Cümle türleri: yapısına, yüklemine, anlamına göre

Bir cümleye dört pencereden bakıyoruz: yüklemin türü, yüklemin yeri, anlam ve yapı. Girişik, şartlı, ki'li ve iç içe birleşik cümleler, bağımlı-bağımsız sıralı cümleler, “değil”li tuzaklar ve adım adım çözümleme yöntemi.

8 durakKavram
16 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 16tamamlanan etkinlik
16 sorubu konuda çözebileceğin
KAVRAM · YÜKLEMİN TÜRÜ

Cümle türleri ve yüklemin türü: isim cümlesi mi, fiil cümlesi mi?

MEB 11. sınıf · Hayatın Aynası · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaCümlenin ögeleri nelerdir, yüklem nasıl bulunur?Bağlantılı konudan (Cümlenin ögeleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Cümlenin ögeleri yüklem, özne, nesne, dolaylı tümleç (yer tamlayıcısı) ve zarf tümlecidir; yüklem ve özne temel, ötekiler yardımcı ögelerdir. Yüklem, cümlede yargıyı taşıyan çekimli fiil ya da ek fiil almış isim soylu sözdür; ögeler bulunurken her zaman önce yüklem belirlenir.

Cümle, öge ve yüklem

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

İsim cümlesi ve fiil cümlesi nedir, nasıl ayırt edilir?

Kısa cevap: Cümleler dört ölçüte göre sınıflandırılır: yükleminin türüne, yükleminin yerine, anlamına ve yapısına göre. Yükleminin türüne göre yüklemi çekimli bir fiil olan cümle fiil cümlesi, yüklemi ek fiil almış ya da ek fiili düşmüş isim soylu bir söz olan cümle isim cümlesidir.

Aynı cümleye dört ayrı pencereden bakılabilir; her pencere ona başka bir ad verir. Sınavın istediği, hangi pencereden baktığını hiç karıştırmamandır.

Cümlenin ögeleri sayfasında her işe yüklemle başlamıştık; cümle türlerinde de değişmez kural budur. Dört ölçütün üçü doğrudan yükleme bakar: yüklem hangi türden bir söz, cümlenin neresinde duruyor, kaç tane ve olumlu mu? Dördüncüsü, yapı, cümlenin içinde yüklemden başka yargı bulunup bulunmadığını sorar. Bu yüzden tek bir cümle dört ad birden alabilir: Kardeşimin anlattığı hikâyeyi hiç unutmadım. cümlesi aynı anda bir fiil cümlesi, kurallı bir cümle, biçimce olumsuz bir cümle ve girişik birleşik bir cümledir.

Cümle türleri dört ölçütle ayrılır; üçü yükleme (türü, yeri, olumluluğu), biri cümlenin yapısına bakar.Görsel: Sınav Defteri

Fiil cümlesi: yüklem çekimli bir fiil

Yüklemi kip ve kişi eki almış bir fiil olan cümleye fiil cümlesi denir: Kardeşim dün akşam yeni bir romana başladı. · Yarın erkenden yola çıkacağız. Birleşik fiil ve deyim yüklemler de fiildir: Komşular taşınırken bize yardım etti. Ek fiil, fiile de gelebilir; bu durumda birleşik zamanlı bir fiil oluşur ama cümle yine fiil cümlesidir: Biz vardığımızda tren çoktan kalkmıştı. Kip ve kişi eklerinin ayrıntısı fiiller ve ek fiil sayfasında.

İsim cümlesi: yüklem isim soylu bir söz

Yüklemi isim, sıfat, zamir ya da isim soylu bir söz öbeği olan cümleye isim cümlesi denir. Yüklem ek fiille çekimlenir: Bu sokaktaki en eski ev bizimkiydi. Geniş zamanın ek fiili çoğu zaman yazılmaz, cümle yine isim cümlesidir: Hava bugün çok soğuk. “Var”, “yok” ve “değil” de isim soylu yüklem kurar: Dolapta hiç süt yok. · Bu iş sandığın kadar kolay değil. İsim-fiil ek fiil alınca da yüklem isim soylu olur: Tek isteğim biraz dinlenmekti.

Üç ince ayrım

  • “-makta” mı, “-mak + ek fiil” mi? Kardeşim yeni bir dil öğrenmekte. cümlesinde “-makta” şimdiki zaman ekidir (= öğreniyor), cümle fiil cümlesidir. Asıl amacı yeni bir dil öğrenmekti. cümlesinde ise “öğrenmek” isim-fiildir, ek fiil almıştır; cümle isim cümlesidir. Test: yerine “-yor” koyabiliyorsan zaman ekidir.
  • “Oldu” fiildir: Kardeşim geçen yıl öğretmen oldu. cümlesinin yüklemi “olmak” fiilinin çekimidir, cümle fiil cümlesidir. Kardeşim o yıl öğretmendi. cümlesinde ise “-di” ek fiildir, cümle isim cümlesidir.
  • Kök sınavı: Yüklemin eklerini at, köke bak. Kök bir fiilse (gel-, oku-, başla-) fiil cümlesi, bir isimse (ev, güzel, yok, değil) isim cümlesidir.
Akılda kalsın: Yüklemin eklerini sil ve köke sor: “-mek” ekleyebiliyor muyum? (gel-mek, başla-mak) → fiil cümlesi. Ekleyemiyorsan (ev-mek, yok-mak olmaz) → isim cümlesi. “Var, yok, değil” her zaman isim cümlesi kurar.
Sınavda

Nasıl sorulurEn sık kalıp: “Aşağıdaki cümlelerin hangisi yükleminin türüne göre ötekilerden farklıdır?” Seçeneklerin üçünde yüklem fiil, birinde isim olur ya da tersi.

TuzakŞunlardır: “-makta” ekli yüklemi isim-fiil sanmak, “öğretmen oldu” gibi “olmak” fiiliyle kurulan yüklemi isim cümlesi saymak, ek fiili düşmüş “Hava çok soğuk.” cümlesinde yüklem aramamak.

Sınavda işaretle“ad cümlesi” isim cümlesi, “eylem cümlesi” fiil cümlesidir.

⇄Bilgi eşleştirme cümle ve yüklem türü

?Soru çöz

Aşağıdaki cümlelerin hangisi yükleminin türüne göre ötekilerden farklıdır?

✓ B. Yüklem “o pazar sabahıydı” ek fiil almış bir isim tamlamasıdır; cümle isim cümlesidir. A'da “bitirdi”, C'de şimdiki zaman ekli “uğraşmakta”, D'de “olmak” fiilinin çekimi olan “mühendis oldu” yüklemdir; üçü de fiil cümlesidir.
KAVRAM · YÜKLEMİN YERİ

Kurallı, devrik ve eksiltili cümle: yüklem nerede duruyor?

MEB 11. sınıf · Hayatın Aynası · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaCümlenin ögeleri adım adım nasıl bulunur?Bağlantılı konudan (Cümlenin ögeleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Ögeler bulunurken önce yüklem belirlenir ve cümle dışı unsurlar ayrılır; sonra yükleme sırasıyla “kim?, ne?” (özne), “neyi?, kimi?, ne?” (nesne), “nereye?, nerede?, nereden?” (yer tamlayıcısı) ve “ne zaman?, nasıl?, niçin?, ne kadar?” (zarf tümleci) soruları sorulur. Soruya cevap veren söz öbeğinin tamamı tek öge sayılır; kurallı cümlede vurgu yüklemin hemen önündeki ögededir.

Adım adım öge bulma

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Kurallı cümle, devrik cümle ve eksiltili cümle nedir?

