Cümle türleri ve yüklemin türü: isim cümlesi mi, fiil cümlesi mi?
MEB 11. sınıf · Hayatın Aynası · Okuma 5 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaCümlenin ögeleri nelerdir, yüklem nasıl bulunur?Bağlantılı konudan (Cümlenin ögeleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Cümlenin ögeleri yüklem, özne, nesne, dolaylı tümleç (yer tamlayıcısı) ve zarf tümlecidir; yüklem ve özne temel, ötekiler yardımcı ögelerdir. Yüklem, cümlede yargıyı taşıyan çekimli fiil ya da ek fiil almış isim soylu sözdür; ögeler bulunurken her zaman önce yüklem belirlenir.
✎Konu anlatımı
İsim cümlesi ve fiil cümlesi nedir, nasıl ayırt edilir?
Kısa cevap: Cümleler dört ölçüte göre sınıflandırılır: yükleminin türüne, yükleminin yerine, anlamına ve yapısına göre. Yükleminin türüne göre yüklemi çekimli bir fiil olan cümle fiil cümlesi, yüklemi ek fiil almış ya da ek fiili düşmüş isim soylu bir söz olan cümle isim cümlesidir.Aynı cümleye dört ayrı pencereden bakılabilir; her pencere ona başka bir ad verir. Sınavın istediği, hangi pencereden baktığını hiç karıştırmamandır.
Cümlenin ögeleri sayfasında her işe yüklemle başlamıştık; cümle türlerinde de değişmez kural budur. Dört ölçütün üçü doğrudan yükleme bakar: yüklem hangi türden bir söz, cümlenin neresinde duruyor, kaç tane ve olumlu mu? Dördüncüsü, yapı, cümlenin içinde yüklemden başka yargı bulunup bulunmadığını sorar. Bu yüzden tek bir cümle dört ad birden alabilir: Kardeşimin anlattığı hikâyeyi hiç unutmadım. cümlesi aynı anda bir fiil cümlesi, kurallı bir cümle, biçimce olumsuz bir cümle ve girişik birleşik bir cümledir.
Fiil cümlesi: yüklem çekimli bir fiil
Yüklemi kip ve kişi eki almış bir fiil olan cümleye fiil cümlesi denir: Kardeşim dün akşam yeni bir romana başladı. · Yarın erkenden yola çıkacağız. Birleşik fiil ve deyim yüklemler de fiildir: Komşular taşınırken bize yardım etti. Ek fiil, fiile de gelebilir; bu durumda birleşik zamanlı bir fiil oluşur ama cümle yine fiil cümlesidir: Biz vardığımızda tren çoktan kalkmıştı. Kip ve kişi eklerinin ayrıntısı fiiller ve ek fiil sayfasında.
İsim cümlesi: yüklem isim soylu bir söz
Yüklemi isim, sıfat, zamir ya da isim soylu bir söz öbeği olan cümleye isim cümlesi denir. Yüklem ek fiille çekimlenir: Bu sokaktaki en eski ev bizimkiydi. Geniş zamanın ek fiili çoğu zaman yazılmaz, cümle yine isim cümlesidir: Hava bugün çok soğuk. “Var”, “yok” ve “değil” de isim soylu yüklem kurar: Dolapta hiç süt yok. · Bu iş sandığın kadar kolay değil. İsim-fiil ek fiil alınca da yüklem isim soylu olur: Tek isteğim biraz dinlenmekti.
Üç ince ayrım
- “-makta” mı, “-mak + ek fiil” mi? Kardeşim yeni bir dil öğrenmekte. cümlesinde “-makta” şimdiki zaman ekidir (= öğreniyor), cümle fiil cümlesidir. Asıl amacı yeni bir dil öğrenmekti. cümlesinde ise “öğrenmek” isim-fiildir, ek fiil almıştır; cümle isim cümlesidir. Test: yerine “-yor” koyabiliyorsan zaman ekidir.
- “Oldu” fiildir: Kardeşim geçen yıl öğretmen oldu. cümlesinin yüklemi “olmak” fiilinin çekimidir, cümle fiil cümlesidir. Kardeşim o yıl öğretmendi. cümlesinde ise “-di” ek fiildir, cümle isim cümlesidir.
- Kök sınavı: Yüklemin eklerini at, köke bak. Kök bir fiilse (gel-, oku-, başla-) fiil cümlesi, bir isimse (ev, güzel, yok, değil) isim cümlesidir.
Nasıl sorulurEn sık kalıp: “Aşağıdaki cümlelerin hangisi yükleminin türüne göre ötekilerden farklıdır?” Seçeneklerin üçünde yüklem fiil, birinde isim olur ya da tersi.
TuzakŞunlardır: “-makta” ekli yüklemi isim-fiil sanmak, “öğretmen oldu” gibi “olmak” fiiliyle kurulan yüklemi isim cümlesi saymak, ek fiili düşmüş “Hava çok soğuk.” cümlesinde yüklem aramamak.
Sınavda işaretle“ad cümlesi” isim cümlesi, “eylem cümlesi” fiil cümlesidir.
⇄Bilgi eşleştirme cümle ve yüklem türü
?Soru çöz
Aşağıdaki cümlelerin hangisi yükleminin türüne göre ötekilerden farklıdır?