Kuvvet, hareket ve mıknatıs: itmek, çekmek ve dokunmadan etki etmek
Sınıf Öğretmenliği ÖABT · Fen bilimleri · Okuma 5 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaİlkokulda ölçme nasıl öğretilir? Standart olmayan birimden standart birime geçiş neden önemlidir?Bağlantılı konudan (İlkokulda matematik öğretimi). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Ölçme öğretimi basamaklı bir yoldur: önce iki nesne yan yana konarak doğrudan karşılaştırılır, sonra bir ip gibi aracıyla dolaylı karşılaştırılır, ardından karış, adım, ataç gibi standart olmayan ama tek biçimli birimlerle ölçülür. Ölçümlerin farklı çıkması standart birim ihtiyacını doğurur. Her ölçümden önce tahmin yapılır; korunum ölçmenin önkoşuludur.
✎Konu anlatımı
Kuvvetin etkileri nelerdir? Mıknatıs hangi maddeleri çeker, kutupları nasıl etkileşir?
Kısa cevap: Kuvvet itme ya da çekmedir; bir varlığı harekete geçirebilir, durdurabilir, hızlandırıp yavaşlatabilir, yönünü ve şeklini değiştirebilir. Bazı kuvvetler temas ister (itme, sürtünme), bazıları uzaktan etki eder (mıknatıs, yer çekimi). Mıknatısın iki kutbu vardır: aynı kutuplar birbirini iter, zıt kutuplar çeker. Demir, nikel ve kobalt çekilir; her metal çekilmez.Bu konunun sonunda: bir olayda kuvvetin hangi etkisinin görüldüğünü söyleyebilir, mıknatısın çektiği ve çekmediği maddeleri ayırt edebilir, “her metal mıknatısa yapışır” yanılgısını düzeltecek bir etkinlik seçebilirsin.
Teneffüste biri topa vuruyor, öbürü onu ayağıyla durduruyor, üçüncüsü topun yönünü değiştiriyor: üç farklı iş, tek bir kavram.
Çocuğun gündelik dilinde kuvvet “güç” demektir; fen derslerinde ise bir itme ya da çekmedir. Kuvvet duran bir varlığı harekete geçirir, hareket edeni durdurur, hızlandırır, yavaşlatır, yönünü değiştirir; hamur ya da yay gibi varlıkların şeklini de değiştirir. Hareketin kendisi de çeşitlidir: araba hızlanır ya da yavaşlar, dönme dolap döner, salıncak sallanır, top yön değiştirir.
Kuvvetlerin bir kısmı temas ister: eliyle iten çocuk, kayan kızağı yavaşlatan sürtünme. Sürtünme, birbirine değen yüzeyler arasında harekete karşı koyar; pürüzlü yüzeyde artar. Yürümemizi ve frenin tutmasını sağlar ama ayakkabı tabanını da aşındırır. Bazı kuvvetler ise uzaktan etki eder: yere düşen elma yer çekimiyle, ataşa doğru sıçrayan mıknatıs manyetik kuvvetle hareket eder.
Mıknatıs
Her mıknatısın kuzey (N) ve güney (S) olmak üzere iki kutbu vardır; çekim kutuplarda en güçlüdür. Aynı kutuplar iter, zıt kutuplar çeker. Bir çubuk mıknatıs ikiye kırılırsa her parça yine iki kutuplu bir mıknatıs olur. Mıknatıs demir, nikel, kobalt ve çelik gibi bunları içeren maddeleri çeker; alüminyum, bakır, altın, tahta, plastik ve cam çekilmez. Etki kâğıt, karton ya da su arasından da geçer.
Sınıfta
3. sınıf hareket türlerini ve kuvvetin etkilerini, 4. sınıf mıknatısı işler; sürtünme 5. sınıfta gelir. Kuvvetin etkisini önce tahmin edip sonra gözlemlemek, İlkokulda matematik öğretimi sayfasında ölçmede gördüğümüz tahmin-sınama alışkanlığının fendeki karşılığıdır. Bu becerileri İlkokulda fen bilimleri öğretimi sayfasında göreceğiz. Sık yanılgılar: “Hareket eden şeyde hep bir kuvvet vardır”, “Duran cisme hiç kuvvet etki etmez”, “Bütün metaller mıknatısa yapışır.”
Nasıl sorulurGündelik bir olay verilir ve kuvvetin hangi etkisinin görüldüğü sorulur; ya da mıknatısla yapılan bir deneyin sonucu yorumlatılır.
Tuzak“metal” ile “mıknatısın çektiği madde”yi aynı saymaktır: alüminyum kutu ve bakır tel çekilmez. İkinci tuzak, kırılan mıknatısın bir parçasının yalnız N, öbürünün yalnız S olduğunu sanmaktır; her parça iki kutupludur.
?Soru çöz
4. sınıftaki bir öğrenci, “Mıknatıs bütün metalleri çeker, metal olmayan hiçbir şeyi çekmez.” demektedir.
Öğretmenin bu yanılgıyı gidermek için yapabileceği en uygun etkinlik aşağıdakilerden hangisidir?