut, ya … ya” bağlaçlarından önce ve sonra, “hem … hem, ne … ne” gibi tekrarlı bağlaçların çevresinde, “de/da” bağlacından, şart ekinden (-sa/-se), tek başına gelen zarf-fiilden (-ınca, -ken, -ıp) ve “-ınca” anlamlı “mı” ekinden sonra virgül konmaz. “Ki” bağlacı için Yazım Kılavuzu'nda ayrı bir madde yoktur; sınav kaynakları “ki”den sonra konan virgülü de yanlış sayar.

Sınavdaki virgül yanlışlarının çoğu eksik virgül değil, konmaması gereken yere konmuş virgüldür.

Bu yüzden virgülün “yasak listesi” görev listesinden daha çok soru getirir. Liste kısadır ve hepsinde ortak bir mantık vardır: Bağlaç ya da ek iki parçayı zaten bağlamıştır, araya virgül koymak bu bağı kırar.

✔ Doğru

  • Çayını içti ve işe gitti.
  • Hem okuyor hem çalışıyor.
  • Ben de bu fikre katılıyorum.
  • Erken kalkarsan otobüse yetişirsin.
  • Eve gelince ödevine oturdu.
  • Yaz geldi mi sahil kasabası dolar.
  • Biliyorum ki bu iş kolay değil.

✘ Yanlış

  • Çayını içti, ve işe gitti.
  • Hem okuyor, hem çalışıyor.
  • Ben de, bu fikre katılıyorum.
  • Erken kalkarsan, otobüse yetişirsin.
  • Eve gelince, ödevine oturdu.
  • Yaz geldi mi, sahil kasabası dolar.
  • Biliyorum ki, bu iş kolay değil.

Yasak listesi tek tek

  • ve, veya, yahut, ya … ya: Önlerine de arkalarına da virgül konmaz.
  • Tekrarlı bağlaçlar (hem … hem, ne … ne, ya … ya, gerek … gerek, ister … ister, de … de): Ne arıyor ne soruyor.
  • de/da bağlacı: Pekiştirme ya da bağlama görevindeki “de”den sonra virgül gelmez. “De”nin ayrı mı bitişik mi yazılacağı ise yazım kuralları sayfasının konusudur.
  • Şart eki: -sa/-se eki almış sözcükten sonra virgül konmaz.
  • Zarf-fiil: -ınca, -ken, -ıp, -arak, -dıkça, -madan, -dığında gibi eklerden sonra virgül konmaz. İstisna: Art arda gelen zarf-fiillerde sonuncu dışındakilerden sonra konur.
  • “-ınca” anlamlı “mı”: Virgül de soru işareti de almaz.
  • Söz öbeğinin içi: Tamlayan ile tamlanan, sıfat ile nitelediği ad ve fiilimsi öbeğinin parçaları arasına virgül girmez; kısa bir cümlede özneden sonra da virgül gerekmez: ✔ Erken kalkmanın faydasını gördüm. ✘ Erken kalkmanın, faydasını gördüm. ✔ Sıcak bir çorba içtik. ✘ Sıcak, bir çorba içtik. Eş görevli sıfatlar ise virgülle ayrılır: sıcak, koyu bir çorba.
  • “ki” bağlacı: TDK Yazım Kılavuzu'nun virgül bölümü “ki” için bir kural koymaz; açık yasak yalnız “ve, veya, yahut, ya … ya”, tekrarlı bağlaçlar ve “de/da” içindir. “Ki”den sonraki virgülü yanlış sayan, sınav kaynaklarının “bağlaçlardan önce ve sonra virgül konmaz” genellemesidir. Bu yüzden seçenekte “ki”den sonra virgül görürsen sınav kabulüne göre yanlış say, ama öteki seçeneklerde TDK'nin açık kuralını çiğneyen bir virgül varsa önce onu seç.

MEB 9. sınıf kitabı da eski metinlerdeki virgülleri TDK'nin güncel kurallarıyla karşılaştırtır. Örneğin “-ken” zarf-fiilinden sonra konmuş bir virgül, güncel kurala göre fazladır.

Akılda kalsın: Virgülün hemen solundaki sözcüğe bak. ve, veya, ya · hem, ne, ister · de · ki · -sa · -ınca, -ken, -ıp · “-ınca” anlamlı mı görüyorsan virgül büyük olasılıkla yanlıştır.
Sınavda

Nasıl sorulur“Hangisinde virgülün kullanımıyla ilgili bir yanlışlık yapılmıştır?” Önce her virgülün solundaki sözcüğün sonuna bak: -sa/-se, -ınca, -ken, -ıp, de, ki ya da ve varsa yanlış odur.

TuzakTuzak istisnadır: Art arda gelen zarf-fiillerde ilkinden sonraki virgül doğrudur. Kaynaklarda bu kural “bağlaçlardan önce ve sonra virgül konmaz” diye de geçer.

⇄Bilgi eşleştirme yanlış virgül → kural

?Soru çöz

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde virgül yanlış kullanılmıştır?

