Türkiye'nin matematik konumu: 36°–42° kuzey, 26°–45° doğu ve doğurduğu sonuçlar
Sınıf Öğretmenliği ÖABT · Hayat bilgisi ve sosyal bilgiler · Okuma 4 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaDünya'nın şekli ve katmanları nelerdir? Gece-gündüz ve mevsimler nasıl oluşur?Bağlantılı konudan (Canlılar, Dünya ve evren). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Dünya küreye benzer. Hava küre, su küre ve taş küre iç içedir; canlılar bu üçünün buluştuğu canlı kürede yaşar; içte manto, dış çekirdek ve iç çekirdek bulunur. Dünya ekseni çevresinde yaklaşık 24 saatte döner (gece-gündüz), Güneş çevresinde 365 gün 6 saatte dolanır (yıl). Mevsimler dolanma ve eksen eğikliğinden olur, uzaklıktan değil.
Türkiye'nin matematik konumu nedir ve sonuçları nelerdir?
Kısa cevap: Türkiye 36°–42° kuzey paralelleri ile 26°–45° doğu meridyenleri arasındadır; Kuzey ve Doğu yarım kürede, orta kuşakta yer alır. Bu yüzden dört mevsim belirgindir, Güneş ışınları hiçbir zaman dik gelmez ve öğle gölgesi hep kuzeye düşer. Doğu ile batı arasında 76 dakika yerel saat farkı vardır; ortak saat 45° doğu meridyenine göredir.
Bu konunun sonunda: bir gözlemin matematik konumdan kaynaklandığını gerekçelendirebilir, yerel saat farkını hesaplayabilirsin.
Öğle teneffüsünde bayrak direğinin gölgesini tebeşirle çizen öğrenciler, haziranda da aralıkta da gölgenin aynı yöne, kuzeye düştüğünü fark ediyor.
Matematik konum, bir yerin Ekvator'a ve başlangıç meridyenine göre yeridir; güncel ders kitapları buna mutlak konum der. Türkiye Yengeç Dönencesi'nin kuzeyinde kaldığı için Güneş öğle vakti hep güneyde görünür: ışınlar hiçbir zaman dik gelmez, gölge sıfırlanmaz ve hep kuzeye düşer. Aynı nedenle güneye bakan yamaçlar daha çok ışık alır ve daha sıcaktır; buna bakı etkisi denir.
Orta kuşakta olmak dört mevsimin belirgin yaşanmasını ve güneyden kuzeye sıcaklığın genel olarak azalmasını sağlar. Dünya batıdan doğuya döndüğü için Güneş önce doğuda doğar; bir meridyen 4 dakika olduğundan doğu ile batı arasında 19 × 4 = 76 dakikalık yerel saat farkı vardır. Ülkenin tamamında 45° doğu meridyeninin yerel saati ortak saat olarak kullanılır (+3. saat dilimi).
Sınıfta
Hayat bilgisinde 2. sınıfta doğadan yararlanarak yön bulunur, 3. sınıfta krokiyle konum belirlenir; 4. sınıf sosyal bilgilerde konum ve yön bulmak için harita okunur. Gölgenin yönü ve mevsimlerin nedeni Canlılar, Dünya ve evren sayfasında gördüğümüz Dünya'nın hareketlerine dayanır. Sık yanılgı: Türkiye'de yazın öğle vakti Güneş tam tepeye gelir.
Akılda kalsın: Matematik konum sayılarla konuşur: dört mevsim, kuzeye düşen gölge, sıcak güney yamaç, 76 dakika. Bir meridyen = 4 dakika.
Sınavda
Nasıl sorulurGözlem ya da özellik öncülleri verilir; hangilerinin matematik konumun sonucu olduğu sorulur, bazen yerel saat farkı hesaplatılır.
TuzakYükselti ve denize uzaklıkla ilgili özellikleri matematik konuma bağlamaktır.
Sınavda işaretlegüncel kitaplar “mutlak konum” der; “matematik konum” aynı kavramdır.
?Soru çöz
Bir öğretmen öğrencilerin şu gözlem ve bilgilerini tahtaya yazıyor:
I. Okul bahçesindeki direğin öğle gölgesi yıl boyunca kuzeye düşer. II. Iğdır'da Güneş, Gökçeada'dan yaklaşık 76 dakika önce doğar. III. Karadeniz kıyısında yaz ile kış arasındaki sıcaklık farkı İç Anadolu'dakinden azdır.
Bunlardan hangileri Türkiye'nin matematik konumunun sonucudur?
✓ C. Kuzeye düşen öğle gölgesi Yengeç Dönencesi'nin kuzeyinde olmanın, 76 dakikalık fark 19 meridyenlik boylam aralığının sonucudur. A doğru olan II'yi dışarıda bırakır; B ve D'deki III denize yakınlığa bağlıdır, yani özel konumun sonucudur.
✎Boşluk doldurma gözlemdeki kavramı adlandır
Ülkenin doğu ucu ile batı ucu arasında dakika yerel saat farkı vardır. Edirne'de de Van'da da saatler 45° doğu meridyenine göre ayarlanır; bu saate denir. Köyün tarlaları dağın güneye bakan yamacında daha erken olgunlaşır; buna etkisi denir. Orta kuşakta yer aldığı için Türkiye'de belirgin olarak yaşanır.
76 · ortak saat · bakı · dört mevsim · yerel saat · 60
ALAN BİLGİSİ · ÖZEL KONUM VE JEOPOLİTİK
Özel konum ve jeopolitik: üç yanı deniz, iki kıtanın köprüsü, enerjinin yolu
Sınıf Öğretmenliği ÖABT · Hayat bilgisi ve sosyal bilgiler · Okuma 4 dk · 2 etkinlik
✎Konu anlatımı
Türkiye'nin özel konumu ve jeopolitik önemi nedir?
Kısa cevap: Özel konum, bir yerin çevresiyle ilişkisidir: Türkiye'nin üç yanı denizlerle çevrilidir, Asya ile Avrupa'yı birleştirir, yükseltisi batıdan doğuya artar, dağları kıyıya paralel uzanır. Jeopolitik önemi Boğazlardan, Orta Doğu ve Kafkasya enerjisini Avrupa'ya taşıyan boru hatlarından, ticaret yollarının kesişiminden ve zengin kültürel mirasından gelir.
Bu konunun sonunda: bir özelliği karar ağacıyla matematik ya da özel konuma bağlayabilir, jeopolitik önemin dört kaynağını örnekle tanıyabilirsin.
Haritaya bakan bir öğrenci soruyor: “Antalya ile Konya arası çok yakın; neden biri yazın denize girerken öbüründe kar kalkmamış oluyor?”
Cevap enlemde değil, çevrede: Toroslar denizin ılıtan etkisini kıyıda tutar. Özel konum, güncel ders kitaplarında göreceli konum diye geçer. Yükselti batıdan doğuya arttığı için doğuda kışlar sert ve uzundur; Karadeniz ve Akdeniz'de dağlar kıyıya paralel olduğundan kıyı ile iç kesim arasında iklim farkı büyüktür; kısa mesafede iklim ve bitki örtüsü değişir.
İki soruluk test: gerekçede sayı mı var, çevre mi?Görsel: Sınav Defteri
Jeopolitik: konumun siyasi ağırlığı
Jeopolitik, coğrafi özelliklerin bir ülkenin siyasi ve ekonomik gücüne etkisidir. İstanbul ve Çanakkale boğazları Karadeniz'in açık denizlere tek çıkışıdır. Bakü-Tiflis-Ceyhan petrol hattı ile TANAP ve TürkAkım doğal gaz hatları Türkiye'yi enerji koridoru yapar. Kara, deniz ve hava yolları İstanbul'da kesişir. Anadolu'daki medeniyetlerin mirası da turizmi ve kültürel etkiyi besler.
Sınıfta
5. sınıf sosyal bilgilerde ilin göreceli konumu ve kara komşularımız, 6. sınıfta ülkemizin mutlak ve göreceli konumu işlenir; 4. sınıfta yakın çevreden hareketle doğa-insan ilişkisi kurulur. Sık yanılgılar: Türkiye'nin doğusu Ekvator'a daha yakın olduğu için soğuktur; Boğazlar yalnız İstanbul'u ilgilendirir.
Akılda kalsın: Özel konum çevreyle konuşur: deniz, dağ, yükselti, komşu, yol. Jeopolitiğin dört ayağı: Boğazlar, enerji hatları, ticaret kavşağı, kültürel miras.
Sınavda
Nasıl sorulurÖzellikler verilip hangisinin özel konumun sonucu olmadığı sorulur ya da bir durumdan (tanker trafiği, boru hattı) jeopolitik önem çıkarılır.
TuzakDoğu ile batı arasındaki sıcaklık farkını boylama bağlamaktır: bu fark yükseltiden doğar.
?Soru çöz
Aşağıdakilerden hangisi Türkiye'nin özel konumunun sonuçlarından biri değildir?
✓ D. Kuzeye düşen öğle gölgesi Yengeç Dönencesi'nin kuzeyinde olmanın, yani matematik konumun sonucudur. A yükseltinin doğuya doğru artmasından, B dağların kıyıya paralel uzanmasından, C komşu bölgelerle ilişkiden doğar; üçü de özel konumdur.
⇄Bilgi eşleştirme durum → jeopolitik değer
ALAN BİLGİSİ · YER ŞEKİLLERİ VE SULAR
Yer şekilleri, akarsular ve göller: genç, yüksek ve engebeli bir ülke
Sınıf Öğretmenliği ÖABT · Hayat bilgisi ve sosyal bilgiler · Okuma 4 dk · 2 etkinlik
✎Konu anlatımı
Türkiye'nin yer şekillerinin genel özellikleri nelerdir? Akarsular ve göller neden böyledir?
Kısa cevap: Türkiye jeolojik olarak genç, yüksek ve engebelidir; ortalama yükselti yaklaşık 1.132 metredir ve batıdan doğuya artar. Kuzeyde ve güneyde kıvrım dağları, Ege'de kırık dağlar ve çöküntü ovaları, doğuda volkanik dağlar uzanır. Akarsular eğimli arazide hızlı akar, rejimi düzensizdir; gemi taşımacılığına elverişsiz ama hidroelektrik potansiyeli yüksektir.
Bu konunun sonunda: yer şekli türlerini örnekleriyle eşleyebilir, akarsuların özelliklerini engebe ve iklimle açıklayabilirsin.
Sınıfa getirilen kabartma haritada öğrenciler parmaklarını batıdan doğuya kaydırıyor: kahverengi giderek koyulaşıyor.
Koyulaşan renk, yükseltinin doğuya doğru arttığını gösterir. Kuzey Anadolu Dağları ve Toroslar tortul katmanların bükülmesiyle oluşan kıvrım dağlarıdır. Ege'de kırılan kara parçalarının yükselen kısmı dağları (horst), çöken kısmı ovaları (graben) oluşturdu; bu yüzden Ege'de dağlar kıyıya dik uzanır. Ağrı (5.137 m, en yüksek nokta), Erciyes ve Nemrut gibi volkanik dağlar ise sönmüş yanardağlardır. Akarsuların biriktirdiği Çukurova gibi delta ovaları en verimli tarım alanlarıdır.
Akarsular ve göller
Engebe ve iklim akarsuların karakterini belirler: eğim fazla olduğu için akış hızlı, vadiler dar ve derindir; yağış ve kar erimesi mevsimlere göre değiştiği için rejim düzensizdir. Sonuç: akarsular gemiyle taşımacılığa elverişsizdir ama hidroelektrik üretimine uygundur (Fırat üzerindeki Atatürk Barajı gibi). Sınırlarımız içindeki en uzun akarsu Kızılırmak'tır. En büyük göl sodalı Van Gölü, en büyük tatlı su gölü Beyşehir'dir; Tuz Gölü denize akışı olmayan kapalı bir havzadadır.
Sınıfta
Hayat bilgisinde 1. sınıfta yakın çevredeki doğal varlıklar gözlenir, 4. sınıf sosyal bilgilerde yakın çevrenin doğal unsurları ile insan arasındaki ilişki belirlenir. Kabartma harita ve model ova, dağ ve vadiyi somutlaştırır. Sık yanılgı: haritada kahverengi her yer dağdır.
Nasıl sorulurBir yer şekli ya da akarsu özelliği verilip nedeni sorulur; bazen öğrencinin harita yorumu değerlendirilir.
TuzakAkarsuların taşımacılığa uygun olmamasını yalnız kısa boylarına bağlamaktır: asıl nedenler eğim ve düzensiz rejimdir.
?Soru çöz
Bir öğrenci, “Avrupa'daki gibi bizim nehirlerimizde de büyük yük gemileri çalışır.” diyor.
Öğretmenin bu yanılgıyı düzeltmek için yapacağı en uygun açıklama hangisidir?
✓ A. Eğim akışı hızlandırır, düzensiz rejim suyu mevsime göre azaltıp çoğaltır; ikisi birlikte gemi taşımacılığını engeller. B hızı tersine çevirir; C rejimin düzensizliğini yok sayar; D yanlış genellemedir, akarsuların çoğu denize ulaşır.
⇄Bilgi eşleştirme oluşum → örnek
ALAN BİLGİSİ · İKLİM VE BİTKİ ÖRTÜSÜ
İklim tipleri ve bitki örtüsü: Karadeniz ormanı, Akdeniz makisi, karasal bozkır
Sınıf Öğretmenliği ÖABT · Hayat bilgisi ve sosyal bilgiler · Okuma 4 dk · 2 etkinlik
✎Konu anlatımı
Türkiye'de hangi iklim tipleri görülür ve bitki örtüsü nasıldır?
Kısa cevap: Türkiye'de üç büyük iklim görülür. Karadeniz ikliminde her mevsim yağışlıdır, en çok sonbaharda yağar, bitki örtüsü ormandır. Akdeniz ikliminde yazlar sıcak ve kurak, kışlar ılık ve yağışlıdır; bitki örtüsü makidir. Karasal iklimde yazlar sıcak-kurak, kışlar soğuk-karlıdır; İç Anadolu'da bozkır, Doğu Anadolu'nun yüksek platolarında çayır görülür.
Bu konunun sonunda: özellikleri verilen iklimi ve bitki örtüsünü tanıyabilir, yükseltiyle değişen bitki kuşaklarını sıralayabilirsin.
Yaz tatilinden dönen öğrenciler anlatıyor: Rize'de her gün yağmur, Antalya'da hiç yağmur, Ankara'da sararmış tarlalar.
Üç anlatı, üç iklimdir. Yükselti, denize uzaklık ve dağların uzanışı iklimi belirler; bitki örtüsü de iklimin aynasıdır.
Üç iklim yan yana
İklim
Yaz / kış
Yağış
Bitki örtüsü
Karadeniz
Serin yaz, ılık kış
Her mevsim, en çok sonbahar
Orman; kıyıda tahrip edilen yerde psödomaki (yalancı maki)
Akdeniz
Sıcak-kurak yaz, ılık kış
En çok kış
Maki (kızılçam ormanları yukarıda)
Karasal
Sıcak-kurak yaz, soğuk-karlı kış
İç Anadolu'da ilkbahar; Erzurum-Kars'ta yaz
Bozkır (step); yüksek platolarda çayır
Marmara, üç iklimin etkilerini taşıyan bir geçiş alanıdır. Maki, kuraklığa dayanıklı, her mevsim yeşil kalan, küçük ve sert yapraklı çalılardır (defne, zakkum, mersin). Bozkır ilkbaharda yeşerip yazın kuruyan otlardan oluşur. Dağ yamacında yükseldikçe sıcaklık düştüğü için bitki örtüsü kuşaklar hâlinde değişir.
Sınıfta
Hayat bilgisinde 2. sınıfta hava olayları ile mevsimler arasındaki ilişki çözümlenir; 6. sınıf sosyal bilgilerde ülkemizin doğal ve beşerî çevre özellikleri arasındaki ilişki işlenir. Sık yanılgılar: hava durumu ile iklim aynıdır; Türkiye'nin her yerinde kar yağar.
Akılda kalsın:Karadeniz hep yağar (orman), Akdeniz kışın yağar (maki), karasal az yağar (bozkır). Hava bugündür, iklim yılların ortalaması.
Sınavda
Nasıl sorulurSıcaklık-yağış özellikleri ya da bir bitki örtüsü verilip iklim sorulur; bazen öğrencinin hava ile iklimi karıştırdığı bir cümle değerlendirilir.
TuzakMaki ile bozkırı karıştırmak ve Karadeniz'de en çok yağışın kışın düştüğünü sanmaktır.
?Soru çöz
Bir öğretmen, bir bölgenin iklimini şu ipuçlarıyla tanıtıyor:
• Yazlar sıcak ve kurak geçer. • Yağışın büyük kısmı kışın, yağmur olarak düşer. • Kıyıda defne, zakkum ve mersin gibi her mevsim yeşil çalılar yaygındır.
Öğretmenin tanıttığı iklim aşağıdakilerden hangisidir?
✓ B. Yaz kuraklığı, kış yağışı ve maki Akdeniz ikliminin üç imzasıdır. A her mevsim yağışlıdır, bitki örtüsü ormandır; C ve D'de kışlar soğuk ve karlıdır, bitki örtüsü maki değil bozkır ve çayırdır.
↕Sıralama Doğu Karadeniz'de kıyıdan zirveye
Ladin ve göknar gibi iğne yapraklı orman
Kayın, kestane ve kızılağaçtan geniş yapraklı orman
Ağaçların yerini alan alpin çayır
İki ağaç türünün bir arada olduğu karma orman
ALAN BİLGİSİ · NÜFUS VE GÖÇ
Nüfus ve göç: 86 milyonluk ülkede kim, nerede, neden yaşıyor?
Sınıf Öğretmenliği ÖABT · Hayat bilgisi ve sosyal bilgiler · Okuma 4 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaMillî Mücadele nasıl başladı ve hangi aşamalardan geçti? Cumhuriyet ne zaman ilan edildi?Bağlantılı konudan (Türk tarihi ve kültürü). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Mondros Ateşkesi'nin (1918) ardından gelen işgallere karşı Mustafa Kemal 19 Mayıs 1919'da Samsun'a çıktı. Amasya Genelgesi millî egemenlik fikrini ortaya koydu; Erzurum ve Sivas kongreleri direnişi birleştirdi. 23 Nisan 1920'de TBMM açıldı. Sakarya ve Büyük Taarruz zaferleri Lozan'la (1923) tanındı; 29 Ekim 1923'te Cumhuriyet ilan edildi.
Türkiye'nin nüfusu ne kadar ve nasıl dağılır? Türkiye'de hangi göç türleri görülür?
Kısa cevap: TÜİK 2025 verilerine göre Türkiye'nin nüfusu yaklaşık 86 milyondur; nüfus kıyılarda, sanayi ve ticaret kentlerinde yoğun, yüksek ve dağlık doğuda seyrektir. Nüfus artış hızı ve doğurganlık düşmekte, nüfus yaşlanmaktadır. 1950'den sonra kırdan kente ve doğudan batıya iç göç hızlandı; 1960'lardan itibaren Avrupa'ya işçi göçü yaşandı.
Bu konunun sonunda: göç örneklerini türlerine ayırabilir, itici ve çekici faktörleri bir vakada gösterebilirsin.
“Aile tarihim” çalışmasında bir öğrenci dedesinin Almanya'ya, öteki ailesinin köyden şehre taşındığını anlatıyor; sınıf göç haritası çıkarmaya karar veriyor.
Nüfus 1927'deki ilk sayımda yaklaşık 13,6 milyondu. Bugün nüfusun yaklaşık beşte biri İstanbul'dadır; kilometrekareye ortalama 112 kişi düşer. Nüfusu belirleyen doğal etmenler (iklim, yer şekilleri, su) ve beşerî etmenler (sanayi, ulaşım, ticaret, turizm) birlikte çalışır. Doğurganlık 2,10'un, yani nüfusun kendini yenileme düzeyinin altına indi; 65 yaş üstündekilerin oranı arttı.
Göç türleri: karıştırılan çiftler
Ölçüt
Türler ve örnek
Sınır
İç göç: köyden İstanbul'a · Dış göç: 1961 anlaşmasıyla Almanya'ya işçi göçü
Süre
Sürekli: kente yerleşme · Mevsimlik: fındık, pamuk ve çay hasadına gidip dönme
İstek
Gönüllü: iş, eğitim · Zorunlu: savaş, afet, mübadele
Göçü ayrıldığı yerin itici faktörleri (işsizlik, bölünen tarla, tarımda makineleşme, afet) ile gidilen yerin çekici faktörleri (iş, okul, sağlık) birlikte açıklar. Türk tarihi ve kültürü sayfasında gördüğümüz Lozan sürecinde Türkiye ile Yunanistan arasında zorunlu nüfus mübadelesi yapıldı. Nitelikli kişilerin başka ülkeye göçüne beyin göçü denir.
Sınıfta
4. sınıfın “Ortak Mirasımız” öğrenme alanında aile tarihine ilişkin bir ürün hazırlanıp paylaşılır; göç öyküleri bu çalışmanın doğal malzemesidir. Hayat bilgisinde 2. sınıfta yaşanan yerin yönetim birimleri, 5. sınıf sosyal bilgilerde ilde doğal ve beşerî çevredeki değişim işlenir. Sık yanılgı: iç göç ülke nüfusunu azaltır.
Akılda kalsın: Göçü üç soruyla sınıfla: Sınırı aştı mı? (iç / dış) Geri döndü mü? (mevsimlik / sürekli) İsteyerek mi? (gönüllü / zorunlu). İç göç toplamı değil, dağılışı değiştirir.
Sınavda
Nasıl sorulurAile ya da kişi öyküleri verilip göç türü, itici-çekici faktör ya da nüfus yapısındaki değişim sorulur.
TuzakMevsimlik tarım işçiliğini dış göç saymak ve iç göçün ülke nüfusunu azalttığını düşünmektir.
?Soru çöz
“Aile tarihim” çalışmasında öğrencilerin getirdiği öykülerden üçü şöyle:
I. Elif'in dedesi 1960'larda işçi olarak Almanya'ya gitmiş ve orada yaşamış. II. Kerem'in ailesi her ağustos fındık toplamak için Ordu'ya gidip ekimde dönüyor. III. Zeynep'in ailesi 1990'larda iş bulmak için Erzurum'daki köyünden Bursa'ya yerleşmiş.
Bu öykülerden hangileri iç göç örneğidir?
✓ C. II mevsimlik, III sürekli göçtür; ikisi de ülke sınırları içinde kalır. A ve D'deki I sınırı aştığı için dış göçtür; B, geri dönülse de ülke içinde kalan mevsimlik hareketi (II) dışarıda bırakır.
✎Boşluk doldurma vakadaki kavramı adlandır
Köyde tarlanın kardeşler arasında bölünüp küçülmesi göç için bir faktördür. Kentteki fabrika işleri ve okullar ise faktördür. Bir mühendisin daha iyi koşullar için başka ülkeye yerleşmesine denir. Doğumlar azalıp 65 yaş üstündekilerin oranı arttıkça nüfus .
Ekonominin dört ayağı: iklim çeşitliliğinden ürün çeşitliliğine, Marmara'dan enerji hatlarına
Sınıf Öğretmenliği ÖABT · Hayat bilgisi ve sosyal bilgiler · Okuma 4 dk · 2 etkinlik
✎Konu anlatımı
Türkiye'de tarım, sanayi, enerji ve ulaşımın temel özellikleri nelerdir?
Kısa cevap: İklim çeşitliliği tarımda ürün çeşitliliği sağlar: çay Doğu Karadeniz'de, fındık Karadeniz'de, zeytin Ege ve Akdeniz'de, pamuk sulanan sıcak ovalarda, buğday İç Anadolu'da yetişir. Sanayi en çok Marmara'da toplanır. Elektrikte fosil kaynakların payı büyük, petrol ve doğal gazda dışa bağımlılık yüksektir. Yurt içinde en çok kara yolu kullanılır.
Bu konunun sonunda: bir ürünü yetiştiği koşulla eşleyebilir, sanayinin Marmara'da toplanma nedenlerini açıklayabilirsin.
Kahvaltı masasındaki ürünlerin nereden geldiğini araştıran öğrenciler şaşırıyor: çay Rize'den, zeytin Ayvalık'tan, ekmeğin buğdayı Konya'dan gelmiş.
Ekonominin dört ayağı
Alan
Temel özellik
Nedeni
Tarım
Ürün çeşitliliği; fındıkta dünya birincisi
Orta kuşak + farklı iklimler
Sanayi
En yoğun Marmara, özellikle İzmit Körfezi
Ulaşım, pazar, sermaye, iş gücü
Enerji
Elektrik çoğunlukla kömür ve doğal gazdan; hidroelektrik, rüzgâr, güneş, jeotermal artıyor
Petrol ve doğal gaz rezervi az
Ulaşım
Yurt içi yük ve yolcuda kara yolu; dış ticarette deniz yolu
Her yerleşmeye ulaşır; deniz ucuzdur
Çay yıl boyu yağış ve ılık hava ister; zeytin yazın kuraklığa dayanır ama kışın dondan zarar görür; pamuk yetişirken sıcak ve bol su, olgunlaşırken kuraklık ister. Doğu Anadolu'nun yaz yağışlı çayırları büyükbaş, İç Anadolu'nun bozkırı küçükbaş hayvancılığa uygundur. Jeotermal enerji, fay hatlarının yoğun olduğu Batı Anadolu'da yenilenebilir bir kaynak olarak kullanılır.
Sınıfta
4. sınıfın “Hayatımızdaki Ekonomi” öğrenme alanında doğal kaynak tüketimiyle ilgili grafik yorumlanır, bir ürünün üretim-dağıtım-tüketim süreci çözümlenir; hayat bilgisinde 2. sınıfta kaynakları tasarruflu kullanma davranışı kazandırılır. Sık yanılgı: yiyeceklerimiz marketten gelir, üretim süreci yoktur.
Akılda kalsın:Çay yağmur ister, zeytin güneş, pamuk su sonra kuraklık, buğday bozkır. Sanayi hammaddeye değil pazara ve limana koşar.
Sınavda
Nasıl sorulurBir ürünün yetişme koşulu ya da bir ekonomik faaliyetin dağılışı verilip nedeni sorulur; sınıfta üretim-tüketim süreci öğretimi de vaka olarak gelir.
TuzakMarmara'daki sanayi yoğunluğunu ham maddeye bağlamaktır.
⇄Bilgi eşleştirme ürün → yetiştiği koşul
?Soru çöz
Bir öğrenci, “Sanayi fabrikaları Marmara'da toplanmış, çünkü bütün ham maddeler orada çıkıyor.” diyor.
Öğretmenin bu açıklamayı düzeltirken vurgulayacağı nedenler aşağıdakilerin hangisinde birlikte verilmiştir?
✓ D. Marmara'da sanayiyi çeken ulaşım, liman, pazar, sermaye ve iş gücüdür; ham madde dışarıdan gelir. A tarımın koşuludur; B sanayiyi çekmez, aksine zorlaştırır; C yanlış bilgidir: taş kömürü Zonguldak'ta, petrol Güneydoğu'dadır.
ALAN BİLGİSİ · DOĞAL AFETLER
Doğal afetler: deprem kuşağında yaşamak, heyelan, sel, çığ ve orman yangını
Sınıf Öğretmenliği ÖABT · Hayat bilgisi ve sosyal bilgiler · Okuma 5 dk · 2 etkinlik
✎Konu anlatımı
Türkiye'de en sık görülen doğal afetler nelerdir? Deprem neden bu kadar sık yaşanır?
Kısa cevap: Türkiye Alp-Himalaya deprem kuşağındadır; Kuzey Anadolu, Doğu Anadolu ve Batı Anadolu fay sistemleri boyunca depremler sık yaşanır ve en çok can kaybına yol açan afet depremdir. Heyelan en çok Karadeniz'de, çığ Doğu Anadolu'da, orman yangını yazın Akdeniz ve Ege'de görülür. Zararı hazırlık azaltır; koordinasyon AFAD'dadır.
Bu konunun sonunda: bir afeti yeri ve mevsimiyle eşleyebilir, afet yönetiminin evrelerini sıralayabilirsin.
Deprem tatbikatı zili çalıyor; bir öğrenci kapıya koşuyor, öteki sıranın yanına çömeliyor.
Anadolu levhası her yıl birkaç santimetre batıya itilir; fay hatlarında enerji birikir. 17 Ağustos 1999 Gölcük (7,4) ve 6 Şubat 2023'te dokuz saat arayla yaşanan Pazarcık (7,7) ve Elbistan (7,6) depremleri bu fayların ürünüdür. Depremin zamanı kesin bilinemez; asıl önlem sağlam zemin, dayanıklı yapı ve hazırlıktır.
Hangi afet, nerede, ne zaman?
Afet
En çok nerede
Ne zaman, neden
Deprem
Fay hatları boyunca
Her an; levha hareketi
Heyelan
Karadeniz
İlkbahar; eğim, bol yağış, kar erimesi
Çığ
Doğu Anadolu
Kış ve ilkbahar; eğimli yamaçta kalın kar
Sel
Karadeniz'de sık
Sağanak; dere yatağına yapılaşma
Orman yangını
Akdeniz ve Ege
Yaz; kuraklık, sıcak, rüzgâr, insan
Afet yönetimi bir döngüdür: önce zarar azaltma (tehlike haritası, imar kuralları), sonra hazırlık (afet çantası, tatbikat, aile afet planı) gelir; afet olunca müdahale (arama-kurtarma, barınma), ardından iyileştirme (kalıcı konut, altyapı) yapılır.
Sınıfta
Hayat bilgisinde 1. sınıfta afet türleri tanınır, 2. sınıfta önlemler araştırılır, 3. sınıfta yapılacaklar sınıflandırılır; 4. sınıf sosyal bilgilerde ailece alınacak önlemlere yönelik bir ürün hazırlanır. Sık yanılgı: depremde hemen dışarı koşulur.
Ürün çeşitliliği; Marmara sanayisi; dışa bağımlı enerji
Sanayi ham maddeye koşar
Afetler
Deprem kuşağı; afet yönetimi döngüsü
Depremde dışarı koşulur
□ Bir gözlemi matematik konuma bağlayabiliyorum.
□ Bir özelliği özel konumla açıklayabiliyorum.
□ Akarsuların özelliklerini açıklayabiliyorum.
□ Özellikleri verilen iklimi tanıyabiliyorum.
□ Göç öykülerini türlerine ayırabiliyorum.
□ Bir ürünü yetiştiği koşulla eşleyebiliyorum.
□ Afet yönetiminin evrelerini sıralayabiliyorum.
?Soru çöz
Hasan Öğretmen, 4. sınıfta “Evimiz Dünya” öğrenme alanını işlerken kasabada hafif bir deprem hissedildiği günün ertesinde öğrencilere o an ne yaptıklarını soruyor. Ali asansörle aşağı indiğini, Ece merdivenlere koştuğunu, Mert ise sağlam bir masanın yanına çöküp başını kollarıyla koruduğunu anlatıyor. Öğretmen ardından öğrencilerden aileleriyle birlikte bir aile afet planı ve afet çantası listesi hazırlamalarını istiyor. Ertesi gün Ece, “Depremin ne zaman olacağını uzmanlar önceden söyler; o zaman hazırlanırız, çantaya şimdiden gerek yok.” diyor. Öğretmen hem Ece'ye hem önceki gün anlatılan davranışlara tek açıklamayla karşılık vermek istiyor.
Öğretmenin yapacağı en uygun açıklama aşağıdakilerden hangisidir?
✓ B. Zamanı kesin bilinemediği için çanta ve aile planı afet öncesi hazırlıktır; sarsıntıda çök-kapan-tutun önerilir, asansör ve merdiven tehlikelidir. A Ece'nin yanılgısını onaylar; C hazırlığı bölgeye indirger, merdiveni doğru sayar; D çantayı yanlış evreye koyar.
↕Sıralama afet yönetimi döngüsü
Okulda tatbikat ve evde afet çantası hazırlığı
Kalıcı konutların ve altyapının yeniden yapılması
Fay hattı üzerinde yapılaşmayı yasaklayan imar kuralları
Enkazda arama-kurtarma ve geçici barınma
Karma tekrar
Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.
?Soru 1
Bir öğretmen, hazırladığı çalışma kâğıdına Karahanlılarla ilgili şu ifadeleri yazıyor:
I. İslamiyet'i resmî din olarak kabul eden ilk Türk devletidir. II. Resmî dil olarak Türkçeyi kullanmıştır. III. Sultan unvanını kullanan ilk Türk hükümdarı bu devletten çıkmıştır.
Bu ifadelerden hangileri doğrudur?
✓ C. Karahanlılar İslamiyet'i resmî din yapan ilk Türk devletidir ve Türkçeyi resmî dil olarak korumuştur. A doğru olan II'yi dışarıda bırakır; B ve D'deki III Gazneli Mahmut'a aittir, Karahanlılara değil.Kaynak: Türk tarihi ve kültürü · İlk Türk-İslam devletleri ve eserleri
?Soru 2
Bir öğretmen, “Canlıların yaşam alanları” konusunda sınıfını botanik bahçesine götürüyor. Velilerden izni almış, servisi ayarlamış, öğrencilere güvenlik kurallarını hatırlatmıştır. Bahçede öğrenciler serbestçe dolaşıyor; dönüşte kimse ne gözlemlediğini anlatamıyor.
Bu öğretmenin planlamada göz ardı ettiği ilke aşağıdakilerden hangisidir?
Ayşe Öğretmen, 4. sınıfta “Yaşayan Demokrasimiz” öğrenme alanını işlerken öğrencilerini üç gruba ayırıp her gruba Millî Mücadele yıllarından bir kaynak veriyor. Birinci grup, İnebolu'dan Kastamonu yoluyla cepheye kağnıyla cephane taşıyan köylü kadınların anılarını okuyor. İkinci grup, Amasya Genelgesi'ndeki “Milletin istiklalini yine milletin azim ve kararı kurtaracaktır.” cümlesini inceliyor. Üçüncü grup, 23 Nisan 1920'de açılan meclisin önünde toplanan kalabalığın fotoğrafına bakıyor. Sunumlardan sonra öğretmen, üç kaynağın ortak mesajını tek cümleyle özetlemelerini istiyor. Deniz, “Bu kaynaklar savaşı yalnızca ordunun kazandığını gösteriyor.” diyor.
Öğretmenin, kaynakların ortak mesajı olarak kabul edeceği en uygun özet aşağıdakilerden hangisidir?
✓ A. Cephane taşıyan kadınlar halkın fedakârlığını, genelge milletin kararını, meclis fotoğrafı egemenliğin millete geçişini gösterir. B genelgedeki “milletin azim ve kararı” vurgusuyla çelişir; C Deniz'in yanılgısıdır, ilk kaynak halkın katkısını gösterir; D tarih hatasıdır: meclis 1920'de açıldı, Cumhuriyet 1923'te ilan edildi.Kaynak: Türk tarihi ve kültürü · Millî Mücadele ve Cumhuriyet'in ilanı
?Soru 4
Beden eğitimi dersinden sonra bir öğrenci defterine şunları yazmış:
I. Kaslar daha çok oksijen istediği için nefes alıp verme hızlanır. II. Kalp, oksijeni kaslara daha çabuk ulaştırmak için daha sık atar. III. Kahvaltının sindirimi ağızda başlar, besinler kana ince bağırsakta geçer.
Bu açıklamalardan hangileri doğrudur?
✓ D. I ve II solunum ile dolaşımın birlikte hızlanmasını, III sindirimin ağızda başlayıp besinin kana ince bağırsakta geçtiğini doğru anlatır. A doğru olan II ve III'ü, B III'ü, C I'i dışarıda bırakır.Kaynak: Canlılar, Dünya ve evren · Duyu organları ve vücudumuzdaki sistemler
?Soru 5
Murat Öğretmen 4. sınıf öğrencileriyle kâğıt helikopter yapıyor. Öğrenciler aynı kâğıttan, gövde uzunlukları ve ağırlıkları eşit, yalnız kanat uzunlukları 4, 6, 8 ve 10 cm olan dört helikopter hazırlıyor. Helikopterlerin her biri rüzgârsız koridorda aynı merdiven basamağından, aynı öğrenci tarafından bırakılıyor; yere düşme süresi kronometreyle üç kez ölçülüyor ve ortalaması tabloya yazılıyor. Deneyden önce Zeynep, “Kanat uzadıkça helikopter havada daha uzun kalır.” diyor. Öğretmen bu cümleyi tahtaya yazıp “Deneyimiz bunu sınayacak.” diye ekliyor. Gruplar sonuçları sütun grafiğine dökmeye hazırlanıyor.
Bu deneyle ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
✓ A. Bilerek değiştirilen kanat uzunluğu, ölçülen düşme süresi, sabit tutulan basamak yüksekliğidir. B değişkenlerin yerini ters çevirir; C sabit tutulan bir etkeni bağımsız sanır; D, deneyden önce ileri sürülen ve değişkenler arası ilişkiyi sınanabilir biçimde söyleyen cümlenin hipotez olduğunu göz ardı eder.Kaynak: İlkokulda fen bilimleri öğretimi · Değişkenler, hipotez ve deney
Bu amaçla yapabileceği en uygun etkinlik hangisidir?
✓ A. Model, topun yarısının hep aydınlık kaldığını ve görünen kısmın konuma göre değiştiğini öğrenciye gösterir; gölge işin içine girmez. B nedeni sorgulamaz; C gölge yanılgısını pekiştirebilir; D değişimi gösterir ama nedenini açıklamaz.Kaynak: Canlılar, Dünya ve evren · Güneş, Ay'ın evreleri ve Güneş sistemi
?Soru 7
Bir öğretmen gölge dersinde gruplara el feneri ve farklı nesneler dağıtıyor. Gruplar gölgeleri duvara düşürüp feneri yaklaştırıp uzaklaştırıyor, gözlemlerini tabloya yazıyor. Öğretmen yalnızca “Ne fark ettiniz? Neden olmuş olabilir?” diye soruyor, açıklama yapmıyor.
Bu kesit 5E modelinin hangi aşamasıdır?
✓ B. Öğrenciler malzemeyle dener, veri toplar; öğretmen anlatmadan sorularla yönlendirir. A merak uyandırma ve ön bilgi yoklamadır; C'de kavram adlandırılır; D'de öğrenilen yeni bir duruma aktarılır, burada henüz kavram verilmemiştir.Kaynak: İlkokulda fen bilimleri öğretimi · 5E öğrenme modeli
?Soru 8
I. Ankara'da yaz öğlelerinde Güneş, kış öğlelerine göre gökyüzünde daha yüksekte görünür. II. Türkiye'de yazın gündüzler kıştakinden uzundur. III. Van'da Güneş, İstanbul'dan önce doğar.
Bu gözlemlerden hangileri Dünya'nın kendi ekseni çevresinde dönmesinin sonucudur?
✓ A. Doğudaki ilin Güneş'i önce görmesi Dünya'nın batıdan doğuya dönmesinin sonucudur. I ve II ise eksen eğikliği ile dolanmanın sonucudur: yazın Güneş ışınları daha dik gelir, gündüzler uzar. B iki yanlış öncülü birden seçer; C ve D birer yanlış öncül içerir.Kaynak: Canlılar, Dünya ve evren · Dünya'nın şekli, yapısı ve hareketleri
?Soru 9
Bir öğretmen, tanıtacağı Atatürk ilkesi için tahtaya şu ipuçlarını yazıyor:
• Eski kurumların yerine çağdaş kurumların konmasını ister. • Yapılan değişikliklerin korunmasını ve geliştirilmesini esas alır. • Öteki ilkeleri koruyan, en dinamik ilke olarak görülür.
✓ C. Eskinin yerine çağdaşı koymak ve yapılanı korumak inkılapçılıktır. A egemenliğin millette olması ve seçimdir; B birleştirici millî bağdır; D ekonomide devletin yatırımcı rolüdür, kurumları korumakla ilgili değildir.Kaynak: Türk tarihi ve kültürü · Atatürk ilkeleri ve inkılaplar
?Soru 10
Bir öğretmen, ilk Türk devletlerine ait bir kurumu şu ipuçlarıyla tanıtıyor:
• Başkanlığını kağan yapar. • Boy beyleri, hatun ve devletin ileri gelenleri katılır. • Savaş, barış ve göç gibi büyük kararlar burada görüşülür.
✓ B. Kağanın başkanlık ettiği, ileri gelenlerin katıldığı karar meclisi kurultaydır (toy). A meclis değil, yazısız hukuk kurallarıdır; C ülkenin iki kanada paylaşılmasıdır; D bir askerlik anlayışıdır, karar organı değildir.Kaynak: Türk tarihi ve kültürü · İslamiyet öncesi devlet ve toplum