Paragrafın bölümleri: giriş, gelişme ve sonuç cümlesi
MEB 9. sınıf · Anlamın Yapı Taşları · Okuma 8 dk · 2 etkinlik
✎Konu anlatımı
Paragrafın bölümleri nelerdir, giriş cümlesi nasıl anlaşılır?
Kısa cevap: Paragraf, tek bir düşünceyi ya da bir konunun tek bir yönünü anlatan, birbirine anlamca ve dilce bağlı cümlelerden oluşan yazı birimidir. Giriş bölümü konuyu ortaya koyar, gelişme bölümü onu açıklar ve örnekler, sonuç bölümü söyleneni toparlar. Giriş cümlesi kendi başına anlaşılır; “ama, çünkü, bu, bu yüzden, ayrıca” gibi önceki bir cümleye bağlanan sözlerle ya da “da/de” ile başlamaz.Bir paragraf, tek bir düşüncenin etrafına kurulmuş küçük bir yapıdır: bir kapısı, birkaç odası ve bir çıkışı vardır.
Paragraf, yazıda satır başıyla ayrılan ve tek bir düşünceyi ya da bir konunun tek bir yönünü anlatan cümleler topluluğudur. Yazar yeni bir yöne geçtiğinde yeni bir paragrafa başlar; bu yüzden her paragrafın kendi içinde bir başı, bir ortası ve bir sonu olur. Sınavda paragraf çoğu zaman “parça” diye anılır. Paragrafın konusu, ana düşüncesi, yardımcı düşünceleri ve başlığı komşu sayfanın işi: Paragrafta anlam. Bu sayfa iskeleti anlatıyor: cümleler hangi sırayla dizilir, birbirine nasıl bağlanır ve bu bağlar sınavda nasıl ipucuna dönüşür?
Giriş cümlesi: kapıyı açan cümle
Giriş cümlesi okuru konuya sokar. Genel bir yargı, bir tanım, bir gözlem ya da merak uyandıran bir soru olabilir; ortak özelliği kendi başına anlaşılmasıdır. Kendinden önce bir şey söylenmiş gibi duran cümle giriş olamaz. Bu yüzden giriş cümlesi şu türden sözlerle açılmaz:
- Bağlaçlar ve bağlayıcı ifadeler: ama, fakat, oysa, çünkü, ayrıca, üstelik, bu yüzden, bu nedenle, kısacası, sonuç olarak.
- Geriye gönderen sözcükler: bu, o, onlar, böyle, bunun için, söz konusu, adı geçen, bu durum. Bu kitap… diye başlayan cümle okura “Hangi kitap?” diye sordurur.
- Ekleme ve pekiştirme bildirenler: da/de, bile, hatta, hem de. Kardeşim de… diyen cümle, daha önce başka birinden söz edilmiş olmasını gerektirir.
✔ Giriş olabilir
- Şehirlerde bisiklet kullanımı son yıllarda hızla artıyor.
- Göçmen kuşların binlerce kilometrelik yolu nasıl bulduğu uzun süre bir sır olarak kaldı.
- Bu yaz ilk kez Kars'a gittim. (“bu yaz” bir zaman bildirir, önceki cümleye göndermez)
✘ Giriş olamaz
- Bu yüzden belediyeler yeni yollar açıyor.
- Ayrıca bisiklet, park sorununu da azaltıyor.
- Onlar da bu yolu kullanmaya başladı.
Gelişme: düşüncenin açıldığı odalar
Gelişme bölümü, giriş cümlesinin ortaya koyduğu düşünceyi genişletir: açıklar, örnek verir, kanıt gösterir, karşılaştırır. Yardımcı düşünceler bu bölümdedir ve her cümle bir öncekinin bıraktığı yerden devam eder. Bu cümlelerin başında sık sık bağlayıcılar ve gönderim sözcükleri görürsün; onlar paragrafın dikiş yerleridir. Düşüncenin hangi yollarla geliştirildiği ayrı bir sayfada: Anlatım biçimleri ve düşünceyi geliştirme yolları.
Sonuç cümlesi: kapıyı kapatan cümle
Sonuç cümlesi söyleneni toparlar ve bir yargıya bağlar; ana düşünce çoğu zaman burada açıkça söylenir. Yeni bir konu açmaz, kendinden önceki cümlelere dayanır. Bu yüzden tek başına okunduğunda eksik kalır: Kısacası bisiklet artık gündelik bir ulaşım aracı. cümlesini gören okur “Neyin kısası?” diye sorar. Sık ipuçları kısacası, sonuç olarak, demek ki, öyleyse, işte, bu yüzden, böylece sözleridir; ama her sonuç cümlesi böyle bir sözle başlamaz, toparlayıcı bir yargı taşıması yeter.
Üç bölüm bir arada
Şehirlerde bisiklet kullanımı son yıllarda hızla artıyor. Belediyeler ana caddelere ayrı şeritler çizdi, kiralık bisiklet istasyonları kurdu. Kısa mesafede bisiklet, otobüsten de otomobilden de hızlı; üstelik park derdi yok. Kısacası bisiklet, kalabalık şehirde artık bir spor aracı değil, gündelik bir ulaşım aracı. İlk cümle konuyu açıyor, ortadaki iki cümle bunun nedenlerini sayıyor, son cümle toparlıyor. Şema aynı paragrafı bölümlerine ayırıyor.
Giriş ve sonuç cümlesini bulma
“Aşağıdakilerden hangisi bir paragrafın giriş cümlesi olmaya en uygundur?” sorusunda her şıkkın ilk iki üç sözcüğüne bakarak ilk elemeyi yapabilirsin: bağlayıcıyla, gönderimle ya da “da/de” ile açılan şıklar düşer. Kalanlardan en genel olanı, yani ardından açıklama ve örnek gelmeye en elverişli olanı seçilir. “Hangisi bir paragrafın sonuç cümlesi olabilir?” sorusunda ise tersine bakılır: toparlayan, bir yargı bildiren ve öncesinde söylenmiş bir şeye dayanan cümle aranır.
Nasıl sorulur“Hangisi bir paragrafın giriş cümlesi olmaya en uygundur?”, “Hangisi bir paragrafın sonuç cümlesi olabilir?” ya da numaralı bir parçada “Bu parçanın giriş cümlesi hangisidir?” diye gelir. Adım adım: 1) Şıkların ilk sözcüklerini tara. 2) Bağlayıcı, gönderim ya da “da/de” ile başlayanları ele. 3) Kalanlardan en genel ve tek başına anlaşılır olanı seç.
Tuzak“bu yaz, bu sabah” gibi zaman bildiren “bu”ları gönderim sanıp doğru şıkkı elemek.
Sınavda işaretleşıkta “başlangıç cümlesi” yazıyorsa giriş cümlesi kastedilir.
| Şık | Cümle | İlk söz | Karar |
|---|---|---|---|
| A | Bu nedenle ağaç dikimi her yıl artırılıyor. | bu nedenle | ✘ Öncesine bağlanıyor |
| B | Üstelik gölgeleri yazın sokakları serinletiyor. | üstelik | ✘ Ekleme bağlayıcısı |
| C | Şehirdeki ağaçlar, sandığımızdan çok daha fazla iş görür. | — | ✔ Bağımsız, ardından örnek bekleyen genel yargı |
| D | Onlar olmasa havadaki tozu kim tutardı? | onlar | ✘ Gönderim: “onlar” kim? |
Ek bilgi: Bu kalıp sınavda nasıl çıktı?
2012–2021 çıkmış KPSS, ALES ve DGS paragraf sorularında giriş ya da sonuç cümlesini doğrudan soran kök görülmedi. Bu ölçütler orada ikiye bölme, sıralama ve paragrafın başına ya da sonuna cümle getirme sorularının içinde işe yarar.
⇄Bilgi eşleştirme cümle ve bölüm
?Soru çöz
Aşağıdakilerden hangisi bir paragrafın giriş cümlesi olmaya en uygundur?