Türk dili: ses, yapı, sözcük türleri ve cümle bilgisi

Türkçenin ses ve yapı özelliklerini, sözcük türlerini ve cümle bilgisini; okuma yazma öğretiminde öğretmenin bilmesi gerekenlerle birlikte öğren.

7 durakÖABT
14 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 14tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
ALAN BİLGİSİ · SES BİLGİSİ

Ses ve harf: sekiz ünlü, yirmi bir ünsüz ve ünlü uyumları

Sınıf Öğretmenliği ÖABT · Türkçe · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Türkçede ünlüler ve ünsüzler nasıl sınıflandırılır? Büyük ve küçük ünlü uyumu nedir?

Kısa cevap: Türk alfabesinde 29 harf vardır: 8 ünlü (a, e, ı, i, o, ö, u, ü) ve 21 ünsüz. Ünlüler kalın-ince, düz-yuvarlak, geniş-dar diye üç ölçütle ayrılır; ünsüzlerin 8'i serttir (f, s, t, k, ç, ş, h, p). Büyük ünlü uyumu kalınlık-incelik, küçük ünlü uyumu düzlük-yuvarlaklık uyumudur.

Bu konunun sonunda: üç özelliği verilen ünlüyü bulabilir, bir sözcüğün büyük ve küçük ünlü uyumuna uyup uymadığını gerekçelendirebilir, sert ünsüzleri sayabilirsin.

Birinci sınıfta bir çocuk “a” derken ağzını kocaman açıyor, “ı” derken neredeyse kapatıyor; aynı çocuk “t”yi tek başına söylemeye çalışınca ağzından ancak “tı” çıkıyor.

Önce iki sözcüğü ayıralım: ses kulakla duyulur, harf o sesin yazıdaki işaretidir. Sesler ikiye ayrılır. Ünlüler ağızda bir engele takılmadan çıkar ve tek başına söylenebilir. Ünsüzler dil, diş ya da dudakta bir engele çarparak çıkar; ancak bir ünlüye yaslanınca duyulur; çocuk “t” derken bu yüzden “tı” söyler.

Sekiz ünlü üç ölçütle sekiz ayrı kutuya düşer; her ünlünün “kimliği” üç özellikten oluşur.Görsel: Sınav Defteri

Ünsüzler ve iki uyum

Ses telleri titremeden çıkan sekiz ünsüz sert (ötümsüz) ünsüzdür: f, s, t, k, ç, ş, h, p (“fıstıkçı şahap”); kalan on üçü yumuşak (ötümlü) ünsüzdür. Türkçede ünlüler sözcük boyunca birbirine uyar. Büyük ünlü uyumunda ilk hece kalınsa sonrakiler kalın, inceyse ince olur (çocuk-lar, kedi-ler). Küçük ünlü uyumunda düz ünlüden sonra düz ünlü, yuvarlak ünlüden sonra ya dar yuvarlak ya da düz geniş ünlü gelir (göz-lük, kol-lar). Anne, elma, kardeş gibi bazı Türkçe sözcükler; yağmur, çamur gibi küçük uyuma aykırı sözcükler; alıntılar ve -yor, -ken, -ki ekleri uyumun dışında kalır. Bütün istisna listesi Türkçe serisindeki Ses bilgisi sayfasında.

Sınıfta

İlk okuma yazma bir ünlüyle, “a” ile başlar ve ilk harf grubunda üç ünlü vardır; çünkü ünlü tek başına söylenebilir ve heceyi taşır. Ünlü uyumu, çocuğun ekleri doğru seçmesinde görünür: “kediler” deyip “kedilar” demeyen çocuk uyumu kuralını bilmeden uygular.

Akılda kalsın: Ünlü yalnız yürür, ünsüz koluna girecek bir ünlü arar. Sert ünsüzler “fıstıkçı şahap”. Büyük uyum kalın-ince, küçük uyum düz-yuvarlak: büyüğü sırayla, küçüğü dudakla düşün.
Sınavda

Nasıl sorulurÜç özelliği verilen ünlü sorulur (kalın, yuvarlak, dar: u) ya da uyuma aykırı sözcük bulunur.

Tuzak“anne” ve “kardeş” gibi Türkçe sözcükleri alıntı sanmaktır; uyuma uymayan her sözcük alıntı değildir. İkinci tuzak, küçük ünlü uyumunda yuvarlaktan sonra “a, e” gelmesini aykırılık saymaktır: “kol-lar” uyumludur.

?Soru çöz

Bir ünlüyle ilgili şu özellikler verilmiştir:

• Söylenirken dil geride durur, kalın bir ses çıkar.
• Dudaklar öne doğru büzülür.
• Ağız az açılır.

Bu özellikler aşağıdaki ünlülerden hangisine aittir?

✓ C. Kalın, yuvarlak ve dar olan tek ünlü “u”dur. A kalın ve yuvarlaktır ama geniştir, ağız açılır; B kalın ve dardır ama düzdür, dudak büzülmez; D yuvarlak ve dardır ama incedir.

✎Boşluk doldurma vakadaki kuralı adlandır

Birinci sınıftaki Ali “kitaplar” yerine “kitapler” yazmış; Ali'nin bozduğu kural ünlü uyumudur. Aynı yazıdaki “gözlük” sözcüğünde yuvarlak “ö”den sonra dar yuvarlak “ü” gelmesi ünlü uyumuna uygundur. Ali'nin “tı” demeden söyleyemediği “t”, bir ünsüzdür.

büyük · küçük · ötümsüz · ötümlü · kaynaştırma
ALAN BİLGİSİ · HECE

Hece ve heceleme: her hecede bir ünlü, açık ve kapalı hece

Sınıf Öğretmenliği ÖABT · Türkçe · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaTürkçede ünlüler ve ünsüzler nasıl sınıflandırılır? Büyük ve küçük ünlü uyumu nedir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Türk alfabesinde 29 harf vardır: 8 ünlü (a, e, ı, i, o, ö, u, ü) ve 21 ünsüz. Ünlüler kalın-ince, düz-yuvarlak, geniş-dar diye üç ölçütle ayrılır; ünsüzlerin 8'i serttir (f, s, t, k, ç, ş, h, p). Büyük ünlü uyumu kalınlık-incelik, küçük ünlü uyumu düzlük-yuvarlaklık uyumudur.