Kısa cevap: Yükleminin yerine göre cümleler üçe ayrılır: yüklemi sonda olan cümle kurallı (düz) cümle, yüklemi sonda olmayan cümle devrik cümle, yüklemi söylenmeyip okurun tamamlamasına bırakılan cümle eksiltili cümledir. Eksiltili cümlelerin sonuna çoğunlukla üç nokta konur.

Türkçe, sözün en önemli parçasını sona saklayan bir dildir: dinleyen, cümlenin ne dediğini ancak son sözcükte öğrenir. Bu düzeni bozmak da bir anlatım tercihidir.

Yüklemi cümlenin sonunda bulunan cümleye kurallı cümle denir: Kardeşim her sabah otobüsle işe gider. Türkçenin olağan dizilişi budur; bilimsel ve resmî metinler çoğunlukla kurallı cümlelerle yazılır. Hatırlarsan kurallı cümlede vurgu yüklemin hemen önündeki ögedeydi; vurgunun ayrıntısı cümlenin ögeleri sayfasında.

Devrik cümle: yüklem öne geçmiş

Yüklemi sonda olmayan cümleye devrik cümle denir: Gider kardeşim her sabah otobüsle işe. · Uzun zamandır böyle güzel bir film izlememiştim ben. Devrik cümle konuşma dilinde, şiirde ve duygunun öne çıktığı anlatımda sık görülür; ritim ve vurgu kazandırır. Yüklemden sonra tek bir söz gelmesi bile cümleyi devrik yapar.

Bir uyarı: soru eki yüklemin parçasıdır, yüklemden sonra geldi diye cümleyi devrik yapmaz. Bu akşam bize gelecek misin? kurallı bir cümledir. Cümle sonundaki noktalama işaretleri de hesaba katılmaz; bakılan, son sözün yüklem olup olmadığıdır.

Eksiltili cümle: yüklemi okura bırakmak

Yüklemi söylenmeyen, anlamı okurun tamamlamasına bırakılan cümleye eksiltili cümle denir: Yıllar sonra o eski sahilde, aynı bankta… · Bu akşam erkenden eve… Eksik kalan bir fiil ya da yargıdır; sonuna çoğunlukla üç nokta konur. Dikkat: ek fiili düşmüş isim cümlesi eksiltili değildir. Bu sokak çok sessiz. cümlesinde yüklem “çok sessiz”dir ve sondadır; cümle kurallı bir isim cümlesidir.

Kurallı

  • Çocuklar bahçede top oynuyor.
  • Son söz yüklem.
  • Gelecek misin? de kurallı.

Devrik

  • Top oynuyor çocuklar bahçede.
  • Yüklemden sonra öge var.
  • Şiirde, konuşmada, vurguda.
Akılda kalsın: Cümlenin son sözüne bak. Yüklemse kurallı; yüklem içeride kalmışsa devrik; yüklemi hiçbir yerde bulamıyor ve cümleyi kafanda bir fiille tamamlıyorsan eksiltili. Ek fiili düşmüş isim yüklem (Hava güzel.) eksik değildir.
Sınavda

Nasıl sorulur“Hangisi yükleminin yerine göre ötekilerden farklıdır?” ve “Paragraftaki numaralanmış cümlelerden hangisi devriktir?” kalıpları gelir.

TuzakŞunlardır: soru ekini ayrı bir söz sanıp “Gelecek misin?” cümlesine devrik demek; ek fiili düşmüş isim cümlesini eksiltili sanmak. TDK sözlüğü eksiltili cümleyi “bazı ögeleri atılarak kısaltılan cümle” diye geniş tanımlar; sınav kitapları ise bu adı yüklemi söylenmemiş cümle için kullanır.

Sınavda işaretle“düz cümle” kurallı cümledir; “eksiltili” yüklemi söylenmemiş cümle demektir.

↕Devriği düzelt “Taşındı ailemiz geçen ay Ankara'ya.” → kurallı

  1. Ankara'ya
  2. taşındı.
  3. Ailemiz
  4. geçen ay

?Soru çöz

Aşağıdaki cümlelerin hangisi yükleminin yerine göre ötekilerden farklıdır?

✓ D. Yüklem “oynadı”dan sonra “çocuklar” öznesi geldiği için cümle devriktir. A'da “misin” soru ekidir ve yüklemin parçasıdır; A, B ve C kurallı cümlelerdir.
KAVRAM · ANLAM

Anlamına göre cümleler: olumlu, olumsuz, soru ve ünlem cümlesi

MEB 11. sınıf · Hayatın Aynası · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaNokta, soru işareti, ünlem işareti ve üç nokta nerelerde kullanılır?Bağlantılı konudan (Noktalama işaretleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Nokta, anlamca tamamlanmış cümlenin sonuna, bazı kısaltmalara, sıra sayılarına ve tarih ile saat yazımına (09.15) konur. Soru işareti soru soran cümlenin, ünlem işareti duygu, seslenme ve uyarı bildiren sözün sonuna gelir; üç nokta ise tamamlanmamış ya da okurun hayaline bırakılan cümleyi gösterir.

Nokta, soru, ünlem, üç nokta

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Anlamına göre cümle türleri nelerdir, olumsuz cümle nasıl anlaşılır?

Kısa cevap: Anlamına göre cümleler olumlu, olumsuz, soru ve ünlem cümlesi diye ayrılır. Yüklemi olumsuzluk eki (-me, -ma), olumsuz geniş zaman eki (-mez, -maz), “değil” ya da “yok” ile kurulan cümle olumsuz, bunları taşımayan cümle olumludur; soru eki ya da soru sözüyle soru soran cümle soru cümlesi, coşkun bir duyguyu ya da seslenmeyi yansıtan cümle ünlem cümlesidir.

Bir cümle bir şeyin olduğunu söyleyebilir, olmadığını söyleyebilir, olup olmadığını sorabilir ya da olana şaşırabilir. Anlam ölçütü bu dört tavrı birbirinden ayırır.

Olumlu ve olumsuz cümle

Yargının gerçekleştiğini bildiren cümle olumludur: Bu kış kar erken yağdı. Olumsuzluk ise yalnız dört araçla, ve yalnız yüklemde kurulur:

  • -me, -ma: Bu yıl kar hiç yağmadı.
  • -mez, -maz (olumsuz geniş zaman): Bu eski kapı kolay kolay açılmaz.
  • değil: Yol sandığımız kadar uzun değil.
  • yok: Evde hiç ekmek yok.

Çiftler akılda kalsın: fiilde -me, isimde değil, varlıkta yok. Bir cümlenin içinde olumsuzluk eki taşıyan bir fiilimsi bulunması cümleyi olumsuz yapmaz: Hiç korkmadan çıktığı bu dağ çok yüksek. cümlesinde olumsuzluk “korkmadan” sözündedir, yüklem “çok yüksek” ise olumludur.

Soru cümlesi

Soru eki (mı, mi, mu, mü) ya da soru sözü (kim, ne, nasıl, niçin, hangi, kaç, nerede…) ile bir şeyi soran cümleye soru cümlesi denir: Kitabı bitirdin mi? · Toplantı ne zaman başlıyor? Soru sözü yan cümlenin içinde kalmışsa cümle soru sormaz, bilgi verir: Toplantının ne zaman başlayacağını bilmiyorum. Bu cümle soru cümlesi değildir ve sonuna soru işareti konmaz; kuralın ayrıntısı noktalama işaretleri sayfasında.

Ünlem cümlesi

Sevinç, şaşkınlık, korku, acıma gibi coşkun bir duyguyu ya da seslenmeyi yansıtan cümleye ünlem cümlesi denir: Ne güzel bir manzara bu! · Eyvah, anahtarı içeride unuttum! · Yetişin! Sonuna ünlem işareti konur. Ünlem cümlesi de yüklemine bakılarak ayrıca olumlu ya da olumsuz sayılabilir.

Kip anlamları: emir, istek, gereklilik, dilek

Bazı kaynaklar cümleleri yüklemin kipinden gelen anlama göre de adlandırır: emir (Kapıyı yavaşça kapat.), istek (Bu akşam erken yatalım.), gereklilik (Daha dikkatli olmalısın.), dilek-şart (Keşke biraz daha erken çıksaydık.). Bu adlar olumluluğu değiştirmez; olumsuzluk için yine yükleme bakılır: Kapıyı sertçe kapatma. olumsuz bir emir cümlesidir.

Akılda kalsın: Olumsuzluğun dört anahtarı var: -me, -mez, değil, yok. Dördü de yüklemde olmalı; fiilimside ya da bir sıfatta gördüğün olumsuzluk cümlenin olumluluğunu değiştirmez.
Sınavda

Nasıl sorulur“Hangisi soru cümlesi değildir?” ya da “Hangisinde yüklem olumsuzdur?” diye sorulur. İlkinde dolaylı soruyu (“nereye gittiğini bilmiyorum”) ayıkla: soru sözü var ama cümle soru sormuyor.

TuzakOlumsuzluk ekini yüklem dışında aramaktır: “korkmadan, tanımayan, bitmeyen” gibi fiilimsilerdeki -me çeldiricidir.

⇄Bilgi eşleştirme cümle ve anlam türü

?Soru çöz

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde yüklem olumsuzdur?

✓ A. “Kalmaz” olumsuz geniş zaman ekini taşıyan bir yüklemdir. B ve C'deki olumsuzluk fiilimsilerde (korkmadan, edemeyenler), D'deki “-siz” ise yapım ekidir; bu üç cümlenin yüklemleri (çok yüksek, devam etti, gülümsedi) olumludur.
TUZAK · OLUMLULUK

Biçimce olumsuz, anlamca olumlu: “değil”li cümleler ve soru biçimli yargılar

MEB 11. sınıf · Hayatın Aynası · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaBiçimce olumsuz anlamca olumlu cümle nedir, örtülü anlam nasıl bulunur?Bağlantılı konudan (Cümlede anlam ilişkileri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Cümlenin biçimi ile anlamı her zaman örtüşmez: “Haksız değilsin.” biçimce olumsuz, anlamca olumludur; “Ne aradı ne sordu.” biçimce olumlu, anlamca olumsuzdur. Örtülü anlam, cümlede açıkça söylenmeyen ama “de, bile, artık, hâlâ, yine” gibi sözcüklerle sezdirilen anlamdır. Eş anlamlı cümleler ise farklı sözcüklerle aynı yargıyı aktaran cümlelerdir.

Olumlu-olumsuz, örtülü anlam, eş anlamlı cümle

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Anlamca olumlu, yapıca olumsuz cümle nedir, örnekleri nelerdir?

Kısa cevap: Bir cümlenin biçimce (yapıca) olumlu ya da olumsuz olduğuna yüklemdeki ek ya da sözcüğe (-me, -mez, değil, yok) bakılarak, anlamca olumlu ya da olumsuz olduğuna ise yargının gerçekleşip gerçekleşmediğine bakılarak karar verilir. “Onu tanımayan yoktur.” biçimce olumsuz ama anlamca olumlu, “Ne aradı ne sordu.” biçimce olumlu ama anlamca olumsuzdur.

“Onu tanımayan yoktur.” Cümlede iki olumsuzluk var ama söylenen şey çok olumlu: herkes onu tanıyor. Sınav, biçimle anlamın böyle ayrıştığı cümleleri sever.

Olumluluğa iki ayrı soruyla bakılır. Biçim sorusu: yüklemde -me, -mez, değil ya da yok var mı? Anlam sorusu: cümlenin anlattığı iş ya da durum gerçekleşiyor mu? Çoğu cümlede iki cevap aynıdır. Ayrıştıkları dört durum sınavın asıl malzemesidir.

Biçimce olumsuz, anlamca olumlu

  • Çift olumsuzluk: Bu habere sevinmeyen olmadı. (herkes sevindi) · Onun bu projedeki emeğini görmemek mümkün değil. (emeği görülüyor)
  • Olumsuz soru: Bu manzaraya kim hayran olmaz? Yüklem “olmaz”, biçimce olumsuz; ama söylenen “herkes hayran olur”dur.
  • “-meden duramamak” kalıbı: Çocuğun hâline gülmeden duramadık. (güldük)
  • “… değil” ile olumsuzu olumsuzlamak: Bu karara şaşırmadım değil. (biraz şaşırdım) · Bu işe gönüllü olan da yok değil. (gönüllüler var). Yüklem “-madım değil, yok değil” bütünüdür; iki olumsuzluk birbirini götürür.

Biçimce olumlu, anlamca olumsuz

  • “Ne… ne…” bağlacı: Ne aradı ne sordu. Yüklemler olumlu, ama ne arama ne sorma gerçekleşti.
  • Olumlu soru, olumsuz yargı: Bu yorgunlukla kim sabaha kadar ders çalışabilir? (kimse çalışamaz) · Sanki ben biliyor muydum? (bilmiyordum)

Biçimce olumsuz · anlamca olumlu

  • Onu tanımayan yoktur.
  • Kim hayran olmaz?
  • İki olumsuz bir olumlu eder.

Biçimce olumlu · anlamca olumsuz

  • Ne aradı ne sordu.
  • Kim çalışabilir? (kimse)
  • Olumsuzluk bağlaçta ya da soruda.

“Değil” her zaman cümleyi olumsuz yapar mı?

Hayır; belirleyici olan “değil”in yüklemde olup olmadığıdır.

  • Yüklemdeyse cümle biçimce olumsuzdur: Bu iş sandığın kadar kolay değil. ✔ olumsuz
  • Bir ögeyi olumsuzluyorsa cümle olumludur: Bu kararı müdür değil, öğretmenler aldı. Yüklem “aldı” olumludur; “değil” yalnız “müdür” sözünü dışarıda bırakır. ✘ “olumsuz cümle” demek yanlış olur.
  • Onay sorusu “değil mi?”: Yarın sen de geleceksin, değil mi? Yüklem “geleceksin” olumludur; “değil mi” onay ister, cümleyi soru cümlesi yapar ama olumsuzlamaz.

“-sız, -siz” eki de olumsuzluk eki değil, yapım ekidir: Bu oda penceresiz. cümlesi yokluk anlatsa da yüklemde -me, değil ya da yok bulunmadığı için biçimce olumlu sayılır.

Sözcüğün anlamındaki olumsuzluk da cümleyi olumsuz yapmaz. “Vazgeçmek, uzaklaşmak, reddetmek, kaybetmek, unutmak” gibi fiiller bir şeyin bırakılmasını ya da yitirilmesini anlatsa da yüklemde olumsuzluk eki yoksa cümle biçimce de anlamca da olumludur: Sonunda bu fikirden vazgeçti. Vazgeçme gerçekleşmiştir, yargı olumludur. ✘ “Anlamca olumsuz” demek sınavda sık kurulan bir çeldiricidir.

Akılda kalsın: İki ayrı soru sor. Biçim: yüklemde -me, -mez, değil, yok var mı? Anlam: anlatılan iş gerçekleşiyor mu? İki cevap farklıysa sınavın aradığı cümle odur. “Değil” yüklemde değilse cümleyi olumsuz yapmaz.
Sınavda

Nasıl sorulurKalıp: “Aşağıdaki cümlelerin hangisi biçimce olumsuz olduğu hâlde anlamca olumludur?” Çözüm: önce yalnız yüklemlere bakıp biçimce olumsuz olanları ayır, sonra her birinin anlamını olumlu bir cümleye çevir (sevinmeyen olmadı → herkes sevindi).

TuzakŞunlardır: yan cümledeki -me ekine aldanmak; “müdür değil, öğretmenler aldı” cümlesini olumsuz saymak; olumsuz soru biçimli “Kim hayran olmaz?” cümlesinin anlamca olumlu olduğunu atlamak.

Sınavda işaretle“yapıca olumsuz” ile “biçimce olumsuz” aynı şeydir.

▭Boşluk doldurma

Bu habere sevinmeyen olmadı. cümlesi biçimce bir cümledir; ama herkesin sevindiğini anlattığı için anlamca bir cümledir.

olumsuzolumlusorueksiltili

?Soru çöz

Aşağıdaki cümlelerin hangisi biçimce olumsuz olduğu hâlde anlamca olumludur?

✓ C. Yüklem “mümkün değil” biçimce olumsuzdur; ama “görmemek mümkün değil” sözü emeğin görüldüğünü anlatır, cümle anlamca olumludur. A ve B biçimce olumlu, anlamca olumsuzdur; D hem biçimce hem anlamca olumsuzdur.
YAPI · BASİT VE BİRLEŞİK

Basit cümle ve girişik birleşik cümle: fiilimsi cümleyi nasıl büyütür?

MEB 11. sınıf · Hayatın Aynası · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaFiilimsi nedir, fiilimsi ekleri nelerdir?Bağlantılı konudan (Fiilimsiler). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Fiilimsi (eylemsi), fiil kök ya da gövdesine belirli ekler getirilerek yapılan, fiil anlamını koruyan ama kip ve kişi eki almadığı için çekimli fiil olmayan sözcüktür. Cümlede geçici olarak isim, sıfat ya da zarf görevi üstlenir ve buna göre isim-fiil, sıfat-fiil, zarf-fiil olmak üzere üçe ayrılır.

Fiilimsi nedir?

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Basit cümle ve girişik birleşik cümle nedir, fiilimsi içeren cümle birleşik midir?

Kısa cevap: Yapısına göre cümleler basit, birleşik, sıralı ve bağlı diye ayrılır. Tek yüklemi olan ve içinde başka bir yargı (yan cümle) bulunmayan cümle basit cümledir. Bir temel cümle ile fiilimsiyle kurulmuş bir ya da birkaç yan cümleden oluşan cümleye girişik birleşik cümle denir; fiilimsi içeren cümle, kalıplaşmış bir isim söz konusu değilse birleşiktir.

Bir cümlenin uzunluğu yapısını göstermez: on beş sözcüklük bir cümle basit, dört sözcüklük bir cümle birleşik olabilir. Belirleyici olan, içinde kaç yargının saklı olduğudur.

Basit cümle: tek yargı

İçinde yalnız bir yüklem bulunan, başka hiçbir yargı taşımayan cümleye basit cümle denir: Kardeşim bu sabah erkenden okula gitti. Uzunluk aldatmasın: Mahallemizin en eski fırınının yaşlı ustası her sabah sıcak ekmekleri tek tek raflara dizer. cümlesi de basittir, çünkü tek yargısı “dizer”dir ve içinde fiilimsi yoktur. İsim cümleleri de basit olabilir: Bu yolun sonu deniz. Ama isim cümlesi olmak basit olmak demek değildir; içinde fiilimsi varsa isim cümlesi de birleşiktir: Annemin yaptığı kurabiyeler hâlâ en güzeli. (birleşik yapılı isim cümlesi).

Bir karışıklığa dikkat: yüklemin yapısı ile cümlenin yapısı ayrı sorulardır. Bu haber hepimizi memnun etti. cümlesinin yüklemi birleşik bir fiildir (memnun etmek), ama cümlede başka yargı olmadığı için cümle basittir. Seçenekte “yüklemi birleşik yapılıdır” yazıyorsa sözcüğün yapısına (basit, türemiş, birleşik), “birleşik cümledir” yazıyorsa yan cümleye bakılır.

Birleşik cümle: temel cümle + yan cümle

Birleşik cümle, bir temel cümle ile ona bağlanan en az bir yan cümleden oluşur. Temel cümle asıl yargıyı taşır ve çekimli yükleme sahiptir. Yan cümle ise tek başına bir yargı bildiremez; temel cümlenin bir ögesi ya da bir ögenin parçası olur. TDK sözlüğü birleşik cümleyi içinde birden çok yüklem bulunan cümle olarak tanımlar; burada yan cümlenin “yüklemi” çekimli bir fiil değil, çoğunlukla bir fiilimsidir.

Birleşik cümlede yan cümle temel cümlenin ögesi olur; yan cümleyi kuran işarete göre birleşik cümle dört türe ayrılır.Görsel: Sınav Defteri

Girişik birleşik cümle: fiilimsiyle kurulan yan cümle

Yan cümlesi bir fiilimsiyle kurulan birleşik cümleye girişik birleşik cümle denir. Üç fiilimsi türü de yan cümle kurar ve kurduğu yan cümle temel cümlede bir öge görevi üstlenir:

  • İsim-fiil (-me, -mek, -iş): Sabahları yürümek bana iyi geliyor. (yan cümle özne)
  • Sıfat-fiil (-an, -ası, -mez, -ar, -dik, -ecek, -miş): Kapıda bekleyen adamı tanıyor musun? (yan cümle nesnenin içinde)
  • Zarf-fiil (-ip, -arak, -ince, -dıkça, -ken, -meden…): Eve gelince seni ararım. (yan cümle zarf tümleci)

Bir cümlede birden çok fiilimsi varsa birden çok yan cümle vardır, ama cümle yine tek bir girişik birleşik cümledir: Bahçede oynayan çocuklar akşam olunca evlerine döndü. Fiilimsi eklerinin ayrıntısı fiilimsiler sayfasında.

Yan cümlenin temel cümlede hangi ögeyi kurduğu da sorulur. Karar, yan cümlenin içindeki fiilimsiye göre değil, öbeğin bütününün yükleme hangi soruyla bağlandığına göre verilir: Kardeşimin seçtiği filmi izledik. (neyi? → nesne) · Güneşin battığı yöne uzun uzun baktık. (nereye? → dolaylı tümleç) · Hava kararmadan eve döndük. (ne zaman? → zarf tümleci). Sıfat-fiil öbeği hâl eki alınca zarf tümleci değil, çoğunlukla dolaylı tümleç olur.

Kalıplaşmış fiilimsi yan cümle kurmaz

Fiilimsi ekiyle yapılmış ama zamanla kalıcı bir nesnenin ya da kavramın adı olmuş sözcükler artık fiilimsi değildir: dolma, dondurma, yemek (yiyecek anlamında), çakmak, gelecek (zaman anlamında). Annem akşam yemeğine dolma yaptı. cümlesi basittir. Ayırmanın yolu: sözcük bir eylem mi anlatıyor, yoksa bir şeyin adı mı? Yemek yemeyi çok severim. cümlesinde “yemek” bir şeyin adıdır, ama “yemeyi” bir eylemdir; cümle birleşiktir.

Akılda kalsın: Tek yüklem gördün diye hemen “basit” deme; önce fiilimsi ara: -me, -mek, -iş · -an, -dik, -ecek, -miş · -ip, -arak, -ince, -ken, -meden. Bulduğun söz bir eylem anlatıyorsa cümle girişik birleşiktir; bir nesnenin adıysa (dolma, çakmak) basit kalır.
Sınavda

Nasıl sorulurEn sık kalıp: “Aşağıdaki cümlelerin hangisi yapısı bakımından ötekilerden farklıdır?” Genellikle üç seçenek fiilimsili birleşik, biri basittir ya da tersi.

TuzakŞunlardır: uzun cümleyi birleşik sanmak, kalıplaşmış “dolma, dondurma” gibi sözcükleri fiilimsi saymak.

Sınavda işaretle“girişik cümle” girişik birleşik cümle; “yan cümlecik, yan yargı” yan cümledir.

▭Boşluk doldurma

Eve gelince seni ararım. cümlesinde “eve gelince” sözü bir , “seni ararım” ise olduğu için bu cümle girişik birleşiktir.

yan cümletemel cümleara cümlesıralı cümle

?Soru çöz

Aşağıdaki cümlelerin hangisi yapısı bakımından basit bir cümledir?

✓ D. Tek yargı “hazırladı”dır; “dolma” kalıplaşmış bir yemek adıdır, fiilimsi değildir. A'da “giderken”, B'de “okumanı”, C'de “oynayan” ve “olunca” fiilimsileri yan cümle kurar; bu cümleler girişik birleşiktir.
YAPI · BİRLEŞİK CÜMLE

Şartlı, ki'li ve iç içe birleşik cümle: yan cümleyi kuran üç yol daha

MEB 11. sınıf · Hayatın Aynası · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKoşul-sonuç cümlesi nedir, varsayım ve tahminden farkı ne?Bağlantılı konudan (Cümlede anlam ilişkileri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Koşul-sonuç (şart) cümlesinde bir yargının gerçekleşmesi başka bir durumun gerçekleşmesine bağlanır ve cümle “Hangi şartla?” sorusuna cevap verir. Başlıca ipuçları “-se/-sa, -dıkça, -madıkça, -dığı takdirde, -mek şartıyla, yeter ki” ve koşul bildiren “mı”dır. Varsayımda gerçek olmayan bir durum gerçekmiş gibi kabul edilir; tahminde ise kesin bilinmeyen bir durum için olasılık belirtilir.

Koşul-sonuç, varsayım, tahmin

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Şartlı birleşik, ki'li birleşik ve iç içe birleşik cümle nedir?

Kısa cevap: Şartlı birleşik cümlede yan cümle, yüklemine şart eki (-sa, -se) ya da şart bildiren “ise” getirilerek temel cümleye koşul olur. Ki'li birleşik cümlede iki yargı ayrı yazılan “ki” bağlacıyla birbirine bağlanır. İç içe birleşik cümlede ise bir alıntı cümle, temel cümlenin ögesi (çoğunlukla nesnesi) olarak kullanılır.

Fiilimsi, yan cümle kurmanın tek yolu değildir. Bir şart eki, küçük bir “ki” ya da tırnak içine alınmış bir söz de cümlenin içine ikinci bir yargı yerleştirebilir.

Şartlı birleşik cümle

Yan cümlenin yüklemi şart eki alır ve temel cümledeki yargının hangi koşulda gerçekleşeceğini söyler: Hava güzel olursa hafta sonu kampa gideriz. · Erken çıkarsak trafiğe takılmayız. İsim soylu yan cümlede şart, ek fiille kurulur: Kardeşin evdeyse ona da haber ver. (evde ise) Yan cümle temel cümlede zarf tümleci görevi görür.

İki ayrım önemlidir. “İse” her zaman şart bildirmez: Ben denizi severim, kardeşim ise dağları. cümlesinde “ise” karşılaştırma yapan bir bağlaçtır, şartlı birleşik cümle yoktur. “-ınca, -dıkça” şart anlamı taşısa da zarf-fiildir: Sen gelince başlarız. cümlesi girişik birleşiktir.

“-sa da, -se de” ile kurulan yan cümle de şart ekini taşıdığı için şartlı birleşik cümle sayılır; bu kez koşul değil, “buna karşın” anlamı verir: Yol uzun olsa da yürüyerek gideceğiz. TDK sözlüğünün tanımı da şartlı birleşik cümleyi, fiili -sa/-se ekini almış yan cümleyle kurulan cümle diye verir.

Ki'li birleşik cümle

İki yargı, ayrı yazılan “ki” bağlacıyla bağlanır; yargılardan biri ötekini açıklar ya da tamamlar: Öyle çok yağmur yağdı ki dere taştı. · Duydum ki yeni bir işe başlamışsın. TDK'ye göre bağlaç olan “ki” her zaman ayrı yazılır. Sözcüğe bitişik yazılan “-ki” ise bir ektir ve yan cümle kurmaz: Bahçedeki salıncağı onardık. cümlesi basittir.

İç içe birleşik cümle

Bir cümle, olduğu gibi aktarılarak başka bir cümlenin ögesi yapılırsa iç içe birleşik cümle oluşur. Alıntı cümle, “demek” ya da “diye” ile temel cümleye bağlanır: Öğretmenimiz “Yarın kısa bir sınav yapacağız.” dedi. (Ne dedi? → alıntı cümle nesnedir) · Babam “Erken kalkacağız.” diye herkesi uyardı. TDK sözlüğü bu tür içteki cümleye “iç cümle” der. Aynı söz dolaylı aktarılırsa iç içe yapı bozulur, fiilimsi devreye girer ve cümle girişik birleşik olur.

Doğrudan aktarma → iç içe

  • Komşumuz “Akşam size uğrarım.” dedi.
  • Söz olduğu gibi, tırnak içinde.
  • Alıntı cümle temel cümlenin nesnesi.

Dolaylı aktarma → girişik

  • Komşumuz akşam bize uğrayacağını söyledi.
  • Söz anlatana göre çevrilmiş.
  • Yan cümleyi “uğrayacağını” fiilimsisi kurar.

Türler bir arada da bulunabilir: Annem “Hava kararınca kapıyı kilitleyin.” dedi. cümlesi iç içe birleşiktir, alıntı cümlenin içinde ayrıca bir fiilimsi (kararınca) vardır. Sınavda bu cümlenin adı “iç içe birleşik cümle”dir.

Akılda kalsın: Birleşik cümlenin dört işareti: fiilimsi → girişik · -sa, -se ya da şart bildiren ise → şartlı · ayrı yazılan ki → ki'li · tırnaktaki alıntı + dedi/diye → iç içe. Aynı sözün dolaylı anlatımı (geleceğini söyledi) iç içe değil girişiktir.
Sınavda

Nasıl sorulur“Aşağıdakilerin hangisi iç içe birleşik cümledir?” kalıbında dolaylı aktarma çeldiricisini ayıkla: “… geleceğini söyledi” cümlesi girişik birleşiktir.

TuzakŞartlı birleşikte karşılaştırma bildiren “ise” bağlacıdır. Ki'li birleşik cümle kaynaklarda yer alır ama sınavlarda çok seyrek sorulur; sorulduğunda ayrı yazılan “ki” ile bitişik yazılan “-ki” ekini karıştırma. Alıntı cümle kaynaklarda “aktarma cümle” diye de geçer; “aktarma cümleye yer verilmiştir” seçeneği iç içe birleşik yapıyı sorar.

⇄Bilgi eşleştirme birleşik cümlenin türü

?Soru çöz

Aşağıdaki cümlelerin hangisi iç içe birleşik cümledir?

✓ B. Tırnak içindeki cümle olduğu gibi aktarılmış ve “diye” ile temel cümleye bağlanmıştır. A dolaylı aktarmadır, “uğrayacağını” fiilimsisiyle girişik birleşiktir; C şartlı birleşiktir; D'deki “-ki” bir ektir, cümle basittir.
YAPI · SIRALI VE BAĞLI

Sıralı ve bağlı cümle: birden çok yüklem, ortak öge ve bağlaçlar

KPSS / TYT Türkçe · Cümle türleri · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaBağlaç nedir, bağlaçlar cümlede hangi görevleri üstlenir?Bağlantılı konudan (Edat, bağlaç ve ünlem). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Bağlaç, eş görevli sözcükleri, söz öbeklerini ya da cümleleri birbirine bağlayan ve aralarına bir anlam ilişkisi koyan sözcüktür: ve, veya, ya da, ama, fakat, çünkü, de, ki, hem…hem. Bağlaç tek başına bir anlam taşımaz ve edat gibi önündeki sözden bir hâl eki istemez; cümleden çıkarıldığında cümlenin yapısı çoğunlukla bozulmaz ama bağlacın kurduğu anlam ilişkisi kaybolur ya da değişir.

Bağlaç nedir, ne bağlar?

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Sıralı cümle ve bağlı cümle nedir, bağımlı sıralı cümle nasıl anlaşılır?

Kısa cevap: Her biri tek başına yargı bildiren ve anlamca birbirine bağlı iki ya da daha çok cümlenin virgül veya noktalı virgülle sıralanmasıyla oluşan yapıya sıralı cümle denir. Cümleler ortak bir öge (özne, nesne, tümleç ya da yüklem) paylaşıyorsa bağımlı, paylaşmıyorsa bağımsız sıralı cümle olur. Yargı bildiren cümleleri “ama, çünkü, ve, fakat, ya da” gibi bağlaçlarla birbirine bağlanan yapıya bağlı cümle denir.

Birleşik cümlede yargılardan biri ötekine yaslanır; sıralı ve bağlı cümlede ise iki yargı da kendi ayakları üzerinde durur, yalnız yan yana yürür.

Sıralı cümle: virgülle yan yana

Sıralı cümlede her cümlenin kendi çekimli yüklemi vardır ve virgülden bölündüğünde her parça tek başına bir cümle olarak kalabilir: Güneş battı, sokak lambaları birer birer yandı. → Güneş battı. + Sokak lambaları birer birer yandı. Birleşik cümlede bu bölme yapılamaz: “Eve gelince.” tek başına bir cümle değildir. Ögeleri arasında virgül bulunan sıralı cümleler noktalı virgülle ayrılır: Pazardan elma, armut, ayva aldık; annem akşam bunlarla reçel yaptı.

Tersini yapma: noktalı virgül ya da virgül görmek cümleyi sıralı yapmaz. Ölçüt noktalama değil, çekimli yüklem sayısıdır. Eski mahallemizin sokakları; dar, taşlı ve yokuşluydu. cümlesinde tek bir yüklem var; TDK kuralına göre virgüllü eş değer ögelerden önce, özneden sonra konan noktalı virgül cümleyi bölmez. Benzer biçimde içinde fiilimsi olan tek yüklemli uzun bir cümle de sıralı değil, birleşiktir.

Bağımlı ve bağımsız sıralı cümle

Sıralanan cümleler bir ögeyi paylaşıyorsa bağımlı sıralı cümle, hiçbir ögeyi paylaşmıyorsa bağımsız sıralı cümle oluşur. Ortak öge çoğunlukla bir kez söylenir, öteki cümlede anlaşılır:

  • Ortak özne: Kardeşim eve geldi, hemen odasına çekildi. Gizli özne de ortak olabilir: Sabah erkenden kalktık, yola koyulduk. (biz)
  • Ortak nesne: Bu şarkıyı çocukken çok dinlerdim, hâlâ ezbere bilirim. (bu şarkıyı)
  • Ortak tümleç: Akşam annem yemeği hazırladı, babam sofrayı kurdu. (akşam)
  • Ortak yüklem: Ben çay içtim, kardeşim kahve. (içti)
  • Bağımsız: Rüzgâr dindi, deniz yavaş yavaş duruldu. (rüzgâr / deniz; ortak öge yok)

Ortak ögenin iki cümlede de aynı görevde olması gerekir; bu kural bozulunca anlatım bozukluğu doğar. Bu konu anlatım bozuklukları sayfasında.

Bağlı cümle: araya bağlaç girer

Yargı bildiren cümleler bir bağlaçla birbirine bağlanırsa bağlı cümle oluşur: Çok çalıştı ama sınavı kazanamadı. · Erken yattım çünkü yarın uzun bir yolculuk var. · Hem kitap okuyor hem müzik dinliyor. Bağlı cümlenin cümleleri de bir ögeyi paylaşabilir; ama bağlaç bulunduğu için cümlenin adı bağlıdır. Bağlaç türleri edat, bağlaç ve ünlem sayfasında.

İki tuzak var. Bağlaç sözcükleri bağlıyorsa cümle bağlı değildir: Annem ve babam bu akşam bize geliyor. tek yüklemli, basit bir cümledir. Bağlaç cümlenin başındaysa ve cümlede tek yüklem varsa bağlaç bu cümleyi bir öncekine bağlar, kendisi bağlı cümle olmaz: Ama bu kez sonuna kadar dayanacağız. basit bir cümledir. İki parçalı bağlaçlarda da aynı ölçüt geçerlidir: “hem… hem, ne… ne, ya… ya, de… de” iki ögeyi bağlıyorsa cümle bağlı değildir: Hem annem hem babam bu akşam bize geliyor. tek yüklemli bir cümledir. İki yargıyı bağlıyorsa bağlıdır: Hem kitap okuyor hem müzik dinliyor.

Bir kural daha: sıralı ya da bağlı cümlenin parçalarında fiilimsi bulunabilir. Gelen misafirleri kapıda karşıladı ve hepsini salona aldı. cümlesinde “gelen” bir sıfat-fiildir, ama iki yargı “ve” ile bağlandığı için sınav kaynakları bu cümleye bağlı cümle der. “Yapıca farklı olan hangisidir?” sorusunda adı, cümleleri birbirine bağlayan en dıştaki bağlantı verir.

Ortak ögenin her iki cümleye de uyması gerekir; uymazsa anlatım bozukluğu doğar (Spora ilgi duyuyor ve her gün yapıyor. cümlesinde “spora” ikinci yükleme uymaz, “sporu” eksiktir). Bu bozukluğu Anlatım bozuklukları sayfasında göreceğiz.

Akılda kalsın: Yüklem birden çoksa tek soru sor: cümleleri bir bağlaç mı bağlıyor? Evet → bağlı cümle. Hayır, yalnız virgül ya da noktalı virgül var → sıralı cümle; sonra ortak öge ara: varsa bağımlı, yoksa bağımsız. Gizli özne de ortak ögedir.
Sınavda

Nasıl sorulur“Hangisi bağımsız sıralı cümledir?” ya da “Hangisinde sıralı cümleler arasında özne ortaklığı vardır?” kalıpları gelir. Çözüm: virgülden böl, her parçanın ögelerini çıkar, iki listede ortak olanı ara.

TuzakŞunlardır: gizli ortak özneyi (kalktık, koyulduk) görmeyip “bağımsız” demek; sözcükleri bağlayan “ve”yi bağlı cümle sanmak. “Bağlı cümle” TDK sözlüğünde ayrı madde olarak yer almaz; sınav kaynaklarının terimidir ve kimi kaynaklarda bağlaçlı sıralı cümle diye de anlatılır. Seçeneklerde “öznesi ortak bağlı cümle” gibi birleşik nitelemeler de gelir: önce bağlacı, sonra ortak ögeyi doğrula.

▭Boşluk doldurma

Güneş battı, sokak lambaları yandı. cümlesi ortak ögesi olmadığı için sıralı cümledir. Çok çalıştı ama kazanamadı. cümlesi ise cümleleri bağlaçla bağlandığı için bir cümledir.

bağımsızbağlıbağımlıgirişik

?Soru çöz

Aşağıdaki cümlelerin hangisi bağımsız sıralı cümledir?

✓ C. İlk cümlenin öznesi “rüzgâr”, ikincisinin “deniz”dir; iki cümle hiçbir ögeyi paylaşmaz. A'da “kardeşim” ortak öznedir; B'de “bu şarkıyı” ortak nesne, gizli “ben” ortak öznedir; D'de gizli “biz” ortak öznedir.
YÖNTEM · CÜMLE ÇÖZÜMLEME

Cümle türlerini adım adım bulma: yüklemden başlayan çözümleme ve sık tuzaklar

KPSS / TYT Türkçe · Cümle türleri · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaBelirtisiz nesne ile özne, zarf tümleci ile dolaylı tümleç nasıl ayırt edilir?Bağlantılı konudan (Cümlenin ögeleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Ek almamış bir isim, işi kendisi yapıyorsa özne, işi başkası yapıp o isim işten etkileniyorsa belirtisiz nesnedir; ismin sonuna belirtme eki getirildiğinde cümle anlamlı kalıyorsa nesnedir. -e, -de, -den eki almış söz yer, yön ya da kişi bildiriyorsa dolaylı tümleç (yer tamlayıcısı), zaman bildiriyorsa (akşama, saat üçte, sabahtan beri) zarf tümlecidir.

Sık yapılan hatalar

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Bir cümlenin türü adım adım nasıl bulunur?

Kısa cevap: Cümle türü bulunurken önce çekimli yüklem ya da yüklemler işaretlenir. Yüklem söylenmemişse cümle eksiltilidir; varsa yeri (kurallı-devrik) ve türü (isim-fiil) belirlenir. Yüklem tekse yan cümle aranır (yoksa basit, varsa birleşik); birden çoksa bağlaç aranır (varsa bağlı, yoksa sıralı). Son olarak yüklemdeki -me, -mez, değil, yok ile biçim, yargının gerçekleşip gerçekleşmediğiyle anlam belirlenir.

Cümle türü soruları tek bir cümleye dört soru sorar. Hepsinin cevabı aynı yerden, yüklemden çıkar; bu yüzden yüklemi doğru işaretleyen, sorunun yarısını çözmüş olur.

Yapı türünün anahtarı yüklem sayısıdır: yüklem yoksa eksiltili, tekse basit ya da birleşik, birden çoksa bağlı ya da sıralı.Görsel: Sınav Defteri

Beş adımlık yöntem

  • 1. Çekimli yüklemleri işaretle. Kip ya da ek fiil almış sözleri bul; fiilimsiler yüklem değildir, onları ayrıca işaretle.
  • 2. Yüklemin yerine bak. Söylenmemişse eksiltili, sondaysa kurallı, sonda değilse devrik.
  • 3. Yüklemin türüne bak. Kökü fiilse fiil cümlesi, isim soyluysa (var, yok, değil dahil) isim cümlesi.
  • 4. Yapıyı belirle. Tek yüklemde yan cümle ara: fiilimsi, şart eki, ki, alıntı cümle. Birden çok yüklemde bağlaç ara; yoksa ortak öge ara.
  • 5. Olumluluğu belirle. Biçim için yalnız yükleme bak (-me, -mez, değil, yok); anlam için yargının gerçekleşip gerçekleşmediğini sor.

Çözümlü örnekler

  • Örnek 1: Yıllardır görmediğim arkadaşımla dün akşam karşılaştık. Adım 1: çekimli yüklem “karşılaştık”; “görmediğim” bir sıfat-fiildir. Adım 2: yüklem sonda → kurallı. Adım 3: kök “karşılaş-” fiil → fiil cümlesi. Adım 4: tek yüklem var, “görmediğim” yan cümle kuruyor → girişik birleşik. Adım 5: olumsuzluk eki yalnız fiilimside, yüklem olumlu → biçimce ve anlamca olumlu. Sonuç: kurallı, olumlu, girişik birleşik bir fiil cümlesi.
  • Örnek 2: Bu soruyu çözemeyen yoktu. Adım 1: çekimli yüklem “yoktu” (yok + ek fiil); “çözemeyen” sıfat-fiil. Adım 2: yüklem sonda → kurallı. Adım 3: “yok” isim soylu → isim cümlesi. Adım 4: tek yüklem, “bu soruyu çözemeyen” yan cümle → girişik birleşik. Adım 5: yüklemde “yok” var → biçimce olumsuz; ama “çözemeyen yoktu” herkesin çözdüğünü anlatır → anlamca olumlu. Sonuç: kurallı, biçimce olumsuz-anlamca olumlu, girişik birleşik bir isim cümlesi.
  • Örnek 3: Sınav sonuçları açıklandı, kardeşim ilk tercihine yerleşti. Adım 1: iki çekimli yüklem: “açıklandı”, “yerleşti”. Adım 2: ikisi de kendi cümlesinin sonunda → kurallı. Adım 3: ikisi de fiil → fiil cümlesi. Adım 4: cümleleri bağlaç değil virgül ayırıyor → sıralı; birinci cümlede “sınav sonuçları” sözde özne, ikincide “kardeşim” özne, paylaşılan öge yok → bağımsız sıralı. Adım 5: yüklemler olumlu → olumlu. Sonuç: kurallı, olumlu, bağımsız sıralı bir fiil cümlesi.

Sık tuzaklar

  • Fiilimsi mi, isim mi? “Dolma, dondurma, çakmak” kalıplaşmış addır, cümleyi birleşik yapmaz; “okumayı, bekleyen, gelince” eylem bildirir, yapar.
  • Yan cümledeki olumsuzluk: Görmediğim arkadaşımla karşılaştık. olumlu bir cümledir; olumsuzluk yalnız yüklemde aranır.
  • “Değil” yüklemde değilse: Bu kararı müdür değil, öğretmenler aldı. olumlu bir cümledir.
  • “-makta” ile “-mak + ek fiil”: öğrenmekte (fiil cümlesi) / öğrenmekti (isim cümlesi).
  • Ek fiili düşmüş isim yüklem: Hava çok güzel. eksiltili değil, kurallı bir isim cümlesidir.
  • Sözcük bağlayan bağlaç: Annem ve babam geliyor. bağlı değil, basit bir cümledir.
  • Doğrudan mı, dolaylı mı? Tırnaklı alıntı + dedi → iç içe; “geleceğini söyledi” → girişik.
Akılda kalsın: Sıra hiç değişmez: yüklemi bul → yerine bak → türüne bak → yüklemleri say → yan cümle ya da bağlaç ara → olumluluğu yalnız yüklemde ölç. Her ölçütü ayrı bir satıra yazarsan dört soruluk bir şıkkı on saniyede denetlersin.
Dört cümle, dört ölçüt: doldurulmuş çözümleme tablosu
CümleYüklemin yeriYüklemin türüYapıAnlam
Eve gelince seni ararım.KurallıFiilGirişik birleşik (-ınca)Olumlu
Hiç bu kadar güzel bir gün görmemiştim.KurallıFiilBasitOlumsuz
Herkesin aklındaydı o soru.Devrikİsim (ek fiil)BasitOlumlu
Yağmur durdu ama yollar hâlâ ıslak.Kurallı1. fiil · 2. isimBağlı (ama)Olumlu

Kendin dene: Kapıda bekleyen adamı tanımadım mı? cümlesini dört sütuna yaz; sonra cevabı kontrol et: kurallı, fiil, girişik birleşik (bekleyen), soru cümlesi (biçimce olumsuz).

Sınavda

Nasıl sorulurEn zorlayıcı kalıp: “Bu cümleyle ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenemez?” ya da “Hangisi ayraç içinde verilen nitelikle uyuşmamaktadır?” Seçenekler dört ölçütü karışık sorar. Önce cümleyi kendin çözümle, dört adı (yer, tür, yapı, anlam) aşağıdaki gibi bir tabloya yaz; sonra her seçeneği yalnız kendi ölçütüyle karşılaştır. “Bu parçada hangisi yoktur?” sorusunda tablodaki adları şıklarda işaretle, işaretlenemeyen cevaptır.

TuzakSeçeneklerin çatıyı (edilgen çatılı kurallı cümle) ya da yan cümlenin öge görevini de karıştırmasıdır; bunları Fiilde çatı ve Cümlenin ögeleri sayfalarındaki yöntemle denetle.

↕Adımları sırala birden çok yüklemli cümlenin yapısı

  1. Cümleleri bağlayan bir bağlaç olup olmadığına bak
  2. Ortak öge varsa “bağımlı”, yoksa “bağımsız” sıralı de
  3. Cümledeki çekimli yüklemleri işaretle
  4. Bağlaç yoksa cümleleri virgülden bölüp ortak öge ara
  5. Yüklemleri say: birden çok olduğunu gör

?Soru çöz

Çocukluğumu geçirdiğim o küçük kasabayı hiç unutmadım. Bu cümleyle ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenemez?

✓ A. “Geçirdiğim” sıfat-fiili bir yan cümle kurduğu için cümle basit değil, girişik birleşiktir. Yüklem “unutmadım” bir fiildir (B), sondadır (C) ve -ma olumsuzluk ekini taşır (D).

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde “-e” ekli söz zarf tümleci görevindedir?

✓ A. “Ne zaman bitirebilirim?” sorusuna “sabaha” cevabı gelir; zaman bildirdiği için zarf tümlecidir. B'deki “postaneye” (nereye?), C'deki “okuluna” (neye?) ve D'deki “misafirlere” (kime?) yönelme ekli yer tamlayıcısıdır. Ek aynıdır; ögeyi belirleyen, yükleme sorulan sorudur.Kaynak: Cümlenin ögeleri · Dolaylı tümleç (yer tamlayıcısı)

?Soru 2

Toplantıdan çıkınca masada unuttuğum çakmağı almak için geri döndüm ama kapı kilitlenmişti. Bu cümlede kaç fiilimsi vardır?

✓ A. Fiilimsiler “çıkınca” (zarf-fiil), “unuttuğum” (sıfat-fiil) ve “almak” (isim-fiil) sözcükleridir. “Çakmak” bir nesnenin adı olmuş kalıcı isimdir; “döndüm” ve “kilitlenmişti” ise kip ve kişi eki almış çekimli fiillerdir.Kaynak: Fiilimsiler · Fiilimsi mi, çekimli fiil mi?

?Soru 3

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde altı çizili sözcük fiilimsi değil, kalıcı isimdir?

✓ A. Buradaki “giriş” bir yerin (müzenin kapı bölümünün) adıdır; eylem bildirmez, olumsuzu da kurulamaz. B'de “bitirmesi”, C'de “uçuşunu”, D'de “taşımak” eylem anlamını koruyan isim-fiillerdir; üçü de kendi nesnesini ya da tümlecini almıştır.Kaynak: Fiilimsiler · İsim-fiil ve kalıcı isim

?Soru 4

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde altı çizili söz cümlenin ögelerinden biri değildir?

✓ B. “Çocuklar” bir hitaptır (yüklem 2. kişi, emir); yükleme bağlanmaz. A'da “ile” bağlaçtır ve “annemle babam” öznedir; C'de “de” bağlacı özneye dahildir; D'de altı çizili söz yer tamlayıcısıdır.Kaynak: Cümlenin ögeleri · Cümle dışı unsurlar, ara söz

?Soru 5

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde fiilimsi yoktur?

✓ C. Cümlede fiil kökenli tek sözcük “getirdi”dir ve kip-kişi eki almış çekimli fiildir. A'da “yıkamayı” (isim-fiil), B'de “açan” (sıfat-fiil), D'de “yaklaşınca” (zarf-fiil) vardır; A'daki “yemek” ise kalıcı isimdir.Kaynak: Fiilimsiler · Fiilimsi nedir?

?Soru 6

Aşağıdaki cümlelerin hangisinin yüklemi öznesine göre diğerlerinden farklıdır?

✓ B. A'daki “saklandı”, C'deki “değiştirildi” ve D'deki “duyuruldu” fiillerinde işi yapan belli değildir; “biri tarafından” eklenebilir, bu fiiller edilgendir. B'deki “sevindi” -n taşısa da işi yapan bellidir; edilgen değildir, sınav kaynaklarına göre dönüşlüdür.Kaynak: Fiilde çatı · Kalıplaşmış fiiller ve tuzaklar

?Soru 7

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde yüklem geçişli olduğu hâlde cümlede nesne kullanılmamıştır?

✓ C. “Okudu” fiilinin önüne “onu” getirilebilir, yani fiil geçişlidir; ama cümlede “neyi, ne?” sorusuna cevap veren bir söz yoktur. A'daki “çıktı” ve B'deki “oturdu” geçişsizdir. D'deki “aldım” geçişlidir ve “iki sıcak ekmek” belirtisiz nesnesini almıştır.Kaynak: Fiilde çatı · Geçişli ve geçişsiz fiiller

?Soru 8

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde zarf tümleci yoktur?

✓ C. Cümle yalnız özne (bu küçük kasabanın tek kütüphanesi) ve yüklemden (istasyonun karşısındaydı) oluşur. A'da “akşamları”, B'de “sabırsızca”, D'de “yorulduğu için” ve “erken” zarf tümlecidir.Kaynak: Cümlenin ögeleri · Zarf tümleci ve edat tümleci

?Soru 9

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde altı çizili söz zarf tümlecidir?

✓ C. “Ne zaman başlayacak?” → “saat üçte”: bulunma eki zaman bildirdiği için zarf tümlecidir. Ötekiler kime, nerede, nereden sorularına cevap veren yer tamlayıcısıdır.Kaynak: Cümlenin ögeleri · Sık yapılan hatalar

?Soru 10

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde çatı aranmaz?

✓ A. Yüklem “yorgundu”, “yorgun” sıfatına ek fiil gelerek kurulmuştur; isim soylu yüklemli cümlede çatı aranmaz. B'deki “ulaştı”, C'deki “çalıştı” ve D'deki “satıldı” birer fiildir, bu cümlelerde çatı aranır; örneğin D'deki “satıldı” edilgendir.Kaynak: Fiilde çatı · Çatı nedir? İki eksen
16
Daha fazla soru çözmek ister misin?Cümle türleri konusundan 16 soru seni bekliyor. Çözümlü; yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →