Ses ve harf: sekiz ünlü, yirmi bir ünsüz ve ünlü uyumları
Sınıf Öğretmenliği ÖABT · Türkçe · Okuma 4 dk · 2 etkinlik
✎Konu anlatımı
Türkçede ünlüler ve ünsüzler nasıl sınıflandırılır? Büyük ve küçük ünlü uyumu nedir?
Kısa cevap: Türk alfabesinde 29 harf vardır: 8 ünlü (a, e, ı, i, o, ö, u, ü) ve 21 ünsüz. Ünlüler kalın-ince, düz-yuvarlak, geniş-dar diye üç ölçütle ayrılır; ünsüzlerin 8'i serttir (f, s, t, k, ç, ş, h, p). Büyük ünlü uyumu kalınlık-incelik, küçük ünlü uyumu düzlük-yuvarlaklık uyumudur.Bu konunun sonunda: üç özelliği verilen ünlüyü bulabilir, bir sözcüğün büyük ve küçük ünlü uyumuna uyup uymadığını gerekçelendirebilir, sert ünsüzleri sayabilirsin.
Birinci sınıfta bir çocuk “a” derken ağzını kocaman açıyor, “ı” derken neredeyse kapatıyor; aynı çocuk “t”yi tek başına söylemeye çalışınca ağzından ancak “tı” çıkıyor.
Önce iki sözcüğü ayıralım: ses kulakla duyulur, harf o sesin yazıdaki işaretidir. Sesler ikiye ayrılır. Ünlüler ağızda bir engele takılmadan çıkar ve tek başına söylenebilir. Ünsüzler dil, diş ya da dudakta bir engele çarparak çıkar; ancak bir ünlüye yaslanınca duyulur; çocuk “t” derken bu yüzden “tı” söyler.
Ünsüzler ve iki uyum
Ses telleri titremeden çıkan sekiz ünsüz sert (ötümsüz) ünsüzdür: f, s, t, k, ç, ş, h, p (“fıstıkçı şahap”); kalan on üçü yumuşak (ötümlü) ünsüzdür. Türkçede ünlüler sözcük boyunca birbirine uyar. Büyük ünlü uyumunda ilk hece kalınsa sonrakiler kalın, inceyse ince olur (çocuk-lar, kedi-ler). Küçük ünlü uyumunda düz ünlüden sonra düz ünlü, yuvarlak ünlüden sonra ya dar yuvarlak ya da düz geniş ünlü gelir (göz-lük, kol-lar). Anne, elma, kardeş gibi bazı Türkçe sözcükler; yağmur, çamur gibi küçük uyuma aykırı sözcükler; alıntılar ve -yor, -ken, -ki ekleri uyumun dışında kalır. Bütün istisna listesi Türkçe serisindeki Ses bilgisi sayfasında.
Sınıfta
İlk okuma yazma bir ünlüyle, “a” ile başlar ve ilk harf grubunda üç ünlü vardır; çünkü ünlü tek başına söylenebilir ve heceyi taşır. Ünlü uyumu, çocuğun ekleri doğru seçmesinde görünür: “kediler” deyip “kedilar” demeyen çocuk uyumu kuralını bilmeden uygular.
Nasıl sorulurÜç özelliği verilen ünlü sorulur (kalın, yuvarlak, dar: u) ya da uyuma aykırı sözcük bulunur.
Tuzak“anne” ve “kardeş” gibi Türkçe sözcükleri alıntı sanmaktır; uyuma uymayan her sözcük alıntı değildir. İkinci tuzak, küçük ünlü uyumunda yuvarlaktan sonra “a, e” gelmesini aykırılık saymaktır: “kol-lar” uyumludur.
?Soru çöz
Bir ünlüyle ilgili şu özellikler verilmiştir:
• Söylenirken dil geride durur, kalın bir ses çıkar.
• Dudaklar öne doğru büzülür.
• Ağız az açılır.
Bu özellikler aşağıdaki ünlülerden hangisine aittir?
✎Boşluk doldurma vakadaki kuralı adlandır
Birinci sınıftaki Ali “kitaplar” yerine “kitapler” yazmış; Ali'nin bozduğu kural ünlü uyumudur. Aynı yazıdaki “gözlük” sözcüğünde yuvarlak “ö”den sonra dar yuvarlak “ü” gelmesi ünlü uyumuna uygundur. Ali'nin “tı” demeden söyleyemediği “t”, bir ünsüzdür.