Kök nedir? İsim kökü, fiil kökü ve sesteş kökler
MEB 9–11 · Dil bilgisi · Okuma 6 dk · 3 etkinlik
Önce hatırlaÜnsüz yumuşaması nedir, hangi sözcüklerde yumuşama olmaz?Bağlantılı konudan (Ses bilgisi). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Ünsüz yumuşaması (ünsüz değişmesi), p, ç, t, k ile biten bir sözcüğe ünlüyle başlayan bir ek gelince bu ünsüzlerin b, c, d, ğ'ye dönmesidir (n'den sonra k → g): kitap-kitabı, ağaç-ağacı, kanat-kanadı, bıçak-bıçağı, renk-rengi. Tek heceli sözcüklerde çoğunlukla olmaz (at-atı, suç-suçu); but, dip, kap, uç, yurt gibi istisnalar ile sepet, ahlak, hukuk gibi yumuşamayan alıntılar vardır.
✎Konu anlatımı
Kök nedir, isim kökü ile fiil kökü nasıl ayırt edilir?
Kısa cevap: Kök, sözcükten bütün ekler atıldığında geriye kalan, anlamlı ve daha küçük parçaya bölünemeyen birimdir. Varlık, kavram ya da nitelik bildiren köke isim kökü (göz, iyi), iş-oluş-hareket bildiren ve “-mak/-mek” alabilen köke fiil kökü (gör-, koş-) denir.Türkçe bir sözcük ağaca benzer: toprağın altında kök, onun üstünde yapım ekleriyle büyüyen gövde, en dışta sözcüğü cümleye bağlayan çekim ekleri.
Türkçe sondan eklemeli bir dildir: ekler köke hep sondan gelir ve kök çoğu zaman olduğu gibi kalır. “Göz” kökünden gözlük, gözcü, gözlem, gözlükçü gibi onlarca sözcük türer ve hepsinin başında aynı “göz” durur. Ek ayırma sorularını çözülebilir kılan da bu düzendir: ekleri sondan tek tek soyduğunda en sonunda elinde kök kalır.
Bir parçanın kök olması için iki şart
Birincisi, kök anlamlı olmalı ve bölünürse anlamı kaybolmalıdır: “göz”ü “gö” ve “z” diye ayıramazsın. İkincisi, kök türeyen sözcükle anlam bağını korumalıdır. Balık sözcüğünün başında “bal”, kalem sözcüğünün başında “kal-” sesleri vardır; ama balığın balla, kalemin “kalmak”la ilgisi yoktur. Bu yüzden ikisi de bölünmez, kendileri köktür.
Kök bazen ek alırken ses değişimine uğrar ama yine aynı köktür: kitap → kitabı (ünsüz yumuşaması), ağız → ağzı (ünlü düşmesi). Kökün gerçekten biçim değiştirdiği birkaç örnek sınavda bilinir: ben → bana, sen → sana, de- → diyor, ye- → yiyor. Ses olaylarının ayrıntısı Ses bilgisi sayfasındadır.
İsim kökü mü, fiil kökü mü?
Fiil kökü bir iş, oluş ya da hareket bildirir; sonuna “-mak/-mek” getirilebilir ve emir olarak tek başına kullanılabilir: gel, koş, bil, uyu. İsim kökü ise varlık, kavram ya da nitelik karşılar ve “-mak” almaz. Dil bilgisinde “isim kökü” derken yalnız varlık adları kastedilmez; sıfat, zamir ve zarf kökleri de isim soyludur: iyilik (iyi), benlik (ben), çokluk (çok).
Akşamları balkonda kitap okumayı severim. cümlesinde “okumayı” sözcüğünün kökü “oku-” fiilidir; “akşamları” sözcüğünün kökü ise “akşam” ismidir. Sözcüğün bugünkü türü kökün türünü belirlemez: bilgi bir isimdir ama kökü “bil-” fiilidir.
Sesteş kökler: yaz, kaz, at, yüz
Bazı köklerin sesi aynı, anlamı ve türü farklıdır. Bunlara sesteş kökler denir: yaz (mevsim) / yaz- (yazı yazmak), kaz (kuş) / kaz- (toprağı kazmak), at (hayvan) / at- (fırlatmak), yüz (surat, sayı) / yüz- (suda yüzmek), uç (sivri kenar) / uç- (havada uçmak), ek / ek- (tohum ekmek). Hangisinin kullanıldığını sözcüğün anlamı ve kökten sonra gelen ek söyler.
- Yazlık evimizi bu yıl kiraya verdik. → yaz (mevsim, isim) + -lık
- Yazar yeni romanını iki yılda bitirdi. → yaz- (fiil) + -ar
- Kazlar göle doğru sıra sıra yürüyordu. → kaz (kuş, isim)
- Bahçede kazdığımız çukur yağmurla doldu. → kaz- (fiil)
✘ “Yazlık” sözcüğünün kökü fiildir. ✔ “Yazlık” sözcüğünün kökü isimdir; sözcük yaz mevsimiyle ilgilidir. Aynı dikkat “kazak” gibi sözcüklerde de gerekir: giysi adı olan kazağın kuşla da kazmakla da ilgisi yoktur, sözcüğün kendisi köktür.
Nasıl sorulurEn sık kalıp “Altı çizili sözcüklerden hangisinin kökü ötekilerden farklı türdedir?” sorusudur. Sözcükteki bütün ekleri at, kalan parçanın isim mi fiil mi olduğuna bak.
TuzakTuzak sesteş köklerdir: yazlık ile yazar aynı sesle başlar ama biri isim, öteki fiil köklüdür. İkinci tuzak sözcüğün bugünkü türüne bakmaktır: “sevgi, bilgi, yazı” isimdir ama kökleri fiildir.
⇄Bilgi eşleştirme sözcük ve kökü
?Soru çöz ÖSYM tarzı
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde altı çizili sözcüğün kökü ötekilerden farklı türdedir?
?Soru çöz
Aşağıdaki sözcüklerin hangisinde kök, sözcüğün içinde bir ses olayına uğramış biçimde bulunur?