✓ D. Tek başına gelen “-ınca” zarf-fiilinden sonra virgül konmaz. A'daki virgül art arda gelen zarf-fiilleri ayırdığı için doğrudur; B'de “evet”, C'de hitap sözünden sonra virgül kuraldır.
KARŞILAŞTIRMA · ; VE :

Noktalı virgül ve iki nokta: virgülün iki akrabası

MEB 9–11 · Yazım ve noktalama · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaNokta, soru işareti, ünlem işareti ve üç nokta nerelerde kullanılır?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Nokta, anlamca tamamlanmış cümlenin sonuna, bazı kısaltmalara, sıra sayılarına ve tarih ile saat yazımına (09.15) konur. Soru işareti soru soran cümlenin, ünlem işareti duygu, seslenme ve uyarı bildiren sözün sonuna gelir; üç nokta ise tamamlanmamış ya da okurun hayaline bırakılan cümleyi gösterir.

Nokta, soru, ünlem, üç nokta

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Noktalı virgül ve iki nokta nerede kullanılır, virgülden farkı nedir?

Kısa cevap: Noktalı virgül, ögeleri arasında virgül bulunan sıralı cümleleri ve virgülle ayrılmış takımları birbirinden ayırır. İki nokta ise kendisinden sonra örnek ya da açıklama gelecek cümlenin sonuna konur; karşılıklı konuşmada konuşanın adından sonra ve ses bilgisinde uzun ünlüyü göstermede de kullanılır. Saat yazımında iki nokta değil nokta kullanılır.

Virgül “devam ediyorum”, nokta “bitti” der. Noktalı virgül ikisinin arasında durur, iki nokta ise “şimdi açıklıyorum” der.

Noktalı virgül: virgülden bir basamak güçlü

Noktalı virgülün en çok sorulan görevi, ögeleri arasında virgül bulunan sıralı cümleleri ayırmaktır. Cümlelerden birinin içinde zaten virgül varsa, cümleler arasındaki sınır bir basamak yükselir: Kitaplar, defterler, kalemler masaya dağılmıştı; odanın her köşesi sınav telaşı taşıyordu. İçinde virgül olmayan sıralı cümleler için virgül yeter: ✔ Kapıyı açtı, içeri girdi. ✘ Kapıyı açtı; içeri girdi.

İkinci görevi, virgülle ayrılmış takımları birbirinden ayırmaktır: Birinci grupta Elif, Can, Deniz; ikinci grupta Ayşe, Mert, Ece var. Üçüncüsü daha seyrek görülür: İkiden fazla eş değer öge arasında virgül bulunan cümlede özneden sonra noktalı virgül konabilir: Yeni kütüphanemiz; aydınlık, ferah, sessiz bir yer oldu. TDK burada “konur” değil “konabilir” der. Yani zorunlu değildir.

İki nokta: arkasından açıklama ya da örnek gelir

  • Örnek verilecek cümlenin sonu: Çantama üç şey koydum: su, harita ve fener.
  • Açıklama verilecek cümlenin sonu: Tek bir isteğim var: Herkes zamanında gelsin.
  • Karşılıklı konuşmada konuşanın adından sonra (tiyatro metni gibi): Öğretmen: Defterlerinizi çıkarın.
  • Tırnak içindeki alıntıyı haber veren söz: Alıntıdan önce açıklama niteliğindeki sözün sonuna iki nokta konabilir: Kapıya bir not asmıştı: “Beş dakikaya dönerim.” Buraya noktalı virgül konmaz.
  • Edebî eserde konuşmadan önceki söz: Kapıdaki adam sordu: ardından satır başında konuşma. TDK bu yerde virgülü de kabul eder.
  • Ses bilgisinde uzun ünlü: a:ile. Ayrıca genel ağ adreslerinde ve matematikte bölme işareti olarak (56:8=7).

İki noktadan sonra büyük harf mi küçük harf mi? TDK'ye göre iki noktadan sonra cümle geliyorsa büyük harfle başlar (… var: Herkes…). Cümle ya da özel ad niteliğinde olmayan örnekler sıralanıyorsa küçük harfle başlar (… koydum: su, harita…).

Üç akraba işaret: Virgül sıralar, noktalı virgül virgüllü bölümleri birbirinden ayırır, iki nokta açıklamanın kapısını açar.Görsel: Sınav Defteri
Virgül, noktalı virgül, iki nokta: hangisi nerede?
İşaretNe zaman?Örnek
VirgülEş görevli sözcükler ya da ögelerinde virgül olmayan sıralı cümlelerKapıyı açtı, içeri girdi.
Noktalı virgülÖgeleri arasında virgül bulunan sıralı cümleler; farklı türden eş görevli öbeklerAnnem ekmek, peynir aldı; babam meyve getirdi.
İki noktaArdından açıklama ya da örnek gelecek cümleTek bir isteği vardı: biraz uyumak.
Akılda kalsın: Sıralı cümlelerden birinin içinde virgül var mı? Varsa sınır noktalı virgüle yükselir. İşaretten sonra “yani…” diye devam edebiliyorsan iki nokta doğrudur.
Sınavda

Nasıl sorulurAyraçlı parça sorularında noktalı virgül çoğunlukla bir kez kullanılır ve yeri bellidir: virgülle bölünmüş bir cümlenin bittiği yer. Açıklama cümlesinden önce noktalı virgül ya da virgül konmuşsa yanlış odur; oraya iki nokta gelir.

Tuzakİçinde hiç virgül olmayan iki cümle arasına noktalı virgül koyan şıktır; o şık elenir.

Sınavda işaretle“ögeleri arasında virgül bulunan sıralı cümleler” kuralı noktalı virgülün kuralıdır.

?Soru çöz

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde ayraçla gösterilen yere noktalı virgül (;) konmalıdır?

✓ B. İlk cümlenin ögeleri arasında virgül var (güller, laleler, menekşeler); bu yüzden sıralı cümleler noktalı virgülle ayrılır. A'ya iki nokta (örnek), C'ye virgül (virgülsüz sıralı cümle), D'ye virgül (tırnaksız aktarma) konur.

▭Boşluk doldurma

Ögeleri arasında virgül bulunan sıralı cümleler ile ayrılır. Kendisinden sonra açıklama gelecek cümlenin sonuna konur.

noktalı virgüliki noktaüç noktakısa çizgi
KURAL · ÇİZGİLER

Kısa çizgi, uzun çizgi ve eğik çizgi: boyu farklı, görevi farklı

MEB 9–11 · Yazım ve noktalama · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaVirgül nerelerde kullanılır?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Virgül eş görevli sözcükleri ve sıralı cümleleri ayırır, uzun cümlelerde yüklemden uzak düşen özneyi belirtir, ara sözlerin başına ve sonuna konur. Hitap sözlerinden, tırnak içinde olmayan aktarmalardan, “evet, hayır, peki” gibi sözlerden ve özne olarak kullanılan “bu, şu, o” zamirlerinden sonra da gelir; ondalık sayılarda kesri ayırır (2,5).

Virgülün kullanıldığı yerler

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Kısa çizgi ve uzun çizgi (konuşma çizgisi) nerede kullanılır?

Kısa cevap: Kısa çizgi (-) satır sonunda bölünen sözcükte, ara sözleri ayırmada, kök, ek ve heceleri göstermede ve “arasında, ile, -den -e” anlamı vermede (Ankara-Sivas yolu) kullanılır. Uzun çizgi (—) satır başına alınan konuşmaları gösterir. Buna konuşma çizgisi de denir. Eğik çizgi (/) yan yana yazılan dizeleri, adres ve tarih bölümlerini, ters eğik çizgi (\) bilgisayardaki dizinleri ayırır.

Dört çizgi var ve her biri yalnız kendi işini yapar: Biri sözcüğün içine girer, biri satır başında konuşmayı başlatır, ikisi yan yana duran şeyleri ayırır.

Kısa çizgi (-)

  • Satır sonunda bölünen sözcük: kütüp- / hane. Sözcük hece sınırından bölünür ve satır sonunda ya da başında tek harf bırakılmaz: ✔ uçurt- / ma, ✘ u- / çurtma. Kesme işareti satır sonuna denk gelirse ayrıca çizgi konmaz: Ankara' / dan. Bitişik yazılan birleşik sözcükler de sözcük sınırından değil hece sınırından bölünür; ilk heceden sonraki heceler ünsüzle başlar: ✔ il- / kokul, so- / yadı ✘ ilk- / okul, soy- / adı.
  • Ara söz: Başına ve sonuna bitişik yazılır: Yeni komşularımız -genç bir çift ve kızları- dün taşındı. Aynı ara söz virgüllerle de ayrılabilir.
  • Kök, gövde ve ekler: göz-lük-çü; fiil kökleri: gel-, oku-; ekler: -lık, -la-.
  • Heceler: ki-tap-lık.
  • “Arasında, ile, -den -e” anlamı: Türkiye-Japonya maçı, 09.00-12.00 arası, 1939-1945 yılları.
  • Matematik ve ölçü: çıkarma işareti (50-20=30) ve sıfırın altındaki değerler (-5 °C).

Cümle içinde sayı adları yinelenirken kısa çizgi kullanılmaz: ✔ Beş on dakika bekledik. ✘ Beş-on dakika bekledik. Aynı şey bütün ikilemeler için geçerlidir; ikilemenin sözcükleri arasına hiçbir işaret girmez: ✔ sağa sola, aşağı yukarı ✘ sağa-sola. Kısa çizgi ancak “ile, arasında, -den -e” anlamı varsa gelir (Kars-Ardahan yolu).

Uzun çizgi (—): konuşma çizgisi

Satır başına alınan konuşmaları gösterir: — Geliyor musun? / — Birazdan. Tiyatro metinlerinde konuşanın adından sonra da konabilir. Konuşma tırnak içinde verilmişse uzun çizgi kullanılmaz. İki işaret aynı işi gördüğü için birlikte gelmez.

Eğik çizgi (/) ve ters eğik çizgi (\)

  • Yan yana yazılan dizeler: Şiirin satırları düzyazı içinde aktarılırken aralarına konur.
  • Adres: apartman ile daire numarası arasına (No.: 14/3) ve semt ile şehir arasına (Kızılay / ANKARA).
  • Tarih: 15/7/2016.
  • Eklerin farklı biçimleri: -da/-de, -lık/-lik.
  • Birim oranı ve bölme: km/sa, 70/2=35; genel ağ adresleri.
  • Ters eğik çizgi: yalnız bilişimde, dizin yollarında: C:\Belgeler\Ödevler.
Çizgiler boylarıyla değil görevleriyle ayrılır; satır başındaki konuşma her zaman uzun çizginin işidir.Görsel: Sınav Defteri
Akılda kalsın: Kısa çizgi sözcüğün içine ya da iki ad arasına girer (gel-, Türk-Alman); uzun çizgi satır başında konuşmayı açar; eğik çizgi yan yana duranı ayırır (dize, adres, tarih).
Sınavda

Nasıl sorulur“Aşağıdakilerden hangisi kısa çizginin kullanım alanlarından biri değildir?” kalıbında doğru cevap çoğunlukla satır başına alınan konuşma olur; o, uzun çizginin görevidir.

TuzakCümle örneklerinde sayı tekrarına konan çizgidir (üç-beş kişi); bu yanlış kullanımdır.

?Soru çöz

Aşağıdakilerin hangisinde kısa çizgi (-) yanlış kullanılmıştır?

✓ B. Cümle içinde yinelenen sayı adlarının arasına kısa çizgi konmaz: “beş on kişi”. A'da “arasında” anlamı, C'de hece, D'de fiil kökü gösterilmiştir.

⇄Bilgi eşleştirme çizgi ve görev

KURAL · TIRNAK VE AYRAÇ

Tırnak işareti ve ayraçlar: alıntıyı ve ek bilgiyi çerçevelemek

MEB 9–11 · Yazım ve noktalama · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaVirgül nerelerde kullanılmaz? Ve, de, ki ve şart ekinden sonra virgül konur mu?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

TDK'ye göre “ve, veya, yahut, ya … ya” bağlaçlarından önce ve sonra, “hem … hem, ne … ne” gibi tekrarlı bağlaçların çevresinde, “de/da” bağlacından, şart ekinden (-sa/-se), tek başına gelen zarf-fiilden (-ınca, -ken, -ıp) ve “-ınca” anlamlı “mı” ekinden sonra virgül konmaz. “Ki” bağlacı için Yazım Kılavuzu'nda ayrı bir madde yoktur; sınav kaynakları “ki”den sonra konan virgülü de yanlış sayar.

Virgülün kullanılmadığı yerler

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Tırnak işareti, yay ayraç ve köşeli ayraç nerede kullanılır?

Kısa cevap: Tırnak işareti başkasından olduğu gibi aktarılan sözleri, özellikle vurgulanan sözleri ve cümle içindeki eser adlarını çerçeveler; alıntının sonundaki nokta, soru ya da ünlem tırnağın içinde kalır. Tırnak içinde yeniden tırnak gerekirse tek tırnak kullanılır. Yay ayraç cümlenin dışında kalan ek bilgiyi, köşeli ayraç ise ayraç içindeki ayracı ve alıntıya aktaranın eklediği sözü gösterir.

Bu işaretlerin hepsi bir çerçevedir; sınavın sorduğu, çerçevenin içine neyin, dışına neyin düştüğüdür.

Tırnak işareti (“ ”)

  • Olduğu gibi aktarılan söz: Annem her sabah “Kahvaltı etmeden çıkma.” derdi. Alıntının sonundaki işaret tırnağın içinde kalır. Tırnaktan sonra gelen “dedi, derdi” gibi sözden önce virgül konmaz.
  • Özellikle vurgulanan söz: Bu “küçük” sorun bütün planı bozdu.
  • Cümle içindeki eser, yazı ve bölüm adları: “Çalıkuşu” romanını okudun mu? Bunlar tırnak yerine eğik yazıyla da gösterilebilir.
  • Bilimsel künyede makale adı.

Tırnak içine alınan sözden sonra gelen ek, kesme işaretiyle ayrılmaz: ✔ “Kuyucaklı Yusuf”u bitirdim. ✘ “Kuyucaklı Yusuf”'u bitirdim.

Tek tırnak (‘ ’) ve denden (“)

Tırnak içindeki bir cümlede yeniden tırnağa alınması gereken söz tek tırnakla gösterilir: Öğretmen “Kompozisyonun başlığı ‘Benim Şehrim’ olacak.” dedi. Denden işareti ise bir listede ya da çizelgede alt alta gelen aynı sözün yeniden yazılmasını önler: a. Belirtili isim tamlaması · b. Belirtisiz “ “ · c. Zincirleme “ “

TDK'nin işaretler çizelgesinde bunların yanında kaşlı ayraç { } ve düzeltme işareti (^) gibi başka işaretler de yer alır. Düzeltme işaretinin hangi sözcüklerde yazılacağı yazım kurallarının konusudur.

Yay ayraç ( )

  • Cümlenin dışında kalan ek bilgi: Dönemin romanlarını (Yaban, Ateşten Gömlek vb.) bu yıl okuduk. Bu ek bilgi bazen bir sözcüğün açıklaması ya da eş anlamlısıdır: Söz varlığı (kelime hazinesi) okudukça genişler. Ayraç içindeki söz yargı bildiriyorsa sonuna uygun noktalama işareti konur.
  • Ek ayraçtan önce gelir: ✔ Mimar Sinan'ın (1490?-1588) eserleri ✘ Mimar Sinan (1490?-1588)'ın eserleri.
  • Tiyatroda hareket ve durum: Ayşe — (Pencereye yürür.) Yağmur başladı.
  • Alıntının kaynağı: yazarı, eseri ya da künye bilgisi.
  • (…), (!), (?): alıntıda atlanan bölüm, alay anlamı ve şüphe.
  • Madde işareti: 1), a), A).

Köşeli ayraç [ ]

Ayraç içinde ayraç gerekince dıştaki ayraç köşeli olur: Yaşar Kemal [Kemal Sadık Gökçeli (1923-2015)] Çukurova'yı anlattı. Alıntıya, çeviriye ya da aktarılan metne aktaranın eklediği sözler de köşeli ayraçla gösterilir; künyede bazı ayrıntılar (ör. takma adla yazan yazarın gerçek adı) da böyle verilir.

Akılda kalsın: Tırnak “aynen böyle söyledi” der, yay ayraç “bu arada” der, köşeli ayraç “bunu ben ekledim” ya da “ayracın da ayracı” der, denden “aynısı” der.
Sınavda

Nasıl sorulurİki kalıp öne çıkar. Birincisi “hangisinde yay ayraç ötekilerden farklı görevde kullanılmıştır?” Her ayraca etiket ver (ek bilgi, şüphe, alay, kaynak, tiyatro hareketi). Sık kurulan bir ayrım: dört şıkta ayraç önceki sözcüğün eş anlamlısını ya da açıklamasını verir, birinde ise örnek sayar; farklı olan örnekli şıktır.

TuzakYanlış bulma sorusunda şunlardır: tırnaktan sonra kesme konmuşsa, alıntının noktası tırnağın dışına taşmışsa ya da ek ayraçtan sonraya atılmışsa yanlış odur.

?Soru çöz

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde tırnak işaretinin kullanımıyla ilgili bir yanlışlık yapılmıştır?

✓ D. Tırnak içine alınan sözden sonra gelen ek kesme işaretiyle ayrılmaz: “İnce Memed”i. A'da olduğu gibi aktarma, B'de vurgu, C'de tırnak içinde tek tırnak doğru kullanılmıştır.

▭Boşluk doldurma

Tırnak içinde verilen bir cümlede yeniden tırnağa alınacak söz ile gösterilir. Ayraç içinde ayraç gerektiğinde dıştaki ayraç olur.

tek tırnakköşeli ayraçdendenyay ayraç
KURAL · KESME İŞARETİ

Kesme işareti: hangi eke kesme, hangisine değil?

MEB 9–11 · Yazım ve noktalama · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaYer, kurum, kitap ve bayram adlarında büyük harf nasıl kullanılır?Bağlantılı konudan (Yazım kuralları). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Kurum, kuruluş, kanun, kitap, dergi, gazete, yapı, bayram, toplantı ve tarihî dönem adlarının her sözcüğü büyük harfle başlar. Yer adlarında “Dağı, Gölü, Boğazı” gibi tür sözleri adın parçasıysa büyük; “il, ilçe, köy, dergisi, gazetesi” gibi sözler özel ada dâhil değilse küçük yazılır. Belirli bir tarih bildiren ay ve gün adları da büyük harfle başlar.

Büyük harf: yer, kurum, eser, tarih

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Kesme işareti nerede kullanılır, kurum adlarına gelen ekler neden kesmeyle ayrılmaz?

Kısa cevap: Kesme işareti özel adlara gelen iyelik, durum ve bildirme eklerini ayırır: Ankara'ya, Ayşe'nin, Ali'ymiş. Kısaltmalara (TDK'nin), sayılara (2024'te, 3'üncü), belirli tarih bildiren ay ve gün adlarına (29 Ekim'de) ve kişi adından sonra gelen unvanlara (Ahmet Bey'e) gelen ekler de kesmeyle ayrılır. Kurum, kuruluş ve iş yeri adlarına gelen ekler, yapım ekleri ve çokluk eki ise kesmeyle ayrılmaz: Türk Dil Kurumuna, Türkçe, Ankaralı, Ahmetler.

Kesme işareti bir sınır taşıdır: Özel adın nerede bitip ekin nerede başladığını gösterir. Ama her ek bu sınırdan geçmez.

Kesmeyle ayrılan ekler

  • Özel adlara gelen iyelik, durum ve bildirme ekleri: İstanbul'da, Yunus Emre'yi, Van Gölü'nün, Türkiye'mizin, Ali'ymiş, Türk Medeni Kanunu'na.
  • Kişi adından sonra gelen saygı ve unvan sözleri: Zeynep Hanım'a, Mehmet Bey'in, Rıza Efendi'den.
  • Kısaltmalar: TBMM'ye, AB'ye, NATO'ya, THY'nin. Ek, kısaltmanın okunuşuna uyar: TBMM “me” diye bittiği için “ye”, NATO “o” diye bittiği için “ya” alır.
  • Sayılar: 2023'te, 5'inci kat, 1,5'lik şişe.
  • Belirli tarih bildiren ay ve gün adları: ✔ Başvurular 12 Haziran'da bitiyor. Tarih belirtmeyen ay adı ise küçük harfle ve kesmesiz yazılır: ✔ Okullar haziranda kapanır.
  • Kısaltmalı yer adı söyleyişi ve harf-ek: Boğaz'dan, Hisar'a; a'dan z'ye. Şiirde ölçü gereği düşen sesi göstermek için de kullanılır.

Kesmeyle ayrılmayan ekler

✔ Doğru

  • Millî Eğitim Bakanlığına başvurdu.
  • Ankara Üniversitesinden mezun oldu.
  • Türkçenin söz varlığı zengindir.
  • İzmirli bir ressam
  • Sınıftaki Ayşeler öne otursun.
  • “Kuyucaklı Yusuf”u okudum.

✘ Yanlış

  • Millî Eğitim Bakanlığı'na başvurdu.
  • Ankara Üniversitesi'nden mezun oldu.
  • Türkçe'nin söz varlığı zengindir.
  • İzmir'li bir ressam
  • Sınıftaki Ayşe'ler öne otursun.
  • “Kuyucaklı Yusuf”'u okudum.
  • Kurum, kuruluş, kurul, birleşim, oturum ve iş yeri adları: Türk Dil Kurumundan, Anayasa Mahkemesinin, Bakanlar Kuruluna, Yıldız Kırtasiyesine. Aynı kurumun kısaltması ise kesme alır: Türkiye Büyük Millet Meclisine ama TBMM'ye. TDK'nin ayrıca belirttiği bir istisna: Avrupa Birliği'ne.
  • Yapım ekleri, çokluk eki ve onlardan sonra gelen ekler: Türklük, Türkçe, Türkçenin, Avrupalı, Atatürkçülük, Ahmetler.
  • Sonu 3. teklik iyelik ekiyle biten özel ada başka iyelik eki gelirse: Ağrı Dağımızın eteklerinde.
  • Özel ad yerine kullanılan “o” zamiri: Küçük harfle yazılır, eki kesmesiz alır.

Kesmeli yazılsa da ses olayı söyleyişte yaşanır: Ahmet'i “Ahmedi”, Sinop'a “Sinoba” diye okunur; yazıda sert ünsüz korunur.

Kesme kararı üç soruda verilir; üç sorudan da geçen çekim eki (iyelik, durum, bildirme) kesmeyle ayrılır. Avrupa Birliği'ne, TDK'nin açıkça belirttiği istisnadır.Görsel: Sınav Defteri

Kesme işaretinin en çok sorulan kullanımı özel adlara gelen eklerdir; hangi adların büyük harfle yazılacağını Yazım kuralları sayfasında gördük.

Akılda kalsın: Kesme sorusu üç soruda çözülür: Özel mi? Kurum mu? Yapım ya da çokluk eki mi? “Evet, hayır, hayır” sırasını alan ek kesmeyle ayrılır.
Sınavda

Nasıl sorulur“Hangisinde kesme işaretinin kullanımıyla ilgili bir yanlışlık yapılmıştır?” Tuzak, en çok şu üç yerde kurulur: kurum adına kesme (Sağlık Bakanlığı'na ✘), yapım ekine kesme (Türkçe'yi ✘, Konya'lı ✘) ve belirli tarih bildirmeyen ay adına kesme (Haziran'da tatile çıkarız ✘). Kısaltmalar ve sayılar ise kesmeyi her zaman alır. Kurum adı kısaltılınca kesme geri gelir: TBMM'ye ✔.

↕Karar sıralama kesme şeması

  1. Gelen ek bir yapım eki ya da çokluk eki mi?
  2. Ek özel ada, kısaltmaya, sayıya ya da belirli tarihe mi geliyor?
  3. Üç sorudan da geçen çekim eki kesmeyle ayrılır.
  4. Bu ad bir kurum, kuruluş ya da iş yeri adı mı?

?Soru çöz

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde kesme işaretinin kullanımıyla ilgili bir yanlışlık yapılmıştır?

✓ A. Kurum ve kuruluş adlarına gelen ekler kesmeyle ayrılmaz: “Sağlık Bakanlığına”. B'de sayıya, C'de kısaltmaya gelen ek doğru biçimde ayrılmış; D'deki “-lı” yapım eki olduğu için kesmesiz yazılmıştır.
YÖNTEM · SORU ÇÖZÜMÜ

Noktalama sorusu nasıl çözülür: dört adımda yanlış işareti bulmak

KPSS / TYT Türkçe · Noktalama işaretleri · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKısa çizgi ve uzun çizgi (konuşma çizgisi) nerede kullanılır?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Kısa çizgi (-) satır sonunda bölünen sözcükte, ara sözleri ayırmada, kök, ek ve heceleri göstermede ve “arasında, ile, -den -e” anlamı vermede (Ankara-Sivas yolu) kullanılır. Uzun çizgi (—) satır başına alınan konuşmaları gösterir. Buna konuşma çizgisi de denir. Eğik çizgi (/) yan yana yazılan dizeleri, adres ve tarih bölümlerini, ters eğik çizgi (\) bilgisayardaki dizinleri ayırır.

Kısa çizgi, uzun çizgi, eğik çizgi

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Noktalama sorularında yanlış kullanılan işaret nasıl bulunur?

Kısa cevap: Önce soru kökünü oku ve hangi işaretin, hangi yönde (yanlış mı, doğru mu, farklı görev mi) sorulduğunu belirle. Sonra kesin yasakları tara: ve, de, ki, şart eki ve tek zarf-fiilden sonra virgül, kurum adına ya da yapım ekine kesme, saatte iki nokta. Ardından eksik ya da yanlış seçilmiş işareti ara ve kalan her işarete TDK'deki görevinin adını ver. Adı konamayan işaret yanlıştır.

Noktalama soruları ezber değil, kontrol listesi sorusudur: Aynı tuzaklar her yıl başka cümlelerle geri gelir.

Dört adım

  • Adım 1 · Soru kökü: “Yanlış kullanılmıştır” mı, “yanlışlık yapılmamıştır” mı, “farklı görevde” mi, “hangi işaretler getirilmelidir” mi? Yalnız virgül mü soruluyor, bütün işaretler mi? Olumsuz kökün altını çiz.
  • Adım 2 · Kesin yasak taraması: virgülün solunda ve, veya, hem, ne, de, ki, -sa, -ınca, -ken, -ıp; kesmenin solunda kurum adı, yapım eki, çokluk eki ya da tırnak; saatte iki nokta; ünlem ya da soru işaretinden sonra üç nokta. Bunlar bağlamsız yanlıştır, hemen işaretlenir.
  • Adım 3 · Eksik ya da yanlış seçilmiş işaret: İçinde virgül olan sıralı cümleler noktalı virgül ister; açıklama ve örnekten önce iki nokta gelir; yüklemden uzak özne virgül ister; yargısı tamamlanmış cümle üç nokta değil nokta alır.
  • Adım 4 · Görev etiketi: Kalan her işaretin altına görevinin adını yaz (eş görevli, sıralı cümle, açıklama, aktarma…). Adı konamayan işaret yanlıştır. “Farklı görev” sorusunda farklı etiketi alan şık cevaptır.

Çözümlü örnek

Kütüphaneye her gittiğimde, (I) aynı masaya otururum. (II) Pencerenin önündeki o masa bana hem ışık, (III) hem sessizlik verir. Görevli de bunu bilir ve masayı benim için boş tutar. Geçen hafta bir değişiklik oldu: (IV) Masaya yeni bir lamba kondu.

Soru: “Bu parçadaki numaralanmış noktalama işaretlerinden hangileri yanlış kullanılmıştır?”

  • Adım 1: Olumsuz değil, “yanlış” soruluyor; bütün işaretler kapsamda.
  • Adım 2: I'in solunda “gittiğimde” var: “-dığında” zarf-fiili, tek başına → virgül yanlış. III'ün solunda “hem” tekrarlı bağlacı var → virgül yanlış.
  • Adım 3: IV'ten sonra “Masaya yeni bir lamba kondu.” cümlesi, “değişiklik”in ne olduğunu açıklıyor → iki nokta doğru; arkasından cümle geldiği için büyük harf de doğru.
  • Adım 4: II, yargısı tamamlanmış cümlenin sonundaki nokta → doğru. Cevap: I ve III.

Ayraçlı boşluk soruları

“Ayraçla gösterilen yerlere sırasıyla hangi işaretler getirilmelidir?” sorularında en kolay ayraçtan başla ve şıkları ele: önce cümle sonları (nokta, soru, ünlem, üç nokta), sonra iki nokta, en son virgül ile noktalı virgül ayrımı. Çoğu zaman bir iki ayraçla doğru şık kendiliğinden kalır.

Akılda kalsın: Dört soru: Ne soruluyor? Yasak var mı? Eksik var mı? Görevinin adı ne? İkinci adım tek başına soruların çoğunu çözer.
Sınavda

Nasıl sorulurDört kalıp döner durur: “hangisinde yanlış kullanılmıştır”, “hangisinde yanlışlık yapılmamıştır”, “hangisinde farklı görevde kullanılmıştır” ve ayraçlı “sırasıyla hangileri getirilmelidir”. Olumsuz kökte (yapılmamıştır) yasak taramasıyla üç yanlışı ele, kalan doğru cevaptır.

Tuzakİşaretin yalnız yanlış değil gereksiz de olabileceğini unutmaktır: konmaması gereken virgül en sık cevaptır.

↕Yöntem sıralama adımları diz

  1. Eksik ya da yanlış seçilmiş işareti ara (noktalı virgül, iki nokta).
  2. Soru kökünü oku: hangi işaret, hangi yönde soruluyor?
  3. Kalan her işarete TDK'deki görevinin adını ver.
  4. Kesin yasakları tara: ve, de, ki, -sa, zarf-fiil sonrası virgül; kurum adına kesme.

?Soru çöz

“Bu hafta sonu üç işim var ( ) pazara gitmek ( ) kitabımı bitirmek ve dedemi ziyaret etmek ( )” Bu cümlede ayraçla gösterilen yerlere sırasıyla hangi işaretler getirilmelidir?

✓ C. “Üç işim var” cümlesinden sonra örnekler sıralanacağı için iki nokta; eş görevli sözcükler arasına virgül; yargısı tamamlanan cümlenin sonuna nokta konur. Örnekler cümle olmadığı için iki noktadan sonra küçük harfle devam edilir.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Çocukların kitap sevgisi çoğu zaman evdeki örneklerden doğar. Uzun yıllar okuma alışkanlığı üzerine çalışan bir eğitimci, “Çocuğa kitap okumasını söylemek yetmez; anne babasını kitap okurken görmesi gerekir.” der. Gerçekten de çocuk, evde gördüğü alışkanlığı kendi oyunlarına taşır.

Bu parçada aşağıdaki düşünceyi geliştirme yollarından hangisine başvurulmuştur?

✓ D. Yazar düşüncesini, konusunda deneyimli bir eğitimcinin tırnak içinde aktarılan sözüyle destekliyor. Bir kavramın ne olduğu söylenmiyor (A), rakam ya da oran yok (B), iki şey arasında ölçme yapılmıyor (C).Kaynak: Anlatım biçimleri ve düşünceyi geliştirme yolları · Tanımlama, örneklendirme, tanık gösterme

?Soru 2

Aşağıdaki sözcüklerin hangisinde büyük ünlü uyumu, sözcüğe getirilen bir ek yüzünden bozulmuştur?

✓ C. “Yaz-ar” kalın ünlülüdür; -ken eki ise hep ince kalır. “Bilgisayar” da uyuma aykırıdır ama nedeni ek değil, iki sözcüğün birleşmesidir.Kaynak: Ses bilgisi · Büyük ünlü uyumu

?Soru 3

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde yazım yanlışı vardır?

✓ A. Özel ada dâhil olmayan “il” sözü küçük harfle yazılır ve ekini kesmesiz alır: Muğla ilindeki. B'de yapı adı, D'de bayram adı büyük ve ekleri kesmeyle; C'de ad dışındaki “dergisi” küçük yazılmıştır.Kaynak: Yazım kuralları · Büyük harf: yer, kurum, eser, tarih

?Soru 4

Uyku, vücudun ve zihnin dinlendiği, bilincin geçici olarak azaldığı doğal bir durumdur. Uzmanlar yetişkinlerin gecede yedi ile dokuz saat arasında uyumasını öneriyor. Araştırmalar, yetişkinlerin yaklaşık üçte birinin bu süreye ulaşamadığını gösteriyor. Hafta içi uykusunu kısıp hafta sonu uzun uyuyanlar açığı kapattıklarını sanır; oysa düzensiz uyku, kısa ama düzenli uykudan daha yorucu olabilir.

Bu parçada aşağıdaki düşünceyi geliştirme yollarından hangisine başvurulmamıştır?

✓ C. 1. cümle uykunun ne olduğunu söylüyor (tanımlama); “yedi ile dokuz saat” ve “üçte biri” sayısal veri; düzensiz ve düzenli uyku “daha yorucu” ölçütüyle karşılaştırılıyor. Uyku başka türden bir varlığa benzetilmiyor. Uzmanların önerisi ise tanık göstermedir, ama şıklarda yok.Kaynak: Anlatım biçimleri ve düşünceyi geliştirme yolları · “Hangisine başvurulmamıştır?” yöntemi

?Soru 5

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde düzeltme işaretinin kullanımıyla ilgili bir yanlışlık yapılmıştır?

✓ B. “Henüz, şimdiye kadar” anlamındaki söz düzeltme işaretiyle yazılır: hâlâ. A'da ince k'den sonra (dükkân) ve anlam ayırmak için (kâr), C ve D'de nispet i'si için (millî, resmî) işaret doğru kullanılmış; akrabalık bildiren “halam” şapkasız yazılır.Kaynak: Yazım kuralları · Şapka ve sık karıştırılan sözcükler

?Soru 6

Aşağıdaki sözcüklerin hangisinde ünsüz benzeşmesi yoktur?

✓ B. “Bil-gi-li” sözcüğünde ekler yumuşak l'den sonra gelmiştir, sertleşme yoktur. Öteki sözcüklerde t, ç, ş sert ünsüzleri ekin başındaki d ve g'yi t ve k'ye çevirmiştir.Kaynak: Ses bilgisi · Ünsüzler ve ünsüz benzeşmesi

?Soru 7

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde ikileme ya da pekiştirmenin yazımıyla ilgili bir yanlışlık yapılmıştır?

✓ C. Pekiştirme tek sözcüktür ve bitişik yazılır: sapasağlam. A'daki “art arda” kalıplaşmış ikilemedir, ayrı yazılır ve “arta” biçimine girmez; B'deki “kıpkırmızı” bitişik yazılmış bir pekiştirmedir; D'deki “yavaş yavaş” tekrar ikilemesi olduğu için ayrı yazılır.Kaynak: Yazım kuralları · İkileme, pekiştirme ve ile

?Soru 8

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde sayıların ya da kısaltmaların yazımıyla ilgili bir yanlışlık yapılmıştır?

✓ D. Üleştirme sayıları rakamla değil yazıyla belirtilir: üçer sandalye. A'da saat rakamla ve kısaltmaya gelen ek son harfin okunuşuna (“ke”) göre, B'de dört basamaklı sayı noktayla, C'de yüzyıl Romen rakamıyla doğru yazılmıştır.Kaynak: Yazım kuralları · Sayılar, tarihler, kısaltmalar

?Soru 9

Aşağıdakilerin hangisinde öyküleyici anlatım kullanılmıştır?

✓ B. Belirli bir kişi (Murat), belirli bir an (zil çalınca), bir yer (merdiven, bahçe) ve art arda eylemler var. A bir işlemi öğreten açıklamadır, kişi ve belirli zaman yoktur. C durağan bir sahneyi canlandıran betimleme, D karşı görüşü “oysa” ile çürüten tartışmadır.Kaynak: Anlatım biçimleri ve düşünceyi geliştirme yolları · Öyküleyici anlatım

?Soru 10

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde ünlü daralması vardır?

✓ A. “Oyna-” fiilinin sonundaki a, -yor önünde u'ya daralmıştır. “İç-” ve “öt-” ünsüzle, “oku-” dar ünlüyle bittiği için öteki cümlelerde daralma yoktur.Kaynak: Ses bilgisi · Ünlü daralması, düşmesi, türemesi
17
Daha fazla soru çözmek ister misin?Noktalama işaretleri konusundan 17 soru seni bekliyor. Çözümlü; yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →