Sözcükte yapı: kök, gövde, yapım ve çekim ekleri

Bir sözcüğü kökünden son ekine kadar ayırmayı öğreniyoruz: kök ve gövde, dört yönlü yapım ekleri, isim ve fiil çekim ekleri, eklerin sırası, basit-türemiş-birleşik sözcükler ve sınavın sevdiği ek tuzakları.

8 durakKavram
17 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 17tamamlanan etkinlik
1 sorubu konuda çözebileceğin
KAVRAM · KÖK

Kök nedir? İsim kökü, fiil kökü ve sesteş kökler

MEB 9–11 · Dil bilgisi · Okuma 6 dk · 3 etkinlik

Önce hatırlaÜnsüz yumuşaması nedir, hangi sözcüklerde yumuşama olmaz?Bağlantılı konudan (Ses bilgisi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Ünsüz yumuşaması (ünsüz değişmesi), p, ç, t, k ile biten bir sözcüğe ünlüyle başlayan bir ek gelince bu ünsüzlerin b, c, d, ğ'ye dönmesidir (n'den sonra k → g): kitap-kitabı, ağaç-ağacı, kanat-kanadı, bıçak-bıçağı, renk-rengi. Tek heceli sözcüklerde çoğunlukla olmaz (at-atı, suç-suçu); but, dip, kap, uç, yurt gibi istisnalar ile sepet, ahlak, hukuk gibi yumuşamayan alıntılar vardır.

Ünsüz yumuşaması

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Kök nedir, isim kökü ile fiil kökü nasıl ayırt edilir?

Kısa cevap: Kök, sözcükten bütün ekler atıldığında geriye kalan, anlamlı ve daha küçük parçaya bölünemeyen birimdir. Varlık, kavram ya da nitelik bildiren köke isim kökü (göz, iyi), iş-oluş-hareket bildiren ve “-mak/-mek” alabilen köke fiil kökü (gör-, koş-) denir.

Türkçe bir sözcük ağaca benzer: toprağın altında kök, onun üstünde yapım ekleriyle büyüyen gövde, en dışta sözcüğü cümleye bağlayan çekim ekleri.

Türkçe sondan eklemeli bir dildir: ekler köke hep sondan gelir ve kök çoğu zaman olduğu gibi kalır. “Göz” kökünden gözlük, gözcü, gözlem, gözlükçü gibi onlarca sözcük türer ve hepsinin başında aynı “göz” durur. Ek ayırma sorularını çözülebilir kılan da bu düzendir: ekleri sondan tek tek soyduğunda en sonunda elinde kök kalır.

Bir parçanın kök olması için iki şart

Birincisi, kök anlamlı olmalı ve bölünürse anlamı kaybolmalıdır: “göz”ü “gö” ve “z” diye ayıramazsın. İkincisi, kök türeyen sözcükle anlam bağını korumalıdır. Balık sözcüğünün başında “bal”, kalem sözcüğünün başında “kal-” sesleri vardır; ama balığın balla, kalemin “kalmak”la ilgisi yoktur. Bu yüzden ikisi de bölünmez, kendileri köktür.

Kök bazen ek alırken ses değişimine uğrar ama yine aynı köktür: kitap → kitabı (ünsüz yumuşaması), ağız → ağzı (ünlü düşmesi). Kökün gerçekten biçim değiştirdiği birkaç örnek sınavda bilinir: ben → bana, sen → sana, de- → diyor, ye- → yiyor. Ses olaylarının ayrıntısı Ses bilgisi sayfasındadır.

İsim kökü mü, fiil kökü mü?

Fiil kökü bir iş, oluş ya da hareket bildirir; sonuna “-mak/-mek” getirilebilir ve emir olarak tek başına kullanılabilir: gel, koş, bil, uyu. İsim kökü ise varlık, kavram ya da nitelik karşılar ve “-mak” almaz. Dil bilgisinde “isim kökü” derken yalnız varlık adları kastedilmez; sıfat, zamir ve zarf kökleri de isim soyludur: iyilik (iyi), benlik (ben), çokluk (çok).

Akşamları balkonda kitap okumayı severim. cümlesinde “okumayı” sözcüğünün kökü “oku-” fiilidir; “akşamları” sözcüğünün kökü ise “akşam” ismidir. Sözcüğün bugünkü türü kökün türünü belirlemez: bilgi bir isimdir ama kökü “bil-” fiilidir.

Sesteş kökler: yaz, kaz, at, yüz

Bazı köklerin sesi aynı, anlamı ve türü farklıdır. Bunlara sesteş kökler denir: yaz (mevsim) / yaz- (yazı yazmak), kaz (kuş) / kaz- (toprağı kazmak), at (hayvan) / at- (fırlatmak), yüz (surat, sayı) / yüz- (suda yüzmek), uç (sivri kenar) / uç- (havada uçmak), ek / ek- (tohum ekmek). Hangisinin kullanıldığını sözcüğün anlamı ve kökten sonra gelen ek söyler.

  • Yazlık evimizi bu yıl kiraya verdik. → yaz (mevsim, isim) + -lık
  • Yazar yeni romanını iki yılda bitirdi. → yaz- (fiil) + -ar
  • Kazlar göle doğru sıra sıra yürüyordu. → kaz (kuş, isim)
  • Bahçede kazdığımız çukur yağmurla doldu. → kaz- (fiil)

✘ “Yazlık” sözcüğünün kökü fiildir. ✔ “Yazlık” sözcüğünün kökü isimdir; sözcük yaz mevsimiyle ilgilidir. Aynı dikkat “kazak” gibi sözcüklerde de gerekir: giysi adı olan kazağın kuşla da kazmakla da ilgisi yoktur, sözcüğün kendisi köktür.

Akılda kalsın: Kök testi iki soruluk: Anlamlı mı? Sözcükle akraba mı? İkisine de “evet” diyemiyorsan o parça kök değildir. İsim mi fiil mi diye kararsız kalırsan “-mak” ekle ve anlamı kontrol et: “yazmak” bir fiildir ama “yazlık”taki anlam mevsimdir, yani isim.
Sınavda

Nasıl sorulurEn sık kalıp “Altı çizili sözcüklerden hangisinin kökü ötekilerden farklı türdedir?” sorusudur. Sözcükteki bütün ekleri at, kalan parçanın isim mi fiil mi olduğuna bak.

TuzakTuzak sesteş köklerdir: yazlık ile yazar aynı sesle başlar ama biri isim, öteki fiil köklüdür. İkinci tuzak sözcüğün bugünkü türüne bakmaktır: “sevgi, bilgi, yazı” isimdir ama kökleri fiildir.

⇄Bilgi eşleştirme sözcük ve kökü

?Soru çöz ÖSYM tarzı

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde altı çizili sözcüğün kökü ötekilerden farklı türdedir?

✓ D. “Yazlık” sözcüğünün kökü mevsim adı olan “yaz”dır, yani isim köküdür. Koşuşturarak (koş-), bilgiyi (bil-) ve yakacak (yak-) fiil köklüdür.

?Soru çöz

Aşağıdaki sözcüklerin hangisinde kök, sözcüğün içinde bir ses olayına uğramış biçimde bulunur?

✓ B. Kökü bulmak için sözcüğü sözlük biçimine geri götür: “ağzı”nın kökü “ağız”dır; iyelik eki gelince ikinci hecedeki ı düşmüştür (ünlü düşmesini Ses bilgisi sayfasında gördük). A, C ve D'de kök (ev, kalem, okul) hiç değişmeden durur. Aynı dikkat “kitabı” için de geçerlidir: yumuşamaya uğrasa da kök “kitap”tır.
KAVRAM · EK VE GÖVDE

Gövde ve ekler: yapım eki ile çekim eki arasındaki fark

MEB 9–11 · Dil bilgisi · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Yapım eki ile çekim eki arasındaki fark nedir?

Kısa cevap: Yapım eki köke ya da gövdeye gelerek yeni anlamda yeni bir sözcük türetir (göz → gözlük); çekim eki ise sözcüğün anlamını değiştirmeden onu cümledeki öteki sözcüklere bağlar (göz → gözler, gözüme). Kökün en az bir yapım eki almış hâline gövde denir.

Ekleri iki ustaya benzetebiliriz: biri yeni bir sözcük inşa eder, öteki o sözcüğü cümledeki yerine taşır.

Ek, tek başına bir anlamı olmayan, köke ya da gövdeye eklenerek ya yeni bir sözcük türeten ya da sözcüğün cümledeki görevini belirleyen parçadır. Türkçede ekler iki büyük aileye ayrılır: yapım ekleri ve çekim ekleri. Bütün ek sorularının ilk adımı, karşındaki ekin bu iki aileden hangisine ait olduğunu bulmaktır.

Gövde: kökten doğan yeni sözcük

Kök bir yapım eki aldığında ortaya gövde çıkar: göz-lük, göz-lük-çü, göz-le-m. Gövde artık yeni bir sözcüktür ve sözlükte ayrı bir madde olarak yer alır. Çekim eki alan sözcük ise gövde olmaz: gözler yine “göz”dür, sözlükte ayrıca aranmaz. Gövde de yeni yapım ekleri alıp yeni gövdeler kurabilir; “gözlükçü” sözcüğünde hem “gözlük” hem “gözlükçü” birer gövdedir.

İki ek ailesi yan yana

Kitaplık sözcüğü “kitap”tan başka bir nesneyi, kitapların durduğu rafı anlatır: “-lık” yeni bir sözcük yapmıştır. Kitaplar ise yine kitaptır, yalnız sayısı birden çoktur: “-lar” sözcüğün anlamına dokunmamıştır. Yapım eki sözcüğün kimliğini, çekim eki ise cümledeki adresini değiştirir.

Yapım eki

  • Yeni bir sözcük türetir.
  • Sözlükte yeni madde oluşturur.
  • Anlamı değiştirir; türü de değiştirebilir (sev- → sevgi).
  • Köke en yakın yerde durur.

Çekim eki

  • Sözcüğü cümleye bağlar.
  • Sözlükte madde oluşturmaz.
  • Anlamı ve türü değiştirmez.
  • Çokluk, iyelik, hâl, zaman, kişi ilişkisi kurar; sözcüğün sonunda durur.
Ek ağacı: her ek önce iki aileden birine, sonra o ailenin bir dalına yerleşir.Görsel: Sınav Defteri
Yapım eki mi, çekim eki mi?
Yapım ekiÇekim eki
Ne yapar?Yeni bir sözcük türetirSözcüğe cümlede görev kazandırır
Sözlük testiSözcük sözlükte ayrı madde olur: tuzsuz, gözlükSözlükte yer almaz: evlerimizden → ev
TürDeğiştirebilir: sev- → sevgiDeğiştirmez: ev → evler
YeriKöke yakın, önce gelirSonra gelir (istisna: -daki, -larca)
Sayı tuzağıTek ek bile türetir: tuz-suzÜç ek de olsa sözcük basit kalır: ev-ler-imiz-den
Akılda kalsın: Sözlük testi: Eki aldıktan sonra sözcüğü sözlükte ayrı bir madde olarak arayabiliyorsan (gözlük, sevgi, başla-) ek yapım ekidir; arayamıyorsan (gözler, sevdim, başta) çekim ekidir.
Sınavda

Nasıl sorulur“Altı çizili sözcüklerin hangisi yalnız çekim eki almıştır?” ya da “hangisinde yapım eki yoktur?” kalıbı sık gelir. Her sözcüğe sözlük testini uygula.

TuzakTuzak ek sayısıdır: evlerimizden üç ek aldığı hâlde hiç yapım eki almamıştır; “tuzsuz” ise tek ek almıştır ama bu ek yapım ekidir.

Sınavda işaretle“türetme eki” yapım ekidir.

▭Boşluk doldurma

Kökün en az bir yapım eki almış hâline denir. Sözcüğün anlamını değiştirmeden ona cümlede görev kazandıran eklere denir.

gövdeçekim ekikökyapım eki

?Soru çöz ÖSYM tarzı

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde altı çizili sözcük yalnız çekim eki almıştır?

✓ A. “Ev-ler-imiz-in” sözcüğündeki eklerin hepsi çekim ekidir (çokluk, iyelik, tamlayan). Gözlüklerini (-lük), sevgisini (-gi) ve başlangıcı (-la, -n, -gıç) yapım eki almıştır.
KAVRAM · YAPIM EKİ

Yapım ekleri: isimden isim, isimden fiil, fiilden isim, fiilden fiil

MEB 9–11 · Dil bilgisi · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaDuyu aktarması nedir, yansıma sözcükler nasıl oluşur?Bağlantılı konudan (Sözcükte anlam). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Duyu aktarması, bir duyuya ait niteliğin başka bir duyuyla algılanan bir varlık için kullanılmasıdır: “tatlı ses” (tatmadan işitmeye), “keskin koku” (dokunmadan koklamaya). Yansıma sözcükler ise doğadaki seslerin taklidiyle oluşur: şırıl, gıcır, vızıl; bunlardan şırıldamak, gıcırtı gibi yeni sözcükler türetilir.

Duyu aktarması ve yansıma sözcükler

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Yapım ekleri kaça ayrılır, isimden fiil yapım ekleri nelerdir?

Kısa cevap: Yapım ekleri geldikleri köke ve türettikleri sözcüğe göre dörde ayrılır: isimden isim (göz-lük), isimden fiil (baş-la-), fiilden isim (sev-gi) ve fiilden fiil (yaz-dır-). Adın ilk yarısı ekin geldiği sözcüğün, ikinci yarısı ortaya çıkan sözcüğün türünü söyler.

Yapım eklerinin adı aslında bir yol tarifidir: nereden çıktın, nereye vardın?

“İsimden fiil yapım eki” dediğimizde iki bilgi veririz: ek bir isme gelmiştir ve ortaya bir fiil çıkmıştır. “Baş” bir isimdir, “-la” eki gelince “başla-” olur ve artık “-mak” alabilir: başlamak. Dört adın hepsi aynı mantıkla kurulur; ekin türünü bulmak için ekten önceki ve sonraki parçanın türüne bakmak yeter.

İsimden isim: tür aynı, anlam yeni

İsim soylu bir sözcükten yine isim soylu bir sözcük türetir: kitap → kitaplık, tuz → tuzlu, tuzsuz, yol → yolcu, meslek → meslektaş, bilim → bilimsel, Türk → Türkçe, kedi → kedicik. Tür değişmediği için bu ekleri gözden kaçırmak kolaydır; ama sözlük testi hemen yakalar: tuzluk sözlükte ayrı bir maddedir. Zamirler de isim soylu olduğu için yapım eki alabilir: o-n-suz, ben-siz, kendi-lik. Onsuz sözcüğündeki n kaynaştırma ünsüzüdür, -suz ise yapım ekidir; yani sözcük yapım eki almış bir zamirdir.

İsimden fiil: isme hareket kazandırır

Bir isimden fiil türetir; ekten sonra “-mak” getirilebilir: temiz → temizle-, taş → taşlaş-, az → azal-, yaş → yaşa-, mor → morar-, su → susa-, bir → birik-. Kalabalık caddede yürürken birden sinirlendi. cümlesindeki “sinirlen-” fiili de “sinir” isminden türemiştir.

Fiilden isim: hareketi adlandırır

Bir fiilden isim (ya da sıfat) türetir: sev- → sevgi, yaz- → yazı, seç- → seçim, bak- → bakış, koru- → koruyucu, çalış- → çalışkan, kır- → kırgın, dur- → durak, ak- → akıntı. Fiilimsi ekleri (-mak, -an, -ınca…) de geleneksel olarak bu grupta incelenir; ayrıntıları Fiilimsiler sayfasındadır.

Aynı sesli iki ek burada sık karıştırılır: düşünce sözcüğü “fikir” anlamında, düşün- fiilinden -ce ekiyle türemiş kalıcı bir isimdir, fiilimsi değildir. Bardak yere düşünce kırıldı. cümlesindeki düşünce ise düş- fiiline gelen -ünce zarf-fiil ekini taşır ve “düştüğü zaman” anlamındadır. Kök bile farklıdır: birinde düşün-, ötekinde düş-.

Fiilden fiil: hareketin yönünü değiştirir

Bir fiilden yine fiil türetir; çoğu fiilin çatısını değiştirir: yap- → yaptır-, oku- → okut-, bit- → bitir-, sev- → sevil-, yıka- → yıkan-, gör- → görüş-, kov- → kovala-. Olumsuzluk eki “-ma/-me” de (gel- → gelme-) bu grupta sayılır. Çatı eklerinin ayrıntısı Fiilde çatı sayfasındadır.

Sık yapım ekleri dört sütunda; her ek, en tanıdık örneğiyle.Görsel: Sınav Defteri

Ekler zincir kurabilir

Bir sözcük art arda birden çok yapım eki alabilir ve her ek bir öncekinin ürettiği gövdeye gelir: baş (isim) → başla- (isimden fiil) → başlan- (fiilden fiil) → başlangıç (fiilden isim). Güzelleştirmek sözcüğünde de aynı zincir vardır: güzel + -leş (isimden fiil) + -tir (fiilden fiil) + -mek. Zinciri çözerken her halkada “Şu an elimde isim mi var, fiil mi?” diye sormak yeterlidir.

Akılda kalsın: Ekin adını iki soruyla bul: Ek gelmeden önce ne vardı? Ek geldikten sonra ne oldu? “Baş” isimdi, “başla-” fiil oldu → isimden fiil. Fiil olup olmadığını “-mak” ekleyerek sına: “başlamak” diyebiliyorsan elindeki gövde fiildir.
Sınavda

Nasıl sorulur“Altı çizili sözcüklerin hangisinde isimden fiil yapım eki vardır?” kalıbında her sözcüğü gövdelerine ayırıp ekten önceki ve sonraki türü yaz.

TuzakTuzak gizli eklerdir: yaşam sözcüğünde iki ek vardır: yaş (isim) + -a (isimden fiil) + -m (fiilden isim).

Sınavda işaretle“addan ad türeten ek” isimden isim, “addan eylem türeten ek” isimden fiil yapım ekidir.

⇄Bilgi eşleştirme ek ve türü

?Soru çöz ÖSYM tarzı

“Sulamak” sözcüğünde köke gelen ilk ekle aynı türden bir yapım eki, aşağıdaki altı çizili sözcüklerin hangisinde vardır?

✓ C. “Su-la-” sözcüğünde “-la” isimden fiil yapım ekidir; “serin-le-” sözcüğünde de aynı ek vardır. Sevgisi (-gi) fiilden isim, okuttu (-t) fiilden fiil, tuzsuz (-suz) isimden isim yapım eki almıştır.
KAVRAM · ÇEKİM EKİ

Çekim ekleri: hâl, iyelik, çokluk ekleri ve fiilin kip-şahıs ekleri

MEB 9–11 · Dil bilgisi · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKesme işareti nerede kullanılır, kurum adlarına gelen ekler neden kesmeyle ayrılmaz?Bağlantılı konudan (Noktalama işaretleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Kesme işareti özel adlara gelen iyelik, durum ve bildirme eklerini ayırır: Ankara'ya, Ayşe'nin, Ali'ymiş. Kısaltmalara (TDK'nin), sayılara (2024'te, 3'üncü), belirli tarih bildiren ay ve gün adlarına (29 Ekim'de) ve kişi adından sonra gelen unvanlara (Ahmet Bey'e) gelen ekler de kesmeyle ayrılır. Kurum, kuruluş ve iş yeri adlarına gelen ekler, yapım ekleri ve çokluk eki ise kesmeyle ayrılmaz: Türk Dil Kurumuna, Türkçe, Ankaralı, Ahmetler.

Kesme işareti

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

İsim çekim ekleri ve fiil çekim ekleri nelerdir?

Kısa cevap: Çekim ekleri sözcüğe yeni anlam katmaz, onu cümledeki öteki sözcüklere bağlar. İsim çekim ekleri çokluk (-lar), iyelik (-ım, -ın, -ı…), hâl (-ı, -a, -da, -dan) ve tamlayan (-ın) ekleridir; fiil çekim ekleri ise kip (haber ve dilek) ile şahıs ekleridir.

Çekim ekleri sözcüğün kimliğine dokunmaz, ona bir adres yazar: kime ait, nerede, nereden, kaç tane, ne zaman?

Çokluk eki: -lar, -ler

İsmin birden çok varlığı karşıladığını gösterir: kitaplar, ağaçlar. Bazı kullanımlarda aile (Bu akşam Demirler bize gelecek.), saygı ya da abartma anlamı da katar; yine de çekim eki olarak kalır. Aynı ek fiillerde 3. çoğul şahıs eki olarak da görünür: geldiler.

İyelik ekleri: sahiplik bildirir

İsmin kime ait olduğunu gösterir: (benim) kalemim, (senin) kalemin, (onun) kalemi, (bizim) kalemimiz, (sizin) kaleminiz, (onların) kalemleri. İyelik eki alan sözcüğün başına “benim, senin, onun…” getirilebilir; bu, ekleri tanımanın en pratik yoludur.

Hâl (durum) ekleri: ismin cümledeki yeri

İsmin fiille ilişkisini kurar. Ek almamış hâline yalın hâl denir (ev); öteki dört hâl şunlardır: belirtme -ı (evi gördüm), yönelme -a (eve döndüm), bulunma -da (evde kaldım), ayrılma -dan (evden çıktım). Bazı dil bilgisi kitapları “-la” (kalemle yazdım: vasıta) ve “-ca” (bence: eşitlik) eklerini de hâl ekleri arasında sayar.

Tamlayan (ilgi) eki: -ın, -nın

İsim tamlamasında tamlayanı işaretler: okulun bahçesi, annemin sesi, onun kitabı. Görünüşü 2. tekil iyelik ekine benzer ama işi farklıdır: Okulun bahçesi geniş. (tamlayan) ile Senin okulun nerede? (iyelik) cümlelerini karşılaştır. Tamlamaların ayrıntısı İsimler ve zamirler sayfasındadır.

Fiil çekim ekleri: kip ve şahıs

Fiil, önce bir kip eki, ardından bir şahıs eki alarak çekimlenir. Yarın erken kalkacağım. → kalk- + -acak (gelecek zaman) + -ım (1. tekil şahıs). Haber kipleri zamanı (-dı, -mış, -yor, -acak, -r), dilek kipleri dilek ve gerekliliği (-sa, -a, -malı, emir) bildirir. Ek fiil (idi, imiş, ise, -dır) de çekim eki gibi davranır. Kip, şahıs ve ek fiilin ayrıntısı Fiiller ve ek fiil sayfasındadır.

İsim çekim ekleri

  • Çokluk: -lar, -ler
  • İyelik: -ım, -ın, -ı, -ımız, -ınız, -ları
  • Hâl: -ı, -a, -da, -dan (yalın: eksiz)
  • Tamlayan (ilgi): -ın, -nın

Fiil çekim ekleri

  • Haber kipleri: -dı, -mış, -yor, -acak, -r
  • Dilek kipleri: -sa, -a, -malı, emir
  • Şahıs ekleri: -m, -n, -k, -nız, -lar…
  • Ek fiil: idi, imiş, ise, -dır
Akılda kalsın: Çekim ekini tanımanın kısa yolu: eki at, anlam yerinde mi? “Evlerimizden” → “ev”: anlam aynı, yalnız adres kayboldu. İsimde sıra hep aynıdır: çokluk → iyelik → hâl (ev-ler-imiz-den).
Sınavda

Nasıl sorulur“Altı çizili sözcüklerin hangisinde tamlayan eki vardır?” ya da “hangisinde iyelik eki kullanılmamıştır?” biçiminde gelir.

TuzakAynı sesli eklerdir: kitabın sözcüğü “kitabın kapağı” öbeğinde tamlayan, “senin kitabın” öbeğinde iyelik eki taşır; karar için sözcüğün önüne “senin” getirmeyi dene.

Sınavda işaretle“durum eki” hâl eki, “ilgi eki / ilgi hâli eki” tamlayan ekidir.

▭Boşluk doldurma

“Evlerimizden” sözcüğünde “-ler” , “-imiz” iyelik, “-den” ise ekidir.

çoklukayrılmabulunmatamlayan

?Soru çöz ÖSYM tarzı

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde altı çizili sözcükte tamlayan (ilgi) eki vardır?

✓ B. “Okul-un bahçesi” bir isim tamlamasıdır; “-un” tamlayan ekidir. A'da “-ın” 2. tekil iyelik ekidir (senin kitabın); C'de iyelik + yönelme, D'de iyelik + belirtme eki vardır.
KURAL · EK SIRASI

Eklerin sırası: önce yapım, sonra çekim ve bilinen istisnalar

MEB 9–11 · Dil bilgisi · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaBüyük ünlü uyumu nedir, hangi sözcükler ve ekler büyük ünlü uyumuna uymaz?Bağlantılı konudan (Ses bilgisi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Büyük ünlü uyumu (kalınlık-incelik uyumu), Türkçe bir sözcüğün ilk hecesindeki ünlü kalınsa sonraki hecelerdeki ünlülerin de kalın, inceyse ince olmasıdır. Anne, elma, kardeş gibi bazı Türkçe sözcükler, alıntı ve birleşik sözcükler ile -ken, -leyin, -gil, -(ı)mtırak, -yor, -ki ekleri ve bazı sözcüklerde -daş eki bu uyuma uymaz.

Büyük ünlü uyumu

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Türkçede ekler hangi sırayla dizilir, çekim ekinden sonra yapım eki gelebilir mi?

Kısa cevap: Türkçede kural olarak önce yapım ekleri, sonra çekim ekleri gelir: göz-lük-çü-ler-imiz-den. İsim çekim ekleri kendi içinde çokluk → iyelik → hâl sırasını izler. Bilinen istisnalar, bulunma ekinden sonra gelen sıfat yapan “-ki” (evdeki) ve çokluk ekinden sonra gelen “-ca”dır (yıllarca).

Ekler bir trenin vagonlarına benzer: önde kök, ardından sözcüğü kuran yapım ekleri, en sonda sözcüğü cümleye bağlayan çekim ekleri. Vagonların yeri rastgele değildir.

Sıranın mantığı basittir: Bir sözcüğün cümleye bağlanabilmesi için önce var olması gerekir. Yapım ekleri sözcüğü kurar, çekim ekleri kurulmuş sözcüğü cümleye yerleştirir. Bu yüzden gözlükçülerimizden sözcüğünde önce “-lük” ve “-çü” sözcüğü kurar, sonra “-ler, -imiz, -den” onu cümleye bağlar. Tersini düşün: “göz-ler-lük” diye bir sözcük kurulamaz.

Çekim eklerinin kendi sırası

İsimde çekim ekleri çokluk → iyelik → hâl sırasıyla gelir: ev-ler-imiz-de. Fiilde ise önce varsa yapım ekleri (çatı ve olumsuzluk), sonra kip, en sonda şahıs eki gelir: yaz-dır-ma-dı-lar. Öğrenciler o gün ödevlerini kimseye yazdırmadılar. cümlesindeki yüklem bu sıranın kusursuz bir örneğidir.

Ek sırası: kök → yapım ekleri → çekim ekleri. İsimde çokluk-iyelik-hâl, fiilde kip-şahıs sırası bozulmaz.Görsel: Sınav Defteri

Kuralı bozan iki ek

1. Sıfat yapan “-ki”: Bulunma ekinden sonra gelerek yeni bir sıfat türetir: ev-de-ki, masa-da-ki, dolap-ta-ki. Raftaki eski kitapları kütüphaneye bağışladık. cümlesinde “raf-ta-ki” sözcüğünde çekim ekinden sonra yapım eki gelmiştir. Ardından yeniden çekim eki de alabilir: raf-ta-ki-ler-i. Dünkü, yarınki, akşamki sözcüklerinde ise “-ki” doğrudan zaman adına gelir; önünde çekim eki olmadığı için bunlar istisna sayılmaz.

2. Çokluk ekinden sonra “-ca”: Süre ya da çokluk bildiren zarflar türetir: yıl-lar-ca, saat-ler-ce, gün-ler-ce, bin-ler-ce. Kardeşimle saatlerce eski fotoğraflara baktık. Burada da çekim ekinden (-ler) sonra yapım eki (-ce) gelmiştir.

Benimki, seninki sözcüklerindeki “-ki” ise ilgi zamiridir; sıfat türetmez, ismin yerini tutar. Ayrıntısı İsimler ve zamirler sayfasındadır.

Akılda kalsın: “Önce yapım, sonra çekim” kuralını bozan iki misafiri hatırla: “de”den sonra “ki” (evdeki) ve “ler”den sonra “ce” (yıllarca). Başka bir sözcükte çekimden sonra yapım eki gördüğünü düşünüyorsan, büyük olasılıkla eki yanlış bölmüşsündür.
Sınavda

Nasıl sorulur“Altı çizili sözcüklerin hangisinde çekim ekinden sonra yapım eki gelmiştir?” sorusunun cevabı neredeyse her zaman -daki/-deki ya da -larca/-lerce içeren sözcüktür.

TuzakTuzak “dünkü, yarınki” gibi sözcüklerdir: bunlarda “-ki”den önce çekim eki yoktur. İkinci kalıp ek sırası verilen bir sözcüğü bulmaktır (“kök + yapım + çokluk + iyelik + hâl”); her eki tek tek etiketleyerek eşleştir.

↕Sıralama “kitaplıklarımızdaki” eklerini diz

  1. -ımız (iyelik)
  2. kitap (kök)
  3. -ki (sıfat yapan yapım eki)
  4. -lar (çokluk)
  5. -da (bulunma hâli)
  6. -lık (isimden isim yapım eki)

?Soru çöz ÖSYM tarzı

Aşağıdaki altı çizili sözcüklerin hangisinde çekim ekinden sonra yapım eki gelmiştir?

✓ D. “Dolap-ta-ki” sözcüğünde bulunma ekinden (-ta) sonra sıfat yapan “-ki” gelmiştir. “Dünkü”de “-ki”den önce çekim eki yoktur; B ve C'de yapım ekleri çekim eklerinden önce gelmiştir.
KAVRAM · YAPI

Yapısına göre sözcükler: basit, türemiş ve birleşik

MEB 9–11 · Dil bilgisi · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaHangi birleşik kelimeler bitişik yazılır?Bağlantılı konudan (Yazım kuralları). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Birleşik sözcükler üç ana durumda bitişik yazılır: birleşirken ses düşmesi ya da türemesi olursa (kaynana, affetmek), sözcüklerden biri ya da ikisi anlam değiştirirse (aslanağzı, hanımeli) ve yazımı kalıplaşmış gruplarda (yayınevi, gökdelen, okuryazar, bilinçaltı, birçok, başkent).

Bitişik yazılan birleşik sözcükler

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Yapısına göre sözcükler nelerdir; basit, türemiş ve birleşik sözcük nasıl ayırt edilir?

Kısa cevap: Yapım eki almamış sözcük basittir (göz, gözlerimizden); en az bir yapım eki almış sözcük türemiştir (gözlük, gözcüler); iki ya da daha çok sözcüğün yeni bir kavram için birleşmesiyle oluşan sözcük birleşiktir (gözlemevi, göz atmak). Çekim ekleri sözcüğün yapısını değiştirmez.

Bir sözcüğün yapısını sorduklarında aslında tek bir şey soruyorlar: Bu sözcük nasıl doğdu?

Basit sözcük: kök + (çekim)

Yalnız kökten oluşan ya da kökle birlikte yalnız çekim eki taşıyan sözcüktür: su, ev, gel-, kitaplarımızı, geliyorlar. Çekim ekleri sözcüğün yapısını değiştirmediği için evlerimizden ne kadar uzun görünse de basittir.

Türemiş sözcük: kök + yapım eki

En az bir yapım eki almış sözcüktür: iyilik, çalışkan, başla-, sevgi, gözlükçülerden. Bahçedeki çalışkan arılar sabahtan beri çiçek çiçek dolaşıyordu. cümlesinde “çalışkan” (çalış- + -kan) türemiş, “arılar” ise basittir.

Birleşik sözcük: iki sözcükten bir kavram

İki ya da daha çok sözcüğün yeni bir kavramı karşılamak üzere birleşmesiyle oluşur. İki kural sınavda belirleyicidir. Birincisi, birleşik sözcüğün içinde yapım eki bulunsa bile sözcük türemiş değil birleşiktir: gözlemevi (gözlem + ev). İkincisi, birleşik sözcüklerin bir kısmı ayrı yazılır ama yine birleşiktir: kılıç balığı, ateş böceği, göz atmak. Hangilerinin bitişik, hangilerinin ayrı yazılacağı Yazım kuralları sayfasındadır.

Birleşik sözcükler nasıl oluşur?

  • Ses düşmesiyle kaynaşarak: ne + asıl → nasıl, kahve + altı → kahvaltı, pazar + ertesi → pazartesi, ne + için → niçin.
  • Özel adlarda: yer ve kişi adlarının pek çoğu birleşiktir: Kuşadası, Karadeniz, Kızılırmak, Eskişehir, Gökalp.
  • İsim tamlaması kalıbıyla: hanımeli, aslanağzı, devetabanı, ayakkabı; çoğu bitki, hayvan ya da eşya adıdır ve benzetmeye dayanır.
  • Sıfat tamlaması kalıbıyla: karabiber, akciğer, sivrisinek, kırkayak.
  • Çekimli fiillerle ya da fiil kalıplarıyla: uyurgezer, gecekondu, çekyat, biçerdöver.
  • İsim + yardımcı fiille (et-, ol-, eyle-, kıl-): yardım etmek, hasta olmak; ses olayına uğrayanlar bitişik yazılır: kaybolmak, affetmek, hissetmek.
  • Kurallı (tasvirî) birleşik fiillerle: yeterlik okuyabilmek, tezlik yazıvermek, sürerlik bakakalmak, süregelmek, yaklaşma düşeyazmak. Yeterliğin olumsuzu da birleşik sayılır: bulamadım = bulabildim'in olumsuzu.
  • Anlamca kaynaşmış (deyim) birleşik fiillerle: göz atmak, kulak vermek, el koymak. Bunların bir kısmı bitişik yazılır ama yapısı aynıdır: başvurmak, vazgeçmek, öngörmek. “Hangi birleşik fiil farklı yolla oluşmuştur?” sorusunda bu bitişik yazılan deyim fiiller, -ebil-, -ivermek, -edurmak, -eyazmak ile kurulan kurallı birleşik fiillerin arasına çeldirici olarak konur.

✘ “Gözlemevi” türemiş bir sözcüktür, çünkü “-lem” yapım ekini almıştır. ✔ “Gözlemevi” birleşik bir sözcüktür; içindeki yapım eki yapısını türemiş yapmaz.

Akılda kalsın: Yapı sorusunda üç kapı sırayla açılır: 1) İçinde iki sözcük var mı? Varsa birleşik (içinde yapım eki olsa bile). 2) Yoksa yapım eki var mı? Varsa türemiş. 3) İkisi de yoksa basit. Çekim eklerini en başta sil; yapıyı etkilemezler.
Sınavda

Nasıl sorulurEn klasik kalıp “Altı çizili sözcüklerden hangisi yapıca ötekilerden farklıdır?” sorusudur.

TuzakTuzak üçlüsü: çok ek alan basit sözcük (evlerimizden), ayrı yazılan birleşik sözcük (iş yeri, göz atmak) ve yeterlik fiilinin olumsuzu (bulamadım = bulabildim'in olumsuzu, birleşik). Bir başka kalıp birleşik sözcüklerin oluşum yolunu sorar: “Hangisi farklı yolla oluşmuştur?” Soru yüklemin yapısını da sorabilir; kip, şahıs ve ek fiil ekleri yapıyı değiştirmez: unutmuştu basit, unutturmuş türemiş (-tur yapım eki), unutuvermiş birleşiktir (tezlik). affeder, kaybolur gibi isim + yardımcı fiil yüklemleri de birleşiktir.

Sınavda işaretle“tasvir fiili” kurallı birleşik fiildir.

⇄Bilgi eşleştirme sözcük ve yapısı

?Soru çöz ÖSYM tarzı

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde altı çizili sözcük yapıca ötekilerden farklıdır?

✓ A. “Dondurma” (don- + -dur + -ma) yapım ekleriyle türemiş bir sözcüktür. Hanımeli (isim tamlaması kalıbı), kahvaltı (ses düşmesi) ve açamadık (yeterliğin olumsuzu) birleşiktir.
YÖNTEM · EK AYIRMA

Ek-kök ayırma yöntemi: “gözlükçülükten” adım adım

MEB 9–11 · Dil bilgisi · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaBir cümledeki ses olayları nasıl bulunur?Bağlantılı konudan (Ses bilgisi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Cümledeki ses olaylarını bulmak için her sözcüğü kök ve eklerine ayırıp kökün sözlükteki biçimiyle karşılaştır: kök sonundaki sert ünsüz değiştiyse yumuşama, ek başındaki c/d/g sertleştiyse benzeşme, ünlü eksildiyse düşme, -yor önünde a/e daraldıysa daralma, iki ünlü arasına y/ş/s/n girdiyse kaynaştırma vardır.

Ses olaylarını bulma yöntemi

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Bir sözcük kök ve eklerine nasıl ayrılır?

Kısa cevap: Sözcük dört adımda köküne ve eklerine ayrılır: 1) sondan başlayarak çekim eklerini at; 2) kalan gövdeden yapım eklerini sondan tek tek ayır; 3) her adımda kalan parçanın anlamlı ve sözcükle ilgili olduğunu denetle; 4) en son kalan kökün isim mi fiil mi olduğuna karar ver. “Gözlükçülükten” = göz (isim kökü) + -lük + -çü + -lük (yapım) + -ten (ayrılma hâli).

Ek ayırmak soğan soymaya benzer: dıştan içe, katman katman, her katmanda elinde ne kaldığına bakarak.

Ekleri baştan saymaya çalışmak hata yaptırır, çünkü baştaki sesler çoğu zaman yanıltır (“kalem”in başındaki “kal” gibi). Güvenli yol sondan başlamaktır: en dıştaki çekim eklerini soy, sonra yapım eklerini tek tek ayır. Her soyduğun ekten sonra elinde kalan parçaya sözlük testini uygula.

Dört adım

  • 1. Çekim eklerini at. Hâl, iyelik, çokluk, kip ve şahıs eklerini sondan soy; elinde kalan parça, sözcüğün son gövdesidir (ya da basit sözcükse köktür).
  • 2. Yapım eklerini sondan ayır. Her seferinde tek bir eki çıkar ve kalan parçaya “Bu bir sözcük mü?” diye sor.
  • 3. Anlam bağını denetle. Kalan parça anlamlı olmalı ve sözcükle akrabalığını korumalıdır; değilse eki yanlış yerden bölmüşsündür.
  • 4. Kökün türünü belirle. “-mak” alıyorsa ve anlam uyuyorsa fiil kökü, almıyorsa isim kökü.
“Gözlükçülükten” katman katman: her satır bir öncekine tek bir ek ekler.Görsel: Sınav Defteri

Çözümlü örnek: “gözlükçülükten”

1. Sondaki “-ten” ayrılma hâl ekidir; atınca gözlükçülük kalır. Başka çekim eki yok. 2. Sondan “-lük” ayrılır → gözlükçü (sözlükte var, anlamlı). Sonra “-çü” → gözlük (anlamlı). Sonra “-lük” → göz. 3. Her parça anlamlı ve hepsi göz-gözlük ilişkisini koruyor. 4. “Göz” bir organ adıdır, “-mak” almaz: isim kökü. Sonuç: sözcük türemiştir; son gövdesi “gözlükçülük” bir isim olduğu için sözcüğün türü de isimdir.

İkinci örnek: “başlangıçta”

Başlangıçta herkes bu fikre karşı çıkmıştı. → “-ta” bulunma hâl eki atılır: başlangıç. “-gıç” (fiilden isim) atılır: başlan-. “-n” (fiilden fiil) atılır: başla-. “-la” (isimden fiil) atılır: baş. Kök isim (baş), sözcük türemiş, son gövde isim (başlangıç); ama aradaki gövdelerden ikisi (başla-, başlan-) fiildir. Sınav tam bu ayrıntıyı sorar.

Ayırırken ses olaylarını geri al: kitabı sözcüğünün kökü “kitab” değil kitap, ağzı sözcüğünün kökü ağızdır. Türetme sırasında bir ünsüz de düşmüş olabilir: küçücük = küçük + -cük (k düşmüş), alçalmak = alçak + -al- (k düşmüş); sorularda bu sözcükler “türeme sırasında ünsüzü düşmüş sözcük” diye anılır. Ünlü türemiş de olabilir: gencecik = genç + -cik. Kökle gövdeyi de karıştırma: “gözlükçü” sözcüğünde “gözlük” bir gövdedir, kök değildir.

Akılda kalsın: Her adımda iki test: sözlük testi (“gözlükçü” sözlükte var → gövde) ve anlam testi (“gözlükç” anlamsız → yanlış yerden böldün). Soru “kök” diyorsa bütün ekleri, “sözcük türü” diyorsa yalnız çekim eklerini at.
Sınavda

Nasıl sorulurÖnce sorunun neyi istediğini ayırt et; dört kalıp vardır. “Kökü / kökünün türü farklı” diyorsa bütün ekleri at. “Türü farklı” diyorsa yalnız çekim eklerini at, kalan gövdenin türüne bak (başlangıç isim, başla- fiil). “Yapıca farklı” diyorsa basit-türemiş-birleşik ayrımına bak. “Aldığı ek farklı” diyorsa önce yapım-çekim, sonra alt türü karşılaştır.

TuzakTuzak, kök ile gövdeyi karıştırmaktır.

↕Sıralama kökten sözcüğe: “başlangıçta”

  1. başlan-
  2. başlangıçta
  3. baş
  4. başlangıç
  5. başla-

▭Boşluk doldurma

“Gözlükçülükten” sözcüğünün kökü isim köküdür; çekim eki atıldığında geriye gövdesi kalır.

gözgözlükçülükgözlükgözlükçü
TUZAK · EKLER

Sık yapılan hatalar: yapım eki mi, çekim eki mi?

MEB 9–11 · Dil bilgisi · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaBağlaç olan de ve ki nasıl yazılır, mi soru eki ayrı mı yazılır?Bağlantılı konudan (Yazım kuralları). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Bağlaç olan “de/da” ayrı yazılır, hiçbir zaman “te/ta” olmaz ve kesmeyle ayrılmaz; bulunma durum eki “-de/-da/-te/-ta” ise bitişik yazılır. Bağlaç olan “ki” ayrı, aitlik eki “-ki” bitişik yazılır; “belki, çünkü, hâlbuki, mademki, meğerki, oysaki, sanki” kalıplaşmış olarak bitişiktir. “mı, mi, mu, mü” soru eki ayrı yazılır, ünlü uyumuna uyar ve kendisinden sonra gelen ekler ona bitişir.

de-da, ki, mi

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Hangi ekler hem yapım hem çekim eki sanılarak karıştırılır?

Kısa cevap: En çok karıştırılan ekler aynı sesle farklı iş görenlerdir: “-ma/-me” hem olumsuzluk eki (gelme!) hem isim türeten ek (dondurma) olabilir; “-m” iyelik (kalemim), şahıs (geldim) ya da yapım eki (seçim) olabilir; “-ı” belirtme hâli de iyelik de olabilir. “-lı, -lık, -sız” ise her zaman yapım ekidir.

Türkçede bazı ekler ikizlere benzer: aynı görünür, başka işler yapar. Sınav da sorularını tam bu benzerlikten üretir.

-lı, -lık, -sız: her zaman yapım eki

Bu ekler o kadar sık kullanılır ki çekim eki sanılır. Oysa her biri yeni bir sözcük türetir: tuz → tuzlu, tuzluk, tuzsuz. Üçü de sözlükte ayrı maddedir. ✘ “Haftalık” sözcüğü çekim eki almıştır. ✔ “Haftalık” sözcüğü “-lık” yapım ekiyle türemiştir.

-ca, -ce: iki kullanım

Türkçe, çocukça, uzunca sözcüklerinde “-ca” yeni bir sözcük türeten yapım ekidir. Bence bu karar yanlış. ya da Sizce hangisi daha güzel? cümlelerinde ise “göre” anlamı katar ve dil bilgisi kitaplarında eşitlik eki adıyla anılır. Çokluk ekinden sonra gelen “-ca” (yıllarca) ise ek sırasının istisnasıdır.

-ma, -me: olumsuzluk mu, isim mi?

Aynı ek iki ayrı iş yapar. Olumsuzluk eki fiile gelir ve sözcük yine fiil kalır: Bu kapıyı açma. (açma!), Kardeşim yemeğe gelmedi. İsim türeten “-ma” ise fiili isme çevirir: Kapıyı açma işi bana kaldı., dondurma, kıyma. Ayırmanın iki yolu vardır: “-ma”dan sonra kip ve şahıs eki geliyor ya da cümle emir bildiriyorsa olumsuzluktur. Sesli okuyunca da fark duyulur: olumsuzlukta vurgu ekten önceki hecededir (AÇ-ma!), isimde sondadır (aç-MA).

-mış, -r, -acak: kip eki mi, fiilimsi eki mi?

Adam çok yorulmuş. cümlesinde “-mış” yüklemdeki kip ekidir (çekim eki). Yorulmuş adam ağacın gölgesine oturdu. cümlesinde ise aynı ek, fiilden sıfat türeten sıfat-fiil ekidir. “-r” (akarsu) ve “-acak” (yiyecek) için de aynı ayrım geçerlidir. Olumsuz biçim “-maz/-mez” de iki işlidir: Bu kumaş yıkayınca solmaz. cümlesinde geniş zamanın olumsuz kip ekidir; Solmaz bir boyayla boyanmış kumaşı seçtik. cümlesinde ise ismi niteleyen bir sıfat kurar. Fiilimsilerin ayrıntısı Fiilimsiler sayfasındadır.

-m, -ı, -ın, -de: tek ses, çok iş

  • -m: kalemim (iyelik), geldim (şahıs), seçim, bilim (fiilden isim yapım eki).
  • -ı: Kapıyı kapattım. (belirtme: “neyi?”), Ayşe'nin evi (3. tekil iyelik: “kimin?”), yazı (fiilden isim yapım eki).
  • -ın / -n: okulun bahçesi (tamlayan), senin kitabın (2. tekil iyelik), yıkan- (fiilden fiil yapım eki).
  • -de: evde (bulunma hâli, bitişik yazılır) ile ben de (bağlaç, ayrı yazılır) karıştırılmamalıdır.
Akılda kalsın: Aynı görünen eki çözmenin anahtarı ekin kendisi değil, ekten sonra kalan sözcüktür: Yeni bir sözcük doğmuşsa yapım, aynı sözcük yalnız cümleye bağlanmışsa çekim eki. “-ma” sonrası fiil kalıyorsa olumsuzluk, isim oluyorsa isim türeten ek.
Sınavda

Nasıl sorulur“Altı çizili sözcüklerin hangisindeki ek ötekilerden farklı türdedir?” kalıbında genellikle aynı görünen dört ek verilir (-ma, -m, -ı, -ın).

TuzakAynı görünen ekleri aynı ek sanmaktır; her birini kendi sözcüğü içinde düşün: “okuma kitabı” (isim türeten -ma) ile “okuma!” (olumsuzluk) farklıdır. Sınav kaynaklarının çoğu olumsuzluk ekini fiilden fiil yapım eki olarak sınıflar: fiilin türünü değiştirmez ama anlamını tersine çevirir.

?Soru çöz ÖSYM tarzı

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde altı çizili sözcükteki “-ma/-me” eki olumsuzluk ekidir?

✓ C. “Gel-me-yecek-miş” sözcüğünde “-me”den sonra kip ekleri gelmiş, sözcük fiil olarak kalmıştır: olumsuzluk eki. Yürüme, dondurma ve kıyma sözcüklerinde “-ma/-me” fiilden isim türetmiştir.

?Soru çöz ek ayrımı

Aşağıdaki altı çizili sözcüklerin hangisindeki “-m” eki ötekilerden farklı türdedir?

✓ B. “Seç-im” sözcüğünde “-im”, fiilden isim türeten yapım ekidir. Öteki üç sözcükte “-m” çekim ekidir: defterim ve odam iyelik, uyudum şahıs eki almıştır.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde “de/da” ya da “ki”nin yazımıyla ilgili bir yanlışlık yapılmıştır?

✓ A. Cümleden çıkarıldığında anlam bozulmuyor ve “bile, dahi” anlamı katıyor; bu bağlaç olan “de”dir ve ayrı yazılmalıdır: Kardeşim de. B'de aitlik eki “-ki” (dünkü) ve bulunma eki bitişik, C'de bağlaç “ki” ayrı, D'de bulunma eki bitişik yazılmıştır.Kaynak: Yazım kuralları · de-da, ki, mi

?Soru 2

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde ayraçla gösterilen yere noktalı virgül (;) konmalıdır?

✓ B. İlk cümlenin ögeleri arasında virgül var (güller, laleler, menekşeler); bu yüzden sıralı cümleler noktalı virgülle ayrılır. A'ya iki nokta (örnek), C'ye virgül (virgülsüz sıralı cümle), D'ye virgül (tırnaksız aktarma) konur.Kaynak: Noktalama işaretleri · Noktalı virgül ve iki nokta

?Soru 3

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde tırnak işaretinin kullanımıyla ilgili bir yanlışlık yapılmıştır?

✓ D. Tırnak içine alınan sözden sonra gelen ek kesme işaretiyle ayrılmaz: “İnce Memed”i. A'da olduğu gibi aktarma, B'de vurgu, C'de tırnak içinde tek tırnak doğru kullanılmıştır.Kaynak: Noktalama işaretleri · Tırnak, ayraç ve denden

?Soru 4

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde virgül yanlış kullanılmıştır?

✓ D. Tek başına gelen “-ınca” zarf-fiilinden sonra virgül konmaz. A'daki virgül art arda gelen zarf-fiilleri ayırdığı için doğrudur; B'de “evet”, C'de hitap sözünden sonra virgül kuraldır.Kaynak: Noktalama işaretleri · Virgülün kullanılmadığı yerler

?Soru 5

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde büyük harflerin kullanımıyla ilgili bir yanlışlık yapılmıştır?

✓ C. Akrabalık bildiren sözler kişi adıyla birlikte kullanılsa da küçük harfle yazılır: Ahmet amcam. A'da unvan ve hayvan adı, B'de dil adı, D'de gezegen adı büyük; yön bildiren “batı” küçük yazılmıştır.Kaynak: Yazım kuralları · Büyük harf: cümle ve kişiler

?Soru 6

Aşağıdaki sözcüklerin hangisinde ünsüz yumuşaması vardır?

✓ D. “Yurt” tek heceli olduğu hâlde yumuşayan istisnalardandır: yurt → yurdu. Süt (tek heceli), bulut (istisna) ve tank (alıntı) yumuşamaz.Kaynak: Ses bilgisi · Ünsüz yumuşaması

?Soru 7

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde virgül, ötekilerden farklı bir görevde kullanılmıştır?

✓ A. Virgülün iki yanında ayrı yüklemler var (kaldı / yapmadı). Virgül sıralı cümleleri ayırıyor. B, C ve D'de eş görevli sözcükleri ayırıyor.Kaynak: Noktalama işaretleri · Virgülün kullanıldığı yerler

?Soru 8

“Kardeşim, sabahtan beri odasında yazdığı mektubu bir türlü bitiremiyordu.” Bu cümlede aşağıdaki ses olaylarından hangisi yoktur?

✓ D. Sözcükleri sözlüğe geri götür: sabah-dan → sabahtan benzeşme; yaz-dık-ı → yazdığı ve mektup-u → mektubu yumuşama; bitir-e-me-yor → bitiremiyor e → i daralması. Ünlü düşmesi için iki heceli bir sözcüğün ikinci hecesindeki dar ünlünün ek alınca düşmesi gerekir (ağız → ağzı); cümlede böyle bir sözcük yoktur. Tuzak: “odasında”daki s ve n kaynaştırma ünsüzüdür, düşme değil.Kaynak: Ses bilgisi · Ses olaylarını bulma yöntemi

?Soru 9

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde sayıların ya da kısaltmaların yazımıyla ilgili bir yanlışlık yapılmıştır?

✓ D. Üleştirme sayıları rakamla değil yazıyla belirtilir: üçer sandalye. A'da saat rakamla ve kısaltmaya gelen ek son harfin okunuşuna (“ke”) göre, B'de dört basamaklı sayı noktayla, C'de yüzyıl Romen rakamıyla doğru yazılmıştır.Kaynak: Yazım kuralları · Sayılar, tarihler, kısaltmalar

?Soru 10

“Kardeşim sabahleyin ağzında bir şarkı mırıldanarak evden çıktı.” cümlesinde aşağıdaki ses olaylarından hangisi yoktur?

✓ B. “Ağzında” (ağız) ünlü düşmesi ve n kaynaştırması, “çıktı” (çık-dı) benzeşme taşır. p, ç, t, k ile biten hiçbir kök ünlüyle başlayan ek almadığı için yumuşama yoktur.Kaynak: Ses bilgisi · Ses olaylarını bulma yöntemi
1
Daha fazla soru çözmek ister misin?Sözcükte yapı ve ekler konusundan 1 soru seni bekliyor. Çözümlü; yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →