Fiziksel olaylar ve madde: kuvvet, ışık, ses, elektrik ve maddenin hâlleri

İlkokul fen programındaki fiziksel olaylar ve madde konularını; kuvvet, ışık, ses, elektrik, maddenin hâlleri ve karışımlarla öğretmen gözüyle öğren.

6 durakÖABT
12 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 12tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
ALAN BİLGİSİ · KUVVET VE HAREKET

Kuvvet, hareket ve mıknatıs: itmek, çekmek ve dokunmadan etki etmek

Sınıf Öğretmenliği ÖABT · Fen bilimleri · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaİlkokulda ölçme nasıl öğretilir? Standart olmayan birimden standart birime geçiş neden önemlidir?Bağlantılı konudan (İlkokulda matematik öğretimi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Ölçme öğretimi basamaklı bir yoldur: önce iki nesne yan yana konarak doğrudan karşılaştırılır, sonra bir ip gibi aracıyla dolaylı karşılaştırılır, ardından karış, adım, ataç gibi standart olmayan ama tek biçimli birimlerle ölçülür. Ölçümlerin farklı çıkması standart birim ihtiyacını doğurur. Her ölçümden önce tahmin yapılır; korunum ölçmenin önkoşuludur.

Ölçme öğretiminin basamakları

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Kuvvetin etkileri nelerdir? Mıknatıs hangi maddeleri çeker, kutupları nasıl etkileşir?

Kısa cevap: Kuvvet itme ya da çekmedir; bir varlığı harekete geçirebilir, durdurabilir, hızlandırıp yavaşlatabilir, yönünü ve şeklini değiştirebilir. Bazı kuvvetler temas ister (itme, sürtünme), bazıları uzaktan etki eder (mıknatıs, yer çekimi). Mıknatısın iki kutbu vardır: aynı kutuplar birbirini iter, zıt kutuplar çeker. Demir, nikel ve kobalt çekilir; her metal çekilmez.

Bu konunun sonunda: bir olayda kuvvetin hangi etkisinin görüldüğünü söyleyebilir, mıknatısın çektiği ve çekmediği maddeleri ayırt edebilir, “her metal mıknatısa yapışır” yanılgısını düzeltecek bir etkinlik seçebilirsin.

Teneffüste biri topa vuruyor, öbürü onu ayağıyla durduruyor, üçüncüsü topun yönünü değiştiriyor: üç farklı iş, tek bir kavram.

Çocuğun gündelik dilinde kuvvet “güç” demektir; fen derslerinde ise bir itme ya da çekmedir. Kuvvet duran bir varlığı harekete geçirir, hareket edeni durdurur, hızlandırır, yavaşlatır, yönünü değiştirir; hamur ya da yay gibi varlıkların şeklini de değiştirir. Hareketin kendisi de çeşitlidir: araba hızlanır ya da yavaşlar, dönme dolap döner, salıncak sallanır, top yön değiştirir.

Kuvvetlerin bir kısmı temas ister: eliyle iten çocuk, kayan kızağı yavaşlatan sürtünme. Sürtünme, birbirine değen yüzeyler arasında harekete karşı koyar; pürüzlü yüzeyde artar. Yürümemizi ve frenin tutmasını sağlar ama ayakkabı tabanını da aşındırır. Bazı kuvvetler ise uzaktan etki eder: yere düşen elma yer çekimiyle, ataşa doğru sıçrayan mıknatıs manyetik kuvvetle hareket eder.

Mıknatıs

Her mıknatısın kuzey (N) ve güney (S) olmak üzere iki kutbu vardır; çekim kutuplarda en güçlüdür. Aynı kutuplar iter, zıt kutuplar çeker. Bir çubuk mıknatıs ikiye kırılırsa her parça yine iki kutuplu bir mıknatıs olur. Mıknatıs demir, nikel, kobalt ve çelik gibi bunları içeren maddeleri çeker; alüminyum, bakır, altın, tahta, plastik ve cam çekilmez. Etki kâğıt, karton ya da su arasından da geçer.

Sınıfta

3. sınıf hareket türlerini ve kuvvetin etkilerini, 4. sınıf mıknatısı işler; sürtünme 5. sınıfta gelir. Kuvvetin etkisini önce tahmin edip sonra gözlemlemek, İlkokulda matematik öğretimi sayfasında ölçmede gördüğümüz tahmin-sınama alışkanlığının fendeki karşılığıdır. Bu becerileri İlkokulda fen bilimleri öğretimi sayfasında göreceğiz. Sık yanılgılar: “Hareket eden şeyde hep bir kuvvet vardır”, “Duran cisme hiç kuvvet etki etmez”, “Bütün metaller mıknatısa yapışır.”

Akılda kalsın: Kuvvetin beş işi: başlat, durdur, hızını değiştir, yönünü değiştir, şeklini değiştir. Mıknatıs için “demir ailesi”: demir, nikel, kobalt (ve çelik); bakır, alüminyum ve altın metal olduğu hâlde çekilmez.
Sınavda

Nasıl sorulurGündelik bir olay verilir ve kuvvetin hangi etkisinin görüldüğü sorulur; ya da mıknatısla yapılan bir deneyin sonucu yorumlatılır.

Tuzak“metal” ile “mıknatısın çektiği madde”yi aynı saymaktır: alüminyum kutu ve bakır tel çekilmez. İkinci tuzak, kırılan mıknatısın bir parçasının yalnız N, öbürünün yalnız S olduğunu sanmaktır; her parça iki kutupludur.

?Soru çöz

4. sınıftaki bir öğrenci, “Mıknatıs bütün metalleri çeker, metal olmayan hiçbir şeyi çekmez.” demektedir.

Öğretmenin bu yanılgıyı gidermek için yapabileceği en uygun etkinlik aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. Tahmin edip gözlemle sınamak, alüminyum ve bakırın metal olduğu hâlde çekilmediğini öğrenciye kendisi gösterir. A kutupları anlatır, yanılgıya dokunmaz; C kutupların etkileşimini gösterir, hangi maddelerin çekildiğini değil; D bilgiyi deneyimsiz ezberletir, yanılgı başka bir örnekte geri gelir.

⇄Bilgi eşleştirme olay → kuvvetin etkisi

ALAN BİLGİSİ · IŞIK

Işık: görme olayı, ışık kaynakları, gölge ve ışık kirliliği

Sınıf Öğretmenliği ÖABT · Fen bilimleri · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Görme olayı nasıl gerçekleşir? Işık kaynakları nelerdir, gölge nasıl oluşur?

Kısa cevap: Cisimleri, bir ışık kaynağından çıkıp cisimden yansıyan ve gözümüze gelen ışık sayesinde görürüz; ışık yoksa görme olmaz. Kendisi ışık yayan Güneş, ateş ve ampul ışık kaynağıdır; Ay ve ayna kaynak değildir, ışığı yansıtır. Işık doğrular boyunca yayılır; saydam olmayan bir cismin arkasında ışığın ulaşmadığı bölgede gölge oluşur.

Bu konunun sonunda: görme olayının basamaklarını sıralayabilir, ışık kaynağını ışığı yansıtan cisimden ayırt edebilir, gölgenin nasıl oluştuğunu ve “gözden ışık çıkar” yanılgısını açıklayabilirsin.

Perdeleri kapatılıp ışığı söndürülen sınıfta bir öğrenci fısıldıyor: “Gözlerim alışınca görürüm.” Hiç ışık girmeyen bir odada bu asla olmaz.

Görmek için gözün yeterli olduğunu düşünen çocuk, ışığı ancak “aydınlık” olarak tanır. Oysa görme olayı bir yolculuktur: ışık bir kaynaktan çıkar, cisme çarpar, cisimden yansır ve göze girer.

Ek bilgi: düzgün ve dağınık yansıma

Ayna ve durgun su gibi pürüzsüz yüzeyler ışığı düzgün, kâğıt ve duvar gibi pürüzlü yüzeyler her yöne dağınık yansıtır; bir kitabı odanın her köşesinden görebilmemiz dağınık yansıma sayesindedir.

Işık kaynağı mı, ışığı yansıtan mı?
GrupÖrneklerAyırt edici özellik
Doğal ışık kaynağıGüneş, yıldızlar, şimşek, ateş böceğiIşığı kendisi üretir; insan yapmamıştır
Yapay ışık kaynağıAmpul, mum, el feneri, ekranIşığı kendisi üretir; insan yapmıştır
Kaynak değilAy, ayna, gezegenler, bisiklet reflektörüBaşka bir kaynağın ışığını yansıtır

Yayılma ve gölge

Işık doğrular boyunca, çok hızlı ve boşlukta da yayılır. Cam ve temiz su gibi saydam maddeler ışığın çoğunu geçirir, buzlu cam ve yağlı kâğıt gibi yarı saydam maddeler bir kısmını dağıtarak geçirir, tahta ve metal gibi saydam olmayan maddeler geçirmez. Saydam olmayan cismin arkasında ışığın ulaşamadığı bölge gölgedir. Kaynak cisme yaklaştıkça gölge büyür; Güneş öğlen tepedeyken gölgeler kısalır.

Sınıfta

4. sınıfın “Işığı Tanıyalım” ünitesi görmede ışığın rolünü, doğal ve yapay kaynakları ve ışık kirliliğini işler: gereksiz ya da yanlış yöne çevrilmiş yapay ışık, göç eden kuşların ve yumurtadan çıkan deniz kaplumbağalarının yönünü şaşırtır, yıldızları görünmez kılar. Gölgenin gün içinde değişmesini Canlılar, Dünya ve evren sayfasında Dünya'nın dönmesiyle birlikte göreceğiz. Sık yanılgılar: gözden ışık çıkar, Ay ışık kaynağıdır, gölge cismin görüntüsüdür.

Akılda kalsın: Görmenin yolu: kaynak → cisim → yansıma → göz. Ok gözden çıkmaz, göze girer. “Işığı kendisi üretiyor mu?” sorusu kaynağı ayırır: Ay da ayna da yalnızca Güneş'in ışığını geri gönderir.
Sınavda

Nasıl sorulurBir sınıf deneyi (karanlık kutudaki nesne, el feneriyle gölge) ya da öğrenci açıklaması verilir; doğru yorum ya da yanılgı sorulur.

TuzakAy'ı ışık kaynağı saymaktır. İkinci tuzak, görme olayında ışığın gözden cisme gittiğini çizen şıktır; ışık cisimden göze gelir.

?Soru çöz

Dördüncü sınıf öğretmeni Selma Hanım, içine bir oyuncak konmuş kapalı bir kutunun yan yüzüne küçük bir delik açar. Öğrenciler sırayla delikten bakar ama oyuncağı göremez; bazıları gözlerini kısarak bir süre bekler, sonuç yine değişmez. Selma Hanım kutunun üstündeki kapağı aralayıp sınıf ışığının içeri girmesini sağlayınca öğrenciler oyuncağı hemen görür. Ardından öğrencilerden gözlemi yorumlamalarını ister ve gelen yorumları tahtaya yazar:

I. Oyuncağı görebilmek için ona ışık ulaşmalı ve ondan yansıyan ışık göze gelmelidir.
II. Göz, karanlıkta bir süre beklerse ışık olmadan da oyuncağı görebilir.
III. Oyuncak ışık kaynağı olmadığı için kutu kapalıyken görülemez.

Bu yorumlardan hangileri doğrudur?

✓ B. I görme olayının yolunu, III oyuncağın kendi ışığı olmadığı için kapalı kutuda görülemediğini doğru anlatır. II yanlıştır: hiç ışık yoksa göz ne kadar beklerse beklesin göremez, “alışma” ancak az ışıkta işe yarar. Bu yüzden II'yi içeren A, C ve D yanlış.

↕Sıralama bahçedeki ağacı görmek

  1. Güneş ışığı ağaca ulaşır.
  2. Yansıyan ışığın bir kısmı öğrencinin gözüne girer.
  3. Güneş ışık yayar.
  4. Işık ağacın yapraklarından her yöne yansır.
ALAN BİLGİSİ · SES

Ses: titreşimden kulağa, boşlukta neden duyulmaz?

Sınıf Öğretmenliği ÖABT · Fen bilimleri · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaGörme olayı nasıl gerçekleşir? Işık kaynakları nelerdir, gölge nasıl oluşur?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Cisimleri, bir ışık kaynağından çıkıp cisimden yansıyan ve gözümüze gelen ışık sayesinde görürüz; ışık yoksa görme olmaz. Kendisi ışık yayan Güneş, ateş ve ampul ışık kaynağıdır; Ay ve ayna kaynak değildir, ışığı yansıtır. Işık doğrular boyunca yayılır; saydam olmayan bir cismin arkasında ışığın ulaşmadığı bölgede gölge oluşur.

Işık, görme ve gölge

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Ses nasıl oluşur ve hangi ortamlarda yayılır? Ses kirliliği nedir?

Kısa cevap: Ses, titreşen bir cismin oluşturduğu ve katı, sıvı ya da gaz bir ortamda yayılan enerjidir. Yayılmak için maddesel ortam gerekir; boşlukta yayılmaz. Genellikle katılarda en hızlı, gazlarda en yavaş ilerler. Sesin yüksekliği (şiddeti) titreşimin büyüklüğüne, inceliği-kalınlığı titreşimin hızına bağlıdır. Rahatsız eden, istenmeyen ses gürültüdür.

Bu konunun sonunda: sesin kaynağını ve yayılma ortamını açıklayabilir, yüksek sesi ince sesten ayırt edebilir, ses kirliliğine karşı alınacak önlemleri sayabilirsin.

Bir öğrenci cetvelin ucunu sıraya bastırıp öbür ucunu esnetiyor: cetvel titredikçe ses çıkıyor, titreşim durunca ses de kesiliyor.

Her ses bir titreşimle başlar: gitar teli, davul zarı, konuşurken boğazımızdaki ses telleri. Elini boğazına koyup konuşan çocuk bu titreşimi hisseder. Titreşim çevresindeki maddeyi titreştirir ve ses böyle ilerler. Bu yüzden ses havada, suda (balinalar bu yolla haberleşir) ve katıda (kulağını sıraya dayayan çocuk vuruşu daha net duyar) yayılır. Uzay boşluğunda ses taşıyacak madde yoktur; astronotlar telsizle konuşur. Işık konusunda gördüğümüz ışık sesten çok hızlıdır: şimşek önce görülür, gök gürültüsü sonra duyulur.

Sesin iki özelliği karıştırılmasın
ÖzellikNeye bağlı?Gündelik dilÖrnek
Yükseklik (şiddet)Titreşimin büyüklüğüYüksek ses – alçak sesDavula sert vurmak sesi yükseltir
İncelik – kalınlıkTitreşimin hızıİnce ses – kalın sesKısa ve gergin tel ince, uzun ve gevşek tel kalın ses verir

Ses kirliliği (gürültü), insanı rahatsız eden ve sağlığını bozan sestir: işitme kaybına, uykusuzluğa, dikkat dağınıklığına ve strese yol açar. Önlemler: kaynağı susturmak (korna, yüksek müzik), ses yalıtımı, yol kenarına ağaç dikmek, kulaklıkta sesi kısık tutmak.

Sınıfta

Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli fen programında ses 3. ve 4. sınıfta ayrı bir ünite olarak yer almaz; ayrıntılı olarak 8. sınıfın “Sesin Dünyası” ünitesinde işlenir. İlkokulda ses, çevredeki sesleri ayırt etme ve gürültüden korunma gibi gündelik bağlamlarda karşımıza çıkar. Sık yanılgı: “Yüksek ses ince sestir”; oysa kalın bir ses de çok yüksek olabilir.

Akılda kalsın: Titreşim yoksa ses yok, madde yoksa yayılma yok. Yüksek–alçak ne kadar güçlü, ince–kalın ne kadar hızlı titreştiğini anlatır. Önce şimşek, sonra gök gürültüsü: ışık sesi geçer.
Sınavda

Nasıl sorulurBir deney (ses çıkaran telin boyu değiştiriliyor, kulak sıraya dayanıyor) ya da bir öğrenci ifadesi verilir; doğru yorum ya da yanlış ifade sorulur.

TuzakSesin boşlukta “daha yavaş” yayıldığını söyleyen şıktır; boşlukta hiç yayılmaz. İkinci tuzak, yüksek sesle ince sesi aynı saymaktır.

?Soru çöz

Bir sınıf öğretmeni ses konusunda bir doğru-yanlış etkinliği hazırlıyor.

Hazırladığı ifadelerden hangisi yanlıştır?

✓ A. Ses maddesel ortam ister; boşlukta yavaş değil, hiç yayılmaz. B doğrudur, ses katılarda da yayılır; C doğrudur, ışık sesten çok daha hızlıdır; D doğrudur, sesin kaynağı titreşimdir.

✎Boşluk doldurma vakadaki ses özelliğini adlandır

Ece cetvelin ucunu sıraya bastırıp öbür ucunu esnetince ses çıkıyor; sesin kaynağı cetvelin dir. Kulağını sıraya dayayan Can tıklamayı daha net duyuyor; ses ortamda da yayılır. Ece cetveli daha sert esnetince ses daha oluyor; sıradan taşan kısmı kısaltınca ses daha çıkıyor.

titreşimi · katı · yüksek · ince · kalın · boşlukta
ALAN BİLGİSİ · ELEKTRİK

Basit elektrik devresi: kapalı yol, iletken, yalıtkan ve güvenlik

Sınıf Öğretmenliği ÖABT · Fen bilimleri · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKuvvetin etkileri nelerdir? Mıknatıs hangi maddeleri çeker, kutupları nasıl etkileşir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Kuvvet itme ya da çekmedir; bir varlığı harekete geçirebilir, durdurabilir, hızlandırıp yavaşlatabilir, yönünü ve şeklini değiştirebilir. Bazı kuvvetler temas ister (itme, sürtünme), bazıları uzaktan etki eder (mıknatıs, yer çekimi). Mıknatısın iki kutbu vardır: aynı kutuplar birbirini iter, zıt kutuplar çeker. Demir, nikel ve kobalt çekilir; her metal çekilmez.

Kuvvet, hareket ve mıknatıs

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Basit elektrik devresinin elemanları nelerdir? Ampul neden yanmaz, iletken ve yalıtkan madde nedir?

Kısa cevap: Basit elektrik devresi pil, duya takılı ampul, bağlantı kabloları ve anahtardan oluşur. Ampulün yanması için pilin bir ucundan çıkıp öbür ucuna dönen yol kesintisiz olmalıdır: buna kapalı devre denir. Anahtar açıksa ya da ampulün teli kopmuşsa devre açılır. Elektriği ileten metaller iletken, iletmeyen plastik, cam ve tahta yalıtkandır.

Bu konunun sonunda: bir devrede ampulün yanıp yanmayacağını kapalı yol ölçütüyle söyleyebilir, seri ve paralel bağlı ampullerden biri bozulunca ne olacağını açıklayabilir, iletken ve yalıtkan maddeleri ayırt edebilirsin.

Öğrenci pilin bir ucundan tek bir kabloyu ampule bağlamış; ampulün neden yanmadığını anlamıyor.

Bu, ilkokulda en sık görülen devre yanılgısıdır: çocuk elektriği pilden ampule akıp orada “harcanan” bir şey sanır. Oysa kapalı devre bir halkadır: yol pilin bir ucundan çıkar, ampulün içindeki ince telden geçer ve pilin öbür ucuna döner. Ampulün de iki bağlantı noktası vardır. Devre elemanlarının işi bellidir: pil enerji kaynağıdır; ampul ışık verir; duy ampulü tutar ve bağlamayı kolaylaştırır; kablo içindeki metal telle iletir, plastik kılıfıyla korur; anahtar yolu açar ya da kapatır.

Ampulün yanıp yanmayacağını tek soru belirler: pilden çıkıp yine pile dönen kesintisiz bir yol var mı?Görsel: Sınav Defteri

İki ampul tek bir yol üzerine art arda bağlanırsa (seri), birinin teli kopunca yol kesilir ve ikisi de söner. Her ampulün kendi yolu varsa (paralel), biri bozulsa da öbürü yanar; evdeki aletler bu yüzden paralel bağlıdır. İlk konuda mıknatısa çekilmediğini gördüğümüz alüminyum elektriği iletir: iletkenlik ile mıknatısa çekilme ayrı özelliklerdir. Bir maddenin iletken olup olmadığını anlamak için madde devredeki boşluğa konur: ampul yanarsa iletken (demir, bakır, alüminyum, grafit), yanmazsa yalıtkandır (plastik, cam, tahta, lastik, kuru kâğıt).

Sınıfta

Pille yapılan deney güvenlidir; şehir elektriğiyle deney yapılmaz.

Ek bilgi: programda sınıf sınıf

3. sınıfın “Yaşamımızı Kolaylaştıran Elektrik” ünitesi elektrikli araçları, güvenli kullanımı (prize cisim sokmamak, ıslak elle dokunmamak, hasarlı kabloyu kullanmamak) ve tasarrufu işler. 4. sınıfın “Elektrik ve Enerji Kaynakları” ünitesinde basit devre kurulur, yenilenebilir (güneş, rüzgâr, su) ve yenilenemeyen (kömür, petrol, doğal gaz) kaynaklar tartışılır. Devre şeması 5. sınıfta, iletken-yalıtkan ayrımı 6. sınıfta derinleşir. Pille yapılan deney güvenlidir; şehir elektriğiyle deney yapılmaz.

Akılda kalsın: Pilden çık, pile dön. Yol bir yerde kesilirse ampul yanmaz. Seri: tek yol, biri giderse hepsi gider. Paralel: herkesin kendi yolu. Kablonun içi iletken, dışı yalıtkandır.
Sınavda

Nasıl sorulurBir devre ya da devre kuran öğrencinin yaptığı verilir; hangi ampullerin yanacağı, yanmamanın nedeni ya da iletken-yalıtkan ayrımı sorulur.

TuzakTek kabloyla bağlanan ampulün yanacağını sanmaktır. İkinci tuzak, seri devrede bozulan ampulden “sonraki” ampullerin söneceğini, “öncekilerin” yanacağını düşünmektir; tek yol kesilince hepsi söner.

?Soru çöz

Bir öğrenci bir pil, iki özdeş ampul ve kablolarla iki ayrı devre kuruyor. Birinci devrede iki ampulü tek bir yol üzerinde art arda, ikinci devrede her ampule ayrı bir yol düşecek biçimde bağlıyor. Her iki devrede de ampullerden birinin teli kopuk; öğrenci bunu bilmiyor.

Devreler kapatıldığında aşağıdakilerden hangisi gözlenir?

✓ C. Birinci devre seridir: kopuk tel tek yolu keser, sağlam ampule de yol kalmaz. İkinci devre paraleldir: sağlam ampulün kendi yolu tamamdır. A seri devrenin tek yolunu unutur; B iki bağlamayı ters çevirir; D paralel devrede yolların ayrı olduğunu göz ardı eder.

?Soru çöz

Bir öğretmen pil, ampul ve kablolarla kurduğu devrede iki kablo ucu arasında bir boşluk bırakıyor. Öğrenciler bu boşluğa sırayla şu nesneleri yerleştiriyor:

I. Alüminyum folyo şerit
II. Plastik cetvel
III. Kurşun kalemin içindeki grafit
IV. Çelik makas

Hangi nesneler yerleştirildiğinde ampul yanar?

✓ D. Alüminyum ve çelik metaldir, grafit de elektriği iletir; üçü de yolu tamamlar. Plastik cetvel yalıtkandır. A çelik makası yalıtkan sayar; B ve C plastik cetveli iletken sayar, C ayrıca alüminyumu ve grafiti dışarıda bırakır.
ALAN BİLGİSİ · MADDE VE ISI

Maddenin hâlleri: erime, donma, buharlaşma, yoğuşma; ısı ile sıcaklık aynı şey mi?

Sınıf Öğretmenliği ÖABT · Fen bilimleri · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaÇocukta sayı kavramı nasıl gelişir? Gelman ve Gallistel'in sayma ilkeleri nelerdir?Bağlantılı konudan (İlkokulda matematik öğretimi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Sayı kavramı Piaget'nin vurguladığı eşleme, sınıflama, sıralama ve korunum üzerine kurulur. Gelman ve Gallistel doğru saymayı beş ilkeyle açıklar: bire bir eşleme, sabit sıra, son sayı (kardinallik), soyutlama ve sıranın önemsizliği. Sayı hissi ise niceliği sezmek, sonucu tahmin etmek ve bir sayıyı esnekçe parçalara ayırabilmektir.

Sayı kavramı ve sayma ilkeleri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Maddenin hâlleri ve hâl değişimleri nelerdir? Isı ile sıcaklık arasındaki fark nedir?

Kısa cevap: Kütlesi olan ve yer kaplayan her şey maddedir. Katının şekli ve hacmi belirlidir; sıvının hacmi belirli, şekli kabınındır; gaz bulunduğu kabı doldurur. Isı alan madde erir ya da buharlaşır, ısı veren madde donar ya da yoğuşur. Isı, sıcaktan soğuğa aktarılan enerjidir; sıcaklık ise termometreyle ölçülen değerdir.

Bu konunun sonunda: gündelik bir olaydaki hâl değişimini adlandırabilir, ısı alan ve ısı veren değişimleri ayırt edebilir, ısı ile sıcaklığı karıştıran bir açıklamayı düzeltebilirsin.

Buzlu ayran bardağının dışı damla damla ıslanmış; bir öğrenci “Bardak terledi, ayran camdan dışarı sızdı.” diyor.

Çocuk maddeyi önce görüp dokunduğu şeyler sanır; havanın da madde olduğunu, şişen balonun içinde yer kapladığını ve bir kütlesi olduğunu ayrıca keşfetmesi gerekir. Hâller şöyle ayrılır: katının (taş, buz) belirli bir şekli ve hacmi vardır; sıvı (su, süt) akar, hacmi belirlidir ama kabının şeklini alır; gaz (hava, su buharı) bulunduğu kabın her yerine yayılır ve sıkıştırılabilir.

Sağa giden değişimler ısı alır, sola dönenler ısı verir.Görsel: Sınav Defteri

Girişteki damlalar içeriden sızmadı: havadaki su buharı soğuk camda ısı vererek yoğuştu. Kaynayan sudaki kabarcıklar da hava değil, su buharıdır. Buharlaşma her sıcaklıkta sıvının yüzeyinden olur (çamaşırın kuruması); kaynama ise belli bir sıcaklıkta sıvının her yerinde olur. Saf su deniz seviyesinde 0 °C'de donar, 100 °C'de kaynar; saf madde hâl değiştirirken sıcaklığı sabit kalır.

Isı ile sıcaklık farklıdır: ısı sıcak maddeden soğuğa aktarılan enerjidir, sıcaklık termometreyle derece cinsinden ölçülür. Kibrit alevinin sıcaklığı çok yüksektir ama bir odayı ısıtamaz; kaloriferin sıcaklığı düşüktür ama verdiği ısı odayı ısıtır. Kazak da ısı üretmez, vücudun ısı kaybını azaltır.

Sınıfta

3. sınıf maddeleri hâllerine göre sınıflandırır: İlkokulda matematik öğretimi sayfasında gördüğümüz sınıflama burada maddelere uygulanır; 4. sınıfın “Maddenin Değişimi” ünitesi hâl değişimini ve ısı alma-vermeyi deneyle işler. Isı ile sıcaklık ayrımı 5. sınıfta ayrıca gelir. Sık yanılgılar: bardağın dışındaki su içeriden sızar, kazak ısıtır, ısı ile sıcaklık aynıdır.

Akılda kalsın: Katı → sıvı → gaz yönü ısı alır (erime, buharlaşma), geri dönüş ısı verir (yoğuşma, donma). Buzdolabındaki buz kalıbını düşün: dondurmak için ısıyı almak gerekir. Termometre sıcaklığı ölçer, ısıyı değil.
Sınavda

Nasıl sorulurGündelik bir olay verilir, hâl değişiminin adı ya da ısı alıp vermediği sorulur; erime ve kaynama sıcaklıkları verilip bir maddenin oda sıcaklığındaki hâli de istenir.

TuzakBardağın dışındaki damlaları erime ya da sızma sanmaktır. İkinci tuzak, donmanın ısı alarak olduğunu düşünmektir.

Sınavda işaretleprogram “yoğunlaşma (yoğuşma)” diye yazar; ikisi aynı olaydır.

?Soru çöz

Kışın öğretmen sınıfa girince öğrencilerden biri öğretmenin gözlüğünün buğulandığını görüyor ve “Gözlük soğuktan dondu.” diyor. Bir başka öğrenci de “Montunuz sizi ısıtıyordu, çıkarınca üşüdünüz.” diyor.

Öğretmenin bu iki yanılgıyı düzeltirken yapacağı açıklama aşağıdakilerden hangisidir?

✓ D. Buğu havadaki su buharının soğuk yüzeyde yoğuşmasıdır; mont bir yalıtkandır, ısı kaybını yavaşlatır. A camda buz olmadığı için erimeyi, ayrıca montu ısı kaynağı sanır; B camın su emdiğini ve soğuğun bir madde gibi taşındığını varsayar; C yoğuşmayı tersine, buharlaşma olarak adlandırır.

✎Boşluk doldurma vakadaki hâl değişimini adlandır

Balkona asılan ıslak çamaşırın öğleden sonra kuruması dır. Buzluğa konan suyun sabah buz olması dır. Güneşte unutulan dondurmanın akması dir. Sıcak duştan sonra banyo aynasının damlacıklarla kaplanması ise dır.

buharlaşma · donma · erime · yoğuşma · süblimleşme
ALAN BİLGİSİ · KARIŞIMLAR

Karışımlar: homojen mi heterojen mi, hangi yöntemle ayrılır?

Sınıf Öğretmenliği ÖABT · Fen bilimleri · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaMaddenin hâlleri ve hâl değişimleri nelerdir? Isı ile sıcaklık arasındaki fark nedir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Kütlesi olan ve yer kaplayan her şey maddedir. Katının şekli ve hacmi belirlidir; sıvının hacmi belirli, şekli kabınındır; gaz bulunduğu kabı doldurur. Isı alan madde erir ya da buharlaşır, ısı veren madde donar ya da yoğuşur. Isı, sıcaktan soğuğa aktarılan enerjidir; sıcaklık ise termometreyle ölçülen değerdir.

Maddenin hâlleri, ısı ve sıcaklık

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Karışım nedir, homojen ve heterojen karışım nasıl ayrılır? Karışımlar hangi yöntemlerle ayrılır?

Kısa cevap: Karışım, iki ya da daha çok maddenin kendi özelliklerini koruyarak bir araya gelmesidir. Her yerinde aynı görünen karışım homojen (şekerli su), bileşenleri ayırt edilebilen karışım heterojendir (kumlu su). Karışımlar tanecik boyutuyla eleme ve süzme, çökme ile dinlendirme, yüzme-batma ile yüzdürme, mıknatısla ve buharlaştırmayla ayrılır.

Bu konunun sonunda: saf maddeyi karışımdan, homojen karışımı heterojenden ayırt edebilir, bir karışım için uygun ayırma yöntemini ve sırasını seçebilirsin.

Mutfakta pirinç ayıklanıyor, makarna süzgeçten geçiriliyor, çay demleniyor: her biri bir ayırma yöntemi.

Tek tür maddeden oluşan su, tuz ya da altın saf maddedir. Karışımda ise maddeler kimliğini korur: şekerli suyun tadında şeker, kumlu suyun dibinde kum yerinde durur. Karışım homojen olabilir (şekerli su, tuzlu su, hava, kolonya: her yeri aynı) ya da heterojen (kumlu su, zeytinyağlı su, mercimekli pirinç: bileşenler ayırt edilir). Şeker suda çözündüğünde kaybolmaz; tadı sürer, su buharlaştırılınca şeker geri kalır: hâl değişimleri konusunda gördüğümüz buharlaşma burada bir ayırma yöntemine dönüşür.

Her yöntem bir farktan yararlanır: demir, çözünme, tane boyu, yüzme, çökme. Örnekler: unu kepekten eleme, talaşı yüzdürme, çamurlu suyu dinlendirme.Görsel: Sınav Defteri

Bütün bu yöntemler fizikseldir: ayrılan maddeler aynı maddelerdir, yalnızca birbirinden uzaklaşmıştır. Çok bileşenli karışımlarda sıra önemlidir; ör. kum, tuz ve demir tozunda önce mıknatıs, sonra su, süzme ve buharlaştırma.

Sınıfta

3. sınıfın “Maddeyi Tanıyalım, Karıştırıp Ayıralım” ünitesi eleme, süzme, dinlendirme, yüzdürme ve mıknatısla ayırmayı deneyle işler; aynı ünitede atıkların kâğıt, cam, plastik, metal ve organik diye ayrıştırılması bir problem olarak çözülür. Buharlaştırma ve damıtma ortaokulda ayrıntılanır. Sık yanılgılar: çözünen şeker yok olur, her saydam sıvı saf maddedir.

Akılda kalsın: Önce “hangi fark?” diye sor: boyut → elek ve süzgeç, ağırlık → dinlendirme, yüzme → yüzdürme, demir → mıknatıs, çözünmüş katı → buharlaştırma. Saydam olmak saf olmak demek değildir: tuzlu su da saydamdır.
Sınavda

Nasıl sorulurBir karışım ya da mutfaktan bir durum verilir, uygun ayırma yöntemi ya da yöntemlerin sırası sorulur; maddeler saf madde, homojen ve heterojen karışım diye sınıflandırılır.

TuzakTuzlu suyu süzerek tuzu ayırabileceğini sanmaktır: çözünmüş tuz süzgeçten geçer, buharlaştırma gerekir.

Sınavda işaretleprogramda çöktürmenin adı “dinlendirme”dir.

Hepsi bir arada: fiziksel olaylar ve madde
KonuÇekirdekSık yanılgı
Kuvvet ve mıknatısKuvvetin beş etkisi; aynı kutup iter; demir, nikel, kobalt çekilirHer metal mıknatısa yapışır
IşıkKaynak → cisim → yansıma → göz; saydam olmayanın arkasında gölgeGözden ışık çıkar; Ay ışık kaynağıdır
SesTitreşimle oluşur, maddede yayılır; yükseklik ≠ incelikSes boşlukta da yayılır
ElektrikKapalı yol; seri tek yol, paralel ayrı yollar; iletken-yalıtkanTek kablo ampulü yakar
Hâller ve ısıErime, buharlaşma ısı alır; donma, yoğuşma ısı verir; ısı ≠ sıcaklıkBardağın dışındaki su içeriden sızar
KarışımlarHomojen, heterojen; eleme, süzme, dinlendirme, yüzdürme, mıknatıs, buharlaştırmaÇözünen şeker yok olur
  • □ Bir olayda kuvvetin hangi etkisinin görüldüğünü söyleyebiliyorum.
  • □ Mıknatısın çektiği maddeleri metal olan her şeyden ayırt edebiliyorum.
  • □ Görme olayını ve gölgenin oluşumunu açıklayabiliyorum.
  • □ Sesin yüksekliğini inceliğinden ayırt edebiliyorum.
  • □ Seri ve paralel devrede hangi ampulün yanacağını söyleyebiliyorum.
  • □ Hâl değişimlerini ısı alan ve ısı veren diye ayırabiliyorum.
  • □ Bir karışım için uygun ayırma yöntemini seçebiliyorum.

?Soru çöz

Bir öğretmenin sınıfa getirdiği karışımla ilgili şu bilgiler verilmiştir:

• Bileşenleri gözle ayırt edilemiyor, her yerinden alınan örneğin tadı aynı.
• Süzgeç kâğıdından geçirildiğinde kâğıtta hiçbir şey kalmıyor.
• Bir kapta ısıtılıp suyu uçurulunca kabın dibinde beyaz bir katı kalıyor.

Bu özellikler aşağıdaki karışımlardan hangisine aittir?

✓ B. Tuzlu su homojendir, çözünmüş tuz süzgeçten geçer ve su buharlaşınca beyaz tuz kalır. A heterojendir, çamur süzgeçte kalır; C'de yağ suyun üstünde ayrı bir katman olarak görülür; D'de bileşenler gözle ayırt edilir ve süzgeç yerine elek gerekir.

↕Sıralama kum, tuz ve demir tozu karışımını ayırma

  1. Karışım süzgeç kâğıdından geçirilir; kum kâğıtta kalır.
  2. Karışıma mıknatıs yaklaştırılarak demir tozu alınır.
  3. Süzgeçten geçen sıvı ısıtılır; su uçar, kapta tuz kalır.
  4. Kalan kum ve tuza su eklenip karıştırılır; tuz çözünür.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Bir anlatı türüyle ilgili şu özellikler verilmiştir:

• Anlatılanlar gerçekten yaşanmış gibi, inanılarak aktarılır.
• Olay belli bir gölün, kayanın ya da ağacın nasıl ortaya çıktığını açıklar.
• Kısa olup çoğu zaman tek bir olağanüstü olaya dayanır.

Bu özellikler aşağıdaki türlerden hangisine aittir?

✓ B. İnanılarak anlatılan, gerçek bir yerin oluşumunu açıklayan kısa olağanüstü anlatı efsanedir. A da olağanüstüdür ama inandırma amacı yoktur ve yeri belirsizdir; C kişileştirilmiş varlıklarla açık bir ders verir; D inanılır ama bir milletin hayatını etkileyen büyük olayları uzun soluklu anlatır.Kaynak: Çocuk edebiyatı · Masal, fabl, efsane, destan

?Soru 2

Bir öğretmen 1. sınıfta öğrencilerden sıranın boyunu, ellerine geçen kalem, silgi ve kalemtıraşları art arda dizerek ölçmelerini istemiştir. Sonuçlar “3 kalem 2 silgi”, “7 nesne” gibi birbiriyle karşılaştırılamayan biçimlerde çıkmıştır.

Bu öğretmen ölçme öğretimiyle ilgili hangi ilkeyi göz ardı etmiştir?

✓ A. Farklı nesneler karışık kullanılınca ortada tek bir birim kalmaz; sonuçlar sayılamaz ve kıyaslanamaz. B, C ve D de ölçme öğretiminin doğru ilkeleridir ama vakayla ilgisizdir: B cetvelle ölçmeyi, C dolaylı karşılaştırmayı, D alan ölçmeyi anlatır; vakada ne cetvel, ne taşınamayan nesne, ne de alan var.Kaynak: İlkokulda matematik öğretimi · Ölçme öğretiminin basamakları

?Soru 3

2. sınıftaki Cem, “3 + 5 = □ + 2” sorusunda kutuya 8 yazmaktadır.

Öğretmenin Cem'in bu yanılgısını gidermek için yapabileceği en uygun uygulama aşağıdakilerden hangisidir?

✓ D. Cem eşit işaretini “sonucu yaz” diye okuyor; terazi iki tarafın eşit olması gerektiğini gösterir ve kutunun 6 olduğu bulunur. A ve B yanılgıya dokunmadan işlem tekrarı yaptırır; C anlam kurmadan kural ezberletir, yanılgı başka bir soruda geri gelir.Kaynak: İlkokulda matematik öğretimi · Basamak değeri ve işlem stratejileri

?Soru 4

İkinci sınıf öğretmeni Selin Hanım, sınıf kitaplığına yeni aldığı bir öykü kitabını tanıtır. Kitapta söz dinlemeyen bir çocuğun başına gelenler anlatılır; her bölüm, anlatıcının olayı durdurup “Gördünüz mü çocuklar, söz dinlemeyenin başına bunlar gelir.” diye seslendiği bir paragrafla biter. Selin Hanım bu cümleleri tahtaya yazdırıp ezberletir. Kitabı sıkıcı bulan ve olayların hep aynı biçimde bittiğini söyleyen öğrencilerine ise “Önemli olan kitabın verdiği ders.” der ve kitabı okuma listesine ekleyerek bütün sınıfa önerir.

Selin Hanım kitap seçerken aşağıdaki ölçütlerden hangisini göz ardı etmiştir?

✓ A. Her bölümü öğütle bitiren ve sürükleyiciliği önemsemeyen tutum didaktizmdir; nitelikli kitapta ileti olaydan çıkar. B dış yapı ölçütüdür, vakada sorun biçimde değil; C bilgilendirici kitapla ilgilidir, bu bir öyküdür; D yanlış bir ölçüttür, zor konular uygun işlenişle yer alabilir.Kaynak: Çocuk edebiyatı · Sakıncalı öğeler ve kitap değerlendirme

?Soru 5

Birinci sınıf öğretmeni Zehra Hanım, sayma becerilerini gözlemlemek için öğrencilerini tek tek masasına çağırır. Ali sıradaki altı nesneyi her birine bir kez dokunarak, sayı adlarını doğru sırayla söyleyerek sayar ve “Altı tane.” der. Zehra Hanım nesnelerin yerini değiştirmeden Ali'den bu kez en sağdaki nesneden başlamasını ister. Ali bir an duraksar, “O zaman başka bir sayı çıkar, yeniden saymam lazım.” der ve saymaya baştan başlar. Zehra Hanım gözlem formuna, Ali'nin hangi sayma ilkesini henüz kazanmadığını not edecektir.

Ali'nin henüz kazanmadığı sayma ilkesi aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. Ali hangi nesneden başlanırsa başlansın sonucun aynı kalacağını bilmiyor. B kazanılmıştır, her nesneye bir kez dokunuyor; C de kazanılmıştır, son sayıyı “altı tane” diye cevap olarak söylüyor; D sayı adlarını doğru sırayla söylemesinden görülür.Kaynak: İlkokulda matematik öğretimi · Sayı kavramı ve sayma ilkeleri

?Soru 6

Çocuk kitaplarında aranan bir ilkeyle ilgili şu açıklamalar verilmiştir:

• Kitabın konusu, dili ve kurgusu okurun bilişsel ve duygusal gelişim düzeyine göre seçilir.
• Kitabın boyutu, resimleri ve harf büyüklüğü okurun yaşına uygun olur.
• Metin, okuru küçümseyen yapay ve sevimlileştirilmiş bir dille yazılmaz.

Bu açıklamalar aşağıdaki ilkelerden hangisini tanımlar?

✓ C. İçeriğin ve biçimin çocuğun gelişimine göre seçilmesi, ama dilin sevimlileştirilmemesi çocuğa görelik ilkesidir. A öğüt vermeyi öne çıkaran ve çocuk kitabında eleştirilen tutumdur; B konunun gerçek hayattan alınmasıdır; D eserin her kültürden çocuğa seslenmesidir, gelişim düzeyiyle ilgili değildir.Kaynak: Çocuk edebiyatı · Çocuk edebiyatı ve çocuğa görelik

?Soru 7

Bir öğretmen problem çözme dersinde şu uygulamaları yapmaktadır:

I. Öğrencilerden problemi okuduktan sonra ne verildiğini ve ne istendiğini kendi sözleriyle arkadaşlarına anlatmalarını istiyor.
II. “Bu problemde şekil mi çizelim, tablo mu yapalım?” diye sorup grupların bir yol seçmesini bekliyor.
III. Bulunan sonucu problemdeki duruma yerleştirip anlamlı olup olmadığını tartıştırıyor.

Bu uygulamalar Polya'nın problem çözme adımlarından hangileriyle sırasıyla eşleşir?

✓ D. Kendi sözleriyle anlatmak anlama, yol seçmek plan yapma, sonucu duruma yerleştirip denetlemek geriye bakmadır. A strateji seçimini uygulama sanır; B anlamayı plan sayar; C sonucu denetlemeyi uygulama adımına koyar.Kaynak: İlkokulda matematik öğretimi · Problem çözme, problem kurma, veri

?Soru 8

Bir veri gösterimiyle ilgili şu özellikler verilmiştir:

• Veriler bir sayı doğrusu üzerinde gösterilir.
• Her gözlem, ilgili değerin üstüne konan bir işaretle belirtilir.
• Sayma ile elde edilen nicel veriler (ör. öğrencilerin kardeş sayısı) için kullanılır.

Bu özellikler aşağıdakilerden hangisine aittir?

✓ D. Sayı doğrusu ve her gözlem için bir işaret nokta grafiğinin tanımıdır; 3. sınıfta nicel veriyle gelir. A sembol ve anahtar kullanır, sayı doğrusu yoktur; B sıklıkları sayı olarak tabloya yazar, işaret kullanmaz; C gerçek nesneleri dizer ve kategorik veriyle başlar.Kaynak: İlkokulda temel matematik · Veri: tablo ve grafikler

?Soru 9

Dördüncü sınıf öğretmeni Murat Bey, ölçme ünitesinde öğrencilerinden çevresi 24 cm olan ve kenar uzunlukları santimetre cinsinden doğal sayı olan bütün dikdörtgenleri kareli kâğıda çizmelerini ister. Öğrenciler 1 × 11'den 6 × 6'ya kadar farklı dikdörtgenler çizer ve her birinin içindeki birim kareleri sayar. Ayşe “Hepsinin çevresi aynı, o zaman alanları da aynı olmalı.” der; Kerem ise “En uzun ve ince dikdörtgen en çok yer kaplar.” diye itiraz eder. Murat Bey tartışmayı çizimler üzerinden sürdürür.

Bu etkinlikte çizilen dikdörtgenlerle ilgili aşağıdakilerden hangileri doğrudur?

I. Bunlar arasında alanı en büyük olan bir karedir.
II. Alanı en küçük olanın alanı 11 cm²'dir.
III. Çevreleri eşit olduğu için hepsinin alanı eşittir.

✓ C. Kısa ve uzun kenarın toplamı 12'dir: 6 × 6 karenin alanı 36 cm² ile en büyük, 1 × 11'in alanı 11 cm² ile en küçüktür. III yanlıştır, çevre eşitliği alan eşitliği getirmez. A en küçük alanı (II) dışarıda bırakır; B ve D çevre ile alanı aynı ölçü sanır.Kaynak: İlkokulda temel matematik · Ölçme: birimler, çevre, alan

?Soru 10

Paydası 8 olan bir kesirle ilgili şu bilgiler verilmiştir:

• Bileşik kesirdir ve tam sayılı kesre çevrildiğinde tam kısmı 2 olur.
• Payı tek sayıdır.
• 38 ile toplandığında sonuç bir doğal sayı olur.

Bu kesir aşağıdakilerden hangisidir?

✓ D. Tam kısmı 2 olan sekizde birler 16/8 ile 23/8 arasıdır; 21/8 + 3/8 = 24/8 = 3 eder. A'nın tam kısmı 1'dir (13/8 = 1 5/8); B ile toplam 22/8, C ile 26/8 olur, ikisi de doğal sayı değildir.Kaynak: İlkokulda temel matematik · Kesirler, ondalık gösterim, yüzde
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?Sınıf Öğretmenliği ÖABT soruları hazırlanıyor. Şimdilik bu sayfadaki etkinlikler, sondaki karma tekrar ve tekrar listenle kendini dene.
Soru çöz →