Ünlüler, ünsüzler ve ünlü uyumları

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Türkçede hece nedir? Açık hece ve kapalı hece nasıl ayırt edilir, sözcükler hecelere nasıl bölünür?

Kısa cevap: Hece, ağzın bir hareketiyle çıkan ses ya da ses öbeğidir. Türkçede her hecede bir ve yalnız bir ünlü bulunur; sözcükteki ünlü sayısı hece sayısını verir, ünsüz tek başına hece olamaz. Ünlüyle biten hece açık (a, na), ünsüzle biten hece kapalı hecedir (an, nal, alt). Türkçede altı hece kalıbı vardır.

Bu konunun sonunda: bir sözcüğü kurala göre hecelere ayırabilir, açık ve kapalı heceyi ayırt edebilir, iki ünsüzle başlayan sözcüğün alıntı olduğunu tanıyabilirsin.

Teneffüs dönüşü sınıf el çırparak isim sayıyor: “Ze-ynep” diyen bir çocuğa arkadaşı itiraz ediyor, “Zey-nep, iki el!”

İtiraz eden çocuk haklıdır. Hece, ağzın tek bir açılıp kapanmasıyla çıkan ses öbeğidir ve Türkçede her hecenin merkezinde bir ünlü durur. Bu yüzden hece sayısını bulmanın en kısa yolu ünlüleri saymaktır: “Zeynep”te iki ünlü (e, e) vardır, sözcük iki hecelidir. Ünsüzün tek başına hece kuramaması, ünlüler ve ünsüzler konusunda gördüğümüz kuralın doğal sonucudur: ünsüz ancak bir ünlüye yaslanınca duyulur.

Türkçenin altı hece kalıbı (Ü: ünlü, S: ünsüz)
KalıpÖrnekAçık mı, kapalı mı?
Ü (tek ünlü)a-ğaç, o-daAçık
ÜSan, ev, atKapalı
SÜna, ne, ka-pıAçık
SÜSnal, kar, ta-nıkKapalı
ÜSSalt, ilk, örtKapalı
SÜSSkurt, Türk, sertKapalı

Tablodan iki kural çıkar: Türkçe bir hece iki ünsüzle başlamaz ve en fazla dört sesten oluşur. “Tren, spor, plan” gibi iki ünsüzle başlayan sözcükler alıntıdır; halk ağzında araya ya da başa ünlü eklenerek (tiren, ispor) Türkçenin kalıbına sokulur.

Heceye bölme

İki ünlü arasındaki tek ünsüz sonraki heceye geçer (a-na, ka-pı). Yan yana iki ünsüzden biri önceki, biri sonraki hecede kalır (an-ne, kar-deş). Yan yana üç ünsüzün ilk ikisi önceki hecede kalır (Türk-çe, kork-mak).

Sınıfta

Hece sayısını el çırparak ya da parmakla vurarak bulmak, okumadan önce gelen ses farkındalığının parçasıdır. İlk okuma yazmada hecelerin hangi sırayla kurulduğunu (önce kapalı, sonra açık) İlk okuma yazma öğretimi sayfasında göreceğiz.

Akılda kalsın: Ünlü say, hece bul. Sonu ünlüyse açık (kapı açık kalmış: “na”), sonu ünsüzse kapalı (kapıyı ünsüz kapatmış: “an”). Türkçe hece iki ünsüzle başlamaz, dört sesi geçmez.
Sınavda

Nasıl sorulurBir sözcük ya da dizedeki açık-kapalı hece sayısı, bir hecenin kalıbı ya da yanlış hecelenmiş sözcük sorulur.

TuzakSözcüğün sonuna bakıp bütün heceleri aynı saymaktır; her hece ayrı değerlendirilir (“ka-pı”: iki açık hece; “kar-deş”: iki kapalı hece). İkinci tuzak, iki ünlü arasındaki tek ünsüzü önceki hecede bırakmaktır: “kap-ı” değil “ka-pı”.

⇄Bilgi eşleştirme hece → kalıp

?Soru çöz

Türkçede hece yapısıyla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangileri doğrudur?

I. Bir sözcükteki ünlü sayısı o sözcüğün hece sayısına eşittir.
II. Ünsüzler, yanlarına ünlü almadan tek başına hece oluşturabilir.
III. Ünlüyle biten heceye açık hece denir.

✓ B. Her hecede tek ünlü bulunduğu için I doğrudur; III açık hecenin tanımıdır. II yanlıştır: ünsüz ancak bir ünlüye yaslanarak hece kurar. A doğru olan III'ü dışarıda bırakır; C ve D ünsüzü hece kurabilen ses sayan II'yi içerir.
ALAN BİLGİSİ · SÖZCÜKTE YAPI

Kök, gövde ve ekler: ek gelince sözcükte neler değişir?

Sınıf Öğretmenliği ÖABT · Türkçe · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaTürkçede hece nedir? Açık hece ve kapalı hece nasıl ayırt edilir, sözcükler hecelere nasıl bölünür?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Hece, ağzın bir hareketiyle çıkan ses ya da ses öbeğidir. Türkçede her hecede bir ve yalnız bir ünlü bulunur; sözcükteki ünlü sayısı hece sayısını verir, ünsüz tek başına hece olamaz. Ünlüyle biten hece açık (a, na), ünsüzle biten hece kapalı hecedir (an, nal, alt). Türkçede altı hece kalıbı vardır.

Hece ve heceleme

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Kök, gövde, yapım eki ve çekim eki nedir? Ek gelince sözcükte hangi ses olayları görülür?

Kısa cevap: Kök, sözcüğün eklerden arınmış, anlamlı ve bölünemeyen parçasıdır; isim kökü (göz) ya da fiil kökü (gör-) olur. Yapım eki yeni sözcük türetir (göz-lük), çekim eki sözcüğü cümleye bağlar (göz-ler-i). Yapım eki almış kök gövdedir. Ek eklenirken yumuşama, benzeşme, daralma, düşme ve kaynaştırma gibi ses olayları görülür.

Bu konunun sonunda: bir sözcüğü kök, yapım eki ve çekim ekine ayırabilir, öğrenci yazısındaki hatanın hangi ses olayından geldiğini adlandırabilirsin.

Üçüncü sınıfta bir çocuk deftere “Kitapı çantama koydum.” yazmış; yanındaki arkadaşı “Kitabı” diye düzeltiyor ama nedenini anlatamıyor.

Türkçe eklemeli bir dildir: sözcük köke ekler dizilerek kurulur. Kök iki türlüdür: varlık ve kavram bildiren isim kökü (göz, iyi) ve “-mak/-mek” alabilen fiil kökü (gör-, koş-). Ekler de iki aileye ayrılır. Yapım eki yeni anlamda yeni bir sözcük türetir; çekim eki anlamı değiştirmez, sözcüğü cümledeki öteki sözcüklere bağlar. Yapım eki almış köke gövde denir.

Bir sözcük, bir kök ve ona dizilen eklerdir; ilk yarı yeni sözcük kurar, ikinci yarı onu cümleye bağlar.Görsel: Sınav Defteri

Yapısına göre sözcük üçe ayrılır: yapım eki almamış basit (göz, gözlerimizden), yapım eki almış türemiş (gözlük) ve iki sözcüğün kaynaşmasıyla oluşan birleşik (gözlemevi, ayakkabı). Çekim eki yapıyı değiştirmez: “gözlerimizden” hâlâ basittir.

Ek gelince: sık görülen ses olayları
Ses olayıNe olur?Örnek
Ünsüz yumuşamasıp, ç, t, k ünlüden önce b, c, d, ğ olurkitap → kitabı, ağaç → ağacı
Ünsüz benzeşmesiSert ünsüzden sonra c, d, g → ç, t, kağaç-ta, kitap-çı
Ünlü daralması-yor önünde a, e → ı, i, u, übaşla-yor → başlıyor
Ünlü düşmesiİkinci hecedeki dar ünlü düşerağız → ağzı, burun → burnu
Kaynaştırmaİki ünlü arasına y, ş, s, n gireroda-y-a, iki-ş-er, kapı-s-ı

Sınıfta

Yumuşama, hece konusunda gördüğümüz bölme kuralıyla birlikte işler: ek gelince p iki ünlü arasında kalır, sonraki heceye geçer ve b olur (ki-ta-bı). Programda ses olaylarının ve eklerin adları öğretilmez; öğretmen “kitapı, ağaçda” gibi hatanın hangi olaydan geldiğini görür, çocuğa kuralı değil doğru örneği gösterir.

Akılda kalsın: Yapım eki yeni sözcük, çekim eki yeni ilişki kurar. Ses olayını bulmak için kökün sözlükteki hâline bak: kökün sonu değiştiyse yumuşama, ekin başı değiştiyse benzeşme, ünlü eksildiyse düşme.
Sınavda

Nasıl sorulurBir öğrenci yazısındaki hata verilir ve hangi ses olayının bilinmediği sorulur; ya da bir sözcüğün kök, gövde ve ek dizilişi istenir.

TuzakYumuşama ile benzeşmeyi karıştırmaktır: yumuşamada kökün son ünsüzü değişir (kitabı), benzeşmede ekin ilk ünsüzü değişir (kitapçı). İkinci tuzak, çekim eki almış sözcüğü türemiş saymaktır.

?Soru çöz

Üçüncü sınıf öğretmeni Ece Hanım, “Hafta sonum” konulu yazıları okurken bazı hataların birkaç öğrencide tekrarlandığını fark eder. Defne “Kitapı çantama koydum, dolapı da kapattım.” diye yazmış, aynı yazıda “ağacın gölgesinde oturduk” sözünü ise doğru yazmıştır. Emir “Sokağa çıkınca köpeki gördüm.” cümlesini kurmuş, Zeynep de “Annem tabakı masaya koydu.” yazmıştır. Ece Hanım hataların, sözcüğe ünlüyle başlayan bir ek gelince ortaya çıkan bir değişikliğin uygulanmamasından kaynaklandığını düşünür ve ertesi gün tahtaya doğru ve yanlış biçimleri yan yana yazmayı planlar.

Öğrencilerin yazılarında uygulamadığı ses olayı aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. Kitap, dolap, köpek ve tabak sözcüklerinin sonundaki p ve k, ünlüyle başlayan ek gelince b ve ğ olur (kitabı, dolabı, köpeği, tabağı); öğrenciler bunu uygulamamıştır, “ağacın” ise doğrudur. B ekin başındaki c, d, g'nin sertleşmesidir (kitapçı); C iki ünlü arasına y, ş, s, n girmesidir (kapısı); D “ağzı” gibi ikinci hecedeki ünlünün düşmesidir.

↕Sıralama “gözlükçülerimizden” sözcüğünün parçaları

  1. -ler (çokluk eki)
  2. göz (isim kökü)
  3. -den (ayrılma hâl eki)
  4. -çü (meslek bildiren yapım eki)
  5. -imiz (iyelik eki)
  6. -lük (araç bildiren yapım eki)
ALAN BİLGİSİ · SÖZCÜK TÜRLERİ

Sözcük türleri: türü sözlük değil, cümledeki görev belirler

Sınıf Öğretmenliği ÖABT · Türkçe · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKök, gövde, yapım eki ve çekim eki nedir? Ek gelince sözcükte hangi ses olayları görülür?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Kök, sözcüğün eklerden arınmış, anlamlı ve bölünemeyen parçasıdır; isim kökü (göz) ya da fiil kökü (gör-) olur. Yapım eki yeni sözcük türetir (göz-lük), çekim eki sözcüğü cümleye bağlar (göz-ler-i). Yapım eki almış kök gövdedir. Ek eklenirken yumuşama, benzeşme, daralma, düşme ve kaynaştırma gibi ses olayları görülür.

Kök, ekler ve ses olayları

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Türkçede sözcük türleri nelerdir? Bir sözcüğün sıfat mı zarf mı, edat mı bağlaç mı olduğu nasıl anlaşılır?

Kısa cevap: Türkçede sekiz sözcük türü vardır: isim (ad), sıfat (ön ad), zamir (adıl), zarf (belirteç), edat (ilgeç), bağlaç, ünlem ve fiil (eylem). İlk dördü isim soylu sözcüklerdir; edat, bağlaç ve ünlem görevli sözcüklerdir. Bir sözcüğün türünü cümledeki görevi belirler: “güzel kız”da sıfat olan “güzel”, “güzel konuştu”da zarftır.

Bu konunun sonunda: aynı sözcüğün farklı cümlelerdeki türünü göreve bakarak belirleyebilir, edatı bağlaçtan, sıfatı zamirden ayırt edebilirsin.

Dördüncü sınıfta bir öğrenci “Ben de geldim.” cümlesindeki “de”yi “Benim evimde” yazar gibi bitişik yazmış; öğretmen kırmızı kalemi elinde, iki “de”nin farkını nasıl anlatacağını düşünüyor.

Sekiz sözcük türü: ne yapar, nasıl bulunur?
TürNe yapar?ÖrnekSık karıştırılan
İsim (ad)Varlığı, kavramı karşılarkalem, sevgi, AnkaraAdlaşmış sıfat: “Yaşlılar geldi.”
Sıfat (ön ad)İsmi niteler ya da belirtirkırmızı kalem, üç kalem, bu kalemZamir: “bu kalem” sıfat, “bunu” zamir
Zamir (adıl)İsmin yerini tutarben, bunlar, herkes, kimSıfat: zamir ek alır, sıfat almaz
Zarf (belirteç)Fiili, sıfatı, zarfı belirlerhızlı koştu, çok güzelSıfat: isim önündeyse sıfat
Edat (ilgeç)Önündeki sözle ilgi kurarsenin için, okula kadarBağlaç: “ile” yerine “ve” geliyorsa bağlaç
BağlaçEş görevli sözleri, cümleleri bağlarve, ama, çünkü, de, kiHâl eki -de ve sıfat yapan -ki (bitişik)
ÜnlemDuygu, seslenme bildirirah, eyvah, heyBaşka türden sözcük ünlem görevi alabilir: “Yangın!”
Fiil (eylem)İş, oluş, durum bildirirkoş-, sarar-, uyu-Fiilden türeyen isim: “koşu”

Tek ölçüt: görev

Karar için iki soru yeter: sözcük, kök ve ekler konusunda gördüğümüz bir çekim eki almış mı ve neyin yanında, neyi belirliyor? “Bu kalem” öbeğinde “bu” ek almadan ismi belirttiği için sıfattır; “Bunu al.” cümlesinde ek alıp ismin yerini tuttuğu için zamirdir. “Annemle babam geldi.” cümlesinde “ile” yerine “ve” konabildiği için bağlaç, “Trenle geldim.” cümlesinde “neyle?” sorusuna cevap verdiği için edattır.

Sınıfta

Program tür adlarını öğretmez. Dördüncü sınıfta “de” ve “ki” bağlaçlarının anlama etkisini fark etmek ve onları kuralına uygun yazmak beklenir; öğretmen bağlacı cümleden çıkarıp anlamın nasıl değiştiğini gösterir.

Akılda kalsın: Sözcüğe adını görevi verir. İsmin önünde ve eksizse sıfat, ek almış ve ismin yerindeyse zamir; fiilin yanındaysa zarf. “Ve” getirilebiliyorsa bağlaç, getirilemiyorsa edat.
Sınavda

Nasıl sorulurBir sözcüğün farklı cümlelerde farklı türde kullanıldığı şıklar verilir ve istenen tür sorulur; ya da bir metindeki edat, bağlaç, ünlem bulunur.

TuzakSözcüğün sözlükteki ilk türüne bakmaktır: “güzel” bir cümlede sıfat, ötekinde zarf, bir başkasında isim olabilir. İkinci tuzak, bağlaç olan “de” ile bulunma hâl ekini karıştırmaktır; bağlaç ayrı yazılır ve “te, ta” olmaz.

?Soru çöz

“Güzel” sözcüğü aşağıdaki cümlelerin hangisinde zarf görevinde kullanılmıştır?

✓ B. “Güzel” burada “söyledi” fiilinin nasıl yapıldığını bildirir, bu yüzden zarftır. A ve D'de bir ismin (resim, çiçekler) önünde onu niteleyen sıfattır; C'de ismin yerine geçip belirtme eki almış, adlaşmış sıfattır yani isim görevindedir.

⇄Bilgi eşleştirme tırnak içindeki sözcük → türü

ALAN BİLGİSİ · FİİL

Fiil: kip, kişi ve ek fiil

Sınıf Öğretmenliği ÖABT · Türkçe · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaTürkçede sözcük türleri nelerdir? Bir sözcüğün sıfat mı zarf mı, edat mı bağlaç mı olduğu nasıl anlaşılır?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Türkçede sekiz sözcük türü vardır: isim (ad), sıfat (ön ad), zamir (adıl), zarf (belirteç), edat (ilgeç), bağlaç, ünlem ve fiil (eylem). İlk dördü isim soylu sözcüklerdir; edat, bağlaç ve ünlem görevli sözcüklerdir. Bir sözcüğün türünü cümledeki görevi belirler: “güzel kız”da sıfat olan “güzel”, “güzel konuştu”da zarftır.

Sözcük türleri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Fiilde kip ve kişi nedir? Haber ve dilek kipleri nelerdir, ek fiil ne işe yarar?

Kısa cevap: Fiil iş, oluş ya da durum bildiren ve kip-kişi ekleriyle çekimlenen sözcüktür. Beş haber kipi işi bir zamana bağlar (-dı, -mış, -yor, -acak, geniş zaman -r); dört dilek kipi zaman bildirmez (istek -a, gereklilik -malı, şart -sa, emir). Ek fiil (i-) isim soylu sözü yüklem yapar ve birleşik zamanlı fiil kurar (geliyordu).

Bu konunun sonunda: çekimli bir fiilin kipini ve kişisini bulabilir, haber kipini dilek kipinden ayırt edebilir, ek fiilin iki görevini örnekte tanıyabilirsin.

Sabah çemberinde öğretmen soruyor: “Hafta sonu ne yaptınız?” Bir çocuk “Dedemlere gidiyoruz.” diyor; öğretmen gülümseyerek “Gittiniz mi, gidecek misiniz?” diye ekliyor.

Fiil, sözcük türleri konusunda gördüğümüz sekiz türden çekimlenen tek türdür; sözlükte “-mak/-mek” ekiyle yer alır. Çekimlenmiş bir fiil iki bilgi taşır: işin ne zaman ya da hangi tasarıyla yapıldığını gösteren kip ve işi kimin yaptığını gösteren kişi (şahıs). “Oku-du-m” sözcüğünde -du görülen geçmiş kipi, -m birinci tekil kişidir. Üçüncü tekil kişide ek yoktur: “okudu”.

Dokuz kip: gel- fiiliyle
Haber kipleri (zaman bildirir)ÖrnekDilek kipleri (tasarı bildirir)Örnek
Görülen geçmiş -dıgeldiİstek -a, -egelelim
Öğrenilen geçmiş -mışgelmişGereklilik -malı, -meligelmeli
Şimdiki zaman -yorgeliyorŞart (koşul) -sa, -segelse
Gelecek zaman -acakgelecekEmirgel, gelsin
Geniş zaman -r, -ar, -ırgelir

Ek fiil

Ek fiil (ek eylem) “i-” kökünden gelir ve iki iş görür. Birincisi isim soylu bir sözü yüklem yapar: “Hava soğuk-tu.”, “Bu kitap senin-di.” İkincisi çekimli bir fiile eklenip birleşik zamanlı fiil kurar: “geliyor-du” (hikâye), “gelecek-miş” (rivayet), “gelir-se” (şart). Dört biçimi vardır: -dır, -dı, -mış, -sa. İsim cümlesinin olumsuzu ek fiille değil “değil” sözcüğüyle yapılır: “Hava soğuk değil.”

Ek bilgi: fiilimsi ve çatı (kısa)

Fiilden türeyip cümlede isim, sıfat ya da zarf görevi gören sözcüklere fiilimsi denir: isim-fiil (okumayı sever), sıfat-fiil (okuyan çocuk), zarf-fiil (eve gelince). Çatı ise fiilin özne ve nesneyle ilişkisidir: nesne alan fiil geçişli (kitabı okudu), almayan geçişsiz (uyudu); öznesi belli olmayan fiil edilgen (kitap okundu), işi kendi üstüne yapan dönüşlü (yıkandı), işi birlikte yapan işteştir (selamlaştılar). Ayrıntısı Türkçe serisindeki Fiilimsiler sayfasında.

Sınıfta

Programda kip adları yoktur; ama üçüncü sınıftan itibaren öğrencinin anlatırken ve yazarken içeriğe uygun zaman ifadeleri kullanması beklenir. “Dün parka gidiyoruz.” diyen çocuğa kural anlatılmaz; öğretmen cümleyi doğru kiple yeniden söyleyerek örnek olur.

Akılda kalsın: Haber kipi “ne zaman?”, dilek kipi “ne isteniyor?” sorusuna cevap verir. Ek fiilin dört yüzü: -dır, -dı, -mış, -sa. İsim cümlesinin olumsuzu “değil”.
Sınavda

Nasıl sorulurBir metindeki fiillerin kipleri, kişi ekleri ya da ek fiilin görevi sorulur; ek fiilin isim soylu sözü yüklem yaptığı cümle ile birleşik zaman kurduğu cümle ayırt ettirilir.

TuzakŞart kipini (gelse) ek fiilin şart biçimiyle (gelirse) karıştırmaktır: ikincisinde iki kip eki vardır. İkinci tuzak, “-dır” ekini kip sanmaktır; o ek fiilin geniş zamanıdır.

✎Boşluk doldurma kip ve ek fiil

“Kitabını okumalısın.” cümlesinde fiil kipiyle çekimlenmiştir. “Hava soğuktu.” cümlesinde “soğuk” sözcüğünü yüklem yapan fiildir. Bu cümlenin olumsuzu sözcüğüyle yapılır.

gereklilik · istek · ek · yardımcı · değil · yok

?Soru çöz

Aşağıdaki çekimli fiillerle ilgili ifadelerden hangileri doğrudur?

I. “Geldi” fiili haber kiplerinden biriyle çekimlenmiştir.
II. “Gelse” fiili zaman bildirmeyen bir dilek kipi taşır.
III. “Geliyordu” fiili, şimdiki zaman kipine ek fiil getirilerek kurulmuş birleşik zamanlı bir fiildir.

✓ D. I görülen geçmiş, yani haber kipidir; II şart kipi, yani dilek kipidir; III -yor kipine ek fiilin -du biçimi gelerek hikâye birleşik zamanı oluşmuştur. A ve B doğru olan III'ü, A ayrıca II'yi dışarıda bırakır; C haber kipi taşıyan I'i atlar.
ALAN BİLGİSİ · CÜMLE BİLGİSİ

Cümlenin ögeleri ve cümle türleri: önce yüklemi bul

Sınıf Öğretmenliği ÖABT · Türkçe · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaFiilde kip ve kişi nedir? Haber ve dilek kipleri nelerdir, ek fiil ne işe yarar?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Fiil iş, oluş ya da durum bildiren ve kip-kişi ekleriyle çekimlenen sözcüktür. Beş haber kipi işi bir zamana bağlar (-dı, -mış, -yor, -acak, geniş zaman -r); dört dilek kipi zaman bildirmez (istek -a, gereklilik -malı, şart -sa, emir). Ek fiil (i-) isim soylu sözü yüklem yapar ve birleşik zamanlı fiil kurar (geliyordu).

Fiil, kip, kişi ve ek fiil

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Cümlenin ögeleri nelerdir ve nasıl bulunur? Cümleler hangi ölçütlere göre sınıflandırılır?

Kısa cevap: Cümlenin ögeleri yüklem, özne, nesne, yer tamlayıcısı (dolaylı tümleç) ve zarf tümlecidir. Önce yargıyı taşıyan yüklem bulunur, sonra yükleme “kim, ne?” (özne), “neyi, ne?” (nesne), “nereye, nerede, nereden?” (yer tamlayıcısı), “ne zaman, nasıl, niçin?” (zarf tümleci) sorulur. Cümleler yüklemin türüne, yerine, anlamına ve yapısına göre sınıflandırılır.

Bu konunun sonunda: bir cümlenin ögelerini yüklemden başlayarak bulabilir, belirtisiz nesneyi özneden ayırt edebilir, cümleyi dört ölçüte göre sınıflandırabilirsin.

Bir öğretmen tahtaya “Dün akşam annem bahçede çiçekleri suladı.” yazıyor ve çocuklara soruyor: “Bu cümlede asıl haber hangi sözcükte?”

Cümle, bir yargı bildiren söz dizisidir ve yargı yüklemde durur. Yüklem ya çekimli bir fiildir ya da fiil konusunda gördüğümüz ek fiili almış bir isimdir (Hava soğuktu.). Bu yüzden öge bulmanın ilk adımı hep yüklemdir; öteki ögeler yükleme sorulan sorularla bulunur. Soruya cevap veren söz öbeğinin tamamı tek öge sayılır: “bahçedeki yaşlı ağacı” üç sözcük ama tek nesnedir.

Ögeler yüklemden başlayarak sorulur; her soru tek bir ögeyi yakalar.Görsel: Sınav Defteri

Nesne yalnız “sulamak, okumak” gibi geçişli fiillerde bulunur. Belirtme eki alan nesne belirtili (çiçekleri), ek almayan belirtisiz nesnedir (Annem çay demledi). Ünlem, seslenme ve cümleleri bağlayan bağlaç yükleme bağlanmadığı için öge sayılmaz.

Cümle türleri: dört ölçüt
ÖlçütTürlerÖrnek
Yüklemin türüFiil cümlesi / isim cümlesiKar yağdı. / Hava soğuk.
Yüklemin yeriKurallı / devrik / eksiltiliEve döndük. / Döndük eve. / Bir sessizlik ki…
AnlamOlumlu / olumsuz / soru / ünlemGeldi. / Gelmedi. / Geldi mi? / Ne güzel!
YapıBasit / birleşik / sıralı / bağlıOkula gitti. / Zil çalınca çıktık. / Zil çaldı, çıktık. / Zil çaldı ve çıktık.

Sınıfta

Programda öge adları yoktur; ilk sınıflardan itibaren öğrencinin konuşmasında ve yazısında anlamlı ve kurallı cümleler kurması beklenir. Konuşma dilinde devrik cümle doğaldır (“Gittim okula.”); öğretmen yazıda kurallı cümleyi örnekle pekiştirir. “Kim? Ne yaptı? Nerede?” gibi sorular dördüncü sınıfta okuduğunu anlamanın da aracıdır.

Akılda kalsın: Önce yüklem, sonra sorular. Ek almamış isim işi kendisi yapıyorsa özne, işten etkileniyorsa belirtisiz nesnedir: “Çocuk uyudu.” (özne) / “Annem çay demledi.” (nesne).
Sınavda

Nasıl sorulurBir cümlenin öge dizilişi, nesnesi olmayan cümle ya da cümle türü sorulur.

TuzakBelirtisiz nesneyi özne sanmaktır: “çay” işi yapmaz, işten etkilenir. İkinci tuzak, -e, -de, -den eki alan her sözü yer tamlayıcısı saymaktır; zaman bildiriyorsa (akşama, saat üçte) zarf tümlecidir.

?Soru çöz

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde nesne yoktur?

✓ A. “Uyumak” geçişsiz bir fiildir, nesne almaz; cümlede özne, zarf tümleci ve yer tamlayıcısı vardır. B'de “bir masal” belirtisiz nesnedir; C'de “çay” işten etkilenen belirtisiz nesnedir, özne sanılabilir; D'de “defterini” belirtme eki almış belirtili nesnedir.

✎Boşluk doldurma öge bulma

Ögeler bulunurken önce belirlenir. İşi yapanı bulmak için yükleme “kim?” sorularak bulunur. “Bahçede” gibi -de eki alıp yer bildiren söz ise olur.

yüklem · özne · yer tamlayıcısı · nesne · zarf tümleci
ALAN BİLGİSİ · YAZIM VE NOKTALAMA

Yazım ve noktalama: büyük harften kesme işaretine

Sınıf Öğretmenliği ÖABT · Türkçe · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaCümlenin ögeleri nelerdir ve nasıl bulunur? Cümleler hangi ölçütlere göre sınıflandırılır?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Cümlenin ögeleri yüklem, özne, nesne, yer tamlayıcısı (dolaylı tümleç) ve zarf tümlecidir. Önce yargıyı taşıyan yüklem bulunur, sonra yükleme “kim, ne?” (özne), “neyi, ne?” (nesne), “nereye, nerede, nereden?” (yer tamlayıcısı), “ne zaman, nasıl, niçin?” (zarf tümleci) sorulur. Cümleler yüklemin türüne, yerine, anlamına ve yapısına göre sınıflandırılır.

Cümlenin ögeleri ve cümle türleri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Temel yazım kuralları nelerdir? Noktalama işaretleri nerelerde kullanılır?

Kısa cevap: Yazımda ölçü Türk Dil Kurumunun Yazım Kılavuzu'dur. Büyük harf cümle başında ve özel adlarda kullanılır; bağlaç olan “de” ve “ki” ile soru eki “mi” ayrı yazılır. Özel ada gelen ek kesmeyle ayrılır (Ankara'ya), kurum adına gelen ek ayrılmaz (Türk Dil Kurumuna). Noktalama işaretleri cümlenin sınırını, duraklamayı ve tonlamayı gösterir.

Bu konunun sonunda: öğrenci yazısındaki yazım ve noktalama yanlışını bulup gerekçelendirebilir, kesme işaretinin kullanılmadığı durumları sayabilirsin.

Dördüncü sınıfın okul gazetesi için yazılan bir haberde öğretmen üç yeri işaretlemiş: “ankaraya”, “Ben de geldim”in yanına bir onay, “Türk Dil Kurumu'na” üstüne bir soru işareti.

Noktalama, cümle türleri konusunda gördüğümüz anlam ölçütünün yazıdaki karşılığıdır: soru cümlesi soru işaretiyle, ünlem cümlesi ünlemle biter; sesli okumada duraklama ve tonlama da bu işaretlere dayanır.

Sık sorulan yazım kuralları

Sınavda en sık dönen üç kural aşağıda; bütün kurallar Türkçe serisindeki Yazım kuralları sayfasında.

  • Büyük harf: cümle başında; kişi, yer, kurum, eser, millet ve dil adlarında; belirli tarih bildiren ay ve gün adlarında (29 Ekim 1923).
  • “de, ki, mi” ayrı: bağlaç “de” ayrı yazılır ve “te” olmaz (Ben de geldim); bulunma eki bitişiktir (evde, kitapta). Bağlaç “ki” ayrı, sıfat yapan “-ki” bitişiktir (evdeki). Soru eki ayrı yazılır, sonraki ekler ona bitişir (geldin mi, geliyor musun).
  • Kesme işareti: özel adlara, kısaltmalara ve sayılara gelen ekleri ayırır (Nil'e, TBMM'ye, 2026'da); kurum adına, yapım ekine ve çokluk ekine gelmez (Ankaralı, Ahmetler).
İlkokulda kullanılan başlıca noktalama işaretleri
İşaretTemel göreviÖrnek
Nokta (.)Tamamlanmış cümlenin sonu; sıra sayısıOkul açıldı. · 4. sınıf
Virgül (,)Eş görevli sözleri, sıralı cümleleri ayırır; seslenmeden sonraElma, armut, ayva aldık. · Ayşe, gel.
İki nokta (:)Ardından örnek ya da açıklama gelecekÜç renk seçtik: mavi, sarı, yeşil.
Üç nokta (…)Tamamlanmamış, okura bırakılan cümleBir sabah kapı çalındı…

Sınıfta

Üçüncü sınıftan itibaren öğrencinin on iki noktalama işaretini yazılarında kuralına uygun kullanması beklenir; birinci sınıfta her işaretin yalnız ilk kullanımı gösterilir. Bu ilk kullanımların sırasını İlk okuma yazma öğretimi sayfasında göreceğiz.

Ek bilgi: programdaki on iki işaret

Nokta, kesme, virgül, iki nokta, ünlem, tırnak, soru işareti, kısa çizgi, konuşma çizgisi, yay ayraç, üç nokta ve eğik çizgi. Tırnak olduğu gibi aktarılan sözü (Öğretmen “Hoş geldiniz.” dedi.), konuşma çizgisi satır başına alınan konuşmayı (— Bugün kim nöbetçi?) gösterir. Kısa çizgi satır sonunda bölünen sözcükte (oku- / mak), yay ayraç cümle dışında kalan açıklamada kullanılır: Ozan (2. sınıf) şiir okudu. Ders kitabına alınan eski bir metnin dönemine özgü yazımı düzeltilmez, dipnotla açıklanır.

Akılda kalsın: Ayrı yazılan üçlü: de, ki, mi. Kesme işareti “kişiye ve yere” gelir, “kuruma” gelmez. Noktalama, yazının nefes ve ses tonudur: noktada dur, virgülde soluklan, soru işaretinde sesini yükselt.
Sınavda

Nasıl sorulurÖğrenci yazısından alınmış cümleler verilir; yazım ya da noktalama yanlışı olan bulunur ya da bir işaretin hangi görevle kullanıldığı sorulur.

TuzakKurum adına gelen eki kesmeyle ayırmaktır (Türk Dil Kurumuna doğru). İkinci tuzak, “de” bağlacını ünsüz benzeşmesine uydurup “te” yazmaktır.

Hepsi bir arada: Türk dili
KonuÇekirdekSık tuzak
Ses8 ünlü, 3 ölçüt; 8 sert ünsüz; büyük ve küçük ünlü uyumuUyuma aykırı her sözcüğü alıntı sanmak (anne, kardeş)
HeceÜnlü sayısı = hece sayısı; açık ve kapalı hece; altı kalıpİki ünlü arasındaki ünsüzü önceki hecede bırakmak
Kök ve eklerKök → yapım → çekim; basit, türemiş, birleşik; ses olaylarıYumuşamayı benzeşmeyle karıştırmak
Sözcük türleriTürü cümledeki görev belirlerBağlaç “de”yi bulunma ekiyle karıştırmak
Fiil5 haber, 4 dilek kipi; ek fiilin iki görevi“-dır”ı kip sanmak
CümleÖnce yüklem, sonra sorular; dört ölçütle türBelirtisiz nesneyi özne sanmak
Yazım ve noktalamade, ki, mi ayrı; kesme özel ada gelir, kuruma gelmezKurum adına gelen eki kesmeyle ayırmak
  • □ Üç özelliği verilen ünlüyü bulabiliyorum.
  • □ Bir sözcüğü hecelerine ayırıp açık ve kapalı heceleri sayabiliyorum.
  • □ Öğrenci yazısındaki hatanın hangi ses olayından geldiğini söyleyebiliyorum.
  • □ Aynı sözcüğün sıfat, zarf ya da isim olarak kullanıldığını ayırt edebiliyorum.
  • □ Haber kipini dilek kipinden, ek fiili kipten ayırt edebiliyorum.
  • □ Bir cümlenin ögelerini yüklemden başlayarak bulabiliyorum.
  • □ Kesme işaretinin ve “de, ki, mi”nin yazımını gerekçelendirebiliyorum.

?Soru çöz

Bir sınıf öğretmeni, öğrencilerinin okul gazetesi için yazdığı haberlerden aşağıdaki cümleleri seçmiştir. Öğretmen bu cümlelerden hangisini yazım yanlışı olarak işaretlemelidir?

✓ C. Kurum adlarına gelen ekler kesmeyle ayrılmaz: “Türk Dil Kurumuna” yazılmalıdır. A'da özel yer adına gelen ek kesmeyle doğru ayrılmıştır; B'de bağlaç olan “de” doğru biçimde ayrı yazılmıştır; D'de soru eki “mi” doğru biçimde ayrı yazılmıştır.

⇄Bilgi eşleştirme işaret → görevi

Karma tekrar

Bu sayfadan karışık 7 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Bir ünlüyle ilgili şu özellikler verilmiştir:

• Söylenirken dil geride durur, kalın bir ses çıkar.
• Dudaklar öne doğru büzülür.
• Ağız az açılır.

Bu özellikler aşağıdaki ünlülerden hangisine aittir?

✓ C. Kalın, yuvarlak ve dar olan tek ünlü “u”dur. A kalın ve yuvarlaktır ama geniştir, ağız açılır; B kalın ve dardır ama düzdür, dudak büzülmez; D yuvarlak ve dardır ama incedir.Kaynak: bu sayfa · Ünlüler, ünsüzler ve ünlü uyumları

?Soru 2

Aşağıdaki çekimli fiillerle ilgili ifadelerden hangileri doğrudur?

I. “Geldi” fiili haber kiplerinden biriyle çekimlenmiştir.
II. “Gelse” fiili zaman bildirmeyen bir dilek kipi taşır.
III. “Geliyordu” fiili, şimdiki zaman kipine ek fiil getirilerek kurulmuş birleşik zamanlı bir fiildir.

✓ D. I görülen geçmiş, yani haber kipidir; II şart kipi, yani dilek kipidir; III -yor kipine ek fiilin -du biçimi gelerek hikâye birleşik zamanı oluşmuştur. A ve B doğru olan III'ü, A ayrıca II'yi dışarıda bırakır; C haber kipi taşıyan I'i atlar.Kaynak: bu sayfa · Fiil, kip, kişi ve ek fiil

?Soru 3

Üçüncü sınıf öğretmeni Ece Hanım, “Hafta sonum” konulu yazıları okurken bazı hataların birkaç öğrencide tekrarlandığını fark eder. Defne “Kitapı çantama koydum, dolapı da kapattım.” diye yazmış, aynı yazıda “ağacın gölgesinde oturduk” sözünü ise doğru yazmıştır. Emir “Sokağa çıkınca köpeki gördüm.” cümlesini kurmuş, Zeynep de “Annem tabakı masaya koydu.” yazmıştır. Ece Hanım hataların, sözcüğe ünlüyle başlayan bir ek gelince ortaya çıkan bir değişikliğin uygulanmamasından kaynaklandığını düşünür ve ertesi gün tahtaya doğru ve yanlış biçimleri yan yana yazmayı planlar.

Öğrencilerin yazılarında uygulamadığı ses olayı aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. Kitap, dolap, köpek ve tabak sözcüklerinin sonundaki p ve k, ünlüyle başlayan ek gelince b ve ğ olur (kitabı, dolabı, köpeği, tabağı); öğrenciler bunu uygulamamıştır, “ağacın” ise doğrudur. B ekin başındaki c, d, g'nin sertleşmesidir (kitapçı); C iki ünlü arasına y, ş, s, n girmesidir (kapısı); D “ağzı” gibi ikinci hecedeki ünlünün düşmesidir.Kaynak: bu sayfa · Kök, ekler ve ses olayları

?Soru 4

Türkçede hece yapısıyla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangileri doğrudur?

I. Bir sözcükteki ünlü sayısı o sözcüğün hece sayısına eşittir.
II. Ünsüzler, yanlarına ünlü almadan tek başına hece oluşturabilir.
III. Ünlüyle biten heceye açık hece denir.

✓ B. Her hecede tek ünlü bulunduğu için I doğrudur; III açık hecenin tanımıdır. II yanlıştır: ünsüz ancak bir ünlüye yaslanarak hece kurar. A doğru olan III'ü dışarıda bırakır; C ve D ünsüzü hece kurabilen ses sayan II'yi içerir.Kaynak: bu sayfa · Hece ve heceleme

?Soru 5

“Güzel” sözcüğü aşağıdaki cümlelerin hangisinde zarf görevinde kullanılmıştır?

✓ B. “Güzel” burada “söyledi” fiilinin nasıl yapıldığını bildirir, bu yüzden zarftır. A ve D'de bir ismin (resim, çiçekler) önünde onu niteleyen sıfattır; C'de ismin yerine geçip belirtme eki almış, adlaşmış sıfattır yani isim görevindedir.Kaynak: bu sayfa · Sözcük türleri

?Soru 6

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde nesne yoktur?

✓ A. “Uyumak” geçişsiz bir fiildir, nesne almaz; cümlede özne, zarf tümleci ve yer tamlayıcısı vardır. B'de “bir masal” belirtisiz nesnedir; C'de “çay” işten etkilenen belirtisiz nesnedir, özne sanılabilir; D'de “defterini” belirtme eki almış belirtili nesnedir.Kaynak: bu sayfa · Cümlenin ögeleri ve cümle türleri

?Soru 7

Bir sınıf öğretmeni, öğrencilerinin okul gazetesi için yazdığı haberlerden aşağıdaki cümleleri seçmiştir. Öğretmen bu cümlelerden hangisini yazım yanlışı olarak işaretlemelidir?

✓ C. Kurum adlarına gelen ekler kesmeyle ayrılmaz: “Türk Dil Kurumuna” yazılmalıdır. A'da özel yer adına gelen ek kesmeyle doğru ayrılmıştır; B'de bağlaç olan “de” doğru biçimde ayrı yazılmıştır; D'de soru eki “mi” doğru biçimde ayrı yazılmıştır.Kaynak: bu sayfa · Yazım ve noktalama
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?Sınıf Öğretmenliği ÖABT soruları hazırlanıyor. Şimdilik bu sayfadaki etkinlikler, sondaki karma tekrar ve tekrar listenle kendini dene.
Soru çöz →