Paragrafta yapı: giriş, gelişme, sonuç ve akış

Paragrafın giriş, gelişme ve sonuç bölümlerinden bağlayıcı ve gönderim ipuçlarına, akışı bozan cümleden ikiye bölmeye, cümle eklemeden sıralamaya kadar her soru tipini kendi yazdığımız paragraflarla, adım adım çözüyoruz.

7 durakKavram
14 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 14tamamlanan etkinlik
88 sorubu konuda çözebileceğin
KAVRAM · PARAGRAF YAPISI

Paragrafın bölümleri: giriş, gelişme ve sonuç cümlesi

MEB 9. sınıf · Anlamın Yapı Taşları · Okuma 8 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Paragrafın bölümleri nelerdir, giriş cümlesi nasıl anlaşılır?

Kısa cevap: Paragraf, tek bir düşünceyi ya da bir konunun tek bir yönünü anlatan, birbirine anlamca ve dilce bağlı cümlelerden oluşan yazı birimidir. Giriş bölümü konuyu ortaya koyar, gelişme bölümü onu açıklar ve örnekler, sonuç bölümü söyleneni toparlar. Giriş cümlesi kendi başına anlaşılır; “ama, çünkü, bu, bu yüzden, ayrıca” gibi önceki bir cümleye bağlanan sözlerle ya da “da/de” ile başlamaz.

Bir paragraf, tek bir düşüncenin etrafına kurulmuş küçük bir yapıdır: bir kapısı, birkaç odası ve bir çıkışı vardır.

Paragraf, yazıda satır başıyla ayrılan ve tek bir düşünceyi ya da bir konunun tek bir yönünü anlatan cümleler topluluğudur. Yazar yeni bir yöne geçtiğinde yeni bir paragrafa başlar; bu yüzden her paragrafın kendi içinde bir başı, bir ortası ve bir sonu olur. Sınavda paragraf çoğu zaman “parça” diye anılır. Paragrafın konusu, ana düşüncesi, yardımcı düşünceleri ve başlığı komşu sayfanın işi: Paragrafta anlam. Bu sayfa iskeleti anlatıyor: cümleler hangi sırayla dizilir, birbirine nasıl bağlanır ve bu bağlar sınavda nasıl ipucuna dönüşür?

Giriş cümlesi: kapıyı açan cümle

Giriş cümlesi okuru konuya sokar. Genel bir yargı, bir tanım, bir gözlem ya da merak uyandıran bir soru olabilir; ortak özelliği kendi başına anlaşılmasıdır. Kendinden önce bir şey söylenmiş gibi duran cümle giriş olamaz. Bu yüzden giriş cümlesi şu türden sözlerle açılmaz:

  • Bağlaçlar ve bağlayıcı ifadeler: ama, fakat, oysa, çünkü, ayrıca, üstelik, bu yüzden, bu nedenle, kısacası, sonuç olarak.
  • Geriye gönderen sözcükler: bu, o, onlar, böyle, bunun için, söz konusu, adı geçen, bu durum. Bu kitap… diye başlayan cümle okura “Hangi kitap?” diye sordurur.
  • Ekleme ve pekiştirme bildirenler: da/de, bile, hatta, hem de. Kardeşim de… diyen cümle, daha önce başka birinden söz edilmiş olmasını gerektirir.

✔ Giriş olabilir

  • Şehirlerde bisiklet kullanımı son yıllarda hızla artıyor.
  • Göçmen kuşların binlerce kilometrelik yolu nasıl bulduğu uzun süre bir sır olarak kaldı.
  • Bu yaz ilk kez Kars'a gittim. (“bu yaz” bir zaman bildirir, önceki cümleye göndermez)

✘ Giriş olamaz

  • Bu yüzden belediyeler yeni yollar açıyor.
  • Ayrıca bisiklet, park sorununu da azaltıyor.
  • Onlar da bu yolu kullanmaya başladı.

Gelişme: düşüncenin açıldığı odalar

Gelişme bölümü, giriş cümlesinin ortaya koyduğu düşünceyi genişletir: açıklar, örnek verir, kanıt gösterir, karşılaştırır. Yardımcı düşünceler bu bölümdedir ve her cümle bir öncekinin bıraktığı yerden devam eder. Bu cümlelerin başında sık sık bağlayıcılar ve gönderim sözcükleri görürsün; onlar paragrafın dikiş yerleridir. Düşüncenin hangi yollarla geliştirildiği ayrı bir sayfada: Anlatım biçimleri ve düşünceyi geliştirme yolları.

Sonuç cümlesi: kapıyı kapatan cümle

Sonuç cümlesi söyleneni toparlar ve bir yargıya bağlar; ana düşünce çoğu zaman burada açıkça söylenir. Yeni bir konu açmaz, kendinden önceki cümlelere dayanır. Bu yüzden tek başına okunduğunda eksik kalır: Kısacası bisiklet artık gündelik bir ulaşım aracı. cümlesini gören okur “Neyin kısası?” diye sorar. Sık ipuçları kısacası, sonuç olarak, demek ki, öyleyse, işte, bu yüzden, böylece sözleridir; ama her sonuç cümlesi böyle bir sözle başlamaz, toparlayıcı bir yargı taşıması yeter.

Üç bölüm bir arada

Şehirlerde bisiklet kullanımı son yıllarda hızla artıyor. Belediyeler ana caddelere ayrı şeritler çizdi, kiralık bisiklet istasyonları kurdu. Kısa mesafede bisiklet, otobüsten de otomobilden de hızlı; üstelik park derdi yok. Kısacası bisiklet, kalabalık şehirde artık bir spor aracı değil, gündelik bir ulaşım aracı. İlk cümle konuyu açıyor, ortadaki iki cümle bunun nedenlerini sayıyor, son cümle toparlıyor. Şema aynı paragrafı bölümlerine ayırıyor.

Solda bölümlerin görevi, sağda aynı görevi üstlenen cümleler: giriş tek başına anlaşılır, gelişme ona yaslanır, sonuç ikisini toparlar.Görsel: Sınav Defteri

Giriş ve sonuç cümlesini bulma

“Aşağıdakilerden hangisi bir paragrafın giriş cümlesi olmaya en uygundur?” sorusunda her şıkkın ilk iki üç sözcüğüne bakarak ilk elemeyi yapabilirsin: bağlayıcıyla, gönderimle ya da “da/de” ile açılan şıklar düşer. Kalanlardan en genel olanı, yani ardından açıklama ve örnek gelmeye en elverişli olanı seçilir. “Hangisi bir paragrafın sonuç cümlesi olabilir?” sorusunda ise tersine bakılır: toparlayan, bir yargı bildiren ve öncesinde söylenmiş bir şeye dayanan cümle aranır.

Akılda kalsın: Giriş cümlesi testi: cümleyi bir yazının en başına koy. Okur “Hangi şey? Kim? Neyin sonucu?” diye soruyorsa o cümle giriş değildir. Sonuç cümlesi testi bunun tersidir: tek başına eksik kalır, çünkü öncekilere yaslanır.
Sınavda

Nasıl sorulur“Hangisi bir paragrafın giriş cümlesi olmaya en uygundur?”, “Hangisi bir paragrafın sonuç cümlesi olabilir?” ya da numaralı bir parçada “Bu parçanın giriş cümlesi hangisidir?” diye gelir. Adım adım: 1) Şıkların ilk sözcüklerini tara. 2) Bağlayıcı, gönderim ya da “da/de” ile başlayanları ele. 3) Kalanlardan en genel ve tek başına anlaşılır olanı seç.

Tuzak“bu yaz, bu sabah” gibi zaman bildiren “bu”ları gönderim sanıp doğru şıkkı elemek.

Sınavda işaretleşıkta “başlangıç cümlesi” yazıyorsa giriş cümlesi kastedilir.

Çözümlü örnek: giriş cümlesi hangisi?
ŞıkCümleİlk sözKarar
ABu nedenle ağaç dikimi her yıl artırılıyor.bu nedenle✘ Öncesine bağlanıyor
BÜstelik gölgeleri yazın sokakları serinletiyor.üstelik✘ Ekleme bağlayıcısı
CŞehirdeki ağaçlar, sandığımızdan çok daha fazla iş görür.—✔ Bağımsız, ardından örnek bekleyen genel yargı
DOnlar olmasa havadaki tozu kim tutardı?onlar✘ Gönderim: “onlar” kim?
Ek bilgi: Bu kalıp sınavda nasıl çıktı?

2012–2021 çıkmış KPSS, ALES ve DGS paragraf sorularında giriş ya da sonuç cümlesini doğrudan soran kök görülmedi. Bu ölçütler orada ikiye bölme, sıralama ve paragrafın başına ya da sonuna cümle getirme sorularının içinde işe yarar.

⇄Bilgi eşleştirme cümle ve bölüm

?Soru çöz

Aşağıdakilerden hangisi bir paragrafın giriş cümlesi olmaya en uygundur?

✓ C. Bağlayıcı ya da gönderim sözcüğü içermeyen, kendi başına anlaşılan ve ardından açıklama bekleyen genel bir yargıdır. A “bu yüzden”, B “üstelik”, D “oysa” ve “onlar” ile kendinden önceki bir cümleye bağlanır.
KAVRAM · AKIŞ VE TUTARLILIK

Paragrafta anlam bütünlüğü: konu birliği, bağdaşıklık ve tutarlılık

MEB 9. sınıf · Dilin Zenginliği · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaÖn yargı ile ön kabul arasındaki fark nedir, çıkarım ve kanıtlama nasıl anlaşılır?Bağlantılı konudan (Cümle yorumlama). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Ön yargı, bir kişi ya da şey hakkında yeterince bilmeden, denemeden önceden varılmış olumlu ya da olumsuz yargıdır (TDK: peşin yargı, peşin hüküm). Ön kabul, bir düşünceyi sorgulamadan doğru sayıp başka bir yargıya dayanak yapmaktır (madem, -dığına göre, bilindiği gibi). Çıkarım, bir veriden yola çıkıp sonuca varmak (demek ki, anlaşılan); kanıtlama ise bir yargıyı veri, örnek ya da gözlemle desteklemektir (nitekim, bunun kanıtı).

Ön yargı, ön kabul, çıkarım, kanıtlama

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Paragrafta anlam bütünlüğü, bağdaşıklık ve tutarlılık nedir?

Kısa cevap: Anlam bütünlüğü (düşüncenin akışı), paragraftaki bütün cümlelerin aynı konunun aynı yönüne hizmet etmesi ve birbirini mantıklı bir sırayla izlemesidir. Bağdaşıklık bu bütünlüğün dildeki görünen bağlarıdır: gönderim sözcükleri, bağlayıcılar, sözcük tekrarı, eksiltme. Tutarlılık ise anlamdaki bağdır: cümlelerin birbiriyle çelişmemesi ve kurulan neden-sonuç ilişkilerinin gerçekten tutması.

Cümleleri tek tek kusursuz olan bir paragraf yine de dağınık olabilir; paragrafı bir arada tutan şey, cümleler arasındaki bağlardır.

Sağlam bir paragrafın iki şartı vardır. Birincisi konu birliği: bütün cümleler aynı konudan, üstelik o konunun aynı yönünden söz eder. İkincisi düzgün bir sıra: her cümle bir öncekinin bıraktığı yerden devam eder; zaman sırası, neden-sonuç sırası ya da genelden özele bir sıra izlenir. İkisi birlikte sağlandığında paragrafta anlam bütünlüğü vardır. Sınav aynı şeyi “düşüncenin akışı” ya da “anlam akışı” diye de adlandırır.

Konu birliği: aynı konu, aynı yön

Arıların bal yapışını anlatan bir paragrafta arı sokmasından söz eden cümle, “arı” sözcüğünü taşısa da konunun başka bir yönüne geçmiştir. Konu birliği sözcük düzeyinde değil, düşünce düzeyinde aranır. Kendine şunu sor: bu cümle paragrafın cevap verdiği soruya mı cevap veriyor? Bal yapımı paragrafı “Bal nasıl yapılır?” sorusunu cevaplar; arı sokması bu sorunun cevabı değildir.

Bağdaşıklık: metnin yüzeyindeki bağlar

Bağdaşıklık, cümleler arasındaki dil bilgisel ve sözcüksel bağlardır; okur bunları metnin yüzeyinde görür. Dört temel aracı vardır:

  • Gönderim: Komşumuz geçen ay bir kedi sahiplendi. Onu sokakta, yağmurda titrerken bulmuş. “Onu”, bir önceki cümledeki kediyi işaret eder.
  • Bağlayıcı ifadeler: Kedi ilk günler kimseye yaklaşmadı; ama bir hafta sonra kucaktan inmez oldu.
  • Sözcük tekrarı, eş anlamlı sözcük ya da üst kavram: aynı varlık farklı adlarla izlenir: kedi → hayvan → minik misafir.
  • Eksiltme: tekrar edilecek öge düşürülür ama anlaşılır: Ablam üniversiteyi İzmir'de, ben Erzurum'da okudum. İlk yargının yüklemi söylenmemiştir.

Tutarlılık: anlamdaki bağ

Tutarlılık, cümlelerin anlamca birbirini tutmasıdır: biri ötekiyle çelişmez, neden diye gösterilen şey gerçekten o sonuca yol açar, olaylar mantıklı bir sırayla ilerler. MEB'in anlatım ilkeleri arasında saydığı tutarlılık da budur: metindeki duygu ve düşüncelerin birbiriyle çelişmemesi. Bağdaşıklık ile tutarlılık ayrı şeylerdir; köprü kurulmuş olabilir ama karşı kıyı yanlış olabilir. MEB kitaplarında bu ikili “bağdaşıklık ve bağlaşıklık” diye de geçer.

✔ Bağdaşık ve tutarlı

  • Kardeşim kahvaltıda pek bir şey yemez. Bu yüzden öğleye doğru mutlaka acıkır.
  • “Bu yüzden” bir sonuç vaat ediyor, vaat tutuyor.

✘ Bağdaşık ama tutarsız

  • Kardeşim kahvaltıda hiçbir şey yemez. Bu yüzden her sabah iki tabak menemen bitirir.
  • Köprü kurulmuş, ama iki yargı çelişiyor.

Tersi de olur: Sabah erken kalktım. Otobüs kalabalıktı. Toplantıya yetiştim. Anlam çelişmeden akıyor, yani tutarlı; ama bağlayıcısız ve gönderimsiz cümleler bir telgraf metni gibi kopuk duruyor. İyi bir paragrafta ikisi birlikte bulunur.

Akılda kalsın: Bağdaşıklık paragrafın dikiş izleridir: gözle görülür (bu, ama, çünkü, tekrar). Tutarlılık kumaşın kendisidir: anlam çelişmeden akar. Dikiş olup kumaş yırtık olabilir; ikisine ayrı ayrı bak.
Sınavda

Nasıl sorulurKPSS bu kavramları çoğu zaman adıyla sormaz; “düşüncenin akışını bozan cümle”, “ikiye bölme”, “yer değiştirme” sorularının içinde ölçer. TYT ve okul sınavlarında “Aşağıdakilerin hangisinde anlatımın tutarlılığı bozulmuştur?” ya da “hangisinde bir çelişki vardır?” diye doğrudan da gelir. Adım adım: 1) Her seçenekte iki yargıyı ayır. 2) Aradaki bağlayıcının kurduğu ilişkiyi adlandır: neden, sonuç, karşıtlık, ekleme. 3) Bu ilişki gerçekten kurulabiliyor mu, sına. “Bu yüzden” bir sonuç, “ama” bir karşıtlık vaat eder; vaat tutmuyorsa tutarlılık bozuktur.

TuzakBağlayıcı yerinde diye cümleleri tutarlı saymaktır; bağdaşıklık var olup tutarlılık bozuk olabilir.

▭Boşluk doldurma

Cümleleri birbirine bağlayan “bu, ama, bu nedenle” gibi görünen bağlara denir; cümlelerin anlamca çelişmeden birbirini izlemesine ise denir.

bağdaşıklıkyalınlıktutarlılıkakıcılık

?Soru çöz

Aşağıdakilerin hangisinde anlatımın tutarlılığı bozulmuştur?

✓ A. “Bu yüzden” bir sonuç vaat ediyor; ama erken kalkmayı sevmemek, her sabah altıda kalkmanın nedeni olamaz. İki yargı çelişiyor. B, C ve D'de cümleler hem dilce hem anlamca birbirine bağlı.
YÖNTEM · YAPI İPUÇLARI

Bağlayıcı ifadeler ve gönderim sözcükleri: paragrafın trafik levhaları

KPSS / TYT Türkçe · Paragrafta yapı · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaNeden-sonuç cümlesi nedir, nasıl anlaşılır?Bağlantılı konudan (Cümlede anlam ilişkileri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Neden-sonuç (sebep-sonuç) cümlesinde bir yargının gerçekleşme sebebi aynı cümlede verilir ve cümle “Niçin?” sorusuna cevap verir. Başlıca ipuçları “-dığı için, -dığından, -den/-dan, çünkü, bu yüzden, nedeniyle, yüzünden, sayesinde” ile haber kipli bir fiilden sonra gelen “diye”dir.

Neden-sonuç (sebep-sonuç)

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Paragrafta bağlayıcı ifadeler ve gönderim sözcükleri ne işe yarar?

Kısa cevap: Bağlayıcı ifadeler (ama, oysa, çünkü, bu nedenle, ayrıca, örneğin, kısacası…) iki cümle arasındaki ilişkinin türünü gösterir: karşıtlık, neden, sonuç, ekleme, örnek, özet. Gönderim sözcükleri (bu, o, onlar, böyle, böylece, bu durum, söz konusu) daha önce söyleneni işaret eder. İkisi de cümlenin kendinden önce bir cümleye ihtiyaç duyduğunu gösterir; bu yüzden paragraf sorularında cümlenin yerini belirleyen en hızlı ipuçlarıdır.

Paragraftaki bağlayıcı sözler birer trafik levhasıdır: daha cümleyi okumadan yolun nereye döneceğini söylerler.

Bir cümlenin başındaki oysa, bu nedenle ya da örneğin, o cümlenin kendinden önceki cümleyle nasıl bir ilişki kurduğunu ilan eder. Bu ilan, paragraf sorularında cümlenin yerini bulmanın en hızlı yoludur: köprüyü görünce karşı kıyıda ne olması gerektiğini bilirsin. Bağlaçların dil bilgisi yönü Edat, bağlaç ve ünlem sayfasında, cümle içindeki neden, amaç ve koşul ilişkileri Cümlede anlam ilişkileri sayfasında. Burada bu sözlerin paragraf içindeki işine bakıyoruz.

Bağlayıcılar: hangi köprü, hangi kıyı?

  • Karşıtlık (yön değiştirme): ama, fakat, ancak, oysa, ne var ki, buna karşın, yine de. Önünde karşıt ya da beklentiyi bozan bir yargı olmalı. Salon küçüktü; ne var ki akustiği kusursuzdu.
  • Neden: çünkü, zira. Önünde bir sonuç durur, kendisi o sonucun nedenini verir. Seferler iptal edildi. Çünkü fırtına gece boyunca dinmedi.
  • Sonuç: bu yüzden, bu nedenle, bu sebeple, dolayısıyla, bundan dolayı. Önünde bir neden olmalı. Fırtına gece boyunca dinmedi. Bu nedenle seferler iptal edildi.
  • Ekleme: ayrıca, üstelik, bunun yanında, dahası, hem de; cümle içindeki da/de. Önünde aynı yönde bir bilgi olmalı.
  • Örnek ve kanıt: örneğin, mesela, söz gelimi, nitekim. Önünde örneklenecek genel bir yargı olmalı. “Nitekim” söylenenin doğruluğunu bir olayla destekler.
  • Açıklama: yani, başka bir deyişle. Önündeki yargıyı yeniden, daha açık söyler.
  • Özet ve sonuç: kısacası, sonuç olarak, demek ki, özetle, o hâlde, işte. Çoğunlukla paragrafın son cümlesindedir.
  • Sıra ve zaman: önce, ilk olarak, ardından, daha sonra, en sonunda. Süreç ve olay anlatan paragraflarda sırayı kurar.

Gönderim sözcükleri: geriye ve ileriye bakan sözler

Gönderim sözcükleri metinde daha önce geçen bir varlığı, olayı ya da düşünceyi işaret eder: bu, o, onlar, böyle, böylece, bunun için, söz konusu, adı geçen. Bazen tek bir söz öbeği koca bir cümleyi özetler: Kütüphane hafta sonları kapalıydı. Bu durum, öğrencileri kafelere yöneltti. “Bu durum”, önceki cümlenin tamamıdır. Kişi zamirleri ve iyelik ekleri de gönderim yapar: Yazar ilk romanını yirmi yaşında yazdı. Kitabı yıllarca basılmadı.

İki ince nokta var. Birincisi, şu ve şöyle çoğu zaman ileriyi gösterir: Şunu baştan söyleyeyim: bu yolculuk kolay olmayacak. Böyle bir cümle bir paragrafı rahatlıkla başlatabilir. İkincisi, her “bu” metne gönderim yapmaz: bu sabah, bu yıl, bu hafta sonu konuşma anını gösterir, önceki cümleye bağlanmaz. Gönderimi yakalamanın sorusu basittir: “Hangi?” diye sor; cevap metnin içindeyse gönderim vardır.

Baş ve son taraması

Paragraf sorularında bir cümleyi baştan sona okumadan önce yalnızca başına ve sonuna bakmak çoğu zaman yol gösterir. Cümlenin başı, ondan önce neyin gelmesi gerektiğini söyler: bağlayıcı, gönderim, da/de. Cümlenin sonu ise ardından neyin geleceğini hazırlar: …girişe bir ziyaretçi defteri kondu. diye biten cümlenin ardından Defterin ilk yaprağına… diye başlayan cümle gelir. Bu tarama hızlı bir ön elemedir; son kararı her zaman anlamla ver.

Akılda kalsın: Bağlayıcıyı görünce karşı kıyıyı ara: “oysa” → önce karşıt bir yargı, “bu nedenle” → önce bir neden, “örneğin” → önce genel bir yargı, “kısacası” → önce anlatılmış bir bütün. Gönderimi görünce “Hangi?” diye sor.
Sınavda

Nasıl sorulurDoğrudan kalıp: “Bu parçada boş bırakılan yerlere sırasıyla aşağıdakilerden hangileri getirilmelidir?” Dolaylı olarak da bütün yapı sorularında ipucu olurlar. Adım adım: 1) Boşluğun önündeki ve arkasındaki yargıyı ayrı ayrı oku. 2) İkisi arasındaki ilişkiyi adlandır: karşıtlık mı, neden mi, sonuç mu, ekleme mi? 3) O ilişkiyi kuran bağlayıcıyı seç; şıklar sıralıysa ilk boşlukta tutmayanları hemen ele.

Tuzak“çünkü” ile “bu yüzden”i karıştırmak; ikisi aynı ilişkiyi ters yönden kurar.

Sınavda işaretle“bağlayıcı unsurlar” ya da “bağlayıcı ifadeler” diyen şık hem bağlayıcıları hem gönderim sözcüklerini kapsar.

Çözümlü örnek. Yeni açılan müze küçük, ---- koleksiyonu çok zengin. Giriş ücretsiz, ---- hafta sonları uzun kuyruklar oluşuyor. Birinci boşlukta küçüklük ile zenginlik karşıttır: ama. İkincide ücretsizlik kuyruğun nedenidir, boşluğa sonuç gelir: bu yüzden.

⇄Bilgi eşleştirme bağlayıcı ve ilişki

?Soru çöz

Kent bahçeleri genellikle küçük boş arsalarda kurulur; ---- verimleri şaşırtıcı derecede yüksektir. Her parsel bir aileye ayrıldığı için bakım düzenli yapılır, ---- ürün kaybı az olur. ---- bazı mahallelerde bu bahçeler, komşuların tanıştığı birer buluşma yerine dönüşmüştür.

Bu parçada boş bırakılan yerlere sırasıyla aşağıdakilerden hangileri getirilmelidir?

✓ D. Küçük alan ile yüksek verim karşıt yargılardır (ama); düzenli bakım, ürün kaybının az olmasının nedenidir, ardından sonuç gelir (bu nedenle); son cümle aynı yönde yeni bir bilgi ekler (Üstelik). A'daki “çünkü” neden ile sonucu ters çevirir; B ve C ilk boşlukta tutmaz.
YÖNTEM · AKIŞI BOZAN CÜMLE

Düşüncenin akışını bozan cümle: kalabalığa karışmış yabancı

KPSS / TYT Türkçe · Paragrafta yapı · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaBir cümlede anlatılmak istenen nasıl bulunur, iki cümlenin anlamca örtüştüğü nasıl anlaşılır?Bağlantılı konudan (Cümle yorumlama). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Anlatılmak istenen, cümlenin süslerinden ve mecazlarından arındırılmış asıl iletisidir; bulmak için mecazlı söz gerçek anlama çevrilir ve yargı tek, sade bir cümleyle yeniden söylenir. İki cümle anlamca örtüşüyorsa aynı yargıyı taşır: kapsamları, kesinlik dereceleri ve olumlu-olumsuz yönleri aynıdır.

Anlatılmak istenen, anlamca örtüşen cümleler

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Paragrafta düşüncenin akışını bozan cümle nasıl bulunur?

Kısa cevap: Akışı bozan cümle, paragrafın konusuna ya da konunun işlenen yönüne uymayan, önceki ve sonraki cümleyle anlam bağı kurulamayan cümledir. Bulmak için paragrafın konusu ve işlenen yönü belirlenir, numaralı cümleler tek tek bu yöne göre sınanır; çıkarıldığında önceki ile sonraki cümle birbirine daha iyi bağlanıyorsa akışı bozan cümle odur.

Paragraf sorularının en tanıdık yüzü budur: beş cümleden biri, kalabalığa karışmış bir yabancıdır.

Akışı bozan cümle soruları, paragrafın bütün cümlelerinin aynı düşünceye hizmet edip etmediğini ölçer. Soru kökü farklı biçimlerde gelir: “düşüncenin akışını bozan”, “anlam bütünlüğünü bozan”, “anlam akışını bozan cümle hangisidir?” Hepsi aynı şeyi sorar: hangi cümle çıkarılırsa paragraf daha bütünlüklü olur?

Yabancı cümle neye benzer?

  • Konunun başka bir yönüne geçen cümle (en sık): Paragrafla aynı sözcükleri taşır ama başka bir soruya cevap verir. Çeldiricinin gücü buradan gelir: göz tanıdık sözcüğü görür, cümlenin akışa uyduğunu sanır.
  • Konu dışı cümle: Paragrafla hiçbir ilgisi yoktur; nadir görülür, bulması kolaydır.
  • Çelişen cümle: Paragrafın savunduğu yargının tersini söyler ya da bir önceki cümleyle mantıkça çatışır. Bu bir tutarlılık hatasıdır.

Akışı bozan cümle çoğu zaman yeni bir paragrafın giriş cümlesi gibi görünür: bağlayıcısızdır, kendi başına anlaşılır. Paragrafın ilk cümlesi ise konuyu kurduğu için nadiren cevaptır. Ama bu iki eğilim kural değildir; “bu” ile başlayan bir cümle de yön değiştirebilir, son karar anlamla verilir.

Çözümlü örnek

(I) Bal arıları, çiçeklerden topladıkları nektarı kovanda bala dönüştürür. (II) Nektar önce işçi arılar arasında ağızdan ağıza aktarılarak işlenir. (III) Ardından petek gözlerine bırakılan bu sıvının fazla suyu, arıların kanat çırpışıyla buharlaştırılır. (IV) Arı sokmasına karşı alerjisi olan kişilerin yanlarında ilaç taşımaları önerilir. (V) Kıvamı koyulaşan bal, en sonunda ince bir mum tabakasıyla mühürlenir.

Konu ve yön: balın yapılış süreci. II “önce”, III “Ardından… bu sıvı”, V “en sonunda” ile sürecin adımlarını izliyor. IV de “arı” sözcüğünü taşıyor, ama balın nasıl yapıldığına değil, insan sağlığına dair bir soruya cevap veriyor. Sağlama: IV'ü çıkar, III ile V'i art arda oku: …suyu buharlaştırılır. Kıvamı koyulaşan bal… Dikiş izi kalmadı. Akışı bozan cümle IV.

Dört soru, tek karar: cümle ya bir “hayır”da ya bir “evet”te yabancı çıkar, ya da dördünden de geçip akışa katılır.Görsel: Sınav Defteri
Akılda kalsın: Akışı bozan cümle bir yabancıdır: aynı dili konuşur (aynı sözcükler), ama başka bir soruya cevap verir. Önce paragrafın sorusunu bul (“Bal nasıl yapılır?”), sonra her cümleye “Sen bu soruya mı cevap veriyorsun?” diye sor.
Sınavda

Nasıl sorulurKök hep aynıdır: “Bu parçadaki numaralanmış cümlelerden hangisi düşüncenin akışını bozmaktadır?” ALES ve DGS'de aynı soru bir grup yönergesiyle gelir (“… anlam bütünlüğünü bozduğunu bulunuz”). Adım adım: 1) İlk iki cümleden konuyu ve işlenen yönü yaz. 2) Bağlayıcı ya da gönderimle bağlananları kenara koy. 3) Bağsız cümlenin yönünü sına. 4) Sağlama: onu çıkar, önceki ve sonrakini birleştir.

TuzakYabancı cümleyi sözcük benzerliğine bakarak aklamak; aynı sözcük aynı yön demek değildir. Akışı bozan cümle çıkarılır, yeri yanlış cümle taşınır.

Sınavda işaretle“anlam akışını bozan”, “anlam bütünlüğünü bozan” aynı kalıptır.

Ek bilgi: Bu kalıp sınavda kaç kez çıktı?

2012–2021 arasında çıkmış KPSS paragraf sorularında bu kalıp 12 kez geldi, hepsi aynı kökle. ALES ve DGS'de (2017–2021) yönerge bir kez yazılır, altındaki her parça ayrı bir sorudur; bu yolla 33 soru geldi.

?Soru çöz

(I) Her evde, afet anında hemen alınabilecek bir deprem çantası bulunmalıdır. (II) Depremin büyüklüğü, açığa çıkan enerjiye göre hesaplanan bir değerle ifade edilir. (III) Çanta, kapıya yakın ve evdeki herkesin kolayca ulaşabileceği bir yerde durmalıdır. (IV) İçine su, dayanıklı yiyecek, el feneri, yedek pil ve ilk yardım malzemesi konmalıdır. (V) Bu malzemelerin son kullanma tarihleri de yılda bir kez kontrol edilmelidir.

Bu parçadaki numaralanmış cümlelerden hangisi düşüncenin akışını bozmaktadır?

✓ B. Paragraf deprem çantasının hazırlanmasını anlatıyor; II “deprem” sözcüğünü taşısa da depremin nasıl ölçüldüğüne geçerek konunun başka bir yönünü açıyor. II çıkarılınca I ile III dikişsiz birleşir; IV ve V de çantanın içeriğini sürdürür.

↕Sıralama akışı bozan cümle

  1. Bağsız görünen cümlenin yönünü sına
  2. Paragrafın konusunu ve işlenen yönünü yaz
  3. Cümleyi çıkarıp önceki ile sonrakini birleştir
  4. Cümle başlarındaki bağlayıcı ve gönderimleri tara
YÖNTEM · İKİYE BÖLME

Paragrafı ikiye bölme: ikinci paragraf hangi cümleyle başlar?

KPSS / TYT Türkçe · Paragrafta yapı · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaParagrafta anlam bütünlüğü, bağdaşıklık ve tutarlılık nedir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Anlam bütünlüğü (düşüncenin akışı), paragraftaki bütün cümlelerin aynı konunun aynı yönüne hizmet etmesi ve birbirini mantıklı bir sırayla izlemesidir. Bağdaşıklık bu bütünlüğün dildeki görünen bağlarıdır: gönderim sözcükleri, bağlayıcılar, sözcük tekrarı, eksiltme. Tutarlılık ise anlamdaki bağdır: cümlelerin birbiriyle çelişmemesi ve kurulan neden-sonuç ilişkilerinin gerçekten tutması.

Akış, bağdaşıklık, tutarlılık

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Bir paragraf ikiye bölünürse ikinci paragraf hangi cümleyle başlar?

Kısa cevap: İkiye bölme sorularında parça iki ayrı konuyu ya da aynı konunun iki ayrı yönünü işler. İkinci paragraf, yön değişiminin olduğu ve giriş cümlesinin özelliklerini taşıyan cümleyle başlar: bağlayıcısızdır, kendi başına anlaşılır ve sonraki cümleler ona bağlanır. Bağlayıcı ya da gönderim sözcüğüyle önceki cümleye bağlanan bir cümle ikinci paragrafın ilk cümlesi olamaz.

Bazı parçalar aslında iki paragraftır; aradaki çizgiyi bulmak, yazarın nerede yön değiştirdiğini bulmaktır.

İkiye bölme sorusunda verilen parça iki farklı konuyu ya da aynı konunun iki farklı yönünü art arda işler. Senden istenen, ikinci kısmın başladığı cümleyi bulmaktır. O cümle konuya yeni bir kapı açtığı için bir giriş cümlesinin bütün özelliklerini taşır; ilk konudaki ölçütler burada da geçerlidir.

Sık görülen bölünme noktaları

  • Olaydan yoruma: önce yaşanmış bir olay anlatılır, sonra o olaydan genel bir yargıya geçilir.
  • Tanıtmadan değerlendirmeye: önce bir eser, yer ya da kişi tanıtılır, sonra hakkında görüş bildirilir.
  • Sorundan çözüme: önce bir sorun ortaya konur, sonra çözüm yolları sıralanır.
  • Geçmişten bugüne: önce bir şeyin eskiden nasıl olduğu, sonra bugünkü durumu anlatılır.
  • Kişiden esere: önce bir sanatçının hayatı, sonra yapıtları ele alınır.

Çözümlü örnek

(I) Geçen yaz ilk kez bir kazı alanında gönüllü çalıştım. (II) Sabahları güneş yükselmeden toprağı fırçayla temizlemeye başlıyorduk. (III) Bulduğumuz her çanak parçası numaralanıp deftere işleniyordu. (IV) Arkeoloji, geçmişi yalnızca görkemli buluntulardan değil, sıradan eşyalardan da okuyan bir bilimdir. (V) Kırık bir tabak, o evde ne pişirildiğini ve kimlerle ticaret yapıldığını anlatabilir. (VI) Bu yüzden kazılarda en küçük parça bile özenle saklanır.

I–III bir anıyı anlatıyor: kazıda geçen günler. IV'te anlatıcı kayboluyor, arkeoloji hakkında genel bir yargı başlıyor; cümle bağlayıcısız ve tek başına anlaşılır. V bu yargıyı örnekliyor, VI “bu yüzden” ile ona bağlanıyor. İkinci paragraf IV ile başlar. V ve VI zaten cevap olamazdı: ikisi de bir öncekine yaslanıyor.

“Öte yandan” ile açılan ikinci paragraf

Bağlayıcıyla başlayan cümleyi ikinci paragrafın ilk cümlesi saymamak sağlam bir kuraldır, ama bir istisnası var. Öte yandan, diğer taraftan, buna karşılık gibi sözler yalnızca bir önceki cümleye değil, önceki bölümün bütününe bağlanır ve konunun başka bir yanına geçildiğini haber verir. Bir metindeki ikinci paragraf da birinciyle bağını böyle kurabilir. Sporun yararlarını sayan üç cümlenin ardından gelen Öte yandan sporun da bir ölçüsü var: dinlenmeden yapılan ağır antrenman, kası onarmak yerine yıpratır. cümlesi yeni paragrafı açar; ardından gelen cümleler sakıncaları anlatmayı sürdürüyorsa bölme noktası odur. Ama, çünkü, bu yüzden, ayrıca ise yalnız bir önceki cümleye yaslandığı için bu işi görmez.

Bölme noktası mı, akışı bozan cümle mi?

İkinci paragrafın ilk cümlesi

  • Yeni bir yön açar ve sonraki cümleler onu sürdürür.
  • Kendinden sonra gelenlerin konusu olur.

Akışı bozan cümle

  • Yeni bir yön açar ama ardından eski konuya dönülür.
  • Tek başına kalır; kimse onu sürdürmez.
Akılda kalsın: Bölme noktası bir kapıdır: içinden geçilir ve yeni odada kalınır. Akışı bozan cümle ise bir penceredir: dışarıya bir bakış atılır, sonra eski odaya dönülür.
Sınavda

Nasıl sorulur“Bu parça iki paragrafa ayrılmak istense ikinci paragraf hangi cümleyle başlar?” ya da “…hangisi ikinci paragrafın ilk cümlesi olur?” diye gelir. Adım adım: 1) İlk iki üç cümleden birinci paragrafın konusunu çıkar. 2) “Bu, bu nedenle, ama, ayrıca, da/de” ile başlayan şıkları ele (“öte yandan” ile başlayanı eleme, yön değişimini haber verebilir). 3) Kalanlardan yeni bir yön açanı bul. 4) Sağlama: ardından gelenler ona bağlanıyor mu?

TuzakBir cümleyi yalnızca bağlayıcısız olduğu için seçmek; ardından gelenler onu sürdürmüyorsa o cümle bölme noktası değil, akışı bozan cümle olabilir.

Ek bilgi: Bu kalıp sınavda kaç kez çıktı?

2012–2021 çıkmış paragraf sorularında 14 kez geldi; hepsi KPSS'deydi, ALES ve DGS'de bu kalıp görülmedi.

▭Boşluk doldurma

İkinci paragrafın ilk cümlesi, bir cümlesinin özelliklerini taşır. Bölme noktasında konu ya da konunun değişir.

girişsonuçyönüyazarı

?Soru çöz

(I) Mahallemizdeki eski sinema geçen ay yeniden açıldı. (II) Salonun koltukları değiştirilmiş, perdesi ve ses düzeni yenilenmiş. (III) Girişteki el boyaması afişler ise olduğu gibi korunmuş. (IV) Küçük salonlar, büyük alışveriş merkezlerindeki sinemaların veremediği bir şey sunar: tanıdıklık. (V) Gişedeki görevli sizi adınızla karşılar, film bitince kapının önünde sohbet edilir. (VI) Belki de bu yüzden insanlar, bilet fiyatı aynı olsa bile mahalle sinemasını seçiyor.

Bu parça iki paragrafa ayrılmak istense ikinci paragraf hangi cümleyle başlar?

✓ B. I–III yenilenen sinemayı tanıtıyor; IV bağlayıcısız bir genel yargıyla küçük salonların değerine geçiyor, V bu yargıyı örnekliyor, VI “bu yüzden” ile ona bağlanıyor. III “ise”, VI “bu yüzden” ile öncesine bağlı olduğu için başlangıç olamaz; V ise IV'ü açıklıyor.
YÖNTEM · CÜMLE EKLEME

Paragrafa cümle ekleme: başa, ortaya, sona ve doğru yere

KPSS / TYT Türkçe · Paragrafta yapı · Okuma 9 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaCümle tamamlama sorularında boşluğa ne getirileceği nasıl anlaşılır, iki cümle nasıl birleştirilir?Bağlantılı konudan (Cümle yorumlama). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Cümle tamamlama sorularında boşluğa gelecek söz, boşluktan önceki bölümle hem anlamca hem yönce uyumlu olmalıdır: “ama, ancak, oysa, -se de” karşıt yönde, “üstelik, hatta, ayrıca” aynı yönde, “çünkü” gerekçe, “bu yüzden” sonuç bildiren bir devam ister. Cümle birleştirmede ise iki yargı da eksiksiz korunur ve cümlelerde olmayan bir anlam ilişkisi eklenmez.

Cümle tamamlama ve birleştirme

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Paragrafta boş bırakılan yere hangi cümle getirilir, nasıl bulunur?

Kısa cevap: Boşluk paragrafın başındaysa giriş cümlesi, ortasındaysa önceki ve sonraki cümleyi birbirine bağlayan bir köprü, sonundaysa paragrafı toparlayan sonuç cümlesi aranır. Belirleyici olan boşluğun hemen önündeki ve arkasındaki cümledir: seçilen cümle hem konuya hem de bu iki komşunun bağlayıcı ve gönderimlerine uymalıdır. Verilen bir cümlenin yeri sorulduğunda ise cümlenin başındaki bağlayıcı ya da gönderim, önüne neyin gelmesi gerektiğini gösterir.

Paragraftan çıkarılmış bir cümle, yap-bozdan çıkarılmış bir parça gibidir: önündeki ve arkasındaki kenarlar onun biçimini söyler.

Boşluk doldurma ve cümle ekleme soruları, paragrafa dışarıdan bir cümle yerleştirmeni ister. Paragrafın tamamını anlamak elbette yardımcı olur, ama karar çoğu zaman boşluğun hemen çevresinde verilir. Önce boşluğun yerine bak; çünkü yer, aranan cümlenin türünü belirler.

Başta, ortada, sonda

  • Boşluk başta: giriş cümlesi aranır. Konuyu açmalı ve ikinci cümlenin gönderimini karşılamalıdır. İkinci cümle Bu alışkanlık… diye başlıyorsa doğru şıkta bir alışkanlığın adı geçmelidir.
  • Boşluk ortada: iki taraflı bir köprü aranır. Doğru cümle önceki cümlenin bıraktığı yerden devam etmeli, sonraki cümlenin başındaki bağlayıcıyı da karşılamalıdır. Sonraki cümle Böylece… diye başlıyorsa boşluğa bir yöntem ya da eylem gelir.
  • Boşluk sonda: sonuç cümlesi aranır. Söyleneni toparlamalı, paragrafın yönüyle (olumlu ya da olumsuz) uyuşmalı, yeni konu açmamalıdır. Boşluk bir cümlenin ortasında bırakılmışsa (…bu yüzden ----), o cümlenin başladığı yapıyı tamamlayan şık aranır.

Çözümlü örnek: paragrafın sonu

Eskiden bir şarkıyı dinlemek için plağını ya da kasetini almak gerekirdi. Bugün milyonlarca şarkı birkaç dokunuşla önümüze geliyor. Ne var ki bu bolluk, bir albümü baştan sona dinleme alışkanlığını zayıflattı. ----

Paragrafın yönü “ne var ki” ile dönmüş: erişim kolaylaşmış ama dinleme sabrı azalmış. Sona gelecek cümle bu iki yanı toparlamalı: Kısacası müziğe ulaşmak kolaylaştı, ona ayırdığımız sabır ise azaldı. Buna karşılık Plak satışları da son yıllarda yeniden artıyor. gibi bir şık, konuyu başka bir yöne taşıdığı için sona getirilemez. “Sonuna getirilemez” kalıbında dört şıktan üçü toparlayıcıdır; aykırı olan, yön değiştiren, çelişen ya da yeni konu açan şıktır.

Verilen cümlenin yerini bulma

“‘…’ cümlesi numaralanmış cümlelerin hangisinden sonra getirilmelidir?” sorusunda iş tersine döner: elinde cümle var, yeri yok. Cümlenin başı, önünde ne olması gerektiğini söyler. Şu paragrafa Bu sayede nesli tükenmekte olan bitki türleri bile gelecek kuşaklara aktarılabiliyor. cümlesi eklenecek olsun:

(I) Dünyanın birçok ülkesinde tohum bankaları bulunur. (II) Bu merkezlerde tohumlar önce kurutulur, ardından çok düşük sıcaklıktaki depolarda uzun yıllar canlı tutulur. (III) Bankaların bir kısmı, kuraklığa dayanıklı çeşitler üzerine de araştırma yapar. (IV) Araştırmaların sonuçları çiftçilerle paylaşılır.

“Bu sayede” bir yöntemi ya da imkânı işaret ediyor: önünde tohumların nasıl korunduğunu söyleyen cümle olmalı. II tam olarak bunu anlatıyor; III ise araştırma konusuna geçiyor ve “de” ile yeni bir bilgi ekliyor. Eklenecek yer II ile III'ün arasıdır: cevap II'den sonra.

Aynı soru iki ayrı kılıkta daha gelir. Kök “… cümlelerin hangisinden önce getirilmelidir?” diyebilir; o zaman yukarıdaki örneğin cevabı “III'ten önce” olur. Ya da cümlelerin arasına numaralı boşluklar konur ((I) … (II) … (III)) ve “numaralanmış yerlerden hangisine getirilmelidir?” diye sorulur; bu kez numara cümleyi değil, iki cümle arasındaki aralığı gösterir. Yer bulunduktan sonra yanlış harfe gitmemek için kökteki önce / sonra / yer sözcüğünü işaretle.

Diyalogda boşluk: soruyu cevaptan bulmak

Röportaj biçimindeki parçalarda boşluk bırakılan yerler sorulardır; şıklarda (I) ve (II) diye iki soru yan yana verilir ve “Bu diyalogda boş bırakılan yerlere sırasıyla aşağıdakilerden hangisi getirilmelidir?” diye sorulur. Belirleyici olan, boşluğun hemen ardından gelen cevaptır: doğru soru, cevabın gerçekten karşıladığı şeyi sormalıdır. Önce yalnız birinci boşluğu çöz ve tutmayan şıkları ele; ikinci boşluğa kalan şıklarla bak.

— (I) ---- — Atölyeye girdiğim ilk gün ustam elime bir süpürge verdi; tezgâha ancak üç ay sonra geçebildim. — (II) ---- — Bugün çırak alırken ben de aynısını yapıyorum, çünkü sabır anlatılarak öğretilmiyor. Birinci cevap mesleğe başlangıcı anlatıyor: “Mesleğe nasıl başladınız?” türünden bir soru gerekir. İkinci cevap bugünkü tutumu ve gerekçesini veriyor: “Siz çıraklarınızı nasıl yetiştiriyorsunuz?” gibi bir soru uyar. Birinci boşluğa “Hangi ödülleri aldınız?” koyan şık, cevapta ödül geçmediği için ilk adımda düşer.

Akılda kalsın: Boşluğu iki komşusuyla birlikte oku: önceki cümlenin sonu ve sonraki cümlenin başı. Doğru şık, ikisini de dikişsiz birleştiren cümledir. Yer, türü söyler: başta giriş, ortada köprü, sonda toparlama.
Sınavda

Nasıl sorulur“Bu parçada boş bırakılan yere düşüncenin akışına göre hangisi getirilmelidir?”, “Bu parçanın sonuna / başına …” kökleriyle gelir. Adım adım: 1) Boşluğun yerini belirle: baş, orta, son. 2) Komşu cümlelerin bağlayıcı ve gönderimlerini işaretle. 3) Şıkları bu izlere göre ele; konuya uyup komşuya bağlanmayan şık da yanlıştır. 4) Seçtiğin şıkkı yerleştirip üç cümleyi art arda oku.

TuzakParagrafın konusuna uyan her şıkkı doğru sanmak; boşlukta yalnız konu değil, yer de belirleyicidir. “Getirilemez” kalıbında olumsuz kökü gözden kaçırma.

Ek bilgi: Bu kalıp sınavda nasıl çıktı?

2012–2021 çıkmış KPSS, ALES ve DGS paragraf sorularında boşluk, başa ve sona cümle soruları 33 kez geldi. KPSS'deki 14 sorunun 7'si boşluk, 6'sı “parçanın sonuna”, 1'i “parçanın başına” kökündeydi. ALES ve DGS'de 16 soru bir grup yönergesiyle geldi (“… boşluğu anlam bakımından en uygun biçimde tamamlayan seçeneği bulunuz”); bunlarda boşluk çoğu zaman parçanın son cümlesidir. Diyalog boşlukları 2 kez (ALES 2019) çıktı. “‘…’ cümlesi numaralanmış cümlelerin hangisinden sonra getirilmelidir?” kalıbı bu yıllarda görülmedi; soru bankalarında karşına çıkar.

?Soru çöz

Uzun yürüyüşe çıkacaklar için en önemli malzeme ayakkabıdır. Yeni alınmış bir ayakkabıyla doğrudan uzun bir parkura çıkmak, ayakta su toplanmasına yol açabilir. ---- Böylece ayakkabı ayağın biçimini alır ve yürüyüş günü tatsız sürprizler yaşanmaz.

Bu parçada boş bırakılan yere düşüncenin akışına göre aşağıdakilerden hangisi getirilmelidir?

✓ C. Önceki cümle bir sorun koyuyor (yeni ayakkabı su toplatabilir), sonraki cümlenin “Böylece”si bir yöntem bekliyor. C hem “Bu nedenle” ile sorunu devralıyor hem de ayakkabının ayağın biçimini almasını sağlayacak eylemi veriyor. A ve B konuyu dağıtır, D paragrafın yargısıyla çelişir.

⇄Bilgi eşleştirme boşluğun yeri

YÖNTEM · SIRALAMA

Cümleleri sıralama ve yer değiştirme: dağınık cümlelerden paragraf kurmak

KPSS / TYT Türkçe · Paragrafta yapı · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaParagrafta düşüncenin akışını bozan cümle nasıl bulunur?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Akışı bozan cümle, paragrafın konusuna ya da konunun işlenen yönüne uymayan, önceki ve sonraki cümleyle anlam bağı kurulamayan cümledir. Bulmak için paragrafın konusu ve işlenen yönü belirlenir, numaralı cümleler tek tek bu yöne göre sınanır; çıkarıldığında önceki ile sonraki cümle birbirine daha iyi bağlanıyorsa akışı bozan cümle odur.

Akışı bozan cümle

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Dağınık cümlelerden paragraf nasıl oluşturulur, hangi cümleler yer değiştirmelidir?

Kısa cevap: Sıralama sorularında önce giriş cümlesi bulunur: bağlayıcı ya da gönderim içermeyen, konuyu genel olarak açan cümle. Sonra her cümlenin sonu öteki cümlelerin başıyla eşleştirilerek zincir kurulur, toparlayıcı cümle sona konur. Yer değiştirme sorularında ise zincirin ilk koptuğu nokta bulunur; yerinden kaymış cümle, kopukluğu onaran cümleyle yer değiştirir.

Dağınık cümlelerden paragraf kurmak, zincir halkalarını birleştirmeye benzer: her halkanın bir ucu öncekine, öteki ucu sonrakine takılır.

Bu konuda iki soru tipi birlikte ele alınıyor, çünkü ikisi de aynı becerinin ürünüdür: cümlelerin doğru sırasını görmek. Sıralama sorusunda cümleler karışık verilir ve doğru sıradaki bir cümle sorulur: “baştan ikinci / üçüncü cümle hangisidir?” Yer değiştirme sorusunda ise paragraf neredeyse düzgündür; yalnızca iki cümle birbirinin yerine geçmiştir.

Zincir yöntemi: sıralama

İlk halka giriş cümlesidir: bağlayıcısı ve gönderimi olmayan, konuyu genel olarak açan cümle. Onu bulduktan sonra cümlenin sonuna bak; sonunda geçen kavramı başında taşıyan ya da ona gönderim yapan cümle, ikinci halkadır. Böyle ilerlersin. “Kısacası, demek ki” gibi toparlayıcı sözlerle başlayan cümle sona; “önce, ardından, en sonunda” gibi sıra bildiren sözler de sürecin ilgili yerine gider.

Örnek: (I) Buluşma gününde kitabın en çok tartışılan bölümleri sırayla konuşulur. (II) Kısacası kitap kulübü, okumayı yalnız yapılan bir uğraştan ortak bir deneyime dönüştürür. (III) Kitap kulüpleri, aynı kitabı okuyanları düzenli olarak bir araya getiren küçük topluluklardır. (IV) Bu konuşmalar, tek başına okurken fark edilmeyen ayrıntıları da ortaya çıkarır. (V) Üyeler her ay bir kitap seçer ve belirlenen güne kadar bitirmeye çalışır. Giriş III'tür, çünkü bir tanım veriyor ve hiçbir şeye bağlanmıyor. Şema zincirin geri kalanını gösteriyor.

Her halkada bir cümlenin sonu ötekinin başına takılıyor: doğru sıra III-V-I-IV-II.Görsel: Sınav Defteri

Yer değiştirme: zincirin koptuğu yer

Yer değiştirme sorusunda zincir bir noktada kopar. Önce I. cümleye bak: giriş cümlesiyse yerinde kalır ve I'in geçtiği şıklar elenir; değilse giriş olabilecek cümle I ile yer değiştirecektir. Sonra her cümleyi bir öncekine bağlamaya çalış. Bağın ilk koptuğu yerdeki cümle, yer değiştirecek iki cümleden biridir; öteki, o kopukluğu onaracak cümledir. İkisini değiştirip paragrafı baştan bir kez okumak en sağlam sağlamadır.

Cümle düzeyinde sıralama da benzer bir mantıkla çalışır. Sözcük gruplarından kurallı ve anlamlı bir cümle kurulması istendiğinde yüklem sona, özne çoğunlukla başa yerleştirilir; öteki ögeler anlamın doğallığına göre dizilir. Ögelerin bulunuşu için: Cümlenin ögeleri.

Akılda kalsın: Sıralamada üç adım: girişi bul (bağsız ve genel), son–baş eşleştirmesiyle zinciri kur, toparlayıcıyı sona koy. Yer değiştirmede ise ilk kopukluğu bul: değişecek cümlelerden biri her zaman oradadır.
Sınavda

Nasıl sorulur“Numaralanmış cümleler anlamlı bir bütün oluşturacak biçimde sıralandığında baştan üçüncü cümle hangisi olur?” ve “…hangilerinin birbiriyle yer değiştirmesi gerekir?” Sıralamada: giriş cümlesini bul, şıkları ona göre ele; giriş cümlesinin sonundaki kavramı başında taşıyan cümleyi ekle; sorulan sıraya ulaşınca dur. Yer değiştirmede: I giriş mi, ilk kopukluk nerede, onu hangi cümle onarır? Değiştir, baştan oku.

TuzakBütün cümleleri okuyup sezgiyle sıralamak; zincir yöntemi hem daha hızlı hem daha güvenilirdir.

Sınavda işaretle“paragraf oluşturma” sorusu sıralama sorusudur.

Ek bilgi: Bu kalıplar sınavda kaç kez çıktı?

2012–2021 çıkmış paragraf sorularında yer değiştirme 34 kez geldi: KPSS'de 4, ALES ve DGS'de 30 (grup yönergesiyle). Sıralama (“baştan ikinci / üçüncü / dördüncü”) 18 kez geldi ve yalnız ALES ile DGS'deydi (2017–2021); sözcük gruplarından kurallı cümle kurma 1 kez (DGS 2017) çıktı.

↕Sıralama dağınık cümlelerden paragraf

  1. Birkaç ay sonra atıklar, koyu renkli ve toprak kokulu bir gübreye dönüşür.
  2. Kompost, mutfak ve bahçe atıklarının çürütülerek toprağa karışabilen bir gübreye dönüştürülmesidir.
  3. Böylece hem çöp miktarı azalır hem de bahçe için ücretsiz bir besin kaynağı elde edilir.
  4. Bunun için önce sebze kabukları, kuru yapraklar ve çay posası gibi atıklar bir kapta toplanır.
  5. Ardından karışım ara sıra karıştırılarak havalandırılır ve nemli tutulur.

?Soru çöz

(I) Kuşların sonbaharda göç etmesinin başlıca nedeni, kışın besin bulmanın zorlaşmasıdır. (II) Günler kısalmaya başlayınca pek çok tür bu değişikliği bir işaret olarak algılar. (III) Yolculuk sırasında bazı türler güneşin konumundan, bazıları yıldızlardan yön bulur. (IV) Bunun üzerine kuşlar, uzun yol için vücutlarında yağ depolamaya başlar. (V) Bilim insanları, bazı türlerin dünyanın manyetik alanını da algıladığını düşünüyor.

Bu parçada anlam bütünlüğünün sağlanabilmesi için numaralanmış cümlelerden hangi ikisi yer değiştirmelidir?

✓ D. I giriş cümlesidir, II ona bağlanır. III'te zincir kopar: göçün başlamasından önce yolculuktaki yön bulmaya geçilmiştir. IV'teki “Bunun üzerine” ise II'deki işareti karşılar. III ile IV yer değiştirince sıra işaret → hazırlık → yolculukta yön bulma → manyetik alan olur; V'teki “da”, III'teki yön bulma yollarına yeni bir yol ekler.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Yıllarca biriktirdiği parayı tek bir yanlış yatırımla kaybedince ----. Bu cümlede boş bırakılan yere aşağıdaki deyimlerden hangisi getirilmelidir?

✓ C. Cümle büyük bir kaybın ardından gelen duyguyu, yani pişmanlığı istiyor; TDK'de “dizini dövmek” çok pişman olmaktır. A gizlice dinlemek, B bir şeyi elde etmeyi çok istemek, D birinin beğenisini kazanmaktır; üçü de kaybın sonucuna uymaz. Önce boşluğa kendi sözünle “çok pişman oldu” yaz, sonra deyimi seç.Kaynak: Sözcükler arası anlam ilişkileri · Deyimler ve özellikleri

?Soru 2

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde karşıt anlamlı sözcükler bir arada kullanılmamıştır?

✓ D. “Gelmek” ile “gelmemek” arasında karşıtlık yoktur; aynı fiil yalnızca olumsuzlanmıştır. A'da açık-kapalı, B'de alıcı-satıcı, C'de inmek-çıkmak karşıt anlamlıdır.Kaynak: Sözcükler arası anlam ilişkileri · Zıt anlam ve karşıtlık türleri

?Soru 3

“Yönetmenin ilk filmi gişede beklenen ilgiyi görmedi; ama …” Bu cümle aşağıdakilerden hangisiyle tamamlanırsa anlamca uygun olur?

✓ C. “Ama” karşıt yönde bir devam ister: gişedeki başarısızlığa karşı olumlu bir durum gelmeli. A, B ve D, ilk bölümle aynı yönde (olumsuz) devam ettiği için “ama” ile uyuşmaz.Kaynak: Cümle yorumlama · Cümle tamamlama ve birleştirme

?Soru 4

“Bu tartışmada haksız olduğunu söyleyemem.” cümlesine anlamca en yakın cümle aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. “Haksız olduğunu söyleyemem” biçimce olumsuz ama anlamca olumludur: karşıdakinin haklılığı kabul ediliyor. C anlamı tersine çevirir; A ve D ise yargıyı belirsizleştirir.Kaynak: Cümlede anlam ilişkileri · Olumlu-olumsuz, örtülü anlam, eş anlamlı cümle

?Soru 5

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde öznel bir yargı vardır?

✓ D. Kitap sayısı denetlenebilir, ama “okunmaya değer” bir beğenidir; sayı yargıyı nesnel yapmaz. A'da “en” ölçülebilir bir niteliği (yükseklik) bildirir; B başkasının görüşünü aktarır; C'deki “güzel” bir kurum adının parçasıdır.Kaynak: Cümle yorumlama · Öznel-nesnel tuzakları, karışık cümle

?Soru 6

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde olasılık (tahmin) anlamı vardır?

✓ A. Kilitli kapıdan yola çıkılarak bir kestirimde bulunulmuş; “-malı” burada gereklilik değil tahmin bildiriyor (“herhâlde tatile çıkmışlardır”). B'deki “-ebilir” kapasite, C'deki “-malı” gereklilik bildirir; D genel geçer bir bilgiyi kesin olarak verir.Kaynak: Cümle yorumlama · Kesinlik ve olasılık (tahmin)

?Soru 7

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde sitem vardır?

✓ C. Kırgınlık doğrudan bir kişiye yöneltilmiş; beklenen ilgiyi göstermeyen muhataba sitem ediliyor. A'da genel bir yakınma, B'de pişmanlık, D'de tasarı vardır.Kaynak: Cümlede anlam ilişkileri · Yakınma, sitem, pişmanlık, tasarı

?Soru 8

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde karşılaştırma yapılmıştır?

✓ B. Bu yılın fuarı geçen yılınkiyle kalabalık ölçütüne göre karşılaştırılmıştır (-den daha, üstünlük). A'da “daha” henüz, C'de “göre” kişisel görüş, D'de “kadar” zaman sınırı anlamındadır.Kaynak: Cümlede anlam ilişkileri · Karşılaştırma ve benzetme

?Soru 9

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde bir ön yargı dile getirilmiştir?

✓ C. Yeni sezon izlenmeden “sıkıcıdır” hükmü verilmiş; dayanaksız, peşin bir yargı. A gözleme dayanan bir tahmin, B ön kabule dayanan bir öneri, D ise bir veriden (biletlerin tükenmesi) yapılan çıkarımdır.Kaynak: Cümle yorumlama · Ön yargı, ön kabul, çıkarım, kanıtlama

?Soru 10

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde deyimin anlamı ayraç içinde yanlış açıklanmıştır?

✓ A. TDK'ye göre “çam devirmek”, karşısındakine dokunacak ya da kötü sonuç doğuracak bir söz söylemektir; sevinmekle ilgisi yoktur. B, C ve D'deki açıklamalar TDK'deki anlamlarla örtüşür.Kaynak: Sözcükler arası anlam ilişkileri · Deyimler ve özellikleri
88
Daha fazla soru çözmek ister misin?Paragrafta anlam ve yapı konusundan 88 soru seni bekliyor. Çözümlü; yